ł

S. 6«

y

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

&

/

*

)

o\ą(cĄ vii£LM

WIELKA

P-

ILUSTROWANA.

SERYÄ IL

a$o

t oyu.

H»-®*

TOM I.

W.

WARSZAWA

Drukarnia Aleksandra Tadeusza Jezierskiego

Ulica Nowy Świat Nr 47.

)

*

\

I

iwwfc*-

fî*Ec%

.BIBLIOTEKA główną i

'SOWS

w

->

T-W

*5

y

/\à'

W

o

%

\

. 1

w- 'boG'bej₀

\

Ä03B0JIEH0 D,EH3yP0K).

BapmaBa. — 4 MapTa 1903 ro,a;a.

*

Ake. Nr. K

r

ÿm- b- m\p^

.. : -1^    - •.-■-.AV    ■ —|

jB

■'i:#, _

ii

#1

te U

a sä

I I ¹¹ '

% m

■I

V9

11

ill

flwPŒ

,o

~VCru~

IX

łO

r ■■■

00

co

iF

³

■■ b

Ci

«fl

\~oTTT7~crcr

te:

MMMMM MM

>    jm/p

I 1 1 I

fFZZTH?

sas

A Vr

Iłs?³^

AA³

CO

if

CJ'S'*

tO

i£ĘE i

<SX

to

i!

i:,:.

!

üHiaZ

RMI

*. ,• >

► S ->

•    C?4|1À

wfÿijus¹' ;*ÆiÊ*m&&3i sSÏfi }t -Æ^T^'

llfcsj;T "

ppliSg:

W'j.

mm

mm/mk

-mm

v.-., ^

ÊÉ

?c~-

“Fi1?:

«

¹    . js:

«Sj

■B

BBfii

Postaci różne głoski N (inicyały). (podług „La Grande Encyclopédie” T. XXIV.)

1) Rękop. lombardzki z VII w. — 2) Rçkop. wizygocki z VIII w. — 3) Rękop. wizygocki z VIII w. — 4) Rękop. anglosaski z IX w. — 5) Rękop. włoski z X w. — 6) Rękop. francuski z X w. — 7) Rękop. francuski z XI w. — 8) Rękop. francuski z XII w.—9) Rękop. francuski (Isle-de-France) z XIII w. — 10) Rękop. francuski z XV w. — 11) Rękop. z Monte Cassino z XVI w. — 12) Biblia wittenberska z XVI av.

(\

re

Pf

yp'j

zßmß^'

Wml

rc

]k

r;

Jkg

'v/,

ii;

)'i

fc2

rt

l¹- -

lïferN>'-/ ^ *

i\%'

r=^3

X-

i//

■3Ti <

Lii?

mMmm

pm

mg

\i'

il

<■***

«=a/

Głoska V (inicyał) z gracluału będącego własnością O. 0. Bernardynów w Krakowie. Robota 1-ej połowy w. XVI. — Podług M. Bersohna „O Illuminowanych Rękopisach Polskich¹* (Warszawa 1900, str. 122).

U, litera abecadła łacińskiego i innych europejskich, oznacza spółgłoskę językowo-zębową, nosową, czyli przednio - językową nosową, np. w wyrazach: nagły, nędzny, noc, nowina i t. p. Przy wytwarzaniu tego brzmienia bierze udział jama ustna i jama nosowa; mianowicie powstaje ono wtedy, gdy język, podobnie jak przy spółgłosce d (ob. Enc. t. XIV), podnosi się i, dotykając górnych zębów, zamyka jamę ustną, przy odchyleniu zaś miękkiego podniebienia od otworów nosowych część powietrza, z krtani wydychanego i tamże udźwięcznionego (wskutek drgania akustycznego strun głosowych), przechodzi przez jamę nosową nazewnątrz i wywołuje re zonans nosowy. — Litera N na oznaczenie tego brzmienia pochodzi z abecadła fenickiego, skąd przeszła do hebrajskiego i tu nosi nazwę „nun” (=ryba); w tej samej postaci znana jest w innych abecadłach starożytnych, jak w starogrec-kim, staroitalskim i etruskim; w greckim późniejszym na oznaczenie tej głoski obok N wszedł w użycie drugi znak v („ni”); w łacinie także N i n, i dwa te znaki używane są dotąd w piś-miennictwach innych narodów europejskich. — Oprócz brzmienia n przednio-językowego, są inne jeszcze jego gatunki, np. w gardło we, jakie słyszymy w polskim wymawianiu gwarowym samogłosek nosowych ę. ą w połączeniu ze spółgłoskami k, g, np, ręka, mąk,... lub też w wymawianiu pewnych osób głoski n przed temiż spółgłoskami k, g, np. sukienka, warszawianka...; takie n gardłowe jest i w niemieckim, np. w ding, denken..., w angielskim, np. w thing, to thing..., w greckim przed g, k, cli. Brzmienie takie powstaje również przy podniesieniu języka, lecz część jego tylna wznosi się ku podniebieniu miękkiemu jak przy g, i dla tego w piśmie greckim nosowo garołowe n wyrażano znakiem głoski g (t. j. gammą, y), np. ayysXoç (wymaw. ângelos); ovYxaXéoo (synkaléo) i t. p. W językach wschodnich różne były gatunki brzmień nosowego n; sanskryt np. miał ich cztery: gardłowe, podniebienne (ń), zębowe i mózgowe inaczej językowe (n cerebrale); takie u znajduje się i w językach nowoindyjskich i w jęz. szwedzkim (zamiast rn)-, w sanskrycie takie n zastępuje m na końcu osnowy wyrazu, gdy ta otrzymuje zakończenie zaczynające się od b, m, v... (np. agan-ma, poszliśmy; z agam-ma i t. p.). W języku praa-ryjskim było także n zgłoskotwórcze czyli sonant nosowy (obok takiegoż m), i to jeden twardy, drugi miękki, tj. wymawiany przy zwężeniu średniojęzykowym, nadto jeden krótki, drugi długi. (Bruginan „Nasalis souans in der indo-

germ. Ursprache” Lipsk 1876, w Curtiusa «Stu- (imię); Nob.=wofo7z.s (szlachetny) lub nobilissimus dien zur griech. u. latein. Grammatik» IX). To (wielce szlachetny, najszl.). W piśmie łacińskim n zgłoskotwórcze przeszło i do innych języków N. jako imię = Numerius; N — numerus (liczba); arjoeuropejskich, gdzie z czasem uległo różnym zmianom, mianowicie występuje ono w niektórych językach jako a, u, np. u Indów, Erańczyków i Greków; w innych jako en, in, jak w łacińskich, litewskich, lub un—w giermańskich, albo też jako nosowe ę, jak u Słowian. Wogóle bowiem samogłoska nosowa słowiańska ę jest dalszym ciągiem albo grupy przedsłowiańskiej en, lub też następczynią sonantu czyli zgłoskotwór-czego n; samogłoska zaś ą — dalszym ciągiem grupy przedsłowiańskiej on. Samogłoski te stanowiły jedną z właściwości języków słowiań skich w ich dobie najstarszej; w zabytkach piś miennych przechowały się w jęz. starosłowiań bę (łaciń. Numerus, włos. Numero), np. N. do-skim czyli starobulgarskim (z w. XI) i w jęz. mu, N. 24-ty itp. polskim (z w. XIV). W dalszym rozwoju po jedyńczych języków słowiańskich nastąpiło albo zatracenie tych samogłosek nosowych i zastąpienie ich czystemi, jak w rosyjskich, serbsko-chor-wackim, słoweńskim, czeskim,...), albo też mieszanie się tych samogłosek nosowych ze sobą lub też z innemi samogłoskami (jak w polskim i nadłabskim).—W języku polskim i innych słowiańskich obok nosowego n twardego jest jeszcze językowo - zębowe i jednocześnie podniebień ne albo miękkie ń, np. w wyrazach: państwo, dzień, niebo, nizina i t. p. Warunki fizjologiczne jego wymawiania są podobne jak przy podług kalendarza gregorjańskiego. twardym n, z tą różnicą, że część środkowa języka zbliżona jest ku podniebieniu, albo inaczej: wymawianiu podniebiennego ń towarzyszy zwę żenie średniojęzykowe. W piśmie polskim brzmię nie ń oznacza się albo przez ń kreskowane (np. (Jésus-Christ), dzień, słońce), gdy kończy wyraz lub zgłoskę; albo przez n, gdy po nim następuje i lub j (np. niwa—niwa, linja—lińja); albo przez ni, gdy po nim następuje jakakolwiek samogłoska, oprócz i (np. studnia, studnię, niesiesz, niosę, gonią, w dniu i t. p.). W dawnej polszczyźnie, w rękopisach wieku XIV, XV, a w części i XVI-go miękkie ń wyrażano przez ny, rzadziej ni albo też samym n bez żadnego znaku dodatkowego (np. na nyebye, obwynyon, k nyemu, pomny ał,mne, ogyen i t. p ). W mowie warstw wykształceńszych i w języku literackim zarówno brzmienie n jak i ń, gdy zamykają zgłoskę, nie zmieniają po przedzającej samogłoski jasnej na pohyloną (np. pan, dzwon, koń, gońcie i t. p.); w mowie zaś ludowej w tych razach zachodzi pochylenie samogłoski. podobnie jak i przed spółgłoskami m i ml (np. dóm, pân, kóń, gońcie.,.). Oprócz języków słowiańskich podniebienne ń mają także języki romańskie: hiszpański, gdzie w piśmie oznaczane jest literą n z daszkiem przeciągłym; język włoski i francuski, oznaczają to brzmienie literami gn (np. wł. campagna. fr. champagne itp,).

N w gramatyce łać i innych = nominativus (mianownik); n = neutrum (nijakie); n. 1. = non liquet (nie jasne, wyraź, prawne); n. m. V. = nobilis memoriae vir (mąż sławnej pamięci). Jako liczba N wyrażało 900 (niekiedy także 90); N z kreską poziomą u góry znaczyło 900 000 (albo także 90 000); u Greków zaś: v'=f)0, v,— 50 000. W handlu n znaczy netto (na czysto). N w meteorologji jest znakiem międzynarodowym, wyrażającym północ (Nord); NE = Nord-Est, fran., lub North-East, angiel. =:północo - wschód; NW — Nord- West, północo - zachód.

N. lub Nr. albo Jsß znaczy numer albo licz-

N. znaczy imię osoby lub miejscowości niewiadome lub niewymienione, np. Pan N., wieś N. Także NN. używa się zamiast niewymienio-nego imienia i nazwiska; ma to być skrócenie łacińskiego wyrażenia „nomen nescio” (imienia nie wiem), albo „notetur nomen” (należy wymienić imię); NB. afbo Nb. = nota bene (dobrze zauważ); np. — na przykład.

W gramatyce polskiej n albo r. n znaczy rodzaj nijaki; N = narzędnik (nazwa przypadku 6-go, instrumentons).

W rachubie czasu n. S.= nowego stylu, tj.

N. M. P. = Najświętsza Marja Panna.

N. P. = Najjaśniejszy Pan.

N. S. Najjaśniejsze stany.

N.-S. (J. C.), we Francyi = Notre Seigneur

N. J.—New Jersey; N. Y. — New York.

N, ń w języku polskim na końcu przyimków:

jest skróce-

we, za, na, nade, po, do, dla, ze niem form zaimkowych: ńi, niego, niej, (biernika i dopełniacza lp.), to jest: weń=wniego, zań — za niego, nań — na niego, dlań—d\& niego, dla niej; nadeń, doń, zeń itp. (O pochodzeniu tego ń, zrosłego z przyimkami, ob. A. Kryński, Gra-mat. jęz. polskiego § 144 i 145.)

Na—symbol chemiczny, od łacińskiego Natrium, służy do oznaczania pierwiastku sodu.K- SŁ

Naab, rzeka, ob. Nab.

Naake Nakgski: 1) Adolf, pisarz polski (* w r. 1827 w Broku nad Bugiem), urzędował do r., 1864 z krótką przerwą (od 1846 do 1848), w prokuratoryi Królestwa Polskiego, a jednocześnie od roku 1849 pełnił obowiązki pisarza w kollegium ewangieiicko-reformowanem w Warszawie; w r. 1861 miał udział w komitecie synodalnym, ustanowionym w celu ułożenia projektu ustawy dla Kościoła tego wyznania; od r. 1866 wreszcie był urzędnikiem kolei warszaw-sko-terespolskiej. Jako gorliwy miłośnik przeszłości słowiańskiej, usiłował w licznych artykułach, rozrzuconych po różuych pismach poi-

A. A. K.

Skrócenia. N albo Ha w napisach rzymskich znaczy natus (urodzony): Nom — nomen

n.

żo pierwiastków greckich, assyryjskich i chal-

s. Pł.

dej skich (ob. Of i ci).

Nab (Na ab), lewy dopływ Dunaju w Bawa-ryi, powstaje ze zlania się trzech rzeczek Wald-nab, Ficht el nab i Heidenab, w okolicach Neuhausu. Przerzyna większą część Górnego Palatynatu, od Kalmiinz jest spławna dla mniejszych statków; po przebieżeniu 165 kim. wpada do Dunaju pod Mariaort, niedaleko od Ratysbony, 340 m, nad poz, morza. Dopływy z lewej strony: Luhe, Pfreimt i Schwarzach, z prawej: Vils.

Nabaiotłl (po hebrajsku N e b a i o t h, po grecku NaßauoJ), był, wedle Genesis XXV, 13, najstarszym synem Izmaela. Ale N. oznacza zarazem imię plemienia, które od tego syna Izmaelo-wego ród swój wywodziło, a mianowicie plemienia Nabateów, i jako takie jest wspomniane w księdze Jezajasza LX, 3 (ob. Nabateo-w i e).

R.

skich, obudzić zamiłowanie do niej w społeczeństwie naszem. Z ważniejszych artykułów jego zasługują na uwagę: „O Żyżce” (w tomie III pisma zbiorowego „Wieniec”) i „Eżlbieta, księżniczka Ostrogska” (w „Bibl. Warsz.” z r. 1862) Był także współpracownikiem „Encyklopedyi Powszechnej” S. Orgelbranda, większej i mniejszej, gdzie pisywał artykuły tyczące się Słowiańszczyzny i Kościoła chrześciańskiego. — 2) Jan Bogumił, brat najmłodszy poprzedniego (* w r. 1836 w Warszawie), po wyjeździe w r. 1855 do Anglii był początkowo nauczycielem w szko łach prywatnych. W r. 1860 został pisarzem biblioteki Muzeum brytaóskiego, a potem pomocnikiem bibliotekarza oddziału słowiańskiego. W tymże czasie oddawał się studyom, nad literaturą narodów słowiańskich. W r. 1870 mia nowany pomocnikiem starszego bibliotekarza, zaczął pisywać do pism angielskich, a głównie do „Good Things for the young of all ages”, artykuły o klechdach narodów słowiańskich. Od czasu zajęcia Chiwy przez wojska rossyjskie, pisuje artykuły treści politycznej do dziennika „The Standard”. W r. 1870 pisywać zaczął korrespondencye do pisma „Wieniec” i artykuły do „Encyklopedyi Powszechnej” (mniejszej). W r. 1874 wydał zbiór klechd polskich, czeskich, ruskich i serbskich, p. t. „Slavonic Fairy Tales” (Londyn 1874).

Naar malcha (gr. NaappAX)(aę, t. j. kauał królewski, po łac. Regium flumen), nazwa największego i najbardziej na północ wysuniętego z czterech kanałów łączących Eufrat z Tygrem (ob. te nazwy), do dziś nazywa się jeszcze Nahr al - Maik ; wykopać go kazał Nabuchodonozor (ob.) wzdłuż t. zw. Muru m edyj s kiego (ob.), wznowionego również przez króla wymienionego.

N. m. przepływał środkiem miasta Sippar, dziś już nie istniejącego.

Naarden, ufortyfikowane miasto w Niderlandach, w prowincyi Hollandyi północnej, nad Zui-dersee, połączone kanałem z Muiden nad Techt, przy drodze żelaznej z Amsterdamu do Winters-wijk; posiada kościoły, reformowany i katolicki; wyrób tkanin bawełnianych; mieszkańców liczy 3 189 (1889). W r. 1542 zostało zupełnie zburzone przez Hiszpanów.

Naas, miasto w lrlandyi, stolica hrabstwa Kildare, ma trzy kościoły, klasztor żeński, dom ubogich, więzienie i koszary; liczy 3 735 m-ców (1891). Dawniej b>ło stolicą królów Leinsteru.

Naassenowie(od vaàç—wąż), gałąź gnostyckiej sekty Ofitów, opisana w Philosophumena, początek swej nauki wywodzili od Margauny, która wiedzę jakoby zaczerpnęła od św. Jakóba, brata Zbawiciela i z ewangelii św. Tomasza i Egipskiej. Na podstawach wspólnych wierzeń ofic-kich utworzyli cały system wzbogacony do-wolnem i alegorycznem tłómaczeniem Pisma św., z hymnami i psalmami, umyślne zaciemnia-nemi i niezrozumiałemi.— W nauce ich było du

Dr S. P.

Nabalia, rzeka w Giermanii północnej, wspomniana raz tylko u Tacyta (Hist. V, 26); dziś niepodobna oznaczyć o jakiej rzece właściwie pisał historyk rzymski. — Por. Lii b ker „Real-lex. des klass. Altertum” (wyd. 8 e Lipsk. 1891, str. 806).

Nabaroth, miasto w Egipcie, stolica obwodu Tal kia, w prowincyi (mudirieh) Gharbieh, na lewym brzegu rzeki Bahr Szybin; 6 017 mieszkańców (1882).

Nabateowie, nazwa narodu starożytnego, semickiego w Arabii skalistej (ob.), wspominają o nim już napisy klinowe assyryjskie, okolę r. 650 przed Chr. Stolicą N-ów była Petra (ob.) nazywana w Starym Testamencie Sei a, położona na pół drogi pomiędzy morzem Mar-twem a zatoką Ajlanicką. Był to naród zamożny, trudniący się pasterstwem, rolnictwem i handlem pośredniczącym między Inriyami a Syryą, ale nie gardzący również rozbojem i przedsiębiorący w celu tym wycieczki do krain sąsiednich, co go nieraz wikłało w wojny nie zawsze pomyślnie kończące się. Aż do poddania się Islamowi (ob.) N. czcili głównie gwiazdy, bóstwami ich najwyższemi byli Dusares (ob.) i Atar-Samain (Astarta niebiańska, por. 1st ar). Należeli do szczepu arabskiego, lecz język ich był gwarą aramejską.—Z Żydami walczyli nieraz (por. Idumea) ze szczęściem różnem. W czasie walk wynikłych po zgonie Aleksandra W., około r. 310 przed Chr. Antygon Kyklops (ob.) daremnie kusił się o podbicie N-ów. W wiekach następnych, wzrósłszy w siły, N. opanowali plemiona osiadłe nad zatoką Arabską, aż do miasta Leuke Korne (dziś el-Haura), ku północy zaś rozszerzyli posiadłości swe po za Damaszek (ob.), aż ku Eufratowi.—Z królów nabatejskich, noszących zwykle imiona: Aretas (właściwie Harethath) lub Malchos (wł. Malika), pierwszy w dziejach wymieniany bywa Aretas około r. 170 przed Chr. Z Machabeusza-

K.

A. A. K.

mi (ob.) N. szli czasem ręka w rękę, ale również często waśnili się z niemi. Jedno z zajść takich skłoniło Pomp ej usa (ob.) w r. 63 przed Chr. do wyprawy przeciwko stolicy ich, Petrze. Malchos II w r. 47 przed Chr. posiłkować musiał Cezara przeciwko Egiptowi, później wszakże połączył się z Partami (ob.) za co go ręka Rzymiaa ciężko dotknęła; cesarz A u -g u s t u s przywrócił mu atoli później łaskę Rzy mian. Tenże Malchos staczał boje z Herodem W. (ob.), toż samo czynił i następca jego Ob odas, w latach 25 i 24 przed Chr., sprzymierzeniec Rzymian przeciwko plemionom Arabii południowej.—W r. 7 przed Chr. zasiadł na tronie nabatejskim A r e t a s, synObodasa i pobił na głowę zięcia swego HerodaAntypasa (ob.). Następca jego, znów Malchos, stał wiernie przy Rzymianach i razem z nim bił się przeciwko Żydom.—W r. 106 po Chr. cesarz Trajan (ob.) zniósł królestwo Nabatejskie, tworząc z niego prowincyę rzymską, Arabię, ze stolicą w Bo-strze (ob.).—Por. F, Lübkera „Reallex. des klass. Altertums” (wyd. 8-e, Lipsk 1891, str. 806).

Nabbes Tomasz, dramaturg angielski (* r. 1605; data śmierci niewiadoma). Pochodził z ludu, był służącym w domu arystokratycznym; w młodości pisywał już zgrabne wiersze; około

r. 1630 pojechał do Londynu szukać szczęścia. Pierwszą jego komedyę „Covent Garden” wystawiono w r. 1633 z pewnem powodzeniem. Ogłosił później: „Totenham Court” (1633), komedyę: „Hannibal and Scipio” (1635), tragedyę i komedyę „The Bride” (1638), tragedyę „The Un-foitunate mother” (1640) i szereg maskarad, jako to: „Microcosmus” (1637), „Spring’s Glory” (1638) i w in. Wszystkie te sztuki są bardzo nierównej wartości, niektóre z nich są nudne.

N. zostawił też znaczną ilość elegij, epigramatów i innych drobnych poezyj, rozrzuconych po wydawnictwach współczesnych. W zbiorze zupełnym wydał dzieła jego Bullen (Loudyn 1887).

Nabbnrg miasto okręgowe w prowincyi bawarskiej, Górnym Palatynacie, nad rzeką Naa-bą (ob.), 391 m. nad p. m. położone; stacya kolei Mouaohium-Regensburg- Oberkotzau, ma władze okręgowe, sąd, pocztę, telegraf i urząd po-borczy, dwa kościoły katolickie (jeden z nich w ślicznym stylu gotyckim), fabryki wyrobów z blachy i naczyń cynowych i olbrzymie łomy granitu i fluspatu. W r. 1895 miasto liczyło 2 086 m-ców wyznania głównie katolickiego. Przedmieście Venedig założone było jeszcze przez Słowian. Niedaleko znajdują się ruiny zamku Trausnitz, w którym Fryderyk III Piękny, Habsburg, więziony był przez czas pewien przez Ludwika, ks. Górnej Bawaryi, Wittelsbacha. Na zamku tym zawarty też został d. 13 marca 1325 roku pokój między Fryderykiem i Ludwikiem. — Okrąg N-ski zajmuje 405.86 kim. □ powierzchni i (1894) 18 975 m-ców (9 222 mężczyzn i 9 753 kobiet), mieszkających w 2 miastach i 176 wsiach.

Nabel, miasto w Tunisie północnym, o 2 kim. od morza Śródziemnego, nad zatoką Hamma-met, 5000 m-ców. W okolicy piękne ogrody, pełne oliwek, fig i kwiatów, z których wyrabiają essencye. Fabrykacya tkanin wełnianych, czapek, kołder i wyrobów garncarskich. Z powodu łagodnego klimatu, miejscowość tę odwiedza wielu chorych na piersi. W blizkości ruiny fe-nickiego, później punickiego, wreszcie rzymskiego miasta Neapolis.

Nabelek Ludwik, przyrodnik i pedagog czeski (* 1852 r. w Cetochowicach w Morawii), kształcił się w uniwersytecie wiedeńskim, 1886 został nauczycielem gimuazyalnym w Przyrowie, 1888 w Kromierzyżu. Opracował i wydał własnym nakładem dla użytku szkolnego kartę nieba północnego „Hvézdné nebe severni”, która też wyszła w opracowaniu polskiem i niemieckiem, oraz wielką kartę ścienną nieba „Obzor hvez-dny”. Ogłosił liczne artyknły w różnych pismach pedagogicznych i miewał odczyty z astronomii, fizyki, literatury czeskiej i filozofii. s- K-

Naber Samuel Adrjan, filolog klasyczny holenderski, ur. 16 lipca 1826 w Hadze; studja filologiczne odbywał w Lejdzie pod kierunkiem tamtejszych słynnych filologów, Bake’go i hele-nisty Cobeta; następnie habilitował się w r 1850 na podstawie rozprawy „De authentia ora-tionis Andocidis de mysteriis”; przez lat 20 był profesorem i rektorem gimnazjum w Haarlemie i Zwolle, a od roku 1871 jest profesorem języka i literatury greckiej w Amsterdamie. W r. 1852 założył wraz z E. J. Kiehlem i E. Mehle-rem czasopismo filologiczne p. u. «Mnemosyne», które dotychczas redaguje wspólnie z J. van Le-euwenem i J. M. J. Valetonem, i gdzie też zamieścił wiele swoich artykułów. Główne jego prace są : wydanie Słownika greckiego, ułożonego ze źródeł starożytnych przez Focjusza, słynnego uczonego bizantyjskiego i patryjarchę

w. IX po Chr. (Lejda 1866, 2 tomy); wstęp do tego „Słownika” zawiera obraz krytyczny całej leksykografji greckiej; następnie: wydanie Marka Korneljusza Frontona, znakomitego retora rzymskiego w II w. po Chr. (Lipsk 1867); wydanie zbiorowe dzieł Józefa Flawjusza w < Bibliotheca Taubneriana> (Lipsk 1888 — 96, 6 tomów); prócz tego napisał „Quaestiones Home-ricae” (Amsterdam 1877).

Nabiał, w gospodarstwie domowem oznacza mleko, przeważnie krowie i przeroby z niego, służące do zabielania potraw w celu nadania im lepszego smaku, i większego stopnia pożywno-ści. Szczegóły tego działu gospodarstwa dotyczące, obacz pod wyrazami: Masło, Maślanka, Mleko, Mleczarnia, Ser, Serwatka, Żętyca.    st-■Rew-

Nabiałek, herb polski z nadania. Na tarczy, w polu błękitnem — podkowa srebrna, ocelami

D.

na

K. K-ó.

na dół; na jej barku krzyż kawalerski złoty, bez prawego ramienia, w środku, pomiędzy oce-lami takiż krzyż, tylko cały. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie, białe. Nadany Mikołajowi Nabiałkowi, mieszczaninowi łukowskiemu, przez Zygmunta III, króla polskiego, w d. 2 maja 1596 -roku. — „Metryka koronna” ks. 140, f. 160; Ostrowski.

C Æs

Eig. 1. Nabiałek herb polski.

Nabiegnienie krwi (Congest™ passiva), ob Przekrwienie.

Nabielak Ludwik (* 1804 f 1883), poeta, krytyk i publicysta z doby romantycznej, pragnący w myśl Brodzińskiego i Goszczyńskiego, nadać literaturze ojczystej wybitny rodowy charakter, wcielając do niej pomysły poezyi ludowej, słowiańskiej wogólności. Urodził się we wsi Stobierna, w pow. Rzeszowskim w Galicyi. Ukończywszy w r. 1825 uniwersytet lwowski, zajmował się filologią słowiańską i ogłosił rozprawę „O języku halicko-ruskim”, tłómaczonąz ruskiego i drukowaną w Czasopiśmie Zakładu Ossolińskich. Należał do kółka poetów czerwono-ru skich, skupiającego się około Augusta Bielow-skiego. Tu -zwrócono przedewszystkiem uwagę na „Królodworski rękopism”, uważając go, jak wszyscy naówczas, za niewątpliwy pomnik starożytnej literatury czeskiej, następnie zaś „Słowo o pułku Igora” i na pieśni serbskie, ogłoszone przez WukaKaradzića. Ażeby zachować zupełną wierność, N. przetłómaczył te utwory wierszem nierymowym, a ogłaszając część ich (z „Królodw. rękp.”) w piśmie zbiorowem: „Haliczanin”, wydanem r. 1830 we Lwowie przez Walentego Chłędowskiego, poprzedził te „zabytki starożytnej poezyi słowiańskiej” przedmową, w której rozwinął myśl o trzech źródłach do czerpania czystych pojęć o narodowości, tj. o podaniach i pieśniach gminnych, o dziejach narodu i jego położeniu obecnem, wreszcie o poezyi narodów słowiańskich wogóle. W roku 1830 przeniósłszy się do Warszawy, pisywał do „Dziennika Powszechnego”, zbliżył się z Goszczyńskim, brał czynny udział w zaszłych wypadkach, a na stępnie osiadł we Francyi, i chociaż wciąż zbierał się do pracy naukowo - literackiej, niewiele przecież mógł dokonać, bo mu albo brak źródeł, albo brak funduszu, albo choroba przeszkadzały. Ogłosił tylko r. 1834 wspólnie z J. B. Wernerem przekład paru utworów Mickiewicza na język niemiecki, p. t. „Nordlichter”; a następnie zbierał materyały do napisania dziejów Konfe-deracyi barskiej. Dopiero od r. 1861 żywiej zaczął się krzątać i prócz paru broszur, dał w „Bibliotece Ossolińskich” w roku 1863 (tom II) wyborną rozprawę p. t. „Wacław Potocki i jego Argenida, studyum do literatury i rzeczy narodowych XVII w.”, gdzie pierwszy wykazał, jak dużo w tym przełożonym z Barklaya utworze pomieścił Potocki o stanie Rzplitej. W tym także wydawnictwie umieścił życiorys Branickiego. Wstępem i objaśnieniami zaopatrzył w r. 1871 zbiór pism urzędowych odnoszących się do r. 1794 i Tadeusza Kościuszki („Biblioteka ludowa polska” Paryż, t. 61—66). Przez Mickiewicza pozyskany dla towiańszczyzny, pozostawał jej wierny przez długi szereg lat. Ob. dokładny życiorys skreślony przez Władysława Zawadzkiego, p. n. „L. Nabielak, biografia na tle histo-rycznem z autentycznych dokumentów“ (w „Przewodniku naukowym i literackim” r. 1885). p> cllin*

Nabiodrki, część zbroi rycerskiej, ob. Zbroja.

Nabis — zażartka, rodzaj owadów pół-tęgopokrywych (Insecta, Hemiptera₎ Het er opt er a), zaliczony do rodziuy Reduviidae; razem z rodzajami Prostemma i Phorticus stanowią one rząd Na-binae (Latz.); pluskwiaki te, odznaczające się de-likatnem, wiotkiem, wydłużonem ciałem, w ilości piętnastu gatunków występują przeważnie w Europie; najpospolitszy z nich N. ferus.

Nabis, tyran spartański (wiek III przed Chr.). Wkrótce po śmierci Machanidasa (ob.), zabitego w r. 206 przed Chr. przez Filopoimena (ob.), N. opanował Spartę i w ręce swe ujął jej rządy. Gnębiąc i odzierając obywateli, a starając się wyplenić dawne obyczaje i ustawy lakońskie, panowanie swe oparł na wojsku zacię-żnem, na którego czele podejmował częste wyprawy rozbójnicze na lądzie i na morzu. Z Rzymem żył z początku w stosunkach przyjaznych, ale gdy Filip V, król macedoński (ob.), odstąpił mu Argos, złączył się z nim i dał się wciągnąć do wojny z Rzymianami, co mu na dobre nie wyszło, gdyż wódz ich, T. Quintius Fla-mininus (ob.) pobiwszy na głowę Filipa pod Kynoskefale (ob.) i ogłosiwszy w r. 196 przed Chr. podczas igrzysk istmijskich wolność i niepodległość Grecyi, zmusił następnie N-a do wydania wszystkich posiadłości zagarniętych z wyjątkiem jednej Sparty, którą mu pozostawił. Niezadługo po ustąpieniu Rzymian N. napadł na Achajczyków, będących ich sprzymierzeńcami. Z początku udało mu się odnieść zwycięstwo na morzu, ale następnie zbił go na lądzie, pod Gy-thium (ob.) Filopoimen, poczem uciekającego zgładził Eol cz y k Aleks amenés.—Por Lii ta

Cp.

co

•ö.

im

■t

m

<Ą-

jvv:

0 9\

ll IIP

mam

wmmiM

Nabłonki różne, w powiększeniu bardzo znacznym (rysunki na pół schematycz-^ ne). 1. N. płaski, czyli brukowały, widziany z góry. — 2. Tenże N. widziany z boku. — 3. N. wałkowaty, czyli słupkowały, widziany z góry. — 4. Tenże N. widziany z boku. — 5. N. uwarstwiony, widziany z boku. — 6. N. migotny, czyli rzęskowy, widziany z boku. — 7. N. wiciowaty, widziany z boku. — 8. N. kołnierzykowy, widziany,, z boku. — 9. N. z wypustkami pełzakowatemi, widziany z boku.

kera „Reallex. des klass. Altertums” (wyd. 8-e;

Lipsk 1891, str. 807).

Nabłonek (Epithelium), będący jednym z typów zasadniczych tkanki zwierzęcej, pokrywa powierzchnię ciała, oraz wyścieła jamy, które łączą się ze światem zewnętrznym, lub które w stanie zarodkowym otwierały się na zewnątrz, a później się zamknęły. Znajduje się zatem np.

powierzchni skóry, wyścieła wnętrze przewodu pokarmowego, narządów oddechowych, wy dzielniczych i rozrodczych. N. pod względem morfologicznym jest tkanką najprostszą i najstarszą, tj. najwcześniej zróżnicowaną. Komórki N-a oddzielone są od siebie ilością bardzo małą istoty międzykomórkowej, niekiedy niema jej ! zrastają się najczęściej w jednociągłe błony wcale i komórki sąsiednie łączą się wzajemnie oskórkowe. Typ szczególny stanowi nabłonek z sobą za pomocą licznych bardzo cienkich gruczołowy. Zaródź komórek gruczołowych ma mostków z zaród z i (ob.). W tkance nabłonkowej brak naczyń krwionośnych zupełnie. N. spoczywa zwykle na tkance łącznej, która go odżywia, i od której bywa odgraniczony często przez jednorodną błonkę cienką, zwaną podstawną (mem brana basilaris). N. bywa jednowarstwowy i wielowarstwowy. Komórki nabłonkowe są albo spłaszczone, tabliczkowate, albo też sześcienne, lub wałkowate, słupkowate. Komórki nabłonkowe mogą być opatrzone na powierzchni wolnej wyrostkami rodzaju różnego. Tak odróżniamy: a) wyrostki na kształt niby nóżek (pseudopodia), zmie mających kształty swe ; b) wyrostki w postaci wici (flagella)-, c) wyrostki w postaci rzęs, czyli migawek (cilia). Ruchy wici i migawek służą do

Enc. powsz. nustr. Zesz. I. T. I.

na

u.

zmiany miejsca, chwytania cząstek pokarmu, wywoływania prądu wody w celu oddychania i t. d. Bardzo często komórki nabłonkowe wydzielają na powierzchui wolnej błonki grubsze lub cieńsze (cuticulae), zwane też oskórkami, będące wytworem przeobrażenia zarodzi; błonki te mają bardzo różne własności fizyko-chemiczne. U stawonogów np. cuticula jest pancerzem chitynowym, mniej lub więcej ofitującym w sole wapienne. Bardzo często błonkę przebijają kanaliki drobne (pori), prostopadłe do jej powierzchui. Przez kanaliki te zaródź komunikuje się z powierzchnią zewnętrzną za pośrednictwem wyrostków delikatnych. Błonki komórek sąsiednich

zdolność przetwarzania istot różuych, z zewnątrz niej dostarczanych, w wydzieliny swoiste. Komórki gruczołowe są albo pojedyńczo rozsiane w nabłonku : gruczoły jednokomórkowe, albo też tworzą skupienia: gruczoły wielokomórkowe (ob. Gruczoł). N. zmysłowy bywa w stopniu rozmaitym zróżnicowany i pośredniczy w otrzymywaniu wrażeń ze świata zewnętrznego. Najczęściej odróżniamy w nim komórki właściwe, zmysłowe, zakończone rzęskami, zwanemi włoskami zmysło-wemi, co do których przypuszczamy, że pozostają w związku z włóknami nerwowemi, oraz komórki podpierające, które stanowią jakby zrąb dla pierwszych i wydzielają błonkę (cuticula) na powierzchni wolnej. Niekiedy granice pomiędzy

K. S.

1901).

R.

ność, Kondensator.

komórkami uabłoukowemi zanikają, przez co powstaje jednociągły pokład zarodzi z rozsianemi w niej jądrami. Taki nabłonek zlany nosi nazwę synechium.

Nabłonek płciowy (niem. Keimepithel). Rozumiemy pod tą nazwą warstwę komórek, pokrywającą w zarodku zwierząt kręgowych wyższych te okolice jamy wspólnej ciała, w których później wytwarzają się gruczoły płciowe. Pierwotnie cała jama ciała zarodka wysłana jest komórkami płaskiemi. Dopiero w okresie poczynającego się rozwoju gruczołów płciowych, w miejscach ich zaczątkom odpowiadających (t. j. w kątach między pranerczami a nasadą krezki), N. płaski przeistacza się w bardziej wysmukły, który otrzymuje wtedy nazwę płciowego. Z niego to następnie wytwarzają się pierwociny zasadnicze gruczołów płciowych męzkich lub żeńskich, t. j. jąder lub jajników. — Por. Narzady moczo-płcio we. (Według „Podręcznika Histologii Ciała Ludzkiego”, pod redakcyą profesora Hoyera, Warsz.

Dr J. S.

Nabob, także Nabab, przekręcony wyraz arabski „nawwab” (liczba mnoga od nâib), oznaczający pospolicie w Europie, a w szczególności w Anglii, wszystkich, którzy w Indyacb doszli do wielkiego majątku, albo nawet tylko żyją z wystawnością wschodnią. Początkowo używali tego tytułu („nawwab” oznacza zastępcę, namiestnika, wicekróla), gubernatorzy i administra-torowie okręgów pojedynczych w Indyach Wschodnich, zostający pod rozkazami Subahdarów. Potomkowie Wielkiego Mogoła z Delhi obdarzali następnie godnością „nawwaba” zasłużonych mężów stanu, nie dając im jednocześnie urzędów. Po upadku państwa Wielkiego Mogoła tytuł otrzymywali wassale Anglii, w skutek czego tytuł ten stał się pospolitym, zwłaszcza, że nadawano go różnym znakomitym Indom.

Nabój (sztuka wojsk.) z cudzoziemska ładunek, jest to przyrząd zawierający pocisk (ob.) oraz pewną ilość prochu (ob.) i służy do nabicia prędkiego działa lub broni ręcznej. Za nastaniem broni ognistej, sypano zawsze naprzód proch, na którym umieszczano przybitkę, a na-koniec kulę, czyli pocisk, zabierało to wiele czasu, więc by go sobie oszczędzić, osiągając zarazem możność częstszego strzelania, obmyślono N-e. Do końca połowy pierwszej w. XIX N-e do broni ręcznej były rurkami papierowemi, na-pełnionemi prochem, zatkanemi na jednym końcu kulą, na drugim zaś zalepionemi. Nabijając broń, żołnierz odgryzał koniec zalepiony N-u, sypał proch w lufę i wpychał za nim papier wraz z kulą, przybijając ją mocno za pomocą stempla. Obecnie, gdy wojsko używa wyłącznie broni nabijanej od tyłu, N-e wyrabiane bywają z metalu wyłącznie i zawierają oprócz prochu i pocisku także zapał, sprowadzający po uderzeniu wybuch prochu. — N-e armatnie były dawniej workami wałkowatemi, napełnionemi prochem, na których końcu jednym znajdował się pocisk umieszczony albo wewnątrz, albo też przymocowany w sposób odpowiedni nazewnątrz, zwano je u nas z francuska Kartuszami (ob.). N-m nazywa się też ciało wybuchające, umieszczane w granatach (ob.), jako i proch lub dynamit służący do wysadzania min (ob.).

Nabój, w fizyce, nabój elektryczny, toż co ładunek elektryczny, ob. Elektrycz-

s. K.

Nabonassar (po assyryjsku Nabu-nazir, tj. Ne bo chroni), król Babiloński. Objął rządy w r. 748 przed Chr. po Nabu-sum-ukinie, umarł w r. 734, pozostawiając tron synowi. Zachowało się niewiele szczegółów z jego życia, wiadomo tylko, że w r. 745 król assyryjski, Tuklat pal-Asar III najechał Chaldeę, zadał klęskę Babilończy-kom i przywrócił dawne stanowisko Niniwie; w piątym roku panowania N. stłumił powstanie w Borsippie (ob.). Imię swoję N. nadał nowej erze (Era Nabonassar a) egipsko-chaldejskiej, biorącej początek w dniu 26 lutego 747 r.; zastąpiła ona dawne lata księżycowe słonecznemi. Rok liczył dni 365, tak że 1461 lat takich tworzy 1460 lat podług kalendarza juliańskiego. Era ta uznawana była w Egipcie, nigdy zaś w Chaldei, gdzie liczono lata od wstąpienia na tron królów. Rok składał się z 12 miesięcy po dni 30 i z 5 dni dodatkowych. O erze N-a, cytowanej przez Censorina i używanej przez Ptolemeusza, niema wzmianki w tekstach klinowych. Berosos utrzymuje, że N. kazał zniszczyć wszystkie dokumenta astronomiczne swych poprzedników, aby dopiero od niego liczono królów chaldejskich; chciał tym sposobem utrwalić, o ile możności, byt swojej ery.

Nabonid, ob. Nab uni da.

Nabopalassar (N a b u-p a 1-u z u r), król Babilonu (625—604 przed Chr.), z początku być może był wasalem Assyryi, później jednak stał się zupełnie niezależny; był pierwszym Chaldejczykiem, który się przez czas dłuższy utrzymał jako król niezależny w Babilonie i tron swój potomkom przekazał. Najważniejszym wypadkiem w ostatnich latach jego panowania było zburzenie Niniwy, przez Medów i upadek państwa As-syryjskiego (606 przed Chr.). O ile sam N. miał udział w tej sprawie, nie jest dotąd wyjaśnione. Po upadku Niniwy, zachodnio-azyatyc kie prowincye dawnego państwa Assyryjskiego dostały się Chaldejczykom; trzeba je było jednak wydrzeć przedtem z rąk Egipcyan, którzy pod dowództwem Bynai następcy Psammetycha, Na-chaona II (609 — 595), zajęli byli kraje od morza Śródziemnego do Eufratu i trzymali się w nich przez trzy lata. Chory N. powierzył prowadzenie tej wojny synowi swemu Nabuchodonozoro-wi, który przez świetne zwycięstwo pod Karche-miszem nad faraonem (605), stał się właściwym założycielem państwa Nowo-babilońskiego. We-

P. Chm.

Dr J. P.

Dr J. P

jedynczych osób.

dług Herodota żoną N-a była Egipcyanka Nito-kris (ob.).

Naborowski Daniel (* 1573, rok zgonu nieznany), lekarz i wierszopis w swoim czasie cieszący się wielkim rozgłosem, urodził się na Litwie, kształcił się wraz z synem Krzysztofa Radziwiłła w Bazylei i Genewie, poczem został na jego dworze w Nieświeżu jako lekarz. W młodości wydał po łacinie rozprawę o truciznach: „De venenis theoremata” i łacińskie wiersze ogłoszone w zbiorku: „Naeniae a diversis scriptae in exsequias Janussii Radivillii” (1621, Lubeka). Polskich wierszy pisał dużo, lecz drukiem nie upamiętniał; nosiły one przeważnie charakter okolicznościowy i dla tego w rozmaitych Syl-wach skrzętnie je odpisywano. Dopiero w XIX w. zaczęto je wydawać, naprzód w „Noworocz-niku litewskim na r. 1831”, potem w „Pismach rozmaitych” (Wilno, 1838), w zbiorku t. zw. „Poezyj Zbigniewa Morsztyna” (Poznań, 1844) i parę urywków przytoczył też A. Brückner w swoich „Dziejach literatury polskiej” (t. I, 344 — 346), usiłując nadać ich autorowi donioślejsze znaczenie. N. prawie we wszystkich rodzajach liryczno - dydaktycznych próbował sił swoich, ale najwięcej uprawiał gnomikę. Idąc za ówczesnemi wzorami włoskiemi (Marini) ubiegał się o zręczny koncept, o retoryczne stopniowanie, o igraszki pojęciowe i wyrazowe, o niezwykłe zwroty; lecz istotnego poczucia poetyckiego nie posiadał. Do celniejszych jego wierszy, zręcznością odznaczających się, należą: „Pa-linurus, albo styrnik”, „Na oczy królewny angielskiej”, „Coś i nic takiego”. Niezawsze zresztą można być pewnym jego autorstwa, gdyż prze-pisywacze nieraz dowolnie przyznawali te lub owe wiersze temu lub owemu rymopisowi.

Naboth Marcin (* d. 16 stycznia r. 1675 w Kałowie [Kalau] na Łużycach dolnych — f w Lipsku d. 23 maja r. 1721), lekarz, chemik i anatom. Do uniwersytetu uczęszczał w Lipsku i tamże w r. 1701 został doktorem filozofii, dyplom doktora medycyny osiągnął w Halli w r. 1703, po obronieniu rozprawy „De organo audi-tus”, poczem osiadł stale w Lipsku, gdzie zaczął nauczać chemii, jako docent prywatny, później posunięto go na profesora nadzwyczajnego tegoż przedmiotu. Zabawiał się nadto wiele anatomią, nie wykładając jej atoli nigdy, był prócz tego lekarzem bardzo wziętym i cenionym. Z prac jego drukowanych na uwagę zasługuje „De ste-rilitate mulierum” (Lipsk, 1704), opisał tam po raz pierwszy dokładnie t. zw. później jajka N-a (Ovula Nabothi); są to pęcherzyki drobne, spostrzegane nieraz w pobliżu uścia macicznego (por. Macica); N. mylnie mniemał, że to są jajka, z których się płód rozwija, jako takie opisał je też właśnie.—Por. „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte” (t. VI, str. 933).

Nabotha jajka, (por. Naboth), pęcherzyki przezroczyste, najczęściej wielkości ziarnka prosa, ale nieraz i większe, napotykane dość często na błonie śluzowej szyjki macicznej, w pobliżu jej uścia, są to kaletki śluzowe, zatkane i przepełnione wydzieliną (por. Macica).

Nabożeństwo, nazwa ta obejmuje wszelaką cześć i uwielbienie Boga bez względu na to, czy ono w myśli się odbywa, czy też wyrażone jest słowy, lub połączone z ceremoniami. N. ujęte przez Kościół w pewne formy liturgiczne, nazywa się publicznem, w odróżnieniu od prywatnego, odbywanego według woli i upodobań po-

s. Pł.

em

i-'V

Fig. 2. Nabram, Nabra, Waldorf, Stańczowie, herb polski.

Nabram, Nabra, Waldorf, Stańczowie, jeden ze starszych herbów polskich. Na tarczy w polu srebruem trzy czarne belki, czy też bierwiona w słup. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie. Labry czarne podbite srebrem. W zapiskach sądowych herb ten pojawia się już w początkach XV w., najstarsza z nich pochodzi z r. 1408. W zapisce z r. 1455, znajdujemy go po raz pierwszy z nazwą Stańczowie. Z autorów heraldycznych pierwszy podaje herb ten Długosz, w „Cleuodyach” i w „Liber Beneficiorum” z proklamacyą Waldorf. Pieczęć średniowieczna z Nabramem znana jest tylko jedna, mianowicie Peregryna, sędziego ziemskiego sieradzkiego z r. 1370. Podług Ostrowskiego, herb omawiany, zdaje się być identyczny z herbem Hondorf (ob.); używała go osiadła w Prusach Zachodnich rodzina niemiecka Waldorfów, której jednemu z członków było na imię Nabram. N - m pieczętują się następujące rody: Borem-8kich, Brodelskich, Chotockich v. Choteekich, Czesławskich (zgaśli), Gościewiczów, Hohendorf-fów z odm., Jedlińskich „z Jedlna”, Kazimierskich, Kubiczków - Waldorfów, Nadrowskich, Na-górków, Pejszowskich, Pielszów v. Pielsów, Piel-stowskich, Porembskich v. Porębskich, Preissów (jeden z Preissów h. Jastrzębiec, ożeniwszy się z Pejszowską, przyjął jej herb w XVII w.), Ro-galewskich, Rogowskich - Pielszów, Rosperskich, Sieroszewskich, Soleckich, Sosnowskich, Szczyt-nickich (zgaśli), Underowiczów, Wendorffów, Wolickich „z Komorza”, Wulmanowskich i Zołcę-

D.

Dr J-y B-r.

kich. — Długosz; Herbarz arsenalski; Paprocki; Okolski; Niesiecki; Kuropataicki; Ostrowski; Pie-kosiński; Ulanowski.

Nabrzeżyca, bot. ob. Corrigiola. Nabrzmiewający guz (Tumor erectilis), to samo, co Naczyniak (ob.).

Nabrzmienie (Intumescentia), jest to powiększenie objętości tkanek lub narządów, powstają ce wskutek różnych spraw chorobnych. N. wynikać może ze wzmożonego przypływu krwi tętniczej (ob. Nawał krwi), lub utrudnionego odpływu krwi żyluej, z wylewów krwawych, z wysięków (ob.), zapaleń lub rozrostu tkanek nowotworowych.

Nabuchodonozor (Nabu-kudurri-uzur), imię kilku królów babilońskich: 1) N. I, panował od r. 1257 do 1240 przed Chr.; jak się zdaje. pozbawił tronu dawną dynastyę elamicką, która pr/.ez 576 lat panowała w Babilonie i zjednoczył pod swem berłem prawie całą Chaldeę.—

2) N. II, najpotężniejszy i największy z królów państwa Nowobabilońskiego, czyli Chaldejskiego, syn N a b o pala s s ara. Jeszcze za życia ojca, w r. 605 przed Chr., odniósł wielkie zwycięztwo nad fa^ raonem, Nachaonem pod Karchemiszem. Wstąpił na tron w r. 604, podbił Syryę i zmusił króla żydowskiego, Jo jakim a, do płacenia daniny. W r. 598 pociągnął przeciwko Jerozolimie, gdzie po śmierci Jojakima wyniesiono na tron 18-let-niego syna jego Jojachina, i zabrał do Babilonu króla, znaczniejszych urzędników i wielu mieszkańców stolicy, ogółem 10 000 osób, oraz skarbiec świątyni i królewski; na tronie osadził krewnego króla, Zedekjasza. Gdy go jednak w r. 589 Zedekjasz zdradził i nawiązał stosunki z Egipeyanami, wojsko N-a obiegło i zdobyło Jerozolimę (w lipcu r. 586); Zadekjasz zaprowadzony został przed N-a do Ribli, tam na rozkaz jego oślepiony i wysłany do Babilonu; następnie N. zburzył Jerozolimę i resztę Żydów zapędził w niewoli do Babilonu.—Miasto Tyr oblegał N. bez skutku przez lat 13 (585 — 573); Tyryjczy-cy uznali jednak potem jego zwierzchnictwo. W r. 572 najechał Egipt i dotarł aż do Syeny i granic Etyopii. Hofra został pobity i złożony z tronu; już jednak w r. 569 — 568 widzimy znów wojsko babilońskie, walczące w Egipcie.— N. był nie tylko dzielnym wodzem, ale i znakomitym administratorem; pracował gorliwie nad podniesieniem dobrobytu w swem państwie i nad upiększeniem i umocnieniem Babilonu. Oczyścił dawne kanały i przeprowadził nowe, m. in. tak zwany królewski (ob. Naar malcha). Pod Sipparem kazał wykopać wielkie jezioro, mające dziesięć mil obwodu, do którego ściągano wodę podczas wylewów i wypuszczano ją podczas suszy; na Południu zabezpieczył brzeg morski wałami i wybudował Teredon przy uściu Eufratu. Dla zabezpieczenia państwa swego od napadów nieprzyjaciół, zbudował wielki mur Medyjski (ob.), przeprowadzony pomiędzy Eufratem a Tygrera, poza najdalej na Północ położonym kanałem; dokończył budowy wspaniałych murów Babilonu, rozpoczętej już przez Nabopa-lassara i opisanych szczegółowo przez Hero-dota. Stolicę swoją przyozdobił pięknemi świątyniami i pałacami, doprowadził do końca budowę wieży siedmiu planet w Borsippie (ob.), odnowił i upiększył pałac królewski swego ojca i wybudował dla siebie nowy na wysokiej, umyślnie w tym celu usypanej górze, ozdobiony t. zw. ogrodami wiszącemi, które urządził dla żony swej Amytis. Po 43 latach sławnych i owocnych rządów zmarł N. w r. 561, zostawiając po sobie wdzięczną pamięć w Babilonie. Następcą jego był nieudolny syn E w il-Mer o-dach. — 3) N. III, imię, które przybrał uzurpator Nidintabel, podający się zaN-a syna, Nabunidy. Stanął on na czele powstania przeciwko Persom, wybuchłego po upadku maga Gomatesa, Pseudo-Smerdysa, we wrześniur. 521 przed Chr. Daryusz I, zaraz po wstąpieniu na tron pomaszerował na Babilon, pobił Babilończyków pod Zezaną (w grudniu r. 521) i obiegł Babilon. Oblężenie to trwało długo, nie 20 miesięcy, jak mówi Herod ot, ale w każdym razie prawie rok cały, i skończyło się zdobyciem miasta. N. dostał się do niewoli i zoBtał przez Daryusza na śmierć skazany.—1) N. IV, imię, które przywłaszczył sobie niejaki Arakha, rodem z Armenii; około r. 513 przed Chr. ogłosił się królem, podając się za syna Nabunidy. Rządy jego trwały bardzo krótko, sam zaś wpadł w ręce jednego z wodzów Daryusza i został ukrzyżowany wraz ze swoimi stronnikami.

Nabulus, miasto w Palestynie, leżące o jakie 11 godzin na północ od Jerozolimy, Miasto to nazywało się z początku Sichern i jest wspominane w Biblii już za czasów patryarchy Jakóba (ob. Genesis 33, 18). W starożytnej historyi Izraela odgrywało ono znaczną rolę, tu bowiem np. zgromadził Jozue lud przed swoją śmiercią i udzielił mu ostatnie swoje przestrogi, tu też wymówiono posłuszeństwa Roobamo-wi i założono państwo 10 pokoleń (ob. Izraelskie królestwo) i t. d. Po zburzeniu pierwszej świątyni, Sichern był stolicą sekty Samarytan (ob.), którzy uznają przylegającą do miasta górę Garizim (a nie Jerozolimę), za miejsce uświęcone. Król makabejski atoli, Jan Hyrkan I, odebrał to miasto Samarytanom. W epoce drugiej świątyni, miasto to wedle świadectwa Józefa Flawiusza i Pliniusza, nosiło nazwę M a-bortha (czyli Ma mort ha), co znaczy „miejsce przejściowe” (lub też wedle innych „miejsce błogosławione”, mianowicie wedle pojęć Samarytan). Podczas powstania przeciw Rzymowi, miasto to, o ile się zdaje, zostało zburzone i odbudowane dopiero po upadku świątyni na cześć cesarza Flawiusza Wespazyana, wskutek czego otrzymało nazwę Flawia Neapo-lis, skąd dzisiejsze jego imię Nabulus. N.

Nabunida. — Nachimow Paweł.

13

fabryk jedwabiu

H.

A. Pol.

cierpiał wiele podczas pochodów krzyżowych, a także i później, został też nawiedziony kilka razy przez trzęsienie ziemi (szczególnie w latach 1202 i 1837), ale z powoda szczęśliwego swego położenia i swojej płodności za każdym razem prędko się odbudowywał. Obecny N. leży w dolinie pomiędzy górami Dżebel E s 1 a-mije czyli esz-Szemali (t. j. góra półnoe-na=:biblijnemu Ebal) i Dżebel et-Tör czyli e 1-K i b 1 i (t. j. góra południowa =: biblijnemu Gar i zim) i liczy około 24 000 mieszkańców, a mianowicie: około 170 Samarytan, którzy mieszkają w osobnej dzielnicy, 700 Chrześcian, 30 Żydów, a reszta Mahometan. Jest też siedliskiem biskupa obrządku greckiego. Prowadzi ożywiony handel z prowincyami transjordańskiemi, szczególnie wełną i bawełną, i posiada wiele

Dr s. p.

Nabunida (po assyryjsku N a b u - n ai d), ostatni król Babilonu, syn Nabu-balatsu-ikbi. Babi-lończycy obrali go królem, w czerwcu r, 556 prz. Chr. po śmierci syna Neriglissara, Labasi-Marduka. N. nie pochodził z rodu królewskiego, lecz w każdym razie z rodziny znakomitej, i był jednym z najlepszych królów Babilonu. Urzą-Izał wyprawy wojenne, aż do Fenicyi; odbudowywał dawne świątynie zrujnowane, otoczył Babilon siecią kanałów. Państwo jego jednak upaść musiało, pokonane przez Persów, którzy już by-i wtedy zwyciężyli Medów i Lidyjczyków. N. mniósł klęskę i odcięty został od Babilonu. To istatnie miasto, w którem dowodził syn N-y, Bel -sar-usur (Baltazar) d.28 paźdz. 639 r. wpa-Iło w ręce Cyrusa (ob.). N. schronił się do Borsip-py (ob.), gdzie się dostał do niewoli; Cyrus miał go potem wysłać do Kasamanii i podobno zrobił go namiestnikiem tego kraju. Her o dot nazywa N-ę Labynetos, inni pisarze greccy poprawniej Na-b o nu ad a, nawet Nab oni doch os. Oprócz Bal-azara miał jeszcze drugiego syna, Nabuchodo-nozora; pod imieniem tego ostatniego występowało za Daryusza 1 kilku pretendentów do tronu babilońskiego. Za N-y dobrobyt panował w Babilonie, o czem świadczy dwa tysiące dokumentów prywatnych, z czasów rządów jego datowanych, które się do dziś jednia przechowały. Nabupalusur, ob. Nabopalassar.

Nachet, rodzina francuskich konstruktorów mikroskopów. W r. 1839 Kamil N. założył abrykę mikroskopów w Paryżu, i zyskał sobie rędko reputacyę doskonałymi wyrobami, on to pierwszy zastosował soczewki na */₂ milimetra romienia krzywizny. Od r. 1847 prowadził fabrykę wraz ze swym synem Alfredem. Ich pomysłu są mikroskopy z dwoma i wieloma okularami. W r. 1896 włączyli do swojej głośną fabrykę narzędzi optycznych Hartnacka i Prażmow-ski ego (byłego profesora szkoły głównej w War-zawie), fabryka ta obecnie kierowaną jest przez Uberta N., wnuka założyciela.

Nachez Tivadar (* d. 1 maja r. 1859 w Peszcie), skrzypek węgierski, uczeń Sabatila, Joachima i Leonarda. Mieszka w Londynie, skąd czyni wycieczki artystyczne do różnych krajów europejskich. Napisał znaczną liczbę utworów⁷ na skrzypce, osnutych głównie na melodyach cygańskich.

Nachiczewań (ormiańskie Nachdżawan, staroż. Na znana), miasto na Kaukazie, w gub. Erywańskiej, stolica powiatu tegoż nazwiska (3869 wiorst kw., 86 878 mieszk. w r. 1896, z tego 42°/₀ Ormian, 57°/₀ Tatarów aderbejdżańskich). 3 000 stóp nad poz. morza, nad rzeką N-czaj, w niezdrowej miejscowości położone. Mieszk. 7 433 (1896, 2376 Ormian, 4 512 Tatarów), zajmujących się ogrodnictwem i rzemiosłami; 5 meczetów, 3 kościoły orm.-gregor., 1 prawosławny. Z budowli zasługują na wzmiankę zbudowana w wieku XIV wieża Atabega, pokryta rzeźbami i napisami kufickiemi. — Według podania miejscowego N. założony został przez Noego, którego grób pokazują Ormianie. W VI w. przed Chr. król Armenii Tigranes I (565 — 520) zaludnił go wziętemi do niewoli Medami. W IV w. przed Chr. zburzyli N. Persowie, w r. 1064 opanował go sułtan Seldźuków, Alp Arslan. Do Rossyi należy od r. 1828, w którym przez Per-syę odstąpiony został.

Nachiczewań nad Donem, miasto w Rossyi, w okręgu Wojska Dońskiego, nad Donem, założone w r. 1779 przez Ormian krymskich, obok twierdzy św. Dymitra, z której powstał później Rostow. Obecnie miasta te zlały się ze sobą zupełnie. N , który jest teraz właściwie tylko dzielnicą Rostowa, liczy m-ców 32 174 (1896); prowadzą oni handel ożywiony tkaninami jedwabnemi, wyrobami ze skóry, stali, srebra i owocami. Obrót roczny dosięga 1 miliona rubli.

Nachimow Paweł (* 1803 — t 1855 roku), admirał rossyjski. Po ukończeniu korpusu kadetów morskich w Petersburgu (1818), na statku „Feniks” zwiedził Danię i Szwecyę. W r. 1820 na „Janusie” jeździł do Krasnej Gorki; w roku następym na fregacie „Krejser”, pod dowództwo mMichała Łazarewa (ob.), puścił się w podróż naokoło świata. Odtąd zyskał sobie uznanie Łazarewa i służył pod jego rozkazami do końca życia admirała tego. W r. 1826 powrócił z Archangielska na nowo zbudowanym okręcie „Azów”, i w następnym roku miał udział w bitwie pod Nawarynem. (ob.) Mianowany kapitanem zabranej korwety egipskiej „Nawaryn”, krążył na niej po morzu Sródziemnem i Egejskiem, uczestnicząc w blokadzie Dardanellów (r. 1828 —

9). W r. 1830 powrócił do Kronsztadu, w roku 1831 krążył po brzegach Kurlandyi w celu przeszkodzenia dowozu broni i amunicyi dla powstania polskiego. Przeniesiony w r. 1834 do floty czarnomorskiej, otrzymał wkrótce (1836) dowództwo nad zbudowanym pod jego dozorem okrę-

Nachmanides. — Nachod.

14

J. B.

ków 1898).

tern „Silistrya”; przeprowadził go z Nikołajewa pod Sewastopol i zajął stanowisko na morzu Czar-nem. W r. 1843 przewoził wojska z Sewastopola do Odessy, poczem (1844) dał odsiecz oblężonemu przez Czerkiesów fortowi Gołowin, za co w następnym roku mianowano go kontr-admirałem z dowództwem 1-ej brygady 4-ej dywizyi floty. Zostawszy dowódzcą 5-ej dywizyi floty, zajął się przewożeniem wojska, przyczem szczególnie odznaczył się nadzwyczaj sprawnem przewiezieniem na wschodni brzeg morza Czarnego 13-ej dywizyi pieszej w pełnym komplecie (16 tys. żołnierzy). W r. 1852 został wice-admi-rałem. Podczas 3 burzliwych miesięcy jesiennych krążył pomiędzy brzegami Krymu i Anatolii. Po wybuchu wojny otrzymał naczelne dowództwo nad flotą czaruo-morską i zniszczył d. 30 listopada r. 1853 eskadrę turecką w krwawej bitwie pod Synopą. Podczas obrony Sewastopolu złożył dowody niezwykłej energii i nieustraszonego męstwa, za co w kwietniu r. 1855 mianowany był admirałem. D. 10 lipca roku tegoż, raniony podczas rekognoskowania robót nieprzyjacielskich, umarł w dwa dni potem.—Por. Leer „Eucykl. wojen, i morsk. nauk” 1890.

Nachmanides Mojżesz (znany w literaturze hebrajskiej pod nazwą RaMBaN, która to nazwa jest inicyałem 4-ch słów hebrajskich: Rabbi Mojżesz ben Nachman), jeden z najsławniejszych rabinów i uczonych żydowskich w wieku XIII. N. pochodził z Gerony, w Hiszpanii, i był z zawodu lekarzem, ale główne jego znaczenie polega na licznych dziełach talmudycznych, które po sobie pozostawił, jak np.: Nowelle (Chid-duszim) do większej części Talmudu; „Sefer ha-Zekhuth” (t. j. Księga uniewinnienia) i „Mil-chamoth Adonaj” (t. j. Wojny boże), mające za treść odparcie zarzutów, uczynionych dziełu ha-lachicznemu Izaaka Alfasi’ego (um. 1103); „To-rath ha-adam” (t. j. Nauka o człowieku), przepisy odnoszące się do chorych i do żałoby po zmarłych i t. d. Jak wszyscy talmudyści hiszpańscy, uprawiał i N. nauki świeckie i był głębokim znawcą filozofii średniowiecznej, ale uczucie górowało w nim nad rozumem i dla tego przechylił się więcej ku mistycyzmowi i był stronnikiem Kabały (ob.). To też w sporze, który wynikł w wieku XIII z powodu filozoficznych dzieł Majmonidesa, N. korzy się wprawdzie przed pamięcią tego uczonego i podnosi wysoko jego zasługi, jego pobożność i niepospolitą uczo-ność, ale w zasadzie staje po stronie antymaj-monistów (ob. M a j m o n i d e s). Najwięcej wsławił się N. dysputą religijną, którą prowadził z godnością i z taktem w Barcelonie w r. 1263 z renegatem żydowskim, Dominikaninem Pablo Christiani. Dysputa ta odbywała się wobec króla aragońskiego Jakóba (Jayma) I, a jej przebieg opisał N. w dziełku, które wyszło potem p. t. „Wikkuach ha Ramban”, t. j. Dysputa N-a (wyd. 1-e w dziele Wagenseil’a p. t. „Tela ignea Satauae” Altorf 1681). Zachowało się też kazanie o zaletach Izraela i jego nauki, które wygłosił N. wobec króla i jego dworu w Sa-ragossie, a które wyszło p. t. „Torath Adonaj temima” (t. j. Nauka boża jest doskonałą, wyd.

1-e Konstantynopol 1582). W roku 1267 N. wyemigrował do Palestyny i tam napisał najważniejsze swoje dzieło, mianowicie komrnen-tarz do Pięcioksięgu. Z innych jego utworów należy jeszcze wymienić: Kommeutarz do księgi Joba, liczne responsye halachiczne, modlitwy i poe-zye liturgiczne i t. d. Umarł N. około r. 1270 i został pochowany wedle jednych w Hebronie, a wedle innych w Chaifa.—Por. jeszcze: Schech-ter „Nachmanides” (w „Jewish Quarterly Review” tom V, Londyn 1893, str. 78—121); Ra-

p ap ort-Hartstei ii „Toldoth ha-Ramban” (Kra-

Dr s. p.

Nachod, miasto w Czechach, w okręgu Nowo-miejskim nad Metują, o 4 kim. od granicy pruskiej, stacya kolei Chatzen-Broumor, siedlisko sądu okręgowego; ma pocztę, telegraf, szpital i liczy (1900 r,) 10 048 m-ców. Niegdyś kwitło tutaj tkactwo, szewctwo, sukiennictwo i rolnictwo, obecnie przemysł fabryczny wziął górę i rozwinęły się fabryki tkackie; 2 przędzalnie bawełny, 2 farbiarnie, browary i fabryki wyrobów z blachy. Z osobliwości miasta zasługuje na uwagę piękny kościół św. Wawrzyńca (z roku 1310), ze stylowem mauzoleum Smirzyckich (z r. 1614), z sanktuaryum gotyckiem i innemi pamiątkami, dalej szkoła tkacka, sąd okręgowy z miejscem, gdzie dawniej (XVI w.) stawiano pod pręgierz, muzeum miejskie, założone w r. 1879 i t. d. Największą wszakże ozdobą miasta jest zamek starożytny, na północy N-u położony, na pagórku 405 m. wysokim. Na zamku znajduje się wielkie archiwum, biblioteka, galerya obrazów z czasu Piccolominich i piękny park. Zamek w r. 1623 był w posiadaniu hr. Trczka z Lipy, w 1634 został podarowany generałowi Oktawianowi Piccolominiemu, (ob.) obecnie od roku 1864 stanowi fideicomis ks. Lippe-Schaumburg. Miasto założył Przemysław II w r. 1270.—Będąc położony na pograniczu N. w ciągu swego wiekowego istnienia często był burzony i nawiedzany przez wojska nieprzyjacielskie, jak w czasie wojen hussyckich, wojny Trzydziestoletniej, marszów napoleońskich i ostatecznie podczas wojny austryacko-pruskicj w r. 1866. Dnia 27 czerwca roku tego w pobliżu miasta zaszła bitwa krwawa między wojskiem pruskim pod dowództwem gen. Steinmetza i 6-tym korpusem armii austryackiej pod dowództwem feldmarszałka Ramming a. Walka skończyła się klęską Austryaków i otworzyła Prusakom naoścież wrota do Czech. — Por. Augustin Sedlńćek „Hrady azńmky”; Weihe-Eimke „Wegweiser durch das Schloss N.”; Jos. M. Lud-vik „Pamätky Na”; J. K. Hraśe „Déjiny N a”

I (—1620, II i III w rękop.).

swego, N. w początku r. 1882 wstąpił ponownie do służby rządowej i był wysłany, jako konsul gieneralny, do Tunisu. W r. 1884 kazano mu wyjechać na wybrzeża gwinejskie, nadawszy mu godność komissarza cesarskiego do zakładania kolonii. Zajął wtedy różne miejscowości nadbrzeżne dla Niemiec, a między innemi d. 14 lipca tegoż roku wywiesił chorągiew niemiecką w Kamerunie i objął w posiadanie kraj w imię cesarstwa niemieckiego. W d. 8 kwietnia r. 1885 nabawiwszy się zimniey międzyzwrotnikowej, złośliwej, chciał opuścić Kamerun i wsiadł na okręt wojenny „Möwe”, na którym po dniach dwunastu umarł; zwłoki jego pochowano na przylądku Palmas. Rząd niemiecki uczcił go pomnikiem, wzniesionym przy domu rządowym w Kamerunie. — Podroż swą opisał N. w dziele zna-komitem p. n. „Sahara und Sudan” (t. I i II, Berlin 1879—1881, t. III w opracowaniu Gród-decka, Lipsk 1889; wydanie skrócone dwu tomów początkowych obrobił A. Fraenekel, tamże 1887). — Por. Dorota Berlin „Erinnerungen an Gustav N.” (Berlin 1887; dzieło to zawiera mnóstwo listów ciekawych M-a) i „Verhandlungen der Gesellschaft für Erdkuude in

Dr j. p.

Dr J. G.

Nachtigal, herb polski z nadania. Na tarczy, w polu błękitnem— na zielonym trójpagór-ku — drzewo z gałęzią, na której siedzi słowik. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej trój pagórek z drzewem i słowikiem, jak na tarczy. La

Jc5y

Fig 3. Nachtigal herb.

bry błękitne podbite złotem. Nadany w Galicyi Józefowi Nachtigalowi, aptekarzowi z Zamościa, w roku 1786.—Borkowski; Hefner „Wappenbuch des blühenden Adels von Galizien.”    D-

Nachtigal Gustaw (* w Eichstedtcie [pow. Stendalski w Marchii brandeb ] d. 23 lutego r. 1834 — f na Oceanie Atlantyckim d. 20 paźdz.

r. 1885), lekarz, znany i zasłużony głównie jako podróżnik po Afryce środkowej. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Berlinie, Halli, Wiirz-burgu i nakoniec w Greifswaldzie, gdzie w r. 1857 przyznano mu dyplom doktorski, po obronieniu rozprawy p. n. „Diss. inaug. sistens non-nulla de venae portarum thromboseos aetiologia et symptomatologia etc.”. W roku następnym wszedł do służby wojskowo-lekarskiej, pruskiej i pełnił ją w Kolonii do r. 1861, w którym z powodu choroby płucnej opuścić ją musiał, by udać się na Południe. Początkowo bawił czas dłuższy w Algierze, następnie przeniósł się do Tunisu i tam w r. 1863 wstąpił do służby, jako lekarz wojsk beja tunetańskiego. Powróciwszy szczęśliwie z wyprawy wojennej przeciwko powstańcom, otrzymał stanowisko u dworu i zostawał na nim do r. 1868. Wtedy podróżnik Gerhard Rohlfs (ob.) namówił N a do pod-ęcia podróży do środka Afryki; wyjechał więc na koszt rządu pruskiego w początku r. 1869 z Trypolisu do Bornu i po kilkoletniej, bardzo uciążliwej wędrówce, podczas której zwiedził wiele krain przedtem Europejczykom nieznanych, w lecie r. 1874 dotarł do Chartumu nad Nilem. Na jesieni roku tegoż przybył do Kairu; rozchorowawszy się, musiał spędzić tam kilka miesięcy, a dopiero latem r. 1875 mógł powrócić do Niemiec. Osiadłszy w Berlinie, zajął się uporządkowaniem swych zbiorów, jako też opisem podróży odbytej. Od r. 1879 był przewodniczącym towarzystwa gieograficzaego, berlińskiego (Gesellschaft für Erdkunde).—Wypocząw-szy po trudach i wydawszy dwa tomy dzieła

Berlin” (r. 1885, nr. 7).

Naciąg (apt.), ob. Nastój.

Naciąganie nerwów (od to vsöpov nerw i naciągać) jest to rękoczyn chirurgiczny, polegający l-o na udostępnieniu sobie pewnej części pnia nerwowego za pomocą operacyi krwawej, 2-0 na wyłuszczeniu owej części nerwu z jego naturalnej pochwy i 3-o na naciąganiu ujętego, a spoczywającego na zgiętym palcu lub tępym haczyku nerwu w dwóch przeciwnych kierunkach : odśrodkowym i dośrodkowym. Liczne badania doświadczalne na zwierzętach wykazały, że przy procesie N-a zostają nadrywane naczynia nerw otaczające, co naturalnie wpływać musi ujemnie na jego odżywianie. Bezpośrednim skutkiem zakłóconego odżywiania są zmiany ana-tomo - patologiczne w tkance nerwowej i co za tern idzie, upadek sprawności nerwu. Zmiany te, dotyczące budowy i czynności naciąganego nerwu, nie pozostają bez wpływu i na bezpośrednio z nim związany odcinek centralny, a więc na mlecz pacierzowy i rdzeń przedłużony. Omówiony zespój zmian, jako skutek N-a, dotyka szczególnie nerwy czuciowe, w daleko zaś mniejszym stopniu (albo wcale nie) nerwy ruchowe. Stąd wypływa wskazanie kliniczne do N-a w zaburzeniach czuciowych sy stemu nerwowego, a więc przy nerwobólach (neuralgiach) i innych dolegliwych zmianach czucia, jak Drętwienie, Palenie, Ziębienie, Bezład i t. p. (ob.). Pierwsze N. wykonał Nusbaum (ob.) r. 1873, po nim Billroth (ob.), poczem operacya ta, jako niezbyt trudna i wogóle nie niebezpieczna, rozpowszechniła się bardzo. Dziś stosuje się o wiele rzadziej, gdyż nadzieje pokładane w niej często zawodziły.

ściwą jest ta forma występowania.

Naciek Żelazny, termin przez Kumelskiego po raz pierwszy użyty na oznaczenie minerału Pity-cytu (ob.), który jest produktem wietrzenia arse-nopirytów. Składa się on z bezpostaciowego ar-senianu żelazowego. Nazwa o tyle udatna, że

charakteryzuje naciekową postać występowania

z. w.

go wojują pod hasłem „Francya dla Francuzów”, a narodowości tej odmawiają nietylko żydom świeżo naturalizowanym we Francyi, a przeważnie z Niemiec pochodzącym, ale i potomkom przybyszów, oddawna w kraju osiadłym, tam-urodzonym i zupełnie zrosłym z narodem, na wet Francuzom rdzennym, jeżeli nie są katolikami. Jednym z filarów stronnictwa jest znany poeta Deroulède (ob.), a popierają je gorliwie znakomitości takie, jak krytycy cenieni, F. Brunetière i J. Lemaître, autorka poczytna, pani Gyp, dziennikarz i pisarz antysemicki E. Drum ont (ob. te nazw.) i wiele innych osobistości wybitnych, tak cywilnych, jak wojskowych, należących zresztą do obozów politycznych różnych. Widzimy więc w szeregach N-ów: kle-rykałów, rojalistów, bonapartystów, antysemitów, a obok nich republikanów - oportuuistów i zwolenników plebiscytu (ob.). Stronnictwo polityczne z pstrocizny takiej złożone, którego członków łączy jeno luźno nienawiść przeciw wrogowi wspólnemu, a rozdziela różność zapatrywań i dążeń po za tern, nie mogło oczywiście wywrzeć dotąd wpływu stanowczego na sprawy polityczne Francyi i prawdopodobnie też nigdy go

Bed.

Red.

Naciek (lnfiltratio), w patol. najczęściej oznacza stan obrzmienia tkanek, towarzyszący sprawom zapalnym. W tych przypadkach N. spowodowany bywa przez nagromadzenie się w tkankach wytworów zapalenia (ob.), a więc płynu wysiękowego (ob. Wysięk) oraz licznych komórek, jak oto—komórek danej tkanki, białych ciałek krwi i innych. Rzadziej nazwa N. używana bywa do oznaczania innych spraw chorob-nych; np. N. moczowy (lnfiltratio urinosa), spowodowany bywa przez wylew moczu do tkanek otaczających narządy moczowe, N. rakowy (lnfiltratio carcinomatosa), przez rozrost raka (ob.) w pobliżu głównego ogniska tego nowotworu i t. p.    Dr J'y Br-

Naciek (w mineral.), forma występowania wielu minerałów, powstających lub wydzielających się na drodze wodnej. Naciekami np. są znane powszechnie stalaktyty i stalagmity. Powstawanie utworów takich najzrozumialsze jest wtedy, gdy składają się one z kalcytu, będącego węglanem wapnia. Związek ten, w wodzie czystej nierozpuszczalny, obficie rozpuszcza się w wodzie, zawierającej dwutlenek węglowy. Woda, napojona w glebie dwutlenkiem węgla, przesiąkając przez pokłady skał wapienych, rozpuszcza w sobie ich substancyę, gdy jednak natrafi na swej drodze pieczarę, kapie z jej stropu i, stykając się z powietrzem, traci dwutlenek węgla, co powoduje zmniejszenie się rozpuszczalności węglanu wapniowego i wydzielanie się tego ciała w stanie stałym. Łatwo zrozumieć wygląd i budowę utworów w ten sposób powstałych. Mają one kształt sopli, zwieszających się u stropu pieczary lub jaskini prostospadle, powłok pokrywających powierzchnię skalną, stożków płaskich, wyraźnie „nakapanych” z góry. Budowa tych nacieków zwykle warstwowata, koncentrycz-nie-promienista, również jest wynikiem sposobu powstawania. Najpospolitszym minerałem naciekowym jest kalcyt, wielu jednak innym ciałom

mineralnym, na drodze wodnej powstającym, wła-

z. w.

tego minerału.

Nacyonaliści, stronnictwo polityczne francuskie, złożone z żywiołów bardzo różnorodnych, istniejące mniej lub więcej od lat dziesięciu, tj. od czasu gdy Francyą wstrząsać zaczęła t. zw. sprawa Dreyfusa (ob.), duchem pokrewne z Ligą patryotyczną (ob). N. zwalczają kierunek radykalno-republikański, popierających go żydów kosmopolitycznych, jak wiadomo we Francyi spółczesnej wpływy niemałe posiadających, również socyalistów, a broniące Kościoła i duchownych. Wszyscy członkowie stronnictwa te-nie wywrze.

Nacjonaliści amerykańscy, nazwa stronnictwa społeczno-politycznego, wielce rozgałęzionego w Stanach Zjednoczonych Ameryki północnej, usiłującego urzeczywistnić państwo przyszłości, w tym rodzaju, jak je wyobraża w powieści swej „Looking backward” pisarz amerykański Bellamy. Im głównie zawdzięcza powstanie swe związek rolniczy „National Farmer’s Alliance” (ob.) jako też stronnictwo „People’s Party” (ob.). Za główne zadanie swe poczytują N. a. ustalenie większej, niż dotąd istuiejąca w Ameryce, równości społecznej, a do celu tego dojść pragną za pomocą upaństwowienia wszystkich kolei żelaznych, telegrafów, kopalń i wogóle przemysłu i wytwórczości fabrycznej wszelkiej, są zatem zwolennikami socyalizmu (ob), ale ujętego w karby rządu demokratycznego. Nacyonalizm, ob. Narodowość.

Naczelne (Primates), rząd zwierząt najwyżej uorganizowauych, należących do typu kręgowców. Główne cechy naczelnych są następujące: 1) kończyny przednie i tylne funkcyonują jako narządy chwytne wskutek ruchomości wielkiego palca; bardzo mało samodzielny jest ten palec u małpeczek (Hapalidae), szczególnie zaś ruchomy w przednich kończynach człowieka. —

2)    Wszystkie palce opatrzone są paznogciami, wyjąwszy u małpeczek, które posiadają paznogcie tylko na wielkim palcu tylnych kończyn, na pozosta-łyclfzaś palcach mają silnie zakrzywione pazury.—

3)    W każdej szczęce u naczelnych spotykamy po 4 dłutowate siekacze, 2 kły, po 12 lub po 10 trzonowych zębów o koronach wzgórkowatych. — 4) Na piersi 2 gruczoły mleczne.—5) Oczodoły odgraniczone przegrodą kostną od rowu skronio-

wiek.

wego.—6) Macica pojedyńcza (bez rogów).—Naczelne zamieszkują przeważnie okolice zwrotnikowe, przystosowane są do życia na drzewach, głównem ich pożywieniem są owoce. — Do naczelnych należą: małpy nowego świata, małpy starego świata i ludzie. — Ob. Małpy i Czło-

K, A* O.

Naczerac, starodawne miasteczko czeskie, liczyło (w r. 1891) I486 m-ców. Posiada wiele pamiątek przeszłości: kościół św. Piotra i Pawła (o którym są wzmianki w kronikach pod rokiem 1184), ratusz z 1543 r. itd. Ma szpital, pocztę, telegraf, lombard miejski, jarmark roczny; ludność trudni się hodowlą lnu i handlem. Kiedy miasto założone zostało, nie wiadomo. Źródła wymieniają już w XIII w. panów na Nacze-racu, a w w. XIV były tu podobno dwie fary.

Naczewicz Grzegorz Dymitrow, polityk bułgarski (* w r. 1845 w Sistowie), kształcił się w Konstantynopolu, Paryżu i Wiedniu. Prześladowany przez Turków za udział w ruchu r. 1867 uciekł za granicę i zamieszkał w Wiedniu. Podczas wojny rossyjsko-tureckiej był w sztabie generalnym rossyjskim, a po ukończeniu walki uczestniczył w wielkiem zgromadzeniu narodo-wem w Tymowie, gdzie wraz ze Stoiłowem był jednym z wybitnych przedstawicieli partyi zachowawczej. Jako taki, popierał generała Ern-rota. który w r. 1881 dokonał przewrotu pań stwowego i zasiadał jako działacz gorliwy w wielkiem zgromadzeniu narodowem w Sistowie, na którym zawieszono konstytucyę bułgarską. Należąc do lepszych finansistów bułgarskich, N. wielokrotnie bywał ministrem skarbu, spraw zagranicznych i robót publicznych. W kołach rządowych i giełdowych wiedeńskich używa uznania wielkiego, jako szczery zwolennik Austryi a zagorzały przeciwnik Rossyi. Ta niechęć do Rossyi skłoniła go w r. 1891 do zduszenia swej antypatyi do Stambułowa (ob.) i pójścia z nim ręka w rękę. W r. 1892 należał razem ze Stoiłowem, Radosławowem i Tonczewem do „zjednoczonej oppozycyi legalnej” przeciwko Stambułowowi. Po przewrocie z d. 18 maja r. 1894 pracował w gabinecie Stoiłowa; w r. 1896 otrzymał tekę ministra rolnictwa i handlu, ale w tymże roku, gdy całe ministe-ryum stało się rusofilskiem, złożył urząd i wyjechał za granicę. Po śmierci Stambułowa (r. 1895) często odzywały się głosy, że głównym sprawcą tego zabójstwa politycznego jest N.

Naczynia (vasa s. tracheae). Bot. Pod naczyniami w anatomii roślin rozumiemy długie, a bardzo cieńkie rurki, które razem wzięte stanowią układ kanałów, w których woda, pobrana przez korzenie z gruntu, rozchodzi się po całej roślinie, poczynając od wierzchołków korzeni, a kończąc na najdelikatniejszych rozgałęzieniach żyłek w liściach. Stanowią one charakterystyczną część składową drzewną czyli ksylemy w wiązkach łykodrzewnych (ob.). Każde naczynie po-

Enc. Powsz. Illustr. Zesz. I. T. I.

wstaje z szeregu wydłużonych komórek, które, początkowo posiadają plazmę i jądro. Przeobrażenie się podobnych komórek w naczynia zaczyna się od tego, że ścianki ich podłużne ulegają zgrubieniu, oraz zdrewnieniu w pewnych punktach, jednocześnie zaś poprzeczne przegrody, przedzielające je, w znacznej swej części zanikają, skutkiem czego otrzymujemy jednostajną rurkę, w której jedynie, pozostałe w postaci obrączek, ślady przegródek poprzecznych wskazują na ich pochodzenie pierwotne. Jednocześnie znika całkowicie i plazma, skutkiem czego zupełnie wykształcone naczynia przedstawiają się jako utwory martwe, mające jednak, jako kanały wodne, w życiu rośliny wielkie znaczenie. Naczynia posiadają znaczną długość, wynoszącą przeciętnie koło 10 ctm. Wyjątkowo trafiają się i naczynia bardzo długie. Tak np. u zwykłej akacyi (Robinia Pseudoacacia) niektóre naczynia dosięgają długości l metra, a u roślin wijących się dochodzą do kilku metrów. Średnica naczyń zawsze bywa bardzo wązka, wynosi bowiem zaledwie setne części milimetra. To też na poprzecznym przekroju pojedyńczego naczynia rozpoznać niepodobna. I tutaj rośliny wijące się stanowią wyjątek, posiadają bowiem bardzo szerokie naczynia o średnicy 0.7 mm., dobrze dla gołego oka dostrzegalne. Co się tyczy zgrubień, o których wspomnieliśmy już poprzednio, to dadzą się one sprowadzić do dwuch typów. Na-samprzód mogą zgrubienia posiadać postać listewek. Listewki te tworzą albo pojedyńcze pierścienie (naczynia pierścieniowate), lub też linię spiralną (naczynia spiralne czyli wężownicowate) albo też przebiegają równolegle jedna do drugiej wpoprzek naczynia (nacz. drabinkowe). Drugi typ zgrubień polega na tern, że grubieją równomiernie ścianki boczne naczyń na całej swej powierzchni za wyjątkiem pewnych małych, prawidłowo rozmieszczonych punktów, których błona zachowuje swą cieukość pierwotną. Jeżeli punkta te mają postać kolistą, owalną lub szpar-kowatą, mówimy wtedy o naczyniach kropkowanych, gdy zaś jamki te rozciągają się w postaci długich kresek, biegnących wpoprzek naczynia, i zazwyczaj komunikujących się ze sobą, powstają naczynia siatkowate. N. o jamkach lejkowatych, czyli otoczkowych, wyróżniają się tern, że kanał, prowadzący przez całą grubość błony do jamki, staje się w miarę grubienia błony coraz węższy, tak, że przyjmuje w końcu kształt lejka albo stożka ściętego, którego większą podstawę, czyli dno, stanowi cienka błona pierwotna. Sam środek tejże zazwyczaj ulega zgrubieniu, tworząc t. zw. krążek (torus). Widziane pod mikroskopem z góry przedstawiają się takie jamki w postaci dwuch współśrodkowych kółek, skąd inna ich nazwa—jamki otoczkowe. Najwcześniej rozwijają się N. spiralne i obrączkowe. Znajdujemy je zawsze w energicznie rosnących narządach roślinnych, gdzie stanowią one

,T. Trz.

s. Pł.

szkodzeń mechanicznych.

S. K.

jedyny typ naczyń. Dopiero gdy wzrost na długość ustaje, pojawiają się N. kropkowane lub siatkowane. N. o jamkach lejkowatych przytrafiają się najczęściej w drewnie drugorzędnem. Znaczenie zgrubień w ściankach naczyń polega na tern, że idzie tu o nadanie N. odporności na ucisk ze strony przylegających do nich tkanek (np. komórek miękiszowycli), które, wskutek swej jędrności, mogłyby spowodować ich zgniecenie, a tem samem i przerwanie ruchu wody w N-ch. Otóż takie miejscowe zgrubienia nadają ściankom naczyń niezbędną sztywność, nie-znosząc jednocześnie ich własności osmotycznych. Woda znajdująca się w N - ch nie wypełnia ich całkowicie lecz tworzy słupki poprzegradzane warstwami silnie rozrzedzonego powietrza. Rozrzedzenie to ułatwia znacznie podnoszenie się wody, choć podobnie jak inne czynniki (włosko-watość, siły osmotyczne, ciśnienie korzeniowe), za pomocą których starano się wytłómaczyć ruch wody w N-ch, nie tłómaczy nam tego procesu. Przypuszczenie zaś Sachsa, że woda porusza się wzdłuż ścianek naczyń, doświadczalnie obalouem zostało, wobec tego wyjaśnienia tego faktu nie posiadamy wcale. Typowe N. znajdujemy tylko u kwiatowych i to nie u wszystkich. Posiadają je tylko okryto - zalążkowe (Angiospermae). U na go zalążkowych (Gymnospermae). Znajdujemy je tylko u gniotowatych (Gnetaceae). Miejsce naczyń zastępują u nago - zalążkowych podobnież jak i u zarodnikowych, naczyniowych (Pteridophyta) tracheidy czyli cewki, które zresztą obok naczyń napotykamy i u okryto-zalążkowych.

Naczynia krwionośne, ob. Angiologia, por. Tętnica i Żyła.

Naczynia limfatyczne, ob. C h ł o n i c e. Naczynia liturgiczne są to sprzęty kościelne, używane do Służby Bożej i administrowania Sakramentów św. Noszą nazwę N-ń świętych, gdy są poświęcane według oddzielnych formuł i mają bezpośrednią styczność z Najświętszym Sakramentem; takiemi są: kielich, patena, puszka, monstrancya (ob. oddzielne artykuły). Od pierwszych chwil swego istnienia Kościół wyłączył naczynia, których używał przy św. obrzędach od użytku świeckiego, a bogacąc z biegiem czasu kult zewnętrzny mnożył liczbę naczyń liturgicznych. Świeckie prawo karne rozróżnia N. 1 ne na święte, poświęcane i zwyczajne, surowo karząc znieważenie lub kradzież naczyń specyalnie poświęconych.—Naczyń liturgicznych, używanych już w kościele, nie wolno sprzedawać bez pozwolenia biskupa, jeśli są mniejszej wartości (do 60 r.) a bez pozwolenia Stolicy Apostolskiej, jeśli większą materyaluą wartość przedstawiają.

Naczynia naczynne (Vasa vasorum), ob. Tętnice.

Naczynia mleczowe (Vasa chylifera), ob. Chłoń ice i Mlecz (Ghylus)t por. Absorb-c y a.

Naczynia mleczne (vasa lactifera), znajdujemy u

b) Pochodzenie roślinne ropy przypuszczali Hochs

AA

Nagoskór, ob. Cecilia.

powrót powiat Nakielski dostał się pod władzę star

Namatianus Claudius Rutilius (wiek V po Chr.), poe

ÉMpgj

5. Rzemienie szerokie, idące przez pierś końską od

układ z Rossyą o legiony polskie, dotykąjąe zreszt

Początek wojny r. 1814. Pochód sprzymierzonych,

Dzieła N-a III wyszły w wydaniu zbiorowem p. n. „O

Naril, Ob. Narol.

germańską rozkrzewiają wśród słowiańskich poddan

JT li

Narzecze językowe, ob. Dy aie kt.

Nassau, miasto główne na wyspach Bali amskich (o

, 2) Eimer (1899) sądzi, że N. jest wynikiem

Natantia, Ob. Skorupiaki.

Natury filozofia,

Naupaktos, po grecku Naórcooccoę, miasto warowne

Nawiedzenie N. Maryi P. ob. Marya N. P. Nawieś, ob. O kiść.

Nea Ephesos, miasto w Azyi Mniejszej, ob. S c alan

N ebraska-Bill.—Necho.

61

Neissera dwoinki, ob. Gonococcus.

Nematoda, Ob. Nicienie.

Neodamodowie, po grecku veoSap.wSeiç (wyraz złożon

Jedyny gatunek N. Chabrollii Aud. z osobnikami zie

Nerki (anatomia).

Nerwowe zwoje, ob. Ganglie.

WIELKA

1895 liczono w N-u 2001 m-ców, w tej liczbie tylko

Dr J. M.

Ene. Powsz. Ilustr. Ser. II. Zesz. 9. T. II.

cuskiego, z dziedzińcem ogromnym pośrodku. Gmach t

Nibymarchwica, ob. Neogaya.

Dr J. p.

cze teoretyczne i początkowania, skupiają się, w p

Niechowickie starostwo niegrodowe. Ob. Nie-cho wi ce.

Niedźwiedzia akademia, ob. Sm or go nie.

Nieliski Jan, Jezuita (żył w pierwszej połowie w

2) Część zachodnia niziny Niemieckiej. Jest to naj

r. 1895 r. 1882 Pracowników . . 429 . . 419

ogółem dochodu marek

Polskiego (r. 1525) i in. Nawet w krajach au- mocy

H. Moltke, wodzem austryackim był Bene-d e k. Trz

osnów wyrazów pozostają tutaj takie same jak w sta

Niemcy, jako muzycy, wywyższyli się po nad wszystk

sa

niemieckiej wznosi się także i historyografia do

etnograficznych odróżniają jeszcze trzeci ogólnik,

Niemiecka Rada związkowa, ob. Niemcy

Niemojowski Wincenty (* d. 5 kwietnia r. 1784 w Sł

zmniejszyła się:

Nieskończenie wielka, ob. Nieskończoność.

tßC

fort

ważne pytanie do dsisiaj czeka rozstrzygnięcia, ra

cza się przeciw handlowi, lecz ściśle mówiąc, tylk

Nigru protektorat (właściwie „brzegów Nigru”: Ni

Władysław Konopczyński, f Władysław Kornel Zielińs

Naczynia mleczne (vasa lactifera), znajdujemy u wszystkich roślin, wydających za zranieniem sok mleczny. Są to bardzo długie rurki o ścianach cienkich, z czystego błonnika utworzonych. Przebiegają one wzdłuż pędów i korzeni i za pomocą rozgałęzień dochodzą do wszystkich narządów roślinnych. Biała, żółta lub pomarańczowa (Chelidonium), ciecz wypełniająca naczynia, składa się z wodnego roztworu cukru, kwasów organicznych, alkaloidów i ciał białkowych, oraz z bardzo drobnych kuleczek sub-stancyj tłuszczowych, żywicznych i kauczukowych. Pod względem pochodzenia rozróżniamy ]) członkowane naczynia mleczne, powstające, podobnie jak naczynia wiązek łykodrzewnych, z szeregów wydłużonych komórek, w których poprzeczne przegrody uległy zanikowi i 2) rurki mleczne. Te ostatnie przedstawiają jednokomórkowe utwory. Każda rurka mleczna pochodzi z komórki widocznej już w zarodku, która rozrasta i wciska się pomiędzy tkanki rośliny, Wnętrze tych rurek wyściela cienka warstwa plazmy z licznemi jądrami. Naczynia członkowane napotykamy u Cichoriaceae, Gampanula-ceae, Lobeliaceae, Papaveraceac, Papayaceae, Aroi-deae i Musaceae, rurki zaś mleczne w Euphorbia-ceae, Urticaceae, Apocinaceae i Asclepiadaceae. W pędach i korzeniach przebiegają naczynia mleczne wzdłuż wiązek naczynnych w sąsiedztwie łyka, w liściach zaś wzdłuż nerwów. Boczne rozgałęzienia głównych pni naczyń członko-wanych łączą się z sobą w gęstą siateczkę, rozpościerającą się w korze pierwotnej pędów i korzeni, gdy tymczasem w rurkach mlecznych rozgałęzienia te kończą się ślepo. U roślin zarodnikowych. jedynie w ciałach owocowych grzybów Hymenomycetes napotykamy naczynia mleczne, należące do typu rurek mlecznych. Fizyo-logiczne znaczenie naczyń mlecznych u roślin dotąd wykryte nie zostało. Z powodu znaczuej ilości zawartych w nich substancyj odżywczych, a nawet enzymów (u Ficus Carica i Carica Papaya) uważano je za przeznaczone do rozprowadzania ciał pokarmowych. Lecz pogląd taki uzasadnić się nie da, ponieważ nawet w głodnych roślinach zawartość tych ciał nie zmniejszała się. Za to pod względem biologicznym sok mleczny naczyń, z powodu swych właściwości gryzących, a często i jadowitych, nie jes dla roślin bez znaczenia (ochrona przed zwierzętami), a krzepnąc szybko na powietrzu, przyczynia się znacznie do szybkiego gojenia się u-

J. Trz.

Naczynia połączone, naczynia spółkujące, naczynia, w których ciecz z jednego swobodnie przechodzić może do drugiego; co do warunków równowagi cieczy w takich naczyniach, ob. Hy-drostatyka.

Naczynia włoskowate, anat., ob. Tętnica i Krążenie krwi—fiz. ob. Włoskowatość.

VJ

19

Naczyniak. — Nadaillac.

Dr a. w.

Naczyniakomięsak (angiosarcoma). Odmiana ta mięsaka powstaje wskutek bujania komórek śródbłonka naczyń krwionośnych. Te ostatnie zamieniają się w twory korkowate, wypełnione małemi komórkami, okrągłemi lub kształtu nie prawidłowego. Komórki rosną, granice ich zacierają się, wreszcie wypełniają one tak szczelnie rurki, że światła w nich dostrzedz niepodobna. Podczas tego we wnętrzu naczyń mnożą się komórki śródbłonka, pozostała zaś część ściany naczyń zamieaia się w masę szklistą. Ta postać mięsaka spostrzeganą bywa przeważnie w oczodole i w mózgu, a niekiedy i w przyusz-uicy (parotis).

Naczynny układ, ob. Angiologia.

Naczynioruchowe nerwy, ob. Angiologia, por. Angioneuroza.

Naczyńskie źródła gorące—w Kamczatce w blizkości morza Ochockiego: Ciepłota wody wynosi -{- 80°C. (!). Okolica źródła tak silnie się nagrzewa, że nie zamarza zimą. Podług analizy prof. K. Schmidt’a, woda naczyńska zawiera alkalia i ziemie alkaliczne, w małej ilości, tak, że należy ją zaliczyć do cieplic obojętnych. Wysokością ciepłoty (-j-80°C.) przewyższają N. zdroje wszystkie znane dotąd cieplice. Pomimo, że urządzeń kąpielowych wcale tam niema, to jednak frekwencya miejscowej ludności jest

Dr J. M.

Naczyniak (Angioma). Pod nazwą tą rozumiemy guz, składający się wyłącznie lub przeważnie z naczyń, oplecionych nieznaczną ilością tkanki łącznej. Właściwością naczyniaków jest zdolność powiększania się pod wpływem podrażnienia; stąd pochodzi niejednokrotnie do nowotworów tych stosowana nazwa „guzów naprężających się”. Rozróżniamy dwa rodzaje guzów naczyniowych: l) N. splotowaty (a. plexiforme). Jest to postać najczęstsza. Nowotwór składa się z rozszerzonych, wężykowato rosnących naczyń włosowatych. Postać ta prawie zawsze bywa wrodzona; spotykamy ją zwłaszcza na skórze głowy i szyi i na śluzówce warg. Jako szczególną odmianę N-a splotowatego odróżniamy t. z w. znamię macierzyst e (naevus vasculosus)\ jest to wrodzone, płaskie rozszerzenie powierzchownych naczyń skóry, które od chwili urodzenia nie rozwija się dalej. Lud zowie N-i wrodzone „znamionami macierzystemi” i upatruje źródło ich w pewnych wpływach nerwowych, które przez matkę oddziaływać mają na płód (t. zw. „zapatrzenie się” ciężarnej).—2) N-i jamkówkowate (a. cavemosum), budową przypo miuają ciało jamkówkowate prącia. Guzy te składają się z szeregu wolnych przestrzeni, łączących się wzajemnie. Osnowa guzów utworzona jest z tkanki łącznej, a wnętrze przestrzeni wysłane śródbłonkiem. Są to guzy ciemnoczerwone, okrągławe lub klinowate. Postać ta rzadko kiedy bywa wrodzona, a raczej powstaje zwykle w wieku młodzieńczym lub dziecięcym. Siedliskiem naczyniaków jamkówkowatych bywa przeważnie tkanka podskórna twarzy, tłuszczowa oczodołu, dalej wątroba, nerki, śledziona. Guzy jamkówkowate dosięgać mogą niekiedy rozmiarów bardzo znacznych i przy dalszym rozwoju niszczyć doszczętnie tkanki sąsiednie. N-i muiej-sze usunąć można czasem za pomocą ucisku długo stosowanego, najczęściej atoli sposób ten za wodzi, pewniejsze i skuteczniejsze jest przyże-ganie. Bardzo wielkie usuwać trzeba za pomocą noża.

Dr A. W.

Naczyniówka (Membrana chorioidea), obacz

Oko.

znaczna.

Nadaillac," markiz Jan Franciszek Albert du Pou get, archeolog francuski (* d. 16 lipca r. 1818 w Paryżu), syn jednego z generałów pierwszego Cesarstwa. Za czasów prezydentury Thiersa i Mac-Mahona piastował godność prefekta departamentu dolnych Pireneów w roku 1871, później departamentu Indre-et-Loire w r. 1876, na tern stanowisku zwalczał namiętnie prądy republikańskie i dlatego został usunięty, gdy skończyła się prezydentura Mac-Mahona. Wyznawca poglądów bardzo zachowawczych, dał im niejednokrotnie wyraz w swoich pracach na-pół naukowych, napół publicystycznych, takich jak: „la Science et la politique” (1880), „Le mouvement démocratique en Angleterre” (1881), „Affaiblissement de la natalité en France” (1886). Ale przedewszystkiem dał się poznać jako archeolog, zresztą nie należał do liczby źródłowych badaczy, a raczej do systematyków, porządkujących i opisujących materyał, przez innych zebrany. Na jednej z większych prac swoich położył hasło: „non verba sed facta”, i w imię faktów wystąpił do walki z twierdzeniami Mortilleta(ob.) i innych o starożytności rodzaju ludzkiego. Mortillet miał między innemi na myśli N-a, gdy pisał: „Nie mogąc zaprzeczyć istnieniu człowieka w pierwotnych okresach e-poki czwartorzędowej, przeciwnicy starają się przynajmniej przybliżyć do nas tę epokę, pozbawić ją charakteru starożytnego i wywołują spory co do klasyfikacyi (przedmiotów), stwierdzającej tę starożytność. Od pewnego czasu wysiłki te zwłaszcza zwróciły się przeciw chronologii, poprzednikowi człowieka (praecursor hominis — tak Francuzi nazywają ogniwo, poprzedzające rodzaj ludzki w paśmie kształtów organicznych) i sprawie okresu trzeciorzędowego, t. j. przeciw temu wszystkiemu, co może nadać naszemu rodzajowi pozory starożytności”. Nadaillac nie będąc źródłowym badaczem, ani geologiem, nie mógł włas-nemi poszukiwaniami osłabić wywodów zapalonych zwolenników transformizmu, którzy często zapędzali się dalej niż na to pozwalały fakty, ale, rozporządzając niezmierną erudycyą, umiał korzystać ze słabych stron postępowców. Zresztą usiłuje trzymać się faktów i z dzieł jego niepodobną wywnioskować tej zachowawczości,

(1884).

która była wielką sprężyną w jego poglądach i ocenie faktów. Prace jego pomimo stronności należą do lepszych podręczników. Ważniejsze: „Les premiers hommes et les temps préhistoriques” (Paryż 1881, 2 t.; tłómaczone też na język niemiecki); „l’Amerique préhistorique” (1882, przełożone na język angielski, jedyne niemal dzieło w swoim rodzaju, uzupełnione przez rozprawy: „Nouvelles découvertes préhistoriques aux Etats-unis” [1883] i „Les anciennes populations de la Colombie” [1885]); wreszcie „Moeurs et monuments des peuples préhistoriques” (1888); nadto „l’Ancienneté de l’homme” (1868), „l’Homme tertiaire” (1883), i „De la période glaciaire”

L. K.

Nadar (właściwie Feliks Tournât* h on), artysta, literat i aeronauta francuski (f r. 1820 w Paryżu). Uczył się medycyny w Lionie, wkrótce jednak zajął się dziennikarstwem i w r. 1842 wrócił do Paryża. Pisywał pod pseudonimem N. Oddawał się też malarstwu i jako nowellista i karykaturzysta był współpracownikiem pism: „Charivari”, „Corsaire” i „Journal pour rire”; prace jego odznaczały się werwą i dowcipem. W r. 1849 założył czasopismo „La Revue Comique”. Wr. 1852, wraz z bratem swym Adryanem Tournachon, otworzył zakład fotograficzny. W latach następnych zajmował się gorliwie żeglugą powietrzną, urządzał odczyty z tej dziedziny, organizował wzloty balonów, wreszcie zbudował największy z balonów, jakie dotąd istniały „le Géant” (olbrzym). W r. 1863 puszczał się dwa razy tym statkiem z gronem amatorów; za drugim razem spadł w Hanowerze po szeregu przygód niebezpiecznych. Odbył jeszcze dwie podróże w tym balonie, w r. 1864 i 1865. Podczas oblężenia Paryża zbudował pierwsze balony wojskowe i dowodził kompanią aeronautów. Próby te odbiły się bardzo niekorzystnie na jego majątku, tak, że, aby doprowadzić do równowagi swoje finanse, musiał się zająć gorliwiej fotografią. Zakład jego stał się wkrótce najgłośniejszym w Paryżu. W ostatnich latach usunął się w zacisze domowe. Ogłosił drukiem, oprócz artykułów dziennikarskich, kilka broszur, pisanych barwnie i żywo, jak oto: „La Robe de Déjanire” (1841), „Quand j’étais étudiant” (1857), „Le Miroir aux alouettes” (1858), „Mémoires du Géant” (1864), „Le Droit au vol” (1865), „Les Balons en 1870” (1871), „Histoire buissonière” (1877), „l’Hôtellerie des Coquecin-grue” (1880), „La Passion illustrée de N. S. Gambetta” (1882), „Le Général Fricassier” (1882), „Le Monde ou l’on patauge” (1883) i in. — Syn jego Paweł N., fotograf (* 1856), w młodym już wieku był wspólnikiem ojca, a od r. 1886 objął zarząd jego zakładu. W dziedzinie fotografii zrobił kilka odkryć pożytecznych. Założył pismo, poświęcone fotografii p. t. „Le Paris-photo-graphe”.

Nadarzyn, osada miejska, dawniej miasteczko, nad rz. Utratą, w gub. Warszawskiej, pow. Błońskim, gm. Młochów, par. Nadarzyn, o 9 wiorst od stacyi kolei wiedeńskiej Pruszków odległa. Ludność 1393. W XV w. N. należał do rodziny szlacheckiej herbu Radwan, siedzącej w sąsiednim Ruścu. Na prośbę Tomasza z Ruśca Bolesław IV, ks. Mazowiecki, wydał w r. 1453 przywilej przemiany wsi na miasto na prawie chełmińskiein i wówczas powstał tutejszy kościół parafialny. W r. 1678 stał się N. własnością kollegium jezuitów płockich, którzy w pamięci mieszkańców miasta, zostawili po sobie smutną sławę. Po zniesieniu za-koDu miasto przeszło na skarb i dostało się, jako dziedzictwo, Branickiemu, a potem Ogińskiemu, którzy również, jak jezuici, ciemiężyli ludność. Odetchnęło dopiero miasto, kiedy nowy właściciel, prezes senatu Królestwa Polskiego, Tomasz Ostrowski (ob.), robociznę na czynsze zamienił, przywrócił miasto do dawnego znaczenia i na miejscu zniszczonego kościoła starego, wybudował nowy, murowany w roku 1806. Kościół ozdobiony jest 3 obrazami pędzla Mareellego Bacciarellego (ob), przedstawiającemi Ukrzyżowanie Chr. Pana, Zwiastowanie N. Panny i św. Annę ze św. Józefem. W r. 1866 N. zamieniony został na osadę i wcielony do gminy Młochów. Obecnie jest to osada uboga i upadająca. Prócz kościoła istnieje tu synagoga, szkoła początkowa i urząd gminy Młochów. Poczta w Pruszkowie, targi co tydzień i jarmarków dorocznych 6. W N-ie urodził się Ludwik Hirschfeld (ob.); znany anatom, profesor b. Szkoły Głównej warszawskiej.

Nadasdy - Fogaras, stary ród, pierwotnie chorwacki, następnie węgierski, znany od XIV w. Nazywali się z początku Prodarićami i mieszkali w granicach dyecezyi Zagrzebskiej. Jeden z nich nazwał się Csuporem, tegoż synowie, Wawrzyniec i Andrzej, stali się protoplastami dwuch linij : Pęto i Nadasd. Od N - ch odczepiła się w XV w. gałąź poboczna Darabosów, wygasła w r. 1642. Andrzej syn pomienionego Andrzeja, z powodu gwałtownej śmierci braci Łady sław a i Dyonize-go, stał się starszym rodu N-ch. Synowie jego Franciszek IV, Franciszek Leopold i Leopold Floryan utworzyli dzisiejsze dwie linie: starszą i młodszą. Trzecia linia, założona przez brata ich Baltazara wygasła na córce Elżbiecie, zamężnej z hr. Forgâcsem, a następnie z Piotrem Végh. Młodsza linia, założona przez Franciszka Leopolda, rozdzieliła się przez synów Franciszka i Tomasza na dwie nowe linie, wygasłe na potomkach po mieczu. Starsza linia, od Leopolda Floryan a początek wiodąca, rozdzieliła się znowu przez wnuków Leopolda i Michała na dwie poboczne, zdaje się, że już wygasłe. Tytułują się N. Fogaras, co jest nazwą ziemi w Siedmiogrodzie, nadanej palatynowi Tomaszowi przez króla Jana Zapolyę i następnie skonfiskowanej (w r. 1672). Część jednak dóbr pod nazwą Nemeth-Keresztur (Kreutz), od miejscowości w okolicach Soprony (Oedenburg) w Węgrzech Dolnych, pozostała w posiadaniu rodu. Dzisiaj tytułują się N-e panami dziedzicznymi na F-e, panami majoratowymi Felsö - Len-dva, Hrasowice, Clary, Niek i t. d. Tytuł hrabiowski od cesarza Ferdynanda I otrzymał Paweł N. (r. 1625). Znaczniejsi przedstawiciele rodu są następujący:—1. D y o n i zy, syn Andrzeja, żył między XIII a XIV w. t. j. w czasie wygaśnięcia dynastyi Ar pad ów. On pierwszy pisał się N. i był stronnikiem Karola Andegaweńskiego. Iwan z GÜ8singenu, stronnik Wacława, napadł na brata jego Łady-sława i zamordował go w kościele. Dyonizy zgorzał w domu, podpalonym przez napastnika. —2. Elżbietaz Bathorych N. wdowa po Frań ciszku, generale cesarskim, zamieszkiwała zamek Cseith nad Wagą, gdzie dopuszczała się okrucieństwa nad pannami swego dworu, a straciwszy coś 80 dziewic, z krwi zabitych ofiar przyrządzała sobie kąpiel dla odświeżenia płci. Wyrokiem palatyna Jerzego Thurzona wtrącona do lochu podziemnego, gdzie 3 lata przebywając, zmarła w r. 1614. Wspólniczki zbrodni Helena Jó i Dorota Szentes ukarano odrąbaniem prawej ręki i ścięciem. Karzeł J a -nos, po odrąbaniu prawej ręki, żywcem w ziemi był zakopany. —3. Franciszek (I), syn Łady-sława i Katarzyny Sonfalvy, sławny wojownik XV w., walczył z Czechami, Austryaka-rni i Turkami. Z żony swojej Urszuli Török miał między inneml dziećmi i syna Tomasza, o którym będzie niżej. — 1. Franciszek (II), syn palatyna Tomasza i Urszuli Kanissy, generał (* 1555 — f 1603). Wspólnie z Jerzym Zr ins kim (Zrinyi), zwyciężył begha Szigethu (r. 1587). Mianowany generałem przez cesarza Rudolfa II odznaczył się przy oblężeniu Biało-grodu (Stuhlweissenburg) i przy zdobywaniu Ostrzyhomu (Gran), Hatvânu 1 t. d. W r. 1599 należał do poselstwa, wyprawionego do Porty, skąd atoli z uiczem powrócił. — 5. Franciszek (III), syn hr. Pawła i Judyty hr. Rêva de Reva. Jeden z najbogatszych magnatów węgierskich, dla tego „Krezusem węgierskim” nazwany. Napisał: „Bibliographia hungarica seu Mausoleum regni apostolici” (Norymberga 1664). Niejaki Kaprinai autorstwo tego dzieła przypisuje Lantzmarowi, czemu wszakże przeczy Aleksy Horanyi, tłómacz rzeczonej książki na język węgierski (Buda 1771). Oprócz tego jest autorem pracy: „Cynosura Juristarum loco decretalium ,et articulos etc. (Pollendorf 1668 r.).—Ponieważ pokój w Vasvâ-rze (d. 27 września r. 1664), przyznawający Turkom Nowe Zamki, Neograd i W. Warazdyn, tudzież zawarunkowany zburzeniem Székelehidu i nieodbudowaniem Nowego Zrinu, wywołał powszechne w Węgrzech niezadowolenie, przeto N. przystąpił do sprzysiężenia z Piotrem Zrinskim i palatynem Vesselényim. Rad był temu król francuski Ludwik XIV, który zamierzając posiąść koronę węgiersko-chorwacką, marzył o wygnaniu Turków z Europy przy pomocy Wenecyi, a może i Polski, gdyby tam przeprowadzono elekcyę jednego z jego krewnych, a lubo śmierć króla hiszpańskiego Filipa IV (1665) zmieniła plan tej polityki, nie-przestawał burzyć Węgrów, chcąc tern zająć Habsburgów, aby ich odciągnąć od Hiszpanii. Spiskowi, ufni w pomoc francuską, zebrali się w Solyonie, czyli Bańskiej Bystrycy (Neusohl), i uchwalili oderwanie się Węgier i przejście pod protektorat Turcyi (1666 r.). N. z Zrinskim objęli kierunek ruchu, bo już niestało Vesselenyego (f 1667 r.). Gotów był N. wydać sprzysiężonych, byle osiągnąć godność palatyna. Układał się z Portą, a gdy Pan aj o tti, dragoman austryacki, wydał cały plan sprzysię-źenia rezydentowi cesarskiemu w Stambule, N. domagał się stracenia zdrajcy, lecz w. wezyr Köprili, zaopiekował się dragomanem, ocalając go od śmierci. Zrinski, pozbawiony pomocy francuskiej, gwoli wyratowaniu siebie, wydał w Wiedniu N-go, który schwytany we wrześniu r. 1671, ścięty był w podziemiach ratusza wiedeńskiego d. 27 kwietnia r. 1672. Dobra jego, których część dostała się synom z Nemeth - Ke-resztur (Kreutz),¹ uległy konfiskacie.—6. Franciszek (V) Leopold syn Franciszka IV, a wnuk I, feldmarszałek austryacki i ban chorwacki (* w Radkesburgu w Styryi wr. 1708—f 1783). W r. 1741 zdobył na sprzymierzonych Francuzach z Bawarczykami zamek Neuhaus w Czechach, a w Palatynacie Neuburg. Pokonał w pobliżu Chebu generała Belleisle. W r. 1743 walczył w Bawaryi i Wirtenbergii, następnie, przebywszy Ren (r. 1744) zmusił do kapitulacyi Lautenburg i Weissenburg, tudzież otrzymał znaczne korzyści pod Hagenau i Elsass-Zaberg. Miał udział w wyprawie szląskiej (1745) i walczył we Włoszech. Pod Zgorzelicami pokonał generała pruskiego Winterfelda, a pod Leu-then doznał porażki (w r. 1757).—7. Franci s ze k a Paulo arcybiskup Kolocsy, syn hr. Michała i Maryi Teresy z Coloredo (* 1785 — f

1851).— 8. Franciszek (* w r. 1842), syn hr Leopolda, założyciel instytucyi, mającej na celu wynagradzanie poematów epicznych, z zapisu F-a, arcybiskupa Kolocsy.—9. Jakób brat przyrodni palatyna Tomasza. Pośpieszając na odsiecz Szigethu, zwyciężył wprawdzie Alego pod Babocsą (1556 roku), ale sam padł trupem.—10. Ładysław, syn ściętego Franciszka III, biskup Csânadu (f d. 5 lipca 1734 r.).—

11. Leopold syn hr. Leopolda i Teresy Palffy (*w r. 1802), nadżupan komitatu Komom. Miał udział w pamiętnym sejmie roku I 1861. —12. Michał, mąż stanu (* 1775 —f

Nadasi Jan. — Nadbałtyckie prowincye.

22

pan nec non Francisci Nadasdy illustrantia (1663 — 1671)”. (Zagrabiae 1888) „Monum. spect.

J. F. G-.

TI.

r. 1854).—13. T o ma s z,sekretarz kr. Ludwika Jagiell., palatyn węgierski (* r. 1498—f r. 1562), syn Franciszka I. Posłował do Turcyi i Rzeszy Niemieckiej. Po śmierci Ludwika pod Mohâ-csem (d. 29 sierpnia r. 1526), F. stał się głową stronnictwa austryackiego, popierającego na tron węgierski Ferdynanda I. Zamierzał nawet pozyskać dla stronnictwa swego króla polskiego Zygmunta I, wyprawiwszy doń Jana Mrakc-8cha von Raskau. Układał się z Januszem Szalayem o wydanie zamku brzetysławskiego, będącego w ręku Zapolczyków, lecz uwięzienie w Villach sługi Szalayowego, Iwanczego, dokonane z rozkazu P e 1 he i m a, namiestnika Austryi Niższej, zniweczyło te układy. Przewodniczył na zjeździe magnatów w Zâkâny, skąd przeniesiono się do Kenese nad Jeziorem Błotnem (d. 31 stycznia r. 1532), gdzie uchwalono uznać za króla tego z pretendentów, któryby najłacniej Węgry od Turków obronił. Będąc jeńcem Za-polyi, starał się o pozyskanie względów nowego pana, który go mianował komendantem Ja-gru (Erlau) i podskarbim królewskim. Wdzięczny N. szybką odsieczą ocalił dla Zapolyi, Budę, oblężoną przez generała cesarskiego Rogge u -dorfa, za co wynagrodzony przez króla Jana ziemią Fogaras w Siedmiogrodzie. Nie mogąc przełamać oporu Zapolyi co do usunięcia Wenecya-nina Grittiego, powrócił do stronnictwa Ferdy-nandowego. W r. 1536 mianowany banem chor wackim, następnie obrany na palatyna (w roku 1554).—14. Franciszek Seraficki (* 1801), syn Michała, nadżupan moszoński (Wieselburg) aż do r. 1848. Przeprowadził reformę sądowniczą w Siedmiogrodzie. W r. 1857 minister sprawiedliwości i następnie prezydent rady państwa.—15. Leopoldyna, filantropka, siostra Franciszka Serafickiego (* w r. 1804). W Wiedniu nazywano ją „sercem ani el skie m {coeur d’Ange)".—Por. v. Wurz bach „Biograph.Lexic.” Th. 20. Maj lâth Johan, „Gesch. d. Österreich. Kaiserstaates. B. III” (Hamburg 1850); Smolka Stan. „Ferdinands I Bemühungen um die Krone Ungarn”. (Archiv, f. österr. Gesch. B. 57]. „Acta con-iurationem Petri Zrinei et. Franc, de Fraueo-

hist. slav. merid. v. XIX”.

Nadasi Jan, jezuita (* r. 1614 w Tymowie — f 1679 r. w Wiedniu), płodny pisarz religijny. Pisał po łaciuie, niektóre dzieła jego tłómaczone zostały na język polski.

Nadaud Gustaw, muzyk francuski (* w Roubaix 1820—f w Paryżu 1893). Sposobił się do zawodu kupieckiego, wkrótce jednak zajął się wyłącznie muzyką. Pieśni jego, ogłaszane serya-mi (1849, 1852, 1862, 1870, 1879—80, 1882), miały wielkie powodzenie; niektóre z nich, jak „les Deux Notaires”, „Pandore ou les Deux Gendarmes”, „Carcassone”, „le Voyage aérien”, przez długi czas bardzo były popularne. Oprócz pieśni skomponował kilka operetek, wykonywanych w salonach paryskich. Pieśni jego są dowcipne, lekkie i subtelne; w dzisiejszych czasach wydają się już cokolwiek blade, zawsze jednak cieszą się uznaniem wśród wykwitniejszych słuchaczów.

Nadault du Buffon Benjamin, inżynier francuski (* 1804—f 1886), siostrzeuiec słynnego na-turalisty Buffo na (ob.). Po ukończeniu szkoły dróg i mostów w Paryżu, zajmował się we Francyi robotami hydraulicznemi — szczególnie zaś irry-gacyą, w ogóle zastosowaniem wody do przemysłu i rolnictwa, i na tem polu dokonał wiele u-lepszeń. Odr. 1851 wykładał hydraulikę w szkole dróg i mostów w Paryżu. Ogłosił drukiem następujące dzieła: „Traité des usines sur les cours d’eau” (1858); „Des alluvions modernes” (1873), „Regime legal des eaux de source naturelles et artificielles (1877).

Nadault de Buffon Aleksander Henryk, literat francuski (* 1831 w Chaumont-en-Bassigny—f w Paryżu 1890). W r. 1856 wszedł do sądu, w 1867 został prokuratorem w Rennes, w r. 1872 oślepł zupełnie, pełnił jednak obowiązki urzędu swego do r. 1878. Ostatnie lata życia poświęcił działalności filantropijnej. Napisał: „Des Donations avant le mariage” (Paryż

1852), „Les Musées italiens” (1864), „Le Magistrat” (1865), „Le Colouel Niepce” (1869), „Trai té des eaux de source et des eaux thermales” (1870), „Les temps nouveaux” (1872), „Jean Nadault” (1881) i in. Ogłosił też kilka ciekawych monografij o swym pradziadku, wielkim przyrodniku Buffonie, jak oto: „Montbard et Buffon” (Paryż 1855), „Correspondance inédite de Buffon” (Paryż I860, 2 tomy), „.Buffon sa famille, ses collaborateurs” (1884), „L’homue physique chez Buffon” (1868) i in. Był też współpracownikiem wielu czasopism.

Nadbałtyckie prowincye, w znaczeniu obszer-niejszem są to gubernie rossyjskie, przytykające do morza Bałtyckiego, mianowicie; Kurland z-ka (ob.), Inflancka (ob.), Estlandzka (ob.) i Ingrya czyli lugermanlaudya (t. j. gub. Petersburska). W znaczeniu zaś ściślejszem rozumie się pod tą nazwą tylko trzy pierwsze gubernie, stanowiące osobne generał-gubernatorstwo i oddzielny okrąg naukowy i wojskowy, mający siedzibę w Rydze. Aż do połowy XVI w. były one pod władzą kawalerów Mieczowych. Potem Kur-landya i Inflanty uznały zwierzchnictwo polskie, następnie Inflanty i Estlandya przeszły pod panowanie szwedzkie i dopiero w zaraniu XVIII w. wraz z Ingryą, zostały przyłączone do Ros-syi, podczas gdy Kurlandya, aż do r. 1795 miała zależnych od Polski książąt udzielnych. Do dziś dnia te 3 gubernie zachowały ustawę wyłączną, przywileje i stosunki rolne sobie właściwe. Przeważną część ludności stanowią Łotysze (ob.) i E sto wie (ob.), wyłącznie niemal włościanie, stojący na dosyć wysokim stopniu

su

TO

Nie-

Fig. 4. Nadelwicz, herb polski.

Dr J. P.

oświaty i względnie zamożni, wskutek wrodzonej zabiegliwości i wcześniejszemu zniesieniu poddaństwa (1839 r.). Ogółem prowincyę N. zajmują 1 692 mil kw. obszaru i liczą według spi-z r. 1897 — 2 386 998 mieszk. Mieszkańcy miast, właściciele ziemscy i duchowieństwo są w znacznej części Niemcy. Większość ludności jest wyznaniaewangielickiego.—Por. Kohl „Die deutsch russischen Ostseeprovinzen” (2 t. Drezno i Lipsk 1841); Schlötzer „Livland aud die Anfänge deutschen Lebens im Baltischen Norden” (Berlin, 1850); Rathleff „Skizze der oro-graphischen uud hydrographischen Verhältnisse von Liv-Est-und Kurland” (Rewel, 1852); Bornhaupt „Entwurf einer geographisch-statist.-hist. Beschreibung Liv,-Est-und Kurlands” (Ryga, 1855); Ratenberg „Geschichte der Ostseeprovinzen” (Lipsk 1849—61).

Nadbużanin, pseudonim Alfreda Barwi ń s k i ego.

Nadczłowiek (Uebermensch)f mianem tern filozof niemiecki Fr. Nietzsche (ob.) obdarzył człowieka o charakterze silnym i woli niezłomnej, narzucanej innym, bez troszczenia się o to, czy im to miłe lub nie.

Nadozułość, ob. Hyperestezya.

Naddunajskie księstwa, nazwa zbiorowa Mołdawii i Wołoszczyzny; ob. Mul tan y, Rumunia i Wółoszczyzna (Wołosza).

Nadecznik, gąbka rzeczna, ob. Gąbki. Nadecznik, ob. Spongiiia.

Nadelwicz, Nadelwitz. Herb polski. Na tarczy w polu czerwonein, na pagórku zielonym pod palmą pies srebrny w obroży, idący -jv w lewo. Nad hełmem w koronie pod drzewem palmowem ^ takiż pies. Używany przez rodzinę von Nadelwitz, licznie w XIV stuleciu na Łużycach U rozrodzonej, której jedna ga-łąź osiadła w Wielkopolsce, od lip dóbr Kręska zwać się po-M( częła Krę s ki mi. Kręscy od 1||\ XVII w. używali tytułu hra-biowskiego, który też im po-||$jpjjf twierdzony został w Prusach w 1843 roku. Wygaśli po mieczu w roku 1870. sieeki; Borkowski; Ostrowski; Gntzner i Hildebrandt.

Nadherny Ignacy Floryan (* w Pradze d. 7 września r. 1789 — f tamże d. 3 sierpnia r.

1867), lekarz i urzędnik bardzo zasłużony. Do nauk lekarskich przykładał się w Pradze i tamże w r. 1812 przyznano mu dyplom doktorski, a już w r. następnym powierzouo mu zastępczo wykłady lecznictwa teoretycznego, oraz wkrótce potem nadto medycyny sądowej i policyi lekarskiej; w r. 1814 został profesorem zwyczajnym dwu tych przedmiotów. W r. 1819 mianowano go radcą gubernialuym, protomedykiem i referentem głównym do spraw lekarskich na całe królestwo Czeskie, a zarazem dyrektorem wykształcenia lekarskiego, assesorem stałym senatu uniwersyteckiego, oraz przewodniczącym w wydziale lekarskim, praskim. Tyle urzędów, skupionych bezprzykładnie w jednej jego osobie, umiał N. sprawować wzorowo i oddać krajowi swemu liczne i ważne przysługi, których tu wszystkich wyszczególniać nie można. Praga zawdzięcza mu bardzo wiele pod względem naprawy stosunków zdrowotnych miasta; nie mniej przyczynił się N. do podniesienia zdrojowisk czeskich, jako też dbał ustawicznie o uposażenie nniwersytetu praskiego w coraz nowe pomoce naukowe, zakładając pracownie, rozszerzając kliniki it. p. — Cesarz austryacki, nagradzając zasługi N-go w r. 1835 obdarzył go szlachectwem dziedzicznem. Gdy w r. 1850 przekształcono wiele urządzeń w państwie Austryackiem, N. utracił część urzędów swych, które oddano innym, na pozostałych mu pracował wszakże niestrudzenie dalej. W r. 1857 powołano go do Wiednia na urząd radzcy mi-nisteryalnego do spraw lekarskich w monarchii całej, na stanowisku tern w r. 1861 obchodził uroczyście rocznicę 60-ą doktoryzacyi swej, a w roku następnym ustąpił z urzędu, by zażyć spoczynku zasłużonego. Wrócił wtedy do Pragi, gdzie ostatnie lata życia spędził.—Z dzieł N-go wymienić można: „Ueber die Verletzungen in gerichtlich-medicinischer Beziehung” (Praga 1818) i „Darstellung des Physicatswesens in den oester-reichisch-deut8chen Erblanden mit Beziehung auf die diesfalls erlassenen Gesetze” (Wiedeń 1821; wyd. 2-e tamże 1831); należał też do współzałożycieli znanego kwartalnika praskiego, „Viertel-jahrschrift für praktische Heilkunde”. Pomimo nazwiska i pochodzenia N. był jednak Niemcem, jak tylu rodaków jego w owym czasie. — Por. „Prager Vierteljahrschrift” (r. 1862, t. LXXVI, Miscel. str. 28 i r. 1863 t. LXXVIII, Mise. str.

3); v. Wurzbach „Biograph. Lex. des Kaiserthum Oesterreich” (t. XX str. 25) i „Ottûv Slov-nik nauenÿ” (t. XVII, str. 973).

Nadieżdin Mikołaj, pisarz rossyjski (* r. 1804 — t 1856), syn Jana, duchownego z gub. Riazańskiej, uczeń seminaryum duchownego i akademii duchownej, riazańskiej i moskiewskiej, gdzie pod kierunkiem F. A. Gołubinskiego obznajmił się z filozofią niemiecką i jej poglądem na historyę ludzkości, jako na proces ideowego rozwoju, uwarunkowanego kategoryami miejsca i czasu. Po zbliżeniu się do Kacze-nowskiego napisał dla „Wiestnika Jewropy” artykuł o handlowych osadach włoskich na brzegu północnym morza Czarnego i kilka studyów literackich. Od r. 1830 był współpracownikiem „Moskiewskiego Wiestnika”, wydawanego przez Pogodina (ob.), w r. 1831 założył dziennik „Teleskop”, do którego, jako dodatek, dołączaj redagowaną przez siebie „Mołwę”. Uzyskawszy

Indów.

Nadika, sześćdziesiąta część dnia u starych

s. D.

doktorat w naukach filozoficznych za rozprawę „De poësëos, quae Romantica audit, origine, indole et fatis” (Moskwa 1830), został w r. 1832 profesorem uniwersytetu moskiewskiego, w którym wykładał, a właściwie improwizował, teoryę sztuk pięknych, archeologię i logikę do r. 1835. Za wydanie „Listów filozoficznych” Czadajewa utracił posadę i zamieszkał czasowo daleko na północy w Ust-Sysolsku. Stamtąd pisywał do „Słownika Encyklopedycznego” Pluszara i do „Biblioteki dla Cztienia”, gdzie umieścił kilka prac treści historycznej i gieograficznej. Potem mieszkał lat parę w Odesie i miał udział w wydawnictwach „Towarzystwa odeskiego miłośników historyi i starożytności”. Po zwiedzeniu w r. 1840 krajów słowiańskich, został w 1843 redaktorem „Żurnała Minist. Wnutr. Dieł”, w którym wydrukował cały szereg cennych prac et-nograficzno - statystycznych. Następnie z rozkazu ministra Pierowskiego napisał „Izsledo-wanie o skopczeskoj jeresi” (S. Petersb. 1845) i „O zagranicznych roskolnikach” (1846); w pracach powyższych wystawiony jest pogląd ówczesnych kół rządzących na sekciarstwo rossyj-8kie. Od końca r. 1848 był przewodniczącym w oddziale etnograficznym Towarzystwa geograficznego i redagował „Gieograficzeskija Izwie-stja” i „Etnograficzeskij zbornik”. W „Zapiskach Rus. Gieogr. Obsz.” umieścił wreszcie sporo artykułów, określających zakres etnografii i jej podział. Na wielkie znaczenie N-a w historyi literatury rossyjskiej zwrócił uwagę pierwszy C ze r-nyszewskij, który przypisywał mu wielki wpływ na słynnego krytyka Bielińskiego. Istotnie, N. należał do rzędu tych ludzi, którzy łączyli w sobie rozległe wiadomości historyczne, teologiczne i literackie z wielkim dowcipem i wyćwiczonym teoretycznie umysłem. Jako zwolennik Schell i uga (ob.), N. trzymał się zawsze zasady „gdzie życie, tam i poezya” i nikłość poe-zyi rossyjskiej przypisywał brakowi poważnego i szeroko rozwiniętego życia społecznego.—Por. „Sowremiennik 1855—56” (Oczerki Gogolowska-ho perioda russkoj literatury); „Russkaja Mysi” z r. 1895 JMs4 (art. Miljukowa); „Ż. M. N. Prosw.” z r. 1880 JM? 1 (art. Popowa); „Isto-ricz. Wiestnik” z r. 1889 JM? 8 i 9 (art. Truba-czewa); „Rus. Bogactwo” z r. 194 As 9 (art, Filipp owa). Autobiografia N-a (nieskończona) wraz z uwagami P. S. Sawieljewa i spisem prac N-a wyszła w „Rus. Wiestniku” z r. 1856 w JM? 3.

Nadir (z arab.), punkt pozornej sfery niebieskiej, najniższy pod naszym poziomem, czyli punkt, w którym spotyka pozorną sferę niebieską, linia wierzchołkowa, pod nasz poziom przedłużona, jest to zatem punkt przeciwległy względem punku wierzchołkowego czyli zenitu (ob. Zenit).    S-Ł

Nadir-Szach (T hamas-K u 1 i- C han), szach perski (* pod Kelatem w Chorasanie r. 1688 — f w Fethabad r. 1747). Byłsynem wodza turkomaü-skiego, wstąpił do służby Babul-Beja, wodza Kirklów i ożenił się z jego córką; został później wielkorządzcą Chorasanu; pozbawiony urzędu za zuchwalstwo, zebrał bandę rozbójniczą, do której przyłączyło się wielu żołnierzy, i zdobył Kelat, broniony przez jego wuja, którego zamordował. W r. 1726 wszedł do służby Thamaspa II z dynastyi Safi i wojował z Afganami. Zdobył Meszched zawarł przymierze z panem Gar-dżistanu, został jego zięciem i spadkobiercą i opanował Mazanderan. W r. 1729 pobił Afganów z plemienia Abdali, którym odebrał Herat i Afganów Ghilrai. Wodza tychże, As z rafa, ścigał do Kandaharu i kazał go zabić. Thamasp II mianował go wielkorządzcą Persyi wschodniej (Chorasanu, Mazanderanu, Seistanu i Ker-manu). N. oddał rządy bratu swemu, sam zaś zaczął wojnę z mieszkańcami Luristanu, potem z Turkami (1730), którym odebrał Azerbeidżan i Kurdistan. Odwołany z powodu rokoszu Abdalów, zmusił do uległości Herat i Merw; podczas jego nieobecności Thamasp dał się jednak pobić pod Hamadanem przez paszę Bagdadu i odstąpił Tur kom Kermanszach i lewy brzeg Arasu. N. zło żył go wtedy z tronu, który oddał małoletniemu synowi jego, Abbasowi III. W r. 1732 Rossyanie zwrócili mu Ghilan. N. wznowił wojnę z Turkami, zaatakował Bagdad, poniósł jednak klęskę od seraskiera Topala Osmana (19 lipca 1733 r.); w trzy miesiące potem wróciło do niego szczęście, zwyciężył i zabił seraskiera pod Akder-bendem. Pasza Bagdadu odstąpił mu Erywań, Gruzyę i Szyrwan. Porta nie chciała ratyfikować tego układu; N. wyruszył znów w pole, zdobył Gruzyę, Armenię, Kao, Erywań i wymógł na Rossyi ustąpienie Derbentu i Baku. Zwołał wte dy wielkie zgromadzenie na równinę Muganu, zawiadomił je o śmierci Thamaspa II i Abbasa III, których kazał był zamordować i ogłosił się szachem (20 marca 1736). Marzył o połączeniu pod swem berłem wszystkich mahometan; w tym celu zamierzał nawrócić perskich szyitów na wiarę prawowierną, sunnicką. Rozszerzał dalej swoje podboje; odebrał wyspę Bahrein Arabom z Maskatu. Sam wyruszył przeciwko Afganom Abdalin na Kandahar, zdobył i zburzył to miasto (24 marca 1738); odbudował je później pod imieniem Nadirabadu. Wytoczył potem wojnę Wielkiemu Mogołowi, wzywany przez jego wezyra Nizam - el-Muluka. Zajął Ghaznę, Kabul, Peszawer, Lahorę, odniósł zwycięstwo pod Jan-niputem (24 lutego 1739), zdobył Delhi, gdzie wymordował 200 000 mieszkańców. Wojska jego wyniosły z Indyi nieprzebrane łupy. N. posunął granicę państwa swego do brzegów Indu. Po powrocie do Heratu pobił chana Buchary i zajął ziemię, aż do Amu-Daryi; zdobył później Chiwę i chana jej zamordował. Upiększył i rozszerzył

na w podręcznikach chirurgii.

mm

miasto rodzinne i Meszched, który zrobił stolicą swego państwa. — Po dojściu do zenitu potęgi, N. dopuścił się szeregu zbrodni, które splamiły ostatnie lata jego panowania. W r. 1736 dokonano nań zamach; dworzanie oskarżyli syna jegoRi-zę-Kuli o udział w tej sprawie; N. kazał go oślepić. Wkrótce zaczęły trapić N-a wyrzuty sumienia; kazał wtedy wymordować wszystkich, którzy byli świadkami egzekucyi na synu jego dokonanej. Wrócił później do planów zlania w jedną, religii żydowskiej, chrześciańskiej ima-hometańskiej, a przynajmniej utworzenia nowej sekty mahometańskiej podług zasad imama Dża-fara-al-Sadika. Aby sobie zjednać Turków i Afganów starał się nawrócić szyitów perskich, ale bez skutku. Zachcianki te i wielki ucisk fiskalny wywołały szereg powstań, które N. tłumił z nie-zwykłem okrucieństwem. Burzył całe miasta, okaleczał tysiące ludzi. Synowiec jego Ali-Kuli zbuntował się w Seistanie, Kurdowie w Chabu-szanie. Rozpuszczono pogłoskę, że N. zamierza wymordować swych gwardzistów szyitów; do-wódzca ich zabił wtedy N-a. Następcą jego był synowiec. Jednego z jego synów ocalili słudzy i wysłali do Semlina, gdzie Marya Teresa kazała go ochrzcić. Pod nazwiskiem barona de Semlin, wstąpił on do wojska rossyjskiego i walczył w wojnie Siedmioletniej, umarł w Moed-ling.

Ńadkolanek (Patella), ob. Kolano, por. Noga.

Nadkopycie. Okolica pomiędzy kopytem a stawem pęcinowym, obejmująca koronę kopyta i pęcinę (ob. te wyrazy), zwie się u koni nad-kopyciem. Nazwa ta obecnie nie jest używana ani w anatomii, ani w mowie potocznej. J- K'1CZ-

Nadłamanie (chir.) po łac. Fractura incom-pleta s. Infractio, jest to, jak sama nazwa mówi, złamanie kości (ob.) niezupełne, dotykające jeno część grubości jej, nie przerywające jej ciągłości. N-a zdarzają się przeważnie w wieku dziecięcym, gdy kości nie są jeszcze tak łamliwe jak u dorosłych i zachowały jeszcze giętkość do pewnego stopnia. Uszkodzeniom tego rodzaju podlegają głównie żebra (nawet u ludzi dojrzałych), obojczyki, udo, goleń i strzałka, nakoniec najczęściej obie kości przedramienia. Do N-ań, w pojęciu obszer-niejszem, zaliczane też bywają pęknięcia kości, tworzące w nich szczeliny (fissurae), dotykające je wszakże tylko w części, nie w całości. N-a, tak samo jak złamania, zwykle są następstwem urazu (trauma) wprost na kość działającego, ale nié dość silnego do złamania jej całkowitego.— Do objawów najwybitniejszych uszkodzeń tych należą: ból powstający nagle, zwykle dość znaczny i uparty, nie zawsze umiejscowiony, opuchnięcie i wylew krwi w tkanki (Siniec), nakoniec bolesność wzmagająca się podczas ruchów, których możność wszakże nigdy nie bywa tak ograniczona, jak przy złamaniach. Rozpoznanie N-ań nie zawsze bywa łatwe, trudno je zwłaszcza nieraz odróżnić, od stłuczeń (ob.) silniejszych, przebiegających z objawami podobnemi. Leczenie polega na spokoju, okładach zimnych i opatrunku odpowiednim, zejście bez wyjątku prawie bywa pomyślne, kończące się zagojeniem zupełnem, bez pozostawienia następstw jakichkolwiek. Przeciwko wylewom krwi znaczniejszym skuteczne bywa m i ę s i e n i e (ob.) zastosowane umiejętnie.—Szczegóły dokładniejsze znaleźć moż-

Dr j. p.

Nadmiarowość oka, ob. Hypermetropia.

mi.

sa

tj

Fig. 5. Nadnercza.

A.    Nerka i nadnercze prawe noworodka* widziane z przodu; wielkość właściwa (podług anat, Qu ain - H o i f m anna).

r. Nerka. — v. Żyła i tętnica nerczana. — u. Mo-czowód. — s Nadnercze, na nim widać brózdę, z któ-rej wychodzi żyła (v’).

B.    Przecięcie pionowe nadnercza lewego u noworodka (wielkość podwójna); widzimy na nim wgłębienie dolne opierające się o nerkę (r.) i luźną tkankę łączną, spajającą oba narządy, wnękę z której wychodzi żyła (t>), nakoniec stosunek kory do istoty rdzeniowej.

Nadnercza a. Przynercza (Glandulae suprarenales, s. Renes succenturiati s. Gapsulae atra-biliariae). Są to narządy gruczołowate, leżące u człowieka i kręgowców wyższych w jamie brzusznej po za otrzewną (ob.), a ponad nerkami (ob.), do których przylegają bezpośrednio. U kręgowców rzędu niższego tworzą N. dokoła kłębków, czyli zwojów nerwu wspólczulnego (ob.), w jamie brzusznej, szereg dość liczny otoczek drobnych barwy białawej lub żółtawej, u kręgowców zaś wyższych są zawsze tylko parzyste. Tu mowa będzie jeno o N-ach ludzkich. — Są to więc gruczoły żółtobrunatue, bez przewodu wyprowadzającego, o postaci wypukło-wklęsłej. Wklęsłością swą spoczywają na końcach górnych nerek, z któremi wszakże nie pozostają w związku ściślejszym (por. rycinę). W N-u każdym odróżniamy, oprócz podstawy, dwie powierzchnie, jedną wypukłą, a drugą bardziej płaską. Pierwsza z nich jest zwrócona ku tyłowi i przylega do części lędźwnej przepony (ob.), druga zaś obrócona jest naprzód i po stronie prawej styka się z wątrobą, po lewej

Enc. powsz. Ilustr. Zesz. I. T. I.

nowotworom złośliwym i przerostowi.

Nadobnia (bot.), ob. Amaryllis.

Nadobowicz, herb polski. Na tarczy, w polu barwy nie-wiadomej, cztery laski z za-krzy wionemi rękoj eściami ukośnie skrzyżowane—nad niemi I u góry i między niemi po je-' dnej gałce. Tak herb ten wygląda na pieczęci Goli-munta Nadobowicza, starosty Fig. 6. Nadobowicz, żmudzkiego, przywieszonej do dokumentu z roku 1434. Dr

D.

z. w-

zaś z dnem żołądka. Obie powierzchnie są płytko rowkowane, na przedniej nadto znajduje się wcięcie głębsze, zwane wnęką (hilum), w miejscu tem wchodzą w miąższ N-y tętnice i nerwy, wychodzą zaś żyły. N-e prawe stoi nieco wyżej od lewego. — Wielkość N-y jest bardzo niestała i różna u osób różnych, lewe bywa u podstawy zwykle nieco węższe, ale za to wyższe i grubsze od prawego. Długość N-a lewego waha się między 4.2 i 6.2 cm., szerokość między 2.4 i 3.2 cm., wymiary te u N. prawego wynoszą 3.5 — 5.2 i 2—3 cm. Oba N. ważą 11 do 18 gramów. U dzieci i osób młodych N. bywają zwykle stosunkowo większe i lepiej rozwinięte niżeli u ludzi starszych. N-e każde okrywa powłoka cienka z tkanki łącznej i tłuszczu. Sam gruczoł otacza osłonka ze zbitej tkanki łącznej z domieszką włókien sprężystych (ob). Od osłonki tej wchodzą do głębi wypustki cieniutkie, dążące promienisto do środka gruczołu, tworząc w ten sposób przegródki drobniutkie, wśród których leżą komórki gruczołowe. Miąż N. dzielimy na korę, twardszą i zajmującą obwód, oraz na istotę rdzeniową, miękką, posiadającą barwę ciemniejszą, czarniawą, a stanowiącą środek narządu. Ugniatając N. między palcami można istotę ich rdzeniową zamienić na rodzaj miazgi, nazywanej przez lekarzów dawnych żółcią czarną (Atra bilis), zaliczaną do czterech soków głównych ustroju, według ich pojęć istniejących.—Chcących poznać bliżej budowę narządów tych odsyłamy do „Podręcznika Histologii ciała ludzkiego” (Warszawa 1901; str. 183—187), o powstawaniu ich ob. Narządy moczopłcio-we. — Przeznaczenie i czynność N-y w ustroju dotąd jeszcze nie są zbadane dostatecznie, nic więc pewnego o tem powiedzieć nie można. Fi-zyologowie niektórzy przypuszczają, że N. wpływają na wytwarzanie krwi, inni radziby im przyznać związek ściślejszy z nerwem współczul-nym, inni jeszcze inaczej starają się zadanie ich wytłomaczyć, ale dotąd, jak się rzekło, nic pewnego o tem nie wiemy. Dowiedzione jest tylko, że istnieje związek pewien między N-ami, chorobami pewnemi, tak np. wiadomo od pół wieku, że t. zw. choroba Addisona (ob. Addison) chodzi zawsze w parze ze zmianami patologicznemi w N-ch. — N. podlegają gruźlicy,

Dr J. P.

herb polski.

Piekosiński twierdzi, że herb ten musiał być również używany przez któryś nieznany nam ród stary i rdzennie polski, a twierdzenie swoje uzasadnia tem, że Golimunt, pieczętujący się do roku 1432 herbem Dębno, mógł dojść do posiadania omawianego herbu litylko drogą adopto-wauia go przez wyżej wzmiankowaną polską rodzinę. — „Herold Polski” z r. 1897; Ostrowski, Piekosiński.

Nadoryt, minerał rombowy, związek podwójny antymonianu i chlorku ołowianego: PbSb₂0₄. PbCl₂. Płaskie tabliczkowate kryształy łupli-we są wedle płaszczyzny podłużnej, posiadają twardość 3, ciężar właściwy 7.02, barwę żółto-brunatną, połysk od tłustego do dyamentowego, przezroczystość w stopniu słabym. Rozkłada się w kwasie solnym i w mieszaninie wodnego roztworu kwasu azotowego i winnego. Występuje w Algierze (Gebel Nador, Constautina), tworząc szczotki na ścianach próżni złoża galma-nowego w wapieniu numulitowym.

łTadpęcie. W nauce o składzie zewnętrznym zwierząt domowych, a zwłaszcza konia, objętej ogólną zwyczajową francuską nazwą „extérieur”, N. oznacza część przedniej i zadniej kończyny konia, zawartą pomiędzy t. zw. „kolanem przed-niem” (noga przednia) i „stawem skokowym” (noga zadnia), a kutem (ob.) czyli zgrubiałą częścią, z której w kierunku ukośnym wychodzi pęcina (ob.) zakończona kopytem (ob.). Sama nazwa N. jako też pęciny wskazuje miejsce, na które nakłada się pęto, służące do ograniczenia swobodnego ruchu konia w celu przeszkodzenia aby się nie oddalał z pastwiska. U koni ras szlachetnych dobrze zbudowane N. jest suche, pokryte skórą cienką, krótkim i gładkim włosem porosłą, pod którą wyraźnie się rysują ścięgna wyprostne (z przedniej) i zginające (z tylniej strony). Ścięgna te powinny być silne i grube, ponieważ od ich mocy zależy prawidłowy ruch i wytrwałość w pracy konia. U koni ras ciężkich, limfatycznych, t. z w. zimnokrwistych, N. bywa porosłe gęstemi, nawet nieco kędzierzawemi włosami, krótszemi na zgięciu przedniego kolana, a coraz dłuższemi na dolnej części kończyny. Włosy te zakrywają tylną część N-a i nie dozwalają dokładnie rozpoznać jego budowy. U koni ras mieszanych, często zwyrodniałych, słaba budowa N-a występuje na jaw przez to, że ścięgno zginające, mocno przylegając do kości nie dość wyraźnie występuje, tak, że w zgięciu kolana tworzy się jakby zagłębienie. Handlarze tę wadę starają się ukryć, zostawiając umyślnie dłuższe włosy pod przed-niem kolanem, a przystrzygając je krótko na dolnej części nogi. Inną, bardzo pospolitą wadą jest zbaczający od pionowej linii kierunek N-a, mianowicie gdy kolano wydane jest naprzód, a dolna część nogi w tył cofnięta. Wada ta, zwana pospolicie „kozińcem” z powodu że taka postawa nóg przednich właściwą jest kozom,

St. Rew.

gie”).

Op.

powstaje w skutek pętania młodych koni, zbyt wczesnego używania ich do ciężkiej pracy i nadmiernych wysiłków, lecz bywa niekiedy wrodzona i to nawet u koni ras szlachetnych, jak np. u angielskich wyścigowych. Dla przekonania się, czy ta wada jest wrodzoną, czy nabytą, dość jest unieść do góry jedną z nóg przednich konia; jeśli skrzywienie jest wrodzone, druga noga, na której koń z podwójną siłą się wspiera, zachowa to skrzywienie, lecz się wyprostuje na czas, przez który druga noga jest podniesiona, jeśli skrzywienie nastąpiło w skutek zbyt usilnej pracy. Na N-u dają się niekiedy widzieć inne jeszcze wady, jak np. t. zw. „martwe kostki”, stwardniały wysięk materyi kostnej, oraz „opoje” miękkie, niebolesne, ściśle ograniczone obrzękłości.

Nadpłodnienie (łac. Superfoecundatio, niem. TJeberfruchtung), oznacza zapłodnienie ponowne istoty żeńskiej, już ciężarnej od niedawna, w cza sie gdy błona doczesna (ob. Embryologia i Płód) nie utworzyła się jeszcze na powierzchni wewnętrznej macicy, a jajko wprzód zapłodnione nie przywarło do macicy; zatem N. dotyczyć może tylko jajek, które w tym samym okresie dojrzały. Zapłodnienie powtórne, po zstąpieniu jajka zapłodnionego, pierwszego do macicy i utworzeniu się już błony doczesnej, nazywamy Zastąpieniem dodatkowem (Superfoetatio, Uebershwän-gerung), dotyczy ono zawsze jajek należących do okresów dojrzewania różnych.—Możność N-a u zwierząt nie ulega wątpliwości żadnej, gdyż wielokrotnie stwierdzono ją doświadczeniem, u ludzi jednakże dotąd nie jest dowiedziona i w każdym razie bardzo wątpliwa, pomimo, że teoretycznie dałaby się do pewnego stopnia uzasadnić.—Zastąpienie nowe niewiasty już ciężarnej {Superfoetatio) możliwe jest teoretycznie tylko w tych razach wyjątkowych, gdy istnieje macica podwójna, lub przynajmniej dwudzielna (ob. Macica), lecz dotąd nie znamy ani jednego przypadku niewątpliwie pewnego, na któryby się powołać było można, jako na dowód niezbity możliwości tej.—Por. Fr. Neugeb auera „Su perfoecundation” (w „Bibliothek der ges. med. Wissenschaften. Abt. Geburtshilfe u. Gynäkolo

Dr J. p.

Nadpmcie, okolica Galicyi należąca do najpiękniejszych w tej ziemi. Osią jej jest rz. Prut, wypływająca u podnóża szczytów pasma Czarno-horskiego w Beskidach wschodnich. Zrazu wązkim i urwistym wąwozem wije się ku północy, poczem, przybierając częste dopływy (Ardziałuźa, Woroch-cel, Wojtuł, Pihy, Hodie i in ), rozszerza swe skali ste wybrzeża na szerszej kotlinie pod miasteczkiem Mikuliczynem; zwężony w dalszym biegu, po za osadą Jamną zbliża się ku Dorze, gdzie tworzy nagły wodospad, niegdyś słynący z imponująco wielkich głazów, po których spadał z wielkim łoskotem; dziś wodospad ten, nieco wyżłobiony celem łatwiejszego spławu, stanowi jeszcze wielce miły punkt dla oka turysty; wodospad wybił tu wielką toń, mieniącą się do dna, którą opuszczając, strumień opływa wielki kamień piramidalny, związany z pamięcią Dobosza (ob.), głośnego ongi opryszka. Dora, wieś, ozdobna z natury lesistemi grzbietami gór, sama schludna, z paru szwajcarskich, letniczych domków i drewnianych chatek huculskich złożona, należy do najwięcej uczęszczanych kolonij wakacyjnych. Dotąd Prut skalisty, o wysokich brzegach, obwarowanych palisadami świerków, jodeł i sosen, po za Dorą łagodnieje, a rozdzielając się na ramiona, tworzy kotlinę pod miasteczkiem Delatynem, na lewym brzegu, słynącym z letnich kąpieli solankowych, poczem przybierając kierunek płn.-wsch. podąża ku Kołomyi. Z okolicy nadpruciańskiej najbardziej nęcącą jest tu wycieczka z Kołomyi lub Stanisławowa doliną Prutu aż do ostatniej osady Worochty, tuż pod Czarnohorą, skąd wierzchem podąża się w 3 godziny na szczyt Czarnohorski Howerla (2 058 m.). Droga ta niewygodna i niebezpieczna z powodu nagłych urwisk, przecież opłaca się w czasie pogody pięknym widokiem na lasy bukowińskie, równiny Podola i Prut z jednej, a na góry siedmiogrodzkie i wstęgę Cisy z drugiej strony. Pasmo czarnohorskie, złożone z 7 szczytów, razem ok. 5 mil s, mieści w sobie parę jezior płytkich, pozostałości lodowców ze śladami zwałów morenowych. Badania naukowe nad przyrodą okoliczną wykazują wielkie bogactwo fauny, zwłaszcza mięczaków i ryb (pstrągi i „hołowaty-cie” 1 sąż. dł. w dopływie Prutu, Czeremoszu) i flory, szczególnie trawiastej, ponad to są tu źródła żel szczaw, i zakład zdrojowy w Burkucie u stóp Czarnohory. Dolina Czarnego Czeremoszu widniejąca po prawej ręce od Czarnohory mieści w sobie ogromną wieś huculską Żabie, rozsiadłą na długość 2 mil. Bujne i żyzne połoniny wypasają setki sztuk bydła i owiec huculskich. „Wataha” i „wiw-czuch”—ci „bacowie” i zachodni „juhasi”—żegnani na wicsnę przez wieś, wśród ogólnego wesela i wystrzałów, wychodzą w góry „na lito-wyszcze” („chid połonynski”). Lud huculski, pięknej budowy, junacko ubrany, uprzejmy jest dla gości i bezinteresowny. Zajęci wypasem bydła, także rusznikarstwem, wiernie przystają do romantycznej okolicy. „Słów. Geogr.” t. 3, 9, Barta M. A. „Wycieczka na Czarnohorę” (Gaz. Nar. r. 1881, nr. 264), Bąkowski J. „Notatki z wyieczki na Czarnohorę”, (Wędrowiec 1882). H a n-kiewicz W. „Wycieczka naCzaronohorę” (wPam. Tow. Tatrz. t. IV), Łomnicki M. „Wycieczka na Czarnohorę” (w Spraw. Kom. Fizyogr. c. k. Tow. Nauk. Krak. 18681), Zapałowicz H. „Przyczynek do roślinności”, (tamże 1882 XVI), Tretiak J. „Wycieczka na Czarnohorę” (Gaz. Lwów. r. 1878).

Nadrawia, nazwa prowincyi pruskiej z czasów minionych. Podług Gwagnina (ob.) od Natangii (ob.) odgraniczała N-ę rzeka Pre-g e 1 (ob.) od Slavonii zaś rzeka Nara. Krzyża-

cy opanowali tę krainę około r. 1256, później 1890); książka prof. Carewskiego (Kazań spustoszyli ją doszczętnie, mszcząc się na tu* 1890); życiorys N-a napisała M. W. Watson, bylcach za to, że przez zatokę Kurońską przywiedli Żmudzinów na posiadłości Zakonu. Podług historyka tegoż, w końcu wieku XVI z N-i pozostawało tylko jeszcze kilka wiosek rybackich, zamieszkałych. Podług świadectw innych, ów ton dany, ob. Głos. późniejszych nieco, w ziemi tej istniały niegdyś zamki Cattovia i Retha. Źródła późniejsze, niemieckie, w N-i wyliczają miasteczka: Labiau,

Rauthenberg, Lankiszki, Tapliuki, Georgenburg,

Fusterburg, Gąbin (Gumbinen) i kilka innych

Red.

Nadwichnienie (chir.) zwane też wykręceniem i mniej właściwie nadwerężeniem stawu, łac. Distorsio s. subluxatio. Jest to uszko

jeszcze.

Nadrostek (Epiphysis) anat., ob. Kość. Nadrybek, jezioro w gub. Lubelskiej, w po w. Chełmskim, w gminie Cyców, parafii Pucha-chowskiej, niedaleko rzeczki Jagielny, dopływu Wieprza, wśród bagien i łąk położone, zajmuje 94 morgi przestrzeni.—Por. „Słown. Gieogr. t. VI.

Nadsłupie, ob. Ar chit raw.

Nadson Semen, syn Jakóba, poeta rossyjski (* d. 14 grudnia r. 1862 w Petersburgu — f d. 19 stycznia r. 1887 w Jałcie). Osierocony wcze-śńie przez ojca (żyda, człowieka wysoce muzykalnego, cierpiącego na rozstrój nerwowy), wychowywał się początkowo u stryja, a następnie w gimnazyum i w szkole wojskowej Pawłowskiej. Podczas ćwiczeń wojskowych przeziębił się i zapadł na suchoty, które przyczyniły się do jego śmierci przedwczesnej. Ani pobyt w Tyfli-sie, ani kuracya zagraniczna nie pomogły. Po powrocie z zagranicy w r. 1885 zamieszkał na południu Rossyi i wówczas popularność jego utworów dosięgła najwyższego szczytu. Felietony przezeń pisane w dzienniku kijowskim „Zaria”, wplątały N-a w polemikę zjadliwą z krytykiem pisma „Nowoje Wremia” W. P. Bureninem, która zatruła mu chwile ostatnie. Pisywać zaczął wcześnie, bo od r. 1878, drobne poezye, które umieszczał w czasopismach przeróżnych. Powodzenie literackie N-a datuje się od chwili, kiedy P leszcz ej ew otworzył mu łamy w „Otie-czestwiennych Zapiskach”. Odtąd z roku na rok sława N-a wzrastała tak, że w ciągu lat 10 „Zbiór poezyi” jego wyszedł w 14-u wydaniach. Powodzenie swe zawdzięczał głównie nastrojowi przejściowemu społeczeństwa rossyjskiego po wojnie tureckiej. Poezya jego jest dostępna, jasna i* zrozumiała dla czytelnika przeciętnego, i w tern zapewne tkwi tajemnica ogromnej popularności autora. Bardzo wiele drobnych poezyj i »Wybór pism” przełożył na język polski L. Belmont, W Petersburgu na cmentarzu Woł-chowym, ze składek publicznych wzniesiono N-i pomnik.—Por. Arsenjew „Kriticzeskije Etiudy”; „Siewiernyj Wiestnik“ z r. 1887 (art. N. K. Michajłowskiego); „Russkaja Starina“ z r. 1888 (art. Mül 1er a); „Sbornik statiej po-swiaszczonnych pamiati N.” (Petersburg r. 1887); broszurka N. A. K o 11 j ar e w ski eg'or (Moskwa

Nadtony, w ogólności tony górne, wyższe od tonu danego. Nadtony harmonijne względem tonu danego są to tony polegające na 2, 3, 4, 5... razy większej liczbie drgań, aniżeli

S. K.

dzenie polegające na przekroczeniu granicy fi-zyologicznej ruchomości stawu danego, nie posuniętym jednakże tak daleko, jak zwichnie-nie (ob.) tj., że końce kości staw dany tworzące, pod wpływem urazu (ob.) uległy wprawdzie zboczeniu położenia prawidłowego, ale tylko na chwilę, by zaraz wrócić bez pomocy zewnętrznej do stanu poprzedniego. Więzy stawowe i torebka jego (ob. Staw, anat), w razie tym podlegają naddarciu, albo, w przypadkach lżejszych, przynajmniej nadszarpnięciu lub wyciągnięciu nadmiernemu, z czem zwykle połączony bywa większy lub mniejszy wylew krwi do stawu samego, albo do tkanek miękkich, okalających go. N. dotyka zwykle stawy mniej ruchome, zawiasowate, szczególnie często staw łączący stopę z golenią, co nazywane bywa pospolicie wykręceniem stopy, lub nogi. Stawy swobodnie ruchome, jak ramienny, daleko rzadziej podlegają uszkodzeniu temu. — N. występuje zawsze nagle, w połączeniu z bólem bardzo silnym; nieraz w pierwszej chwili ruchomość stawu zachowuje swobodę, lub bywa nawet zwiększona; nie trwa to atoli długo, gdyż zwykle szybko nadzwyczaj, równocześnie z puch-nieniem części miękkich dokoła stawu, ruchomość ustaje zupełnie, albo ruch wszelki staje się tak bolesnym, że chory unika go najstaranniej. Wylew krwi z części naderwanych zazwyczaj bywa znaczny, nietylko w głębi ale i pod skórą, więc spuchnięte sąsiedztwo stawu sinieje prędko. Rozpoznanie przypadków świeżych N-a jest dość łatwe, pomimo że wtedy podobne być może do stłuczenia lub zgniecenia, gdy atoli po kilku godzinach okolica stawowa spuchnie znacznie, odróżnienie N-a od zwichnięcia lub złamania końców stawowych kości może stać się bardzo trudne, tembardziej, że i bolesność niezwykła stawu dotkniętego utrudnia także badanie.— Leczenie polegało do niedawna z początku zawsze na leżeniu spokojnem i okładach zimnych, oraz następnie na unieruchomieniu stawu za pomocą opatrunków odpowiednich, często gipsowych; dziś zalecane bywa także mięsienie (ob ), mające na celu usunięcie prędsze wybroczyn (ob.). Ale ponieważ wszelkie rozcieranie lub ugniatanie, ba nawet dotykanie lekkie stawu uszkodzonego, jest nadzwyczaj bolesne, więc też wielu chorych nie zgadza się na ten sposób leczenia, znany już Grekom starożytnym, a posiadający rzeczywiście zalety pewne i to wcale nie-

Dr J.’P.

K. S.

siarczane.

1)

D.

S. D.

małe. W każdym razie, gdy opuchlizna i bo-lesność po tygodniu zmniejszać się zaczną, mię-sienie, już wtedy nie tak dotkliwe, może choremu oddać przysługi rzetelne. W przypadkach lżejszych ból i obrzmienie, przy zachowywaniu się spokojnym chorego i pod okładami zimnemi, przemijają dość szybko, a ruchomość stawu wraca do stanu pierwotnego, czasem już po dniach niewielu. W przypadkach zaś cięższych, gdy uszkodzenie więzów stawowych było znaczniejsze, więc i podrażnienie większe, cierpienia chorego bywają bardzo uporczywe i długie, może się przyłączyć do ich zapalenia ostre (ob.) z wszelkiemi następstwami swemi, a gdy nako-niec po dłuższym przeciągu czasu wszystko się zagoi, staw uszkodzony może zachować skłonność do powtórnego ulegnięcia N-u. Zdarza się także dość często, że pomimo leczenia wczesnego i starannego, u osób niektórych, usposobio nych do tego, powstaje zapalenie przewlekłe stawu, pociągające nieraz za sobą następstwa najsmutniejsze. — W żadnym razie N-eń lekceważyć sobie nie wypada; wiadomości więcej szczegółowe o nich znaleźć można w podręcznikach chirurgii.

Nadwiślański Leon, pseudonim L. Zien-ko wicz a (ob.).

Nadwodnik (Tipula). Owad ten należy do rzędu Dwuskrzydłych (Dipt er a), podrzędu Dłu-gorogich (Nemocera) i do rodziny Komarnicowa-nyeh (Długonogich) (Tipulidae). Do rodziny tej należą Dwuskrzydłe, największe z Nematocera.— N. rożki ma nitkowate, składające się z członków 13-u. Smoczek wydatny. Nogi łatwo odpadają ; uda są szczególnie bardzo długie. Skrzydła duże i wązkie. Odwłok ma długi, prawie cylindryczny; u samca z tyłu tępy i gruby, a u samicy wzdęty i z tyłu zaostrzony. — Długość ciała od 22 — 26 mm. Żyje w Euro pie. — Przeobrażenie zupełne. Generacya trwa rok jeden (zimują czerwie). Czerwie, kształtu cylindrycznego, z główką małą, żyją w ziemi, pod korą zgniłą i t. p.; niektóre żyją w wodzie. Czerwie objadają też korzenie roślin rozmaitych. Poczwarki długie i wązkie są mato ruchliwe.— Tipula gigantea. T. oleracea. T. flavolineata.

Nadworna, miasto powiatowe w Galicyi wschodniej, nad rz. Bystrzycą Czarną, pod 48°37/ szer. płn. i 42°12' dług. wschód., ma władze powiatowe, autonomiczne, sąd, notaryusza, pocztę, telegraf i liczy 7 400 mców, wyznania przeważnie mojżeszowego. Szczątki niegdyś warownego zamku.—Nadworniański powiat graniczy na wschodzie z pow. Kołomyjskim i Kossowskim, na południu z Węgrami, od zachodu z pow. Bo-horodczańskim, od północy z pow. Tłumackim. Ma obszaru 33.80 mil kw., 60 040 mców, wyznania głównie rz.-kat., w 38 osadach i 41 gminach, między temi dwa miasteczka: D e 1 a t y u i Nadworna. Na płd. od tych miasteczek aż ku granicy Węgier, rozsiadły się szeroko Karpaty, które tu posiadają znaczne wzniesienia. Ze szczytów górskich szczególnie zasługują na uwagę Doboszanka 1 757 m., Toustki Gorgan 1 805 m., Jawornik 17 72 m., Ba-hina Temna 1 876 m. i Choraiak 1821m.

Do rzędu najstarszych zakładów dobroczynnych polskich należy „Fundusz ubogich w Nadwornej” założony w r. 1667 przez Zofię ze Stanisławowie, żonę Pawła Kuropatwy, dziedziczkę z Pasieczyny.

Nadworna posiada nieurządzone zdroje

Dr J. M.

Nadzwroczność, ob. Hypermetropia. Nadziak, broń, ob. Czekan.

Nadzieja, herb polski z nadania. Na tarczy, w polu czerwonem, kotwica srebrna uchem do góry, a pod nią ośmiopromieuna gwiazda złota. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, między dwoma strusiemi piórami białemi, ośmiopromieuna gwiazda, jak na tarczy. Nadany w dniu 29 marca roku 1794 Janowi Grusiewiczowi przez Stanisława Augusta.— „Ks. kanclerska” 42 a. f. 338.

Nadzieja cnota teologicz-Fig: 7. Nadzieja herb na, nadprzyrodzona (ob. Cno-

po 8    ta), mocą której, oparci na

obietnicy Bożej, spokojnie wyglądamy tego, co Bóg obiecał. Przedmiotem głównym N-i jest Bóg; drugorzędnym—zbawienie i to co do zbawienia prowadzi, W ścisłym związku pozostaje z cnotą Wiary, bo gdy ta uczy, że są dobra nadprzyrodzone i że dla człowieka są przeznaczone, N. popycha doń człowieka, daję siłę, krzepiąc męz-two, kojąc gorycz cierpień i zawodów na święcie. N. powinna być mocną i wytrwałą. Grzechami przeciwko tej cnocie są: zwątpienie lub zbytnia ufność w miłosierdzie Boże. s pł Nadzieja matematyczna, inaczej oczekiwanie matematyczne. Taką nazwę nadajemy w rachunku prawdopodobieństwa iloczynowi oozekiwanej wielkości (np. summy pieniężnej) przez prawdopodobieństwo (ob.) jej zrealizowania (np. wygrania w grze losowej).

Naefels, wieś w Szwajcaryi, w kantonie Gla-iUB, stacya węzłowa dróg żelaznych Ziirich-Gla-rus-Linththal i Weesen-Glarus; ma przędzalnie bawełny, 2 drukarnie, warsztaty mechaniczne; mieszk. 2 423 (1888), katolików. Tutaj 9 kwiet. r. 1388 1 300 Szwajcarów zwyciężyło 6 000Au-stryaków; pamiątka tego zwycięztwa co rok jest tu uroczyście obchodzona. —Por. Heer „Zur 500-jährigen Gedächtnisfeier der Schlacht bei Nä-fels” (Glarus 1888).

Naegele Franciszek Karol (* w Dusseldorfie d. 12 lipca r. 1778—f w Heidelbergu d. 21 stycznia r. 1851), lekarz słynący słusznie,

tu, później nadto otrzymał urząd starszego aku-szera okręgowego. Z prac jego drukiem ogłoszonych najważniejszą jest podręcznik zawierający zasady ojca jego, p. n. „Lehrbuch der Geburtshilfe” (Moguncya 1843—1845; w r. 1872 wydane po raz 8-y przez W. L. Grensera); oprócz tego napisał jeszcze: „Die geburtshilfliche Auscultation” (Moguncya 1838) i „Commentatio de causa quadam prolapsus funiculi umbilicalis in partu” (Heidelberg 1839). — Por. „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte” (T. IV, str. 331).

Naogeli Jan Jerzy (* 16 maja 1773 roku w Wetzikon pod Zurychem—f 26 grudnia 1836 tamże), kompozytor i pisarz muzyczny. Po u-kończeniu studyów muzycznych w Bernie, N. założył w Zurychu handel i sztycharnię nut (1792); wydał dzieła Bacha, Händla, Frescobaldiego i w. i., następnie dał początek stowarzyszeniu artystycznemu, zawiązanemu w celu krzewienia muzyki w Szwajearyi. Z jego kompozycyj wyszły z druku: pieśni na chóry czterogłosowe, kościelne i świeckie, toccaty na fortepian, 15 poszy-tów pieśni na głos pojedynczy i w. in. Z pism muzycznych „Gesangbildungslehre nach Pestaloz-zischen Grundsätzen” (1812), „Auszug der Gesangbildungslehre” (1818), „Vorlesungen über Musik mit Berücksichtigung der Dilettanten” (1826), „Musikalisches Tabellenwerk für Volksschulen zur Bildung des Figuralgesangs” (1828), „Der Streit zwischen der alten und neuen Mu-

A. Pol.

Naegeli Karol Wilhelm, botanik niemiecki (* r. 1817 w Kirchbergu pod Zurychem). Początkowo oddawał się naukom lekarskim i dopiero pod wpływem filozofa i przyrodnika Oke-na (ob.) zwrócił się ku naukom przyrodniczym. W r. 1857 objął katedrę botaniki w Monachium. Zmarł tamże w r. 1892 na 2 dni przed 50-letnią jubileuszową uroczystością otrzymania stopnia doktorskiego. Prace naukowe N-ego dotyczą przeważnie budowy komórki roślinnej i jej części składowych. On pierwszy dowiódł, że zaródź komórek roślinnych składa się ze związków białkowych, a nie z gumy i śluzu, jak to utrzymywał S chleiden (ob.), oraz wyjaśnił, jaki udział posiada jądro przy tworzeniu się nowych komórek i opisał główne typy tego procesu. Poznanie nowych gatunków wodorostów jednokomórkowych, oznaczenie mechanizmu i szybkości ruchu pływek (ob ;—oto dalsze zasługi tego uczonego w dziedzinie niższych roślin zarodnikowych. N. zajmował się również wiele wyjaśnieniem procesu wzrostu błony komórkowej i ziarn mączki, oraz zjawiskami nasiąkania wodą i pęcznienia tkanek roślinnych. Dla objaśnienia wszystkich tych procesów wymyślił nawet t. zw. teoryę mi-celainą (ob.), według której różne utwory organizowane (błony komórkowe, mączka) składają się z najdrobniejszych cząsteczek (micelle), będących znowu skupieniem cząsteczek fizycznych. Nie są też bez znaczenia prace N-ego nad pro-

jako znawca niepospolity położnictwa. — N. był synem Augusta N-go, dyrektora szkoły me-dyko-chirurgicznej, dysseldorfskiej i już przed udaniem się do uniwersytetu w szkole rzeczonej pełnił obowiązki prosektora i repetytora anatomii. Do nauk lekarskich przykładał się potem w Strasburgu, Freiburgu bryzgowskim i w Bam-bergu, a po uzyskaniu dyplomu doktorskiego osiadł w Barmen i zajął się wykonawstwem le-karskiem, zajmując równocześnie stanowiska radz-cy municypalnego i członka zarządu tamtejszego zakładu dla ubogich; wkrótce został też fizykiem okręgowym, barmeńskim i beyenburskim w W. księstwie Bergu. Już w czasie tym zasłynął z biegłości niezwykłej w położnictwie, oraz jako dzielny nauczyciel akuszerek. W r.

1807 powołano go do Heidelberga na profesora nadzwyczajnego położnictwa i chorób niewieścich; tamże w r. 1810 został profesorem zwyczajnym i dyrektorem zakładu położnego; na stanowiskach tych wytrwał do śmierci. N-go zaliczają powszechnie do najznakomitszych położników niemieckich wieku XIX i słusznie, gdyż przyczynił się rzeczywiście bardzo wiele do postępu i rozwoju tej gałęzi sztuki lekarskiej. Zasługi niespożyte położył szczególnie w dziedzinie patologii położnej, a prace jego o zwężeniach miednicy (ob.) dotąd uchodzą za klasyczne; ulepszył też między innemi, kleszcze porodowe (ob.).

W r. 1820 Towarzystwo Lekarskie wileńskie wybrało go na członka korespondenta. Prace po- sik” (1827) i w. i. mniejsze N-go pominąć tu musimy zupełnie, pomimo że między niemi znajduje się niemało bardzo cennych, z większych zaś wymieniamy: „Erfahrungen und Abhandlungen auf dem Gebiete der Krankheiten des weiblichen Geschlechts, nebst Grundzügen einer Methodenlehre der Geburtshilfe” (Mannheim 1812), „Ueber den Mechanismus der Geburt” (Heidelberg 1822; Mo-guncya 1838; przekł. ang. Londyn 1829), „Das weibliche Becken, betrachtet in Beziehung auf etc.” (Karlsruhe 1825), „Lehrbuch der Geburtshilfe für Hebammen” (Heidelberg 1830 i kilkanaście wydań późniejszych) i „Das schräg verengte Becken, nebst einem Anhänge über die wichtigsten Fehler des weiblichen Beckens überhaupt” (Moguncya 1839, z 16 tabl.; wyd. 2-e 1850).—Por. „Deutsche Klinik” (r. 1851, Nr. 6 str. 21) i H. Rohfls „Geseh. der deutschen Me-dicin. Die medicinischen Klassiker” (t. II, str.

499 i nast.).

Naegele Herman Franciszek Józef (* w r, 1810 w Heidelbergu — f tamże d. 5 lipca r. 1851), lekarz zajmujący się położnictwem, syn Fr. Karola N-go (ob ). Wykształcenie zawodowe otrzymał pod okiem ojca w Heidelbergu i tamże w r. 1835, złożywszy wydziałowi lekarskiemu rozprawę p. n. „Mogostocia e conglu-tinatione orificii uteri externi”, został docentem prywatnym położnictwa. W r. 1838 posunięto go na profesora nadzwyczajnego tegoż przedmio-

Dr j. P.

Dr J. P.

cesami fermentacyi, oraz krótko przed śmiercią rozpoczęte badania nad zjawiskami oligodyna-micznerai, tj. wpływami najdrobniejszych, niedają-cych się już żadnemi środkami fizycznemi i che-micznemi wykazać, ilości metali na żyjące komórki roślinne.—Pracując wyłącznie w dziedzinie botaniki N. starał się zawsze wywodom swym nadać jaknajszersze znaczenie, obejmujące cały świat ożywiony, Pod tym względem najbardziej zasługuje na uwagę jego teorya idioplazmy. Jesz cze w r. 1853, a więc na 6 lat przed ukazaniem się dzieła Darwina o pochodzeniu gatunków, na zasadzie swych badań nad gatunkami i odmianami jastrzębca wygłosił N. pogląd, że gatunki nie są jednostkami stałemi, lecz że przeobrażają się jedne w drugie. Nie zgadzał się jednak nigdy z dalszemi wywodami Darwina, dotyczącemi powstawania gatunków drogą doboru przyrodniczego i krzyżowania, a to na tej zasadzie, że w przyrodzie czynniki te nie mają takiego znaczenia jak w hodowli. Zresztą według N-ego pojęcie doboru wprowadza w nasze pojmowanie powstawania świata organicznego rodzaj celowości, niezgadzającej się z duchem nowego przyrodoznawstwa. To też przypuszcza N., że przyczyna zmienności ustrojów tkwi nie w warunkach zewnętrznych, lecz w samej zarodzi żyjącej, szczególnie zaś w pewnym jej gatunku czyli t. zw. i d i op 1 a z m i e (ob.). Według N-ego różne gatunki ustrojów posiadają rozmaitą idio-plazmę, której działalność wszakże przejawia się w ustrojach zawsze jako ciągła ewolucya tych-Warunki zaś zewnętrzne pobudzają jedynie uśpione siły idioplazmy do objawiania się uazewnątrz. Całą tę teoryę, która i po dziś dzień znajduje wielu zwolenników, rozwinął N. w dziele p. t. „Mechanisch-physiologische Theorie der Abstammunglehre” wydanem w r. 1883.

w Wöhrd, niedaleko Norymbergi,— f d. 21 kwiet. 1859 w Erlangen). Studja filologiczne odbywał od r. 1822 w Erlangen i Berlinie, w 1827 został profesorem gimnazjum w Norymberdze, a po latach kilkunastu, w r. 1842 mianowany profesorem zwyczajnym filologji klasycznej w Erlangen. Niezaprzeczone położył zasługi dla nauki swojemi objaśnieniami rzeczowemi i mitologicz-nemi tekstu Homera, a prace jego w tym zakresie dotąd cenną mają wartość. Do nich należą: „Anmerkungen zur Ilias nebst einigen Excursen” (Norymberga 1834; wyd 2-e t-że 1850; wyd. 3-e, opracowane przez Autenrietha, t-źe 1864); praca ta obejmuje wykład pierwszych trzech pieśni Iljady; „Die Homerische Theologie in ihrem Zusammenhänge dargestellt” (Norymb. 1840; wyd. 2-e Autenrietha, t-że 1861 i 3-e tegoż i t-że 1884); „Die nachhomerische Theologie des griechischen Volksglaubens bis auf Alexander” (t-że 1857). Wiele pracy N. poświęcił stylistyce łacińskiej, którą rozważał porównawczo z innemi językami; dzieło jego, przedmiot ten traktujące, p. n. „Lateinische Stilistik für Deutsche” (Norymberga 1846) przez lat przeszło 40 szerokiego używało wzięcia i w licznych rozchodziło się wydaniach (wyd. 2-e 1852; 3-e 1858; wyd. 6-e sporządził Iwan Müller, t-źe 1876; wyd. 8-e t-że 1888); w ścisłym związku z tą książką pozostają ćwiczenia N - a, przeznaczone dla dojrzalszej młodzieży: „Uebungen des lateinischen Stils mit Kommentaren u. Hinweisungen auf grammat. u. Stilist. Werke” (Norymberga 1829 —37, 3 zeszyty w 8-ce dużej; zeszyt 1 i 2-gi opracował wspólnie z Rothem; wyd. 6-e 1878). Obok dzieł tych N. ogłaszał drobniejsze rozprawy z różnych działów filologji klasycznej, jak oto: „De vera modorum origine” (Erlangen 1843, prelekcja wstępna w uniwersytecie); „De participulae yś usu Horaerico” (Norymb. 1830. Progr. gimn.); „Quaestiones Aeschyleae” (Erlangen 1858); „Emendationes et explicationes Aeschyleae” (w «Abhandlungen der beyerischen Akad. d. Wiss., phil.-hist. Cl.» VIII, dział 2.) i inne. Z puścizny pozostałej po N-u wydał Autenrieth „DieGymnasialpädagogik” (Erlangen 1862, wyd. 3-e 1879); on także swoim staraniem przygotowywał do druku nowe wydania poprzednio ogłoszonych dzieł N - a. List zaś ogłosił z rękopisu wydanie Eschylosa tragedji „Agamemnon“ ze wstępem, przekładem i komentarzami (Erlangen 1863). Inne rękopisy, pomiędzy niemi różne wykłady uniwersyteckie, pozostały niewydane, np. „Römische Staatsalterthümer” (z r. 1849, w 4 ce str. 7 2), „Ciceronis oratio pro Roscio” (1849, str. 34,1 i w in. Porów. Ludwik Döderlein „Gedächtnissrede für F. N.” (w «Oeffentliche Reden» Frankf. 1860, st. 239 nst.); Lübker „Lebensbilder aus d. letztverflossenen Jahrhund.” (Hamburg 1862); Iwan Mül-

że.

Oto spis najważniejszych dzieł tego uczonego po za tylko co wymienionemi: „Die Cirsien der Schweiz” (1841 r. 8 tabl. Neuchâtel); „ZurEnt-wickelungsgeschichte des Pollens der Phanero-gamen” (1842 z 10 tabl., Zurich); „Gattungen ein-zeliger Algen” (1849 z 8 tabl., Zurich); „Pflanzenphysiologische Untersuchungen” (do spółki z Kramerem, Zurich 1855 — 1858); „Beiträge zur wissenschaftl. Botanik” (z 51 tablicami, Lipsk 1858 — 68, 4 tomy); „Entstehung und Begriff der natur-historischen Art.” (Monachium 1865);

„Das Mikroskop.” (dzieło opracowane do współki ze Schwenderem, 1865—67. Drugie wydanie wr. 1877) „Botanische Mittheilungen” (1861, sprawozdanie z posiedzeń królewskiej bawarskiej Akademii w Monachium); „Dickewachstum der Sapindaceen” (Monachium 1864); „Zur näheren Kenutniss der Stärkegruppe” (Lipsk 1874); „Theorie der Gährung” (Monachium 1849); „Untersuchungen über niedere Pilze” (Monachium roku

1882).

J. Trzeb.

Naegelstach Karol Fryderyk, filolog klasycz- 1er „De seminarii Erlangensis ortu et fatis” ny niemiecki i pedagog, (* d. 28 marca 1806 r. (Erlangen 1878).    a. a. k.

Naegelsbach Hans Edward, matematyk niemiecki (* r. 1838 w Norymberdze), pisał o funkcyach symetrycznych (Zweibrücken 1871), o metodzie Fürstenaua (ob.) obliczania

pierwiastków równań algebraicznych (Archiv Gru-

s. D.

1846).

K. K-ć.

R 00

(wyd. 7-e str. 808 i 1087).

nerta 1876, 1877) i t. d.

Naeke August Ferdynand, filolog klasyczny niemiecki (* r. 1788 w Frauensteinie — f r. 1838 w Bonn), studjował filologję starożytną w Lipsku u G. Her manna, (ob ) odr. 1812 do 1817 był docentem w Halli, od 1817 aż do śmierci, przez lat 20 przeszło — profesorem zwyczajnym w Bonn. Pracował nad krytyką tekstów mniej znanych poetów greckich i ogłosił pozostałe u-łamki ich utworów. Mianowicie napisał: „Sche-dae criticae; de pleiade tragicorum graecorum” (Halla 1812, w 4-ce) i wydał ułamki poematu historycznego o wojnach perskich Choirilosa z Samos, poety greckiego z wieku V pd. Chr. (Lipsk 1817), oraz ułamki elegji Kallimacha, poety z w. III pd. Chr. Ogłaszał także różne rozprawy w programach uniwersytetu w Bonn, np. „De Latinorum genitivo in ai disputatio“ (Index lect. 1830—31) i in., oraz w czasopiśmie «Rheinisches Museum für Philologie», które od r. 1833 do 1838 redagował wspólnie z Fr. G. W elckerem (6 roczników, po 4 zeszyty rocznie). Rozprawy te z „Rhein Museum” po jego śmierci zebrał i wydał razem Welcker p. n. „Naekii Opuscula Philologien” (Bonn 1842—45, 2 tomy w 8-ce duż.). Tom 1-y zawiera powyższe „Sclie-dae criticae”, kilka rozpraw, tyczących się pism Hezjoda, Katona, Kallimacha i in., prócz tego dwie mowy na uroczystości urodzin Fryd. Wilhelma III i opis podróży po Renie tego króla i inne. Tom 2-gi obejmuje wyłącznie „Calli-machi Hecale. Fragmenta collegit et disposuit A. F. Naeke” (1845). Niektóre jednak z rozpraw dawniejszych nie były powtórzone w tym wydnniu, jak np. „De alliteratione sermonis la-tmi” (Rhein. Mus. III, 1829). Z pozostałych po śmierci N-go rękopisów wydał S c h o p e u tekst i objaśnienia do poematów Lydia i Dirae, które N. przypisywał Walerjuszowi Katonowi (Bonn

A. A. K.

Naenia, ob. Nenia.

Naenia — rodzaj motyli wielkich (Macrolepi doptera), zaliczony do rodziny nocówek (Noctui-dae)-, na śródtułowiu (mesothorax) posiadają one gęste kępki włosów; znany jest jedynie gatunek N. typica L. (40 — 45 mm.), dość pospolity w maju, czerwcu i lipcu; szaro-bronzowa gąsienica posiada na grzbiecie cztery białawe smugi, na bokach zaś po jednym szerokim czerwonawo-żółtym pasie; przez jesień i wiosnę żywią się różnemi roślinami zielnemi, przeistaczając się w maju w poczwarkę.

Naevii, ród plebejski w Rzymie starożytnym, którego członków kilku wspominają dzieje; najgłośniejsi z nich są Cn. Naevius i N. Sertorius Macro (ob.).

Naevius Gnaeus (*w Kampanii, prawdopodobnie między r. 274, a 264 przed Chr.—f w Utyce [Afryka] około r. 199), jeden z najdaw-niejszych poetów rzymskich, następca Liwiusza Andronika, poprzednik Enniusa i Plauta (ob. te nazw.). Do Rzymu przybył w wieku bar-dzo wczesnym i zżył się najzupełniej z poglądami, obyczajami i dążnościami obywateli jego, będąc przytem przez życie całe plebejuszem za- • ciętym, wrogiem patrycyatu. Podczas pierwszej wojny Punickiej służył wojskowo, a pierwszą sztukę swą wystawił na scenie rzymskiej w r. 233 przed Chr. N. był przeważnie poetą dramatycznym; pisywał tragedye, nie osobliwe podobno, podług wzorów greckich, jednakże był twórcą przypuszczalnym tragedyi rzymskiej, oryginalnej (por. Pr a et ext a). Większą atoli sławę zjednał sobie komedyami, będącemi wprawdzie naśladowaniami greckich, późniejszych, w rodzaju Menandra (ob.), ale zawsze przystosowane -mi dc życia, oraz obyczaju rzymskiego, nadto pisywał również oryginalne fabulae togatae, które właśnie przez dowcip swój gryzący, zwrócony przeciwko osobistościom najwybitniejszym, ściągnęły na N-a prześladowanie. Plebejusz do szpiku kości, w komedyach tych, podobnie jak Arystofanes (ob.), którego wszakże nie przerabiał, ani naśladował, napadał ostro na rody patrycyuszowskie, rej wodzące w Rzymie. Scy-pionowie i Metellusy często bywali celem pocisków jego uszczypliwych i jadowitych, na-koniec Caecilius Metellus, zniecierpliwiony napaściami temi, zapozwał N-a przed sąd, który go też skazał na więzienie, uwolnili go atoli na ten raz jeszcze trybunowie ludu (ob), lecz oburzone na niego stronnictwo arystokratyczne dokonało tego, że został skazany na wygnanie, w którem też i umarł. Napisał również N. epopeję, opiewającą wojnę Punicką. Z utworów jego, niegdyś cenionych wysoko, i uchodzących za wzór mowy dawnej Rzymian, posiadamy dziś ledwo urywki, z których o całości sądzić nie sposób. Okruchy te wydali między innemi: O. Ribbeck Luc. Müller i J. Va hien.—Por. Lübkera

Reallex. des klass. Altertum” (wydanie 7-e str.

07)    Red-

Naevius Sertorius Macro, ulubieniec cesarza Tyberyusza (ob.), w r. 31 po Chr. następca Sejan a (ob.), człowiek przewrotny i niegodziwy, równie zbrodniczy, jak poprzednik jego, powszechnie posądzany o to, że, aby się przypodobać Caliguli (ob.), zadusił chorego Tyberyusza. Caligula, objąwszy panowanie, z początku był na niego łaskaw, niebawem atoli, nie dowierzając mu, skazał go naprzód na wygnanie, potem zaś zmusił go do samobójstwa.— Por. Lübkera „Reallex. des klass. Altertum”

Red.

Nafa, miasto nadmorskie w południowej części wyspy Okinawaszima, jednej z japońskiego archipelagu Liu-kiu; posiada port otoczony rafa-

ścielna.

mi koralowemi, od r. 1894 otwarty dla handlu z Chinami. Parowce towarzystwa japońskiego Mitsu-Bisi utrzymają kommunikacyę pomiędzy N-ą, a Kobe. Wywóz cukru, bawełny, tkanin jedwabnych i t. d. (rocznie za milion franków); mie8zk. 42 250 (1890).

Nafalski Martynian (* 1736 — f 1809) pijar, ur. się w ziemi Chełmskiej, po ukończeniu nowicyatu i studyów zakonnych, był nauczycielem w szkołach swego zgromadzenia w Warce, Radziejowie, Łowiczu i w Międzyrzecu. Później w Bielsku na Szląsku kierował edukacyą młodego hr. Prota Potockiego, poczem znowu wykładał humaniora w Podolińcu i wymowę w Warszawie. Wolą przełożonych przeznaczony do pracy ściśle kapłańskiej, piastował urząd kazuo dziei w Międzyrzecu i zarządzał parafią należącą do Pijarów w Chełmie; po 52 latach życia zakonnego umarł w Międzyrzecu. Przetłómaczył z fran. „Nauki o nabywaniu cnoty w młodości i obraniu stanu życia...” przez ks. Karo la Gobi net... do druku podane w r. 1768, w Warszawie; siódme (?) wydanie w r. 1791, tamże. Na pisał nadto: „Kazania niedzielne i adwentowe” (Warszawa 1780). W rękopisie pozostawił prze-tłómaczone z francuskiego „Kazania na niedziele” (Mikołaja z Dyon) i „24 kazania Ludwika

Bourdaloue” (w skróceniu). — „Encyklopedya Koks. "Wł. Kr.

Nafta. Określenie. N. jest najpowszech-niejszem i najważniejszem świetliwem, zajmującem w rzędzie olejów mineralnych pierwsze miejsce. Olej ami mineralne mi nazywamy w przeciwstawieniu do olejów roślinnych i zwierzęcych, wyroby płynne, otrzymywane drogą przeróbki z pewnego rodzaju minerałów. Minerały, z których możemy otrzymywać oleje mineralne, zostały wyróżnione jako osobna grupa pod nazwą minerałów organicznych i dzielą się na dwie kategorye: węgle mineralne i materyały żywiczne czyli bitumiczne. Wspólną cechą obu kategoryj jest skład chemiczny, taki sam, jak ciał organicznych wogóle, więc stąd pochodzi ich nazwa minerały organiczne; różnicę zaś stanowi rozpuszczalność w pewnego gatunku odczynnikach jak: eter, chloroform, benzy na, dwusiarczek węgla, terpentyna etc. Minerały bitumiczne łatwo się rozpuszczają w tych pły nach, węgle zaś nie. Minerały bitumiczne podzielić można na trzy grupy: a) gazowe, b) płynne i c) stałe, a) Do minerałów gazowych zaliczamy gaz ziemny, palny, wytwarzający się razem z inuemi minerałami bitumicz-nemi, lub samoistnie, b) Do minerałów płynnych należą 1) ropa nafciana, iuaczej olej skalny, olej zi em ny, kip i ącz ka, lub w mowie potocznej nafta; jest to płyn ruchliwy, czasem przezroczysty, barwy białego wina, częściej zabarwiony na kolor czerwonawy, brunatny i ciemny z odcieniem zielonkawym, widocznym pod pewnym kątem do powierzchni płynu; 2) maź

Enc. Powsz. Illustr. S. II. Zesz. 2. T. I.

ziemna stanowi odmianę ropy o kolorze czarnym i wyglądzie gęstym, powstała z ropy przez zgęszczenie pod wpływem powietrza, c) Do stałych minerałów należą: 1. smoła ziemna, (ob.) substancya czarna i miękka; 2. wosk ziemny czyli ozokieryt, (ob), nazywany też neft-gilem, przypominający z wejrzenia zwykły wosk, równie podatny i plastyczny, koloru żółtego, lub brunatnego, lecz nigdy nie jest czarny, czem się różni od smoły; 3. asfalt (ob.) czarny, twardy i kruchy na zimno, plastyczny zaś i miękki przy ogrzaniu. Ze wszystkich wymienionych minerałów bitumicznych ropa nafciana ma w przemyśle znaczenie najważniejsze, wydobywa się ją w znacznych bardzo ilościach, a służy za materyał do wyrobu tak powszechnie znanych olejów mineralnych jak: N. do lamp i smarów mineralnych. Przeto zajmiemy się tu tylko ropą nafcianą, podając jej: zaleganie (gieogra-fię i gieologię), pochodzenie, wydobywanie, technologię, statystykę i handel przetworami oleju skalnego, oraz wpływ przemysłu nafcianego na inne gałęzie wytwórczości.

I. Zaleganie ropy nafcianej. A. Gieografia. W różnych miejscowościach występuje ropa pod postacią wycieków naziemnych, lub zjawia się na powierzchni strumieni, wypływających z warstw roponośnych; za pomocą wiercenia zaś dobywana bywa z warstw, położonych na rozmaitej głębokości, dochodzącej do 800 m. pod zewnętrzną powierzchnią ziemi. Do chwili obecnej największą ilość ropy dostarczała Ameryka Północna, z ziem położonych w podgórzach zachodnich Allegha-nów (ob.). Ziemie te można podzielić na cztery obszary: Kanada (między jeziorami Huron i Erie), wraz z miejscowością Gaspé, przy uściu rz. św. Wawrzyńca; Pensylwania (między jez. Erie i miastem Pittsburg); stany Ohio i Wirginia i nakoniec stany Kentucky i Tennessee. Oprócz tego terrytoryum, Stany Zjednoczone posiadają kopalnie ropy w Kalifornii, około N. Orleanu i in. W Ameryce środkowej również znaleziono ropę: w Meksyku Połu d niowym, w Nikaragua i w Kolumbii. W Ameryce Południowej: w Boliwii, Peru i Argentynie. W Afryce (Marocco i Egipt); w Australii (Sidney, Adelaide i N. Zelandya). W Azyi na wyspach: Jawie, Sumatrze, Borneo i na północnych wyspach Japonii; na lądzie Siam, Birma, Indye Brytańskie, w niektórych pro-wincyach Chin, w Zakaspijskich i Kirgizkich stepach, oraz na wyspach morza Kaspijskiego, położonych u wschodniego brzegu (wyspa Czele-ken). W Europie wschodniej na południowym i północnym stoku gór Kaukazkich (Baku, Der-bent, Pietrowsk, Groznyj, Mozdok, Tarn ań, Ty flis i in.) i na zachodnim stoku Uralu (na brzegach rz. Pieczory). W Europie Zachodniej na stokach gór Karpackich (Galicy a, Bukowina i Rumunia), we Włoszech (Parma i Modena), w Niemczech (Alzacya, Hanno w er, B aw ary a) i w. in. Ze wszystkich wymienionych ziem najlepiej rozwiuięty przemysł nafciany posiadają: Ameryka Północna, Galicya i Kaukaz; przeto w dalszym ciągu wspominać będziemy tylko te trzy obszary, gdyż dobywanie N-y w innych krajach ma tylko charakter prze mysłu drobnego, zadawalającego potrzeby miejscowe, za wyjątkiem Sumatry, która od lat kilku wywozi swą naftę do Chin i Japonii. B. Gieologia.—Ropa, czyli olej skalny, występuje z ziemi w niektórych miejscowościach w bardzo zmiennej ilości. Ze względu na znachodze-nie się, należy ropa do minerałów lokalnych, związanych z pewnemi warunkami miejscowemi, których zależności wypadałoby szukać dopiero w warunkach jej tworzenia się. Ponieważ jednak co do pochodzenia i tworzenia się ropy posiadamy tylko przypuszczenia mniej lub wiecej prawdopodobne, ale nie dowiedzione, przeto nie możemy z nich wysnuwać wniosków, co do zalegania ropy, lecz musimy przyjąć tylko fakty, które nam doświadczenie podaje.—Praktyka nauczyła nas, że ropa występuje w większych ilościach w podgórzach, najczęściej w pasmach podgórskich, równoległych do pasm głównych: tak najbogatsze terrytoryum naftowe w Stanach Zjednoczonych leży wzdłuż zachodniego podgórza gór Alleghany; na Kaukazie w pasmach równoległych do gór Kaukazkich; a w Galicyi wzdłuż północnego stoku przedgórza Karpackiego; tak samo w Rumunii i Mołdawii. Dalej wi-doczuem jest, że ropa znajduje się na różnych obszarach i w różnych głębokościach, lecz głębokości te odpowiadają zawsze pewnym poziomom gieo 1 o g i c z n y m, t. j. poziomom wedle względnego wieku ich tworzenia się. Ropa w twardej skorupie ziemnej nie posiada zbiorników w postaci jaskiń, lub innych obszernych skupień, lecz w pewnych pokładach, utworzonych z piaskowca, wapienia, gliny lub piasku, wypełnia naturalne przepusty warstw, szczeliny, pęknięcia, tak, że pod zbiornikiem ropy rozumieć należy pokład nasiąknięty ropą, jak gąbka wodą.—Ważnym czynnikiem w pomieszczeniu ropy są gazy, które zawsze ropie towarzyszą, a wskutek zamknięcia i wielkiego ciśnienia nadają jej pewną prężność i ruchliwość; są one zatem przyczyną rozchodzenia się ropy na większe przestrzenie, przyczyną wędrówki jej z jednego pokładu do drugiego, wreszcie wypychania ropy aż na powierzchnię. Wycieki naziemne ropy, spotykane w wielu miejscowościach, często służące za wskazówkę do większych jej zbiorników, należą do zjawisk wywołanych prężnością gazów w ropie zamkniętych. Te same przyczyny powodują wypełnienie studni ropą, powstanie fontan, czyli ropotrysków i wogóle wszelkie objawy uruchomienia ropy, gdyż bez gazów ropa byłaby bezwładną cieczą i z trudnością przyszłoby ją wydobywać.—Gdyby skorupa ziemi utworzona była tylko z warstw dziurkowatych, ropa przy swej ruchliwości rozeszła-by się na ogromne przestrzenie; spotykałoby się warstwy słabo napojone ropą i nie zdatne do jej wydobywania. Dla górnictwa ważne są pokłady obficiej nasycone ropą, a te powstać tylko mogły, jeżeli ropa, po utworzeniu się, weszła do takiego dziurkowatego pokładu, który z góry i z dołu był otoczony nieprzenikllwą dla niej warstwą, jak n, p. mokre iły i gliny. Z tego wynika, że ropodajna warstwa powinna mieć nadkład, czyli strop i podkład czyli spód, utworzony z materyałów ropy nieprzepuszczają-cych. Gieologia dowiodła, że skorupa ziemi nie jest jednostajnie zbudowana, ale składa się z pokładów pojedyńczych, które po sobie z biegiem czasu jeden po drugim powstawały, przez osadzanie się z wody, głównie morskiej. Następnie ostyganie ziemi spowodowało marszczenie się i pofałdowanie jej skorupy, co było przyczyną wypiętrzenia się łańcuchów górskich. Górotwórcze parcie wytworzyło zmiany w układach warstw: jedne ich części zostały wzniesione, drugie wparte w głąb, w innych zaś została naruszona ciągłość pokładów; formy w ten sposób wytworzone, noszą w gieologii osobne nazwy: siodłem nazywamy wzniesienie, wygięcie warstw do góry, łękiem—zagłębienie, wygięcie warstw ku dołowi, uskokiem — usunięcie się warstw wskutek popękania. Takie zmiany kształtu pociągają za sobą też zmiany w budowie materya-łu i nie zostają bez wpływu na tworzenie się zbiorników ropy, o ile te w warstwach się znajdują. Fig. 8 przedstawia przekrój poprzeczny

G'.-.'-

Fig. 8. Przekrój przez siodło i łęk.

siodła i łęku, w którym przypuśćmy, że warstwy ciemne są te, w których się ropa wytworzyła. Podczas tworzenia się siodła, nadkład warstwy roponośuej rozluźnia się, pęka, tworząc szczeliny i otwory, które ropa wypełnia, przez nie wędrować może do innych warstw dziurkowatych i tam utworzyć nowe, dość znaczne zbiorniki. Te zaś noszą nazwę zbiorników zmienionych, lub drugorzędnych, pokłady zaś wktórychsię ropa wytworzyła, noszą nazwę zbiorników pierwotnych, albo pierwszorzędnych. Jeżeli siodło takie będzie od powierzchni oddzielone warstwą dziurkowatą, to wtedy nastąpi wyciek naziemny, spotykany w niektórych siodłach i uskokach, bardzo obfity. Wyciek taki utworzony przed wiekami dał możność znacznym ilościom ropy pod działaniem powietrza przetworzyć się na asfalt, przez zwietrzenie lotnych jej części, a utlenienie pozostałych. W ten sposób możemy wytłómaczyć sobie powstawanie pokładów asfaltu i wielu minerałów bitumicznych. Jeżeli zaś siodło będzie pokryte warstwą nieprzepusz-czającą, to może to stać się przyczyną utworzenia najobfitszych zbiorników ropy. Przeto przy poszukiwaniach ropy siodła dają największe widoki i dla tego zwraca się uwagę na odszukanie i sprawdzenie siodeł w układach warstw na pewnym obszarze, jeżeli wogóle są dane inne, upoważniające do nadziei znalezienia ropy. Za najważniejsze jednak wskazówki, obok wycieków ropnych, uważać należy napotykanie pewnych pokładów silnie rozwiniętych, które na mocy pewnych teoryj, uznane zostały za ropodajne. Są to tak zwane poziomy lub horyzonty gieologiczne naftowe. Zwolennicy teoryi powstawania ropy ze szczątków ustrojów zwierzęcych (ob. niżej pochodzenie ropy), mając te pokłady za ogniska, w których odbył się proces tworzenia się ropy, i uważają je za pokłady pierwotne, pierwszorzędne.—W różnych krajach pokłady pierwotne należą do rozmaitych epok gieologicznych. W Ameryce ropa wytworzyła się najwcześniej, gdyż spotykamy ją w grubych ławicach wapienia i piaskowca, formacyi dewońskiej i syluryjskiej, poprzedzającej jeszcze formacyę węglową. W Galicy i przyjmują dwa poziomy naftowe: starszy, z okresu drugorzędnego— formacyi kredowej, warstwy ro-pianieckie—ciemne łupki, naprzemian z piaskowcem wapiennym; młodszy, z okresu trzeciorzędnego, warstwy; eoceńskie, oligoceńskie i mioceńskie. Warstwy te są wypiętrzone jedne obok drugich, a praktyka z lat ostatnich dowiodła, że najobfitsze zbiorniki ropy znajdują się we wspomnianych pokładach, wygiętych siodło-wato. Prof, lwowski Rudolf Zuber (ob.), podaje wskazówki następujące, odnoszące się do poziomów gieologicznych, zawierających ropę w rozmaitych miejscowościach Galicyi: 1. W war stwach r o pianie ckich, siodła niezbyt stromo wypiętrzone (Piaseczna, Mraźnica i Chyrów w porzeczu Dniestru). Z wypiętrzeń zachodnio-galicyjskich, te są najlepsze, które są pokryte nieprzepuszczalnemi iłami pstremi i łupkami eoceńskiemi (np. Ropienka, Sękowa, Ropica Ruska, Węgłówka, Zmiennica, Turz-pole i in.). Wystąpienia te są zwykle gniazdowate i niezbyt rozległe; czasem układają się takie wyspy wzdłuż pewnej linii, równoległej do wypiętrzeń młodszych i tworzą tym sposobem dłuższe pasy nafciane. 2. W warstwach eoceńskich najważniejsze są siodła długie, bądź to regularne, proste, lub ukośne, bądź też ucięte uskokiem podłużnym. Siodła takie łączą się i dzielą, zapadają i znów się wznoszą wzdłuż kierunku, tworząc regularne i prawie nieprzerwane pasy naf-ciane, dające się wyśledzić na długości kilkunastu, a nawet przeszło 50 kilometrów (np. Ko-bylany, Łęki, Bobrka, Wietrzno, Równe, Paszowa, Ropienka, Brelików, Łodyna, Bandrów, Msza-nice, Hołowiecko, Rozłucz, Jaworowa; Opoka Scbodnica, Urycz, Majdan i in.).—Gdzie wypiętrzenie eoceńskie wzniosło się do tego stopnia, że z pod niego wydobył się na wierzch piaskowiec jamneński, tam na pewno już ropy niema i tam się kończą we wschodnich Karpatach eoceńskie pasy nafciane. 3. W warstwach oligoceńskich, bardzo obfitujących w wycieki ropne, zwykle tylko te części nadają się do eksploatacyi, gdzie warstwy tworzą siodła regularne, szerokie i płaskie (Dominikowice, Kobylanka, Kryg, Rajskie i t. d.). Gdzie wypiętrzenie jest bardziej strome, tam okazuje się, że warstwy są zawodnione, a takie nie nadają się do eksploatacyi. W warstwach oligoceńskich ze śladami ropy, za pomocą głębokiego wiercenia udawało się nieraz dotrzeć do bogatszych w ropę warstw eocóńskich. Przykładem jest Paszowa, Ropienka i in. 4. W formacyi mioceńskiej, solnej, w układzie siodłowatym, czasem spotyka się większe nagromadzenie ropy i wosku ziemnego (np. Borysław), lecz te pokłady mają charakter gniazdowaty. Zaznaczyć tu musimy, że pokłady ropy w Kalifornii odpowiadają zupełnie tym samym poziomom gieolo-gicznym, jak w podgórzu Karpackiem. Na Kaukazie najobfitsze warstwy roponośne spotyka się również w układzie siodłowatym, zawsze w pokładach piasku, pokrytych grubą warstwą nie-przepuszczających iłów i glin, leżących tuż poniżej górnego pliocenu, t. j. w formacyi trzeciorzędnej, młodszej. Gdzie przy tworzeniu się siodeł nadkład gliny został przerwany, spotykamy naziemne wycieki i położone blizko powierzchni ziemi, znaczne pokłady asfaltu (kiru), który powstał z wyciekłej i zwietrzałej ropy. Obok tego spotykamy wycieki znaczne gazów palnych. Najobfitsze w ropę obszary położone są na półwyspie Apszerońskim; pierwsze terrytoryum między wioskami: Bałachany, Sabuńczy i Romany, drugie około wioski Bibi-ej-bat; na północnym stoku gór Kaukazkich, około miasta Groznyj i przy uściu rz. Kubania. W każdej z tych miejscowości ropa posiada własności odmienne, jednak wszędzie wydobywa się z tych samych poziomów gieologicznych i otrzymuje się z warstw złożonych z drobnego piasku ruchomego, który jest wypełniony ropą i gazami. Najznakomitszy wyciek suchego gazu znajduje się na półwyspie Apszerońskim, około wioski Surachany, gdzie jeszcze przed erą chrześcijańską została zbudowana świątynia czcicieli ognia, przybyłych tu z Indyi, jak świadczą napisy na ścianach. Świątynia, zachowana do [dziś dnia prawie w całości, posiada cztery kominy, z których bucha „ogień wieczny”.

c) Pochodzenie zwierzęce ropy w o-becnej dobie podtrzymuje wielu bardzo badaczy: Ochsenius, Höfer, Trautschold, Jahn, S. Olszewski,

II. Pochodzenie ropy. Jak wspomnieliśmy wyżej, do obecnej chwili nie posiadamy teoryi powstawania ropy w przyrodzie, teoryi stwierdzonej z niezbitą ścisłością; istnieją tylko przypuszczenia wielorakie—hypotezy mniej lub więcej prawdopodobne, z których tu przytoczymy trzy: mineralną, roślinną i zwierzęcą.

a) Pochodzenie mineralne. Jeszcze w r. 1866 Bennant wypowiedział przypuszczenie powstawania ropy wskutek działania pary wodnej przy wysokiej ciepłocie na węgiel, łącząc ten proces z wybuchami wulkauicznemi. Berthelot i Davy (ob. te nazw.) przypuszczają powstanie ropy z pary wodnej i węglików metali, równie przy współdziałaniu wysokiej ciepłoty. Najszczerszym wyznawcą tej hypotezy jest prof. Mendelejew (ob.) jego więc tłómaczenie przytaczamy.—Ciężar właściwy skał, tworzących skorupę ziemi waha się od 2 do 2.5, tymczasem badania ostatnie dowiodły, że c. wł. całego globu nie będzie mniejszy, jak 5.5; zatem wnętrze ziemi musi byó zbudowane z materyału bardziej ważkiego, przeważnie z metalu, którym powinno byó żelazo. Analiza spektralna słońca przekonywa nas o wielkiej w niem zawartości procentowej żelaza, więc jeżeli ziemia utworzyła się z masy oderwauej od słońca (teor. Lap lace’a), to ten składnik w znacznej obfitości również posiadać musi. Kłąb pary, oderwany od słońca, a służący za materyał do utworzenia ziemi, przy ostyganiu skraplał w sobie naprzód te części składowe, których ciepłota wrzenia była najwyższą, a takiemi były dwa ciała: węgiel i żelazo. Skraplanie tych ciał następowało przy tak wysokim gorącu, że wobec niego tworzenie się tlenków było jeszcze niemożebne. Przeto wnętrze naszego globu musi byó wypełnione żelazem metalicznem, połączonem z węglem, t. j. stopem podobnym do naszej surówki (ob.). Żelazo nawęglone spotykamy w wielkiej ilości w aeroli t ach (ob), które są pochodzenia kosmicznego, będąc odłamkami ciał, które się tworzyły tak samo, jak ziemia nasza. Magnetyzm ziemny staje się zrozumiałym, jeżeli przypuścimy, że kula nasza jest wypełniona wewnątrz żelazem metalicznem, które stanowi jeden wielki magnes, oddziaływający na nasze małe przyrządy. Wszystko tu przytoczone potwierdza przypuszczenie, że ziemia zawiera w sobie olbrzymie ilości żelaza nawęglonego, składu C Fen. Mendelejew, poddając białą surówkę działaniu kwasu solnego, otrzymał płynu brunatnego do 50 cm.³, który posiadał cechy podobne do ropy nafcianej. To samo doświadczenie w rozmiarach większych powtórzył Cloèse we Francyi. Jeżeli dla otrzymania ropy w pracowni z żelaza nawęglonego, potrzebna była obecność kwasu, to w przyrodzie zastąpić go mogła ciepłota bardzo wysoka; wtedy tlen łączył się z żelazem, a wodór z węglem, „w chwili jego oswobodzenia”, tworząc rozmaite węglo-wodory. Gdy na powierzchni ziemi powstały morza i pierwsze łańcuchy gór, okolice podgórskie były częściami jej skorupy najbardziej połamanemi od parcia górotwórczego; przeto w tych okolicach największe było prawdopodobieństwo dostania się wody do pokładów gorących żelaza nawęglonego i dlatego to okolice podgórskie najbardziej obfitują w ropę. Wytworzona w głębiach w ten sposób ropa w postaci gazu przechodziła do warstw zimnych, dziurkowatych i tam utworzyła zbiorniki, z których ją dziś czerpiemy. Według tej teoryi, ropa tworzyła się w epokach odległych, ale może się również wytwarzać i dziś, byleby się znalazły sprzyjające temu warunki. Ponieważ tworzenie się ropy według teoryi tej odbywa się w głębokościach gieologicznycb wielkich, więc jej ślady powiuniśmy spotykać w utworach krystalicznych najstarszych i w wulkanicznych, tymczasem, w rzeczywistości znajdujemy ją dopiero w formacyi dewońskiej i w młodszych, po niej następujących.

b) Pochodzenie roślinne ropy przypuszczali Hochstetter, Lesquereux i in. na tej zasadzie, że przy przemianie torfu na węgiel brunatny, a tego znów na węgiel i antracyt, oraz przy dalszem ich tleniu, wydzielają się rozmaite węglowodory, które są w stanie przy zgęszczeniu w dziurkowatych pokładach wytworzyć zapasy ropy. Przeczy temu twierdzeniu ta okoliczność, że pokłady węgla nie sąsiadują prawie nigdzie ze zbiornikami ropy i są oddzielone od nich często odległością bardzo wielką, lub takiem uwarstwowaniem pokładów, jakie zgoła usuwa możność przedostania się gazów ze złóż węglowych do warstw ropouoś-nych. Również obecność ropy w Ameryce w warstwach syluryjskich, w formacyi starszej niż węglowa, przeczy pochodzeniu roślinnemu ropy.

Zuber, Załoziecki, Engl er i in. Ponieważ wytworzenie się ropy w jednych głębinach gieologicznych i przewędrowanie jej do drugich na znaczne odległości, nie wytrzymują krytyki, przeto należy szukać jej początku tam, gdzie istnieje w znacznej ilości, tj. w warstwach: syluryjskich, eoceńskich i oligoceńskich. W tych formacyach spotykamy często łupki bitumiczne, smolne, czasem palące się płomieniem, zawierające nierzadko, w niektórych okolicach w wielkich ilościach, resztki ryb, prze-dewszystkiem łuski, obok mniej lub więcej zupełnych kościeni, z rodzaju Meletta crenata, Clu-pea minuta, Lepidopides dubius i wiele innych. Jeżeli staniemy na gruncie tak przekonywających doświadczeń, jakiemi są prace chemika Engle-ra, mamy tutaj zupełnie dostateczny materyał do wytworzenia bitumów i oleju skalnego. E n-g 1 e r bowiem udowodnił, że przy ciśnieniu 20 do 25 atmosfer i przy ciepłocie 365° do 420°C. tran rybi może przemienić się w „ropę sztuczną”, przyczem przy próbach na małą skalę uzyskiwał on z tranu rybiego (Clupea harengus) 79.5°/₀ ropy, bez wydzielenia wolnego węgla. Śledzie dzisiejsze, sardynki i szproty należą do tego samego gatunku, co Clupea, znajdująca się w łupkach piętra meuelitowego. Żyją one obecnie przez dłuższą część roku w głębiach morza, poniżej 200 metrów, a w celu tarła wychodzą ku brzegom płytszym, dążąc w rojach olbrzymich, milowej nieraz długości ku zatokom i fiordom pomniejszym. Morze burzliwe, odpływ i parcie roju bywa przyczyną śmierci wielkiej ilości tych zwierząt (jeżeli przedtem nie wpadną w łowieckie sieci). Trupy pozostają w namule, lub falami wyrzucane są na brzegi, tworząc pewien zapas padliny zwierzęcej na brzegu morza. To samo zjawisko powtarzać się mogło w spotęgowanej jeszcze postaci w wielu zatokach i fiordach mórz eoceńskich, gromadząc w ciągu wieków całe złoża osadów, zmieszanych ze szczątkami ryb. Przytaczamy dosłownie zdanie prof. Engl er a, wyjęte z pracy jego z r. 1895 „Tworzenie się olbrzymich złóż padliny morskiej, zmieszanie i przykrycie piaskiem i na-mułem, dalsze tworzenie się ponad tern warstw osadowych przy równoczesnem, lub przedtem odbytem gniciu części azotowych ciała zwierzęcego, wydzielenie się wolnych kwasów tłuszczowych, później, po podniesieniu brzegów, lub zagłębi, względnie po usunięciu ich wgłąb, działanie samego ciśnienia, lub też przy współudziale ciepła, oto szereg stanów poszczególnych, przy których—stosownie do różnych warunków miejscowych—różnie odbywał się przebieg tworzenia się oleju skalnego”.

Obliczenie następujące daje przykład obrazowy możności tworzenia się zapasów ropy galicyjskiej ze szczątków zwierzęcych. Prof. Zuber oblicza, że wszystkie poznane dotąd obszary nafciane w Galicyi, zajmują co najmniej 8000 hektarów i mogą zawierać 640 milionów cet. metrycznych ropy. Prof. W. Szajnocha przytacza następujące dane: w ciągu roku poławia się na całej kuli ziemskiej 10 000 milionów śledzi, z których każdy zawiera 10 gramów tłuszczu. Przypuszczając, że taka ilość śledzi ginęła na obszarze Galicyi w morzach oligoceńskich, to z nich otrzymywało się 500 000 cet. met. tłuszczu, a jeżeli z tego tylko 50°|₀ zamieniało się na ropę, to rocznie przybywało jej 250 000 cet. met. Jeżeli przez liczbę ostatnią podzielimy całą zawartość ropy w pokładach galicyjskich, 640 mil. cet., to wypadnie, że na jej wytworzenie potrzeba było 2560 lat, a to jest okres czasu zbyt krótki, wobec długości formacyi oligoceńskiej, mioceńskiej i dyluwialnej razem wziętych, z których każdą na tysiące wieków liczyć należy.

III. Wydobywanie ropy. Żeby ropę wydobyć musimy sięgnąć do głębi ziemi. Przedostanie się w głąb może być uskutecznione w dwojaki sposób: za pomocą kopania lub wiercenia. W pierwszym przypadku otrzymujemy studnie cembro-wane drzewem, w drugim otwory wiertnicze, czyli szyby, zamocowane rurami żelaznemi. Wydobywanie za pomocą studni odbywa się tam, gdzie ropę spotkać można na małych głębinach i gdzie przemysł nafciany pozostaje jeszcze w kolebce. W Ameryce, w odległych czasach, Indyanie kopali studnie, dobywając olej skalny dla celów leczniczych; w Galicyi jeszcze w XVI wieku zaczęto kopać studnie nafciane *) i dziś kopanie studni poprzedza przemysł wielki, lecz przy rozwoju ustępuje miejsca wierceniu, gdyż na głębinach większych nad 200 met. nie opłaca się, a spotykane gazy ropne, lub woda,uniemożliwiają robotę ręczną. Pierwsze wiercenie (artezyjskie) oleju skalnego zastosował pomyślnie w Ameryce północnej, na ziemi należącej do Tarentum Oil Coal and Salt C-o na rzece Oil Creek w Pensylwanii mechanik E. A. Dracke, który d. 28 sierpnia r. 1859 na głębokości 33 stóp otrzymał znaczny przypływ ropy. Ten przykład znalazł wkrótce wielu naśladowców i był początkiem szybkiego rozwoju naf-ciarstwa w Ameryce, na którym następnie zaczęła się wzorować Galicya, Kaukaz i inne. Metoda wiercenia wszędzie jest ta sama: stosowane tu bywa wiercenie udarowe, przy którem świdrem nie obraca się, lecz kruszy skałę na dnie szybu, za pomocą spadania świdra, mocno obciążonego. Całe urządzenie wiertnicze składa się z następujących części, które jedna po drugiej łączą się ze sobą w niżej opisanym porządku: naprzód idzie d ł ó t o stalowe, czyli świder (fig. 9 str. 38), zanim idzie sz tan g a udarowa (fig. 10) żelazna, na tyle gruba i silna, na ile świder ma być obciążony; dalej nożyce (systemu Fabiana fig.ll), potem sztanga zwyczajna (fig.12), jest to długi pręt żelazny, opatrzony u spodu mutrą, u góry gwintem. Takich sztang zeszru-bowuje się tyle, żeby górny ich koniec wyszedł na powierzchnię zewnętrzną, kiedy świder dotyka dna szybu i na ostatni koniec sztangi przymocowuje się śruba po pusto w a, czyli popust, (fig. 13) a górny koniec popustu łączy się z wahaczem warsztatu w i er t niez eg o, czyli rygu, ustawionego na podłodze wieży wiertniczej. Fig. 14 na str. 39 przedstawia cały przyrząd wiertniczy, zestawiony podczas działania: tu a=ś wider, d=&z tanga udarowa, c=nożyce, &=sztangi zwyczajne, których długość zwiększa się stosow-

*) Zaleganie ropy w Galicyi zaznaczono w r. 1506, lecz czas dłuższy wydobywanie jej było bardzo nieznaczne. W r. 1853 dopiero miejscowa nafta zastąpiła używane dotąd świece na kolejach żelaznych, w Au-stryi, wprowadzono ją także do oświetlania ulic Wiednia; lecz dopiero w r. 1867 robota ręczna kopania studni zamienioną była na pracę pary i wiercenie do głębin znaczniejszych (ob. „Obzor nieftianoj promyszlen-nosti za 1901 g.” T. III str. 191).

f-

Mi

*•

luliłtfl

— ■■

umm

'a

a.

.......- *'■ ------ “

Q~~

y. r i

Fig. 9. Świder.

Fig. 10. Sztanga zwyczajna.

Fig. 12. Sztanga udarowa.

Fig. 11. Nożyce.

Fig.JlS.

Śruba

Fig. 15.

Szampa czyli popustowa. szlamowica

nie do głębokości szybu, /^popust, opatrzony góry, następnie zrzucone ręką robotnika, poczem, u góry dwoma szprychami i przymocowany padając swobodüie, uderzy o dno szybu. Robot-do wahacza, który w danym przypadku jest nik wiertniczy baczy na to, aby przy podnosze-poruszany ręcznie za pomocą windy i sznura niu świdra skręcić go pod pewnym niewielkim g. Punkt przyczepienia narzędzia do wahacza kątem, tak, że każde uderzenie nowe następuje odbywa drogę pionową z góry na dół i odwro- w innem miejscu, więc świder wybija otwór tnie, na wysokośoi około jednego metra. Noży- okrągły. Świder rozbija skałę na okruchy dro-ce posiadają podłużny wykrój, przeszło metr bne, zagłębiając się coraz dalej, a stosownie długi, w którym porusza się klin poziomy-#, do potrzeby, robotnik wydłuża cały przyrząd stanowiący jedną całość z wewnętrznym szworz- wiertniczy, wykręcaniem śruby popustowej. Skonie m - d, połączonym ze sztangą udarową. Zada- ro na dnie szybu otrzyma się znaczną ilość rożnie nożyc jest następujące: powinny one zła- bitej skały, cały przyrząd wyciąga się, zamiast pać klin przy najniższem położeniu świdra, pod- świdra przyśrubowuje się narzędzie zwane sza-nieść sztangę i świder na wysokość mniejszą od pa (fig. 15), czyli szlamownica, spuszcza się podłużnego wykroju nożyc i raptownie klin oswo- je na sztangach na dno szybu i zakręca w szlam, bodzić, by narzędzie wiertnicze mogło upaść zwykle zmoczony, po napełnieniu wyciąga się i uderzyć o dno szybu. Podczas wahania się ją nazewnątrz; z tego widzimy, że praca wiert-rygu, nożyce na dole łapią klin automatycznie nicza składa się z dwuch czynności głównych, i podnoszą narzędzie; w położeniu górnem narzę- następujących jedna po drugiej: naprzód wier-dzie robotnik zrzuca, działając na szprychy po- I cenie, a potem czyszczenie szybu. Rozbie-pustu. Przy każdem więc pochyleniu się waha- ranie sztang przy zmianie roboty wiercenia cza narzędzie będzie złapane, podniesione do czyszczenie i odwrotnie, pochłania wiele czasu,

na

/#

7/X\

wÆMÉm

Fig. 14. Przekrój szybu podczas wiercenia A:-wahacz, w-trójnóg, zastępujący wieżę wiertniczą.

nX

Ki

ijl/m

if

SS

lii

>i

przeto został wypracowany sposób wiercenia linowy, tak zwany Kanadyjski, w którym sztan-gi zamieniono na linę. Sposób ten w niektórych razach daje dobre wyniki, lecz nie może być tak ogólnym i pewnym, jak wiercenie na sztangach. Jeżeli wiercenie odbywa się w warstwach twardych i nie trzeba obawiać się zawalenia ścian studni, bicie szybu w sposób wyżej opisany idzie na bardzo znaczną głębokość. Jeżeli przechodzimy wiercąc warstwy miękkie jak: gliny, mar-gle, piaski i t. p., ściany szybu zamocować należy rurami żelaznemi,

t. j. wykonywa się tak zwane ruro-w a nie. Szyb wtedy powinien być wybity o średnicy nieco większej, niż wymiar zewnętrzny rury. W Ameryce i w Galicyi, gdzie dla dostania się do pokładów roponośnych prze chodzić potrzeba skały twarde, za-rurowuje się tylko warstwy namułu wierzchniego, a następnie mniejszym świdrem przechodzi się w kamieniu parę set metrów bez rur i po dojściu do ropy spuszcza się jedną kolumnę rur i zaczyna pompowanie. Na Kaukazie wiercenie na znaczne głębokościodbywa się w warstwach miękkich, więc roboty wiertnicze mają charakter inny, dlatego, że rura opuszcza się w głąb zaraz ze świdrem, nie zostawiając szybu nierurowanego więcej, jak na kilka metrów. Świder w tym wypadku powinien przechodzić przez spuszczone rury, więc świdrowany otwór będzie za mały do przejścia rur. Przeto ponad świdrem umocowuje się rozszerz a oz — przyrząd, mogący przejść przez wązką rurę złożony, a po wyjściu na dole z rury, poszerzać zacznie otwór. Np. świder bije otwór 29 cm. średnicy mający, rozszerzacz zwiększa go do 35 cm. więc rury

o wewnętrznej średnicy 30 cm. swobodnie do nowego szybu spuszczane być mogą, a narzędzie wiertnicze zawsze przez rury te wydobyte być może. Ta różnica gruntów powoduje, że wiercenie w Ameryce i w Galicyi idzie prędko i kosztuje stosunkowo tanio; wiercenie zaś na Kaukazie odbywa się wolno i jest bardzo kosztowne. Np. szyb z otworem 22 cm., głęboki na 400 m. może być zrobiony w Galicyi w ciągu trzech do czterech miesięcy za cenę nie większą nad

3500 reńskich; na Kaukazie na zbudowanie takiego samego szybu potrzeba więcej niż 12 miesięcy czasu przy] kosztach przewyższających 10000 rubli. Pomimo tego ropa na Kaukazie jest znacznie tańsza od galicyjskiej, z powodu o wiele większej wydajności studni kaukazkich. Wiercenie odbywa się powszechnie nie ręcznie, jak pokazane było na rys. (fig. 14), lecz za pomocą motorów mechanicznych, które ryg w ruch należyty wprawiają. Dlatego nad otworem buduje się wieża wiertnicza (rys. 16 i 18, str. 40) wy sok. przynajmniej 14 metrów, a około wieży szopa. W miejscu, gdzie szopa dotyka do wieży ustawia się ryg (warsztat wiertniczy), a w końcu szopy machinę parową. Kiedy wiercenie dojdzie do warstwy roponośnej, wyjmuje się przyrząd, a następuje właściwe wydobywanie ropy. Jeżeli natrafiono na pokład obficie nasycony ropą i gazami, powstaje wytrysk—fontanna (fig. 17), lecz trwa to niedługo i skoro ropa z szybu przestaje sama wyciekać, zakładają na dno studni pompę tłoczącą, a ten sam motor, który służył do wiercenia, zaczyna wprowadzać w ruch pompę. Pompowanie ropy może być dokonywane tylko wtedy, jeżeli szyb zakończony był w gruncie twardym, w kamieniu; wten-

czas studnię będzie zapełniać ropa i woda, która z innych pokładów do studni sączyć się bę-

r-4

mEM

dzie ropa, woda i piasek, a ten przypływa niekiedy w ilości tak wielkiej, że uniemożliwia działanie pompy wszelkiej. Wtenczas do wydobywania ropy używać trzeba wiaderka o takiej śre dnicy, żeby łatwo wchodziło w rurę studni, a długiego na kilka metrów; dno wiaderka stanowi klapa, otwierająca się do góry. Wiaderko przymocowuje się do jednego końca liny stalowej, która przechodzi przez blok, umieszczony na szczycie wieży wiertniczej, a drugi koniec jej przymocowany jest na bębnie windy, wprowadzanej w ruch machiną parową. Wiaderko spuszczone na same dno zabiera piasek, ropę i wodę, wynosi wszystko na wierzch a przy podniesieniu klapy, zawartość wylewa do stojącej w pobliżu kadzi. Podobne czerpanie ropy wiaderkiem z konieczności zastosowano na Kau-

•J

■fm

Fig. 16. Szyb w kopalni Borysław (Galicya) na terenach spółki pod firmą,: „Męciński, Płocki, Sroczewski i Sp.”.

L.

mM $

m!,b

* i.

fl fil

t

Fig. 17. Szyb na terenie wioski Sabuńczy (okolice Baku) z fontanną ropy bijącą swobodnie.

Fig. 18. Szyb na terenach wioski Romany (okoliceBaku), przygotowany do zakrycia ropotrysku.

kazie, gdzie bez wyczerpywania piasku studnie zostałyby zupełnie zamulone. Wydzielanie się ropy i gazów z warstw ruchomego piasku następuje daleko łatwiej i prędzej, niż ze szczelin kamieni, przeto Kaukaz obfituje w najbogatsze fontanny ropy, którym kilka słów poświęcimy. Z otworu 20 do 30 cm. średnicy wylatuje mieszanina ropy, gazu i piasku z taką siłą, że dosięga często wysokości kilkudziesięciu metrów; ropę z fontanny rowami odprowadzają do osadników, gdzie wydziela z siebie wodę i piasek. Starają się jednak nie wypuszczać fontanny na dzie, a pompa te płyny z łatwością na wierzch swobodę, jak to przedstawia fig. 17, gdyż wiel-wyrzuci. Przy zakończeniu wiercenia w war- ka ilość ropy wtedy się ulatnia i przepada, stwie piasku roponośnego, studnię napełniać bę- | a struga piaska rozbija nieraz zupełnie wieżę,

bez jej całości zaś, wszelka obsługa około szybu jest niemożebna. Dla uniknienia tych strat budują z jednej strony wieży pomost, widoczny na rycinie 18, żeby z niego można było manewrować dwiema zasuwami, zbitemi z bali po 18 cm. grubych; każda zasuwa u spodu jest uzbrojona płytą surowcową, wielkości około 0.75 m., a grubą na 12 cm. Gdy fontanna bić zaczyna, jedną zasuwę ustawiają tak, żeby środek płyty znalazł się nad środkiem szybu, wtedy wszelkie uderzenia' piasku odbierać będzie płyta surowcowa, a odbite od niej części stałe i płynne spokojnie spadać będą na dół. Przy działaniu dłuższem fontanny, surowiec zaczyna się wydrążać i piasek uderza o drzewo zasuwy, wtedy ją oddalają, a zastępują drugą i fontanna zaczyna niszczyć surowiec drugiej płyty, a tymczasem na zasuwie pierwszej przymocowują odlew nowy. Zdarzyła się fontanna, która działając bez przerwy około trzech miesięcy, przedziurawiła więcej niż 60 płyt takich, t.j. przebiła dziurę na wylot w słupie surowcu, długim przeszło na 7 m. Czas trwania ropotrysków i ich wydajności bardzo bywa rozmaity: biją one od kilku godzin do kilkunastu miesięcy (blizko dwa lata biła fontanna w kopalni Z u b a ł o w a na Bi-biejbacie w r. 1894 i 95). Wydajność czasem bywa nieznaczna, a niejednokrotnie dochodzi do 150000 cetn. met. na dobę. Każda studnia nafciana po czasie niejakim zaczyna się wyczerpywać; często na zwiększenie wydajności wpływa pogłębienie szybu i oczyszczenie dna jego, lecz ostatecznie i to pomagać przestaje, gdy ropa z pokładu całkiem jest wyczerpaną. Wskutek natężonego wydobywania, niejeden obszar nafciany został wyczerpany zupełnie, tak w Ameryce, jak w Galicyi.—Ropa z odstajników przepompowuje się do zbiorników żelaznych, postaci cylindrycznej, które jednocześnie służą do mierzenia objętości ropy.—Za jedność miary olejów nafcianych w Ameryce przyjęto beczkę (hard), która zawiera 42 galiony. Zatem 1 barel—42 gallons = 188.7 li-tra=6.72 stóp. sześć. aug. W Galicyi i na Kaukazie ropę i jej przetwory nie mierzą lecz ważą; w Galicyi jednością wagi jest cetnar metryczny, w Rossyi—pud. Przyjmując przeciętny ciężar właściwy ropy na 0.869, otrzymamy taki związek między miarami objętości a wagą:

1 barel=42 gallons—164,5 kg.=l,65 cet. met.=10 pud. 1 cet. met.=100 kg =25,45 galons=0,606 barel—6,1 puda 1 stopa ang. sześc,.=l,5 puda ropy=1.42 puda nafty.

IV. Technologia N-y. Materyałem surowym dla otrzymania przetworów nafcianych—jest ropa wydobywana z ziemi, a to w bardzo wielu gatunkach. Każda ropa, pochodząca z ropotry-sku lub dobyta pompą, czarna lub brunatna, ciężka czy lekka, jest mieszaniną wielu rozmaitych istot. Od 75 do 80°/₀ ropy stanowią wę-glo-wodory wielorakie, zmieszane razem, z których każdy, jeden od drugiego różni się skła-

Ene. powsz. Ilustr. S. II. Zesz. 2. T. I.

dem chemicznym, ciężarem właściwym i ciepłotą wrzenia. Pozostałe 20 do 25°/₀ ropy stanowią kwasy organiczne, posiadające również jak i węglo-wodory rozmaitą ciepłotę wrzenia; dalej smoły, ciała żywiczne, gudrony, bitumy asfaltowe w ropie rozpuszczone; następnie połączenia siarkowe, i nakoniec domieszki mineralne inne. Dziś technika sporządzania N-y na tyle jest rozwinięta, że umie zużytkować prawie wszystkie wspomniane części składowe ropy, a z nich najgłówniejsze miejsce w przemyśle zajmują przetwory, w których skład wchodzą węglo-wodory, więc im też największą poświęcimy uwagę. — Chemia organiczna zbadała bardzo wiele ciał składających się tylko z węgla i wodoru; ciała te klasyfikują się w pewne grupy nazwane szeregami; w skład ropy wchodzą cztery takie szeregi: parafino w, olefinów, naftenów i węglo-wodorów aromatycznych.— 1) Szereg węglo-wodorów wyprowadzony z metanu (CH₄) nazywamy szeregiem metanu, także szeregiem węglowodorów nasyconych, lub szeregiem parafinowym, albo krótko parafinami (ob.). Szereg ten najbardziej zbadany; w skład jego wchodzą następujące ciała:

Szereg metanu, w. w. nasyconych, czyli parafinów. CH₄

c₂h6 c₃h₈

C₄H,o c.h12 c₆h₁₄

C₇Hi6

metan

etan

propan

butan

pentan

hectan

heptan

gazowe

płynne

16^34

17 ^3 6

TJ

1 8 n38

c₃₅hi2

hexadecan

heptadecan

nonadecau

pentatriacontan

stałe

Łączenie się węgla (G) z wodorem (H) w tym szeregu jest w takim stosunku, że atomów wodoru w drobinie jest zawsze o 2 więcej niż zdwojona ilość atomów węgla, tak, że ogólny wzór tego szeregu będzie. CnH2n-f 2 gdzie n— jest ilością atomów węgla. — 2) Szereg węglowodorów olefinów wyprowadza się zet y-1 e n u CH₂ = C₂H₄

amilen hexylen centylen itd.

etylen propilem butylen

Wszystkie związki w tym szeregu mają cechę wspólną, że punktem wyjścia jest etylen i że w drobinie ich wodoru jest atomów 2 razy więcej niż węgla, a wzór ogólny tego szeregu będzie Cn H2n. Węglowodory tego szeregu noszą nazwę olefinów lub węglo-wodorów nienasyco-

OOO

W pa W

OOO

10

12

o

10n20

Nafta.

nych. — 3) Szereg węglowodorów nasyconych, których wzór będzie Cn H2n, podobny jak u ole-finów, z tą tylko różnicą, że dla naftenów najmniejsze n = 6, a dla olefinów najmniejsze n^=2. Oprócz tego naftenom przyznają miano węglo-wodorów nasyconych, podobnie jak parafinom. Na początku więc szeregu naftenów bę dzie stał węglo-wodór C₆H₁₂ hexahydropa-r a xylol itp.—4) Szereg węglo-wodorów aromatycznych, których wzór będzie Cn H2n—fi, przykładem takich połączeń jest benzol C₆Hfi itp.— Węglo-wodory z szeregu parafinów i naftenów mało są wrażliwe na działanie mocnego kwasu siarkowego i azotowego, w porównaniu z olefi-nami i aromatycznemi; te zaś z kwasem azotowym tworzą stałe połączenia osobne. — W ropach nafcianych występują, jako ich główne składniki, szeregi węglo-wodorów nasyconych, parafinów i naftenów, w mniejszych znacznie ilościach olefiny i węglo-wodorów aromatyczne. Zależnie od pochodzenia i gatunku ropy, parafiny i nafteny wchodzą w skład w rozmaitym stosunku. I tak w ropie galicyjskiej i amerykańskiej występują głównie parafiny w ilości 80% i więcej, w ropie zaś kaukazkiej, a szczególnie bałachańskiej, przeważają nafteny 60—70%- Obok nich znajdują się też olefiny i węglowodory szeregu aromatycznego, lecz w ilościach niewielkich. — Wszystkie węglowodory w skład ropy wchodzące, gdy są zupełnie czyste, mają kolor biały i w stanie płynnym są przezroczyste. Ciężar ich właściwy waha się od 0.650 do 0.950, a ciepłota wrzenia od —0° do -j-450°C i zawsze więcej lotne są lżejsze, a wyżej kipiące są gęstsze, t. j. mają większy ciężar właściwy. Rozmaitość ciepłoty wrzenia staje się powodem, że destylacya jest jedynym środkiem w technice nafciarskiej, dla oddzielenia jednych węglowodorów od drugich i podzielenia ich na grupy, z których każda w przemyśle ma swoje zastosowanie. Drogą więc destylacyi ropy otrzymujemy przekroplenia, z których powstają następujące towary: benzyna, li groin a, nafta, oleje solarowe, smary, wazelina, parafina i wosk ziemny czyli ozokieryt (ob. te wyr.).— Otrzymany drogą destylacyi materyał nie może być użyty jako gotowy przetwór i wymaga chemicznego oczyszczenia, przeto technologia N-y dzieli się na dwa działy główne. D e-stylacyę i rafinowanie czyli oczyszczanie chemiczne. — A) Destylacya ropy może być wykonywana według dwuch typów, jako destylacya przerywana czyli peryodycz-na, lub destylacya ciągła. W obydwu razach przyrząd destylacyjny składa się a) z kotła z paleniskiem i odpowiednią armaturą, b) z chłodnika czyli kondensatora, c) ze zbiorników czyli naczyń mieszczących w sobie rozmaite gatunki otrzymanych przekropleń. — a) Kotły destylacyjne bywają najczęściej walcowate, zbudowane

z blachy żelaznej, grubości od 8 do 12 mm.; oś walca w kotłach mniejszych bywa pionowa, w większych pozioma. Rysn. 19 przedstawia kocieł

1 gf

i«?:

i*

El

W:

Fig. 19. Kocieł destylacyjny pionowy.

stojący z obmurowaniem. Przez rurę G wlewają ropę, przez rurę B para destylatu wychodzi do oziębiacza, rura D służy do spuszczania nie-dogouu. Gdy kocieł napełniony ropą, płomień ogrzewa dno i boki kotła; kiedy po odpędzeniu pewnej ilości cieczy, poziom w kotle się obniży, za pomocą stosownych zasuwek kanały H zamyka się i płomień podgrzewa wtedy tylko dno kotła Rys. 20 przedstawia kocieł poziomy z obmurowaniem i armaturą taką. jak wspomniano

i I:

Ifg

i»

Y\C

ŒU

[Di

ED L

UQ‘

U 6’

»%•

*-

Fig. 20. Kocieł destylacyjny poziomy.

wyżej. Kotły stojące budują o zawartości 50 do 100 cetn. met., leżące od 100 do 300 cetna-rów, a w Ameryce przy odmiennej nieco budowie do 1 200 cetn. (t. z w. kotły wagonowe), b) Oziębiacze używane bywają tylko zewnętrzne, a mianowicie, para N-y przechodzi z góry na dół przez wężownicę, której powierzchnia ochładza się wodą; wężownica ustawia się w kadzi drewnianej, w której zdołu wpuszcza się woda zimna, nagrzana zaś z góry spływa do ścieków. Z dolnej części wężownicy (fig. 21) wychodzą oziębione wytwory destylacyi, które są zawsze dwojakie: płynne i gazowe, albowiem przy destylacyi następuje pewien rozkład węglowodorów cięższych na węglowodory lżejsze, gaz

'.'•i

iS

i koks; ostatni z nich pozostaje w kotle, gaz uchodzi razem z parą destylatów, lecz nie mogąc się skroplić, powinien mieć uście wolne na zewnątrz, do czego służy rura B. Destylat spływa do odbiornika T, a stąd, stosownie do swego ciężaru właściwego, kieruje się do zbiorników żelaznych, przeznaczonych do zbierania różnych gatunków destylatu, t. j. benzyny, li-groiny, nafty itp. Po wlaniu ropy do kotła roznieca się mocny ogień, żeby ciecz doprowadzić do wrzenia. Naprzód wydziela się płyn

t==c?P

ar ar

I •

i.‘

* nil

Fig⁻. 21. Oziębiacz i odbiornik.

o ciężarze wł. 0.670 do 0.720; wszystkie te ciecze łączą się razem i idą do zbiornika zawierającego benzynę surową. Dalej wydzielają się wytwory wyżej wrzące o c. wł. 0.720 do 0.770 i zlewają się razem do zbiornika ligroiny; następnie przekropliny o c. wł. od 0.775 do 0.840 idą do zbiornika N-y surowej. Po odebraniu tych części w rzadkich jeno przypadkach destylacya idzie dalej w tym samym kotle, lecz zwykle ogień gaszą, kocieł trochę ostyga i niedo-gon, zwany mazią ponafcianą, lub odpadami nafcianemi, spuszcza się przez osobny ozię-biacz do przeznaczanych na to zbiorników.—Przeróbka tych odpadów odbywa się rozmaicie, naprzód w zależności od gatunku ropy (parafinowej lub naftenowej) i w zależności od tego, jakie przetwory pragniemy otrzymać.—Rozpatrzmy naprzód N-ę parafinową, jaką jest ropa galicyjska i amerykańska. Odpady, zlane do kotła destylacyjnego, przy ogrzewaniu zaczynają wydzielać parę olejów solarowych, cięższych od tych, które wchodzą w skład N-y. Jeżeli zaś ich parę będziemy przepuszczać przez przegrzewa-cze, nastąpi rozkład w znacznej ilości i wtedy otrzymamy naprzód przetwory mogące wejść w skład N-y, powtóre gaz, który się ulotni, lub użyty być może do podsycania paleniska, i potrzecie koks, który zostanie w kotle lub prze-grzewaczu. Prowadząc destylacyę dalej bez przegrzewacza, otrzymujemy oleje parafinowe t. z w. oleje błękitne i zielone, z których przez zamrażanie wydziela się parafina krystaliczna, twarda, oddzielana od reszty oleju przez prasowanie. Z pozostałych olejów wyrabiają się smary mineralne, pośledniejszych gatunków, przez mieszanie ich z tłuszczami roślinnemi lub zwie-rzęcemi. Destylacyę odpadów można wstrzymać wcześniej i mieć w kotle smołę gęstą, używaną jako surogat bitumów asfaltowych, lub prowadzić ją do końca, aż w kotle otrzyma się suchy koks. Odpady po nafcie, z ropy zawierającej nafteny, jak ropa kaukazka, przerabia się inaczej; mianowicie po wlaniu do kotła stara się otrzymać rozmaite destylaty cząstkowe bez najmniejszego ich rozkładu. Dla tego, jednocześnie z powolnem podgrzewaniem, wprowadza się na dno kotła parę wodną przegrzaną. Obecność tejże zwiększa prężność pary destylatów i pozwala im wydzielać się przy ciepłocie daleko niższej, niż ta, któraby odpowiadała ciepłocie ich wrzenia przy ciśnieniu istniejącem w kotle. Tak postępując przy destylacyi smarów na Kaukazie, otrzymują przekroplenia lżejsze i gęstsze, a z kotła spuszczają smołę takiej zbitości, że jest płynna na gorąco, a pół ciekła przy ciepłocie zwykłej. Ponieważ wrzenie przy ciepłocie niższej, można także otrzymać za pomocą zmniejszania ciśnienia w kotłach, więc Amerykanie destylacyę ciężkich olejów smarnych wykonują pod ciśnieniem mniejszem niż atmosfera i stąd to powstał gatunek smaru amerykańskiego vacuum oil. Jeżeli destylują odpady N-y, otrzymane z ropy amerykańskiej i galicyjskiej, nie mając na celu zwiększenia wydajności jej, lecz przerabiają je na smary, to wykonują też desty-laeye w obecności pary wodnej, przegrzanej, jak to powiedziano o odpadach ropy kaukaskiej. Destylaty olejów, otrzymane przy pewnym ich rozkładzie, posiadają mniejsze przyleganie (adhae-sio), t. j. mniejszą zdolność przylegania do metali, a zatem i mniejszą wartość smarną. Ropy zawierające wiele naftenów, przy destylacyi łatwo ulegają rozkładowi, przeto na Kaukazie nawet destylacya benzyny i N-y odbywa się w o-becności pary wodnej, przegrzanej, co daje możność otrzymywania destylatów prawie białych, łatwo dających oczyścić się kwasem siarkowym, gdy destylaty N-y, otrzymane drogą rozkładu, nawet po oczyszczeniu najstarańuiejszem, są Czerwonawe.—Dla otrzymania większej jednolitości wyrobu, benzyna surowa i niektóre przekroplenia N-y i smarów poddawane bywają destylacyi powtórnej, za której pomocą otrzymuje się części złożone z węglowodorów, mających bardziej zbliżoną wzajemnie ciepłotę wrzenia i ciężar właściwy, co podnosi ich jednolitość, która wiele stanowi o wartości przetworów N-y. Przy przerabianiu większych ilości ropy rozpowszechniła się (przeważnie na Kaukazie) destylacya ciągła, która się odbywa w przyrządach dwuch systemów. Pierwszy system, braci N o-bel, polega na tęm, że w jedną bateryę wstawia się 9 do 14 kotłów poziomych, lecz w taki sposób, że stały poziom napełnienia kotła drugiego jest niższy od poziomu pierwszego o 30 centymetrów, poziom trzeciego jest niższy od drugiego na tyleż itd. Wskutek tego przyrząd jest szeregiem wmurowanych obok siebie kotłów, ustawionych jak schody. Do najwyższego wlewa się ropa podgrzana (70°C) i skoro go napełni do pewnej wysokości, przelewa się ją do kotła drugiego, następnie z drugiego do trzeciego itd.; pod każdym kotłem utrzymując ogień stały, w palenisku osobnem, a każdy kocieł posiada też swój oziębiacz osobny. Kocieł pierwszy wydziela do oziębiacza najlżejsze części benzyny, a do kotła drugiego zlewa więcej podgrzaną ropę. Z oziębiacza drugiego otrzymuje się

benzyna cięższa, z trzeciego części ligroiny, z czwartego lub piątego, części płynne, mogące wejść w skład N-y itd., a z oziębiacza ostatniego otrzymuje się części N-y ciężkiej lub lekkich olejów solarowych, z kotła zaś wyciekają stale odpady N-y gorące, które za pomocą wężownicy oddają swe ciepło ropie przeznaczonej do zasilania kotła pierwszego. Z tego więc przyrządu otrzymamy tyle części, ile jest kotłów i możemy je łączyć dowolnie dla otrzymania tego lub innego przetworu. Jeżeli do przyrządu wlewamy ropę, to otrzymujemy: benzynę, ligroinę i N-ę, jeżeli wlewamy odpady N-y to otrzymujemy oleje solarowe, oraz smary lekkie i ciężkie. — System drugi, Kuszelewskiego i Szuchowa (fig.22) Przyrząd cały posiada jeden tylko kocieł, posta

ÏÏTTT

I-U.

■t?

8t

cri

ci t. zw. wagonowej, o wielkiej powierzchni ogrzewalnej i wyparowalnej, używa się do de-stylacyi ropy na N-ę. Z nalanej cieczy kocieł odparowuje razem wszystkie składniki zawarte w ropie, a mogące służyć do wytworzenia benzyny, ligroiny i N-y. Przez rurę więc, odprowadzającą z kotła parę destylatów, wychodzą zmieszane wszystkie składniki ropy, zacząwszy od benzyny, do lekkich olejów solarowych, które porwane będą parami N-y; rozmaite części przekroplenia otrzymuje się za pomocą t. zw. deflegmacyi, a to w sposób następujący: Na obmurowaniu kotła ustawiona jest kolumna

c%% û& Ÿcc*

-ii

-ił

(k

Fig. 22 Przyrząd dla destylacyi ciągłej, system Kuszelewskiego i Szuchowa.

#_kocieł destylacyjny, T— podegrzewacz ropy gorącemi odpadami nafcianemi, wyciekającemi z kotła,

X—kolumna deflegmacyjna, zawierająca siedem talerzy z deflegmatorami, R—rozdzielacz destylatów wodny, przy nim ustawiono osiem oziębiaczy wężowych dla chłodzenia tyluż części przekroplowych.

K, zawierająca 5 do 7 talerzy, każdy z nich ma otwór w środku i jest opatrzony stosownym de-flegmatorem. Na najwyższy talerz leje się ropa, podgrzana do -j-120°C ciepłem wychodzących z kotła odpadów, a zatem oswobodzona od lekkiej benzyny; w dolną zaś część kolumny wchodzi z kotła mieszanina par przy ciepłocie -j-300°C lub wyżej. Ropa przechodzi z jednego talerza na drugi, ogrzewając się coraz więcej kosztem ciepła destylatów, skutkiem czego ciężkie części olejów, zawarte w parze, skraplają się, pozostając w wymienionych deflegmatorach i następnie osobnemi rurkami wyciekają na żę

28% c. wł. około 0,804 .    . 32% c. wł. około 0,825

0,902

0,905

• - 8% Wazelina .    .    .    1%

Asfalt, koks i straty 8 %

Benzyna .    .    .    .    l°/₀ c. wł-    do 0,720

Ligroina a. gazo-lina.    .

O tej

• 18% • 5% Niedogon i strata . 25%

„ maszynowy „ cylindrowy

wnątrz. W ten sposób otrzymuje się 5 do 7 części przekroplonych. Z górnego końca kołu mny wychodzą pary nieskroplone w kolumnie i dążą do rozdzielacza wodnego, który składa się z kadzi żelaznej, zawierającej wężownicę. Woda zimua wpuszcza się z dołu w takiej ilości, że na powierzchni kadzi zagrzewa się do ciepłoty wrzenia. Z każdego zwoju wężownicy odprowadza się osobno część w niej skroplona. Części te destylatu będą różne pod względem ciepłoty wrzenia, gdyż jedne oziębiają się w wodzie o 90°, drugie w wodzie o 80° itd. aż do 20°, na dole; tu więc otrzymujemy tyle części ile zwoi ma wężownica (zwykle 8 do 10) a łączymy je, jedne dla otrzymania N-y, drugie— ligroiny, trzecie—benzyny surowej. Destylacya ciągła może być używana tam, gdzie przerabiane bywają wielkie ilości ropy, posiada zaś ważne zalety, gdyż zużytkowuje połowę paliwa wymaganego do destylacyi przerywanej (szczególnie system drugi K. i S.), kotły też potrzebują niezrównanie mniejszej reparacyi i dłużej służą, gdyż nie cierpią od zmian ciepłoty, nieuniknionych przy destylacyi przerywanej. Destylując w ten sposób ropę, otrzymujemy najrozmaitsze części przekroplenia, lecz ilość każdej części zależną jest zupełnie od gatunku ropy. Z ropy lekkiej, pensylwańskiej (Ameryka) przy destylacyi bez rozkładu otrzymywano:

Benzyna .    .    .    15% c. wł. 0,650 do 0,720

Nafta lepsza (Water White). .    30% c. wł. 0,800 — 0,810

Naf ta gorsza (Stan-

dard White). . 28% c. wł. 0,815 — 0,830 Oleje parafinowe. 12% c. wł. 0,859 — 0,950 Niedogon .

Straty .

Części te otrzymano za pomocą destylacyi powolnej, bez rozkładu i bez udziału pary przegrzanej. Gdyby po odpędzeniu nafty gorszej, prowadzono dalej destylacyę z rozkładem, otrzy-manoby jej więcej uiź 28%. zmniejszyłaby się przytem ilość olejów parafinowych. Gdyby niedogon destylować w obecności pary przegrzanej, można zwiększyć ilość olejów parafinowych i otrzymać wazelinę.

Z ropy Galicyjskiej:

Renzyna i ligroina 15% c. wł. 0,700 do 0,735 Nafta salonowa.

Nafta żółta

Olej smarny niebieski ....    8%

Olej smarny zielony .    .

W tym przypadku w skład nafty żółtej weszły części otrzymane drogą rozkładu, olej niebieski, zielony i wazelina, otrzymane przy pomocy pary przegrzanej.

Z ropy Kaukaskiej (przy udziale pary przegrzanej)

0,905 — 0,910 0,915

Destylując niedogon dalej, można otrzymać trochę wazeliny, lecz ten przetwór w Baku dobywany bywa tylko w laboratoryach, w pracach doświadczalnych, technicznie nie otrzymują go, gdyż wypada drożej niż sprowadzany z Galicyi lub Ameryki; ropy kaukazkie mało posiadają węglowodorów twardych, znajdowanych w ilościach znaczniejszych w ropach parafinowych.

B. Rafinowanie czyli oczyszczanie chemiczne. Oleje otrzymane drogą destylacyi: lekkie, średnie i ciężkie, są zawsze surowe, bo zawierają pewną ilość części składowych, niewłaściwych, które w użyciu olejów do przeznaczonych celów pewien przynoszą uszczerbek. Trwałość i niezmienność olejów mineralnych, czystych polega na ich składzie chemicznym. Przeważnie składają się z węglowodorów nasyconych, szeregów parafinowego i naftenowego, ciał wogóle o cechach obojętnych, niepodlegających działaniu mocnych kwasów i ługów. Domieszki niewłaściwe destylatów stanowią połączenia: węgla, wodoru, siarki, azotu i tlenu, bądź w postaci kwasów organicznych, bądź w postaci złożonej, dotąd niezbadanej, ciał smolistych, żywiczny cli i wogóle ciemno zabarwionych. Domieszki te są przyczyną, że destylat świeży, pozostawiony działaniu powietrza, zmienia się pod względem koloru, zapachu i okazuje dążność do utleniania się. Oczyszczanie chemiczne mające na celu wydzielenie tych domieszek i nadanie przetworom N-y trwałości i niezmienności; rozpada się na dwa działania główne, t. j. na oczyszczanie kwasem i ługiem. Najodpowiedniejszym do tego środkiem okazał się kwas siarkowy SH₂0₄ stężony, gdyż mało spotyka się ciał, któreby jego działaniu się oparły; tymczasem na węglowodory nasycone działanie jego jest bardzo słabe. Działanie kwasu siarkowego przy czyszczeniu olejów nafcianych dokładnie dotąd nie jest zbadane, zachodzi jednak widomie odczyn następujący: S0₃ -f-H₂0 = S0₂-j-0-(-H.₂0. Kwas siarkawy (S0₂) przy czyszczeniu wydziela się w formie gazu, O zużywa się na utlenienie domieszek smolistych, które w postaci gęstej smoły osiadają .na dnie, H₂0 zaś rozcieńcza pozostały kwas siarkowy, który, będąc w ten sposób osłabiony, przestaje działać, jako czynnik utleniają-

według Men-delej e wa

0,740 do 0,750 0,760 „ 0,770 0,780 „ 0,790 0,800 „ 0,810 0,820 „ 0,830 0,840 „

0,860 „

0,890 „

0,000 766 0,000 752 0,000 720 0,000 704 0,000 680 0,000 664 O'OOO 648 0,000 640

850

870

900

cy i razem ze smołą na dnie osiada. Po spuszczeniu smoły i kwasu, pozostaje olej, zawierający w sobie kwasy organiczne i ślady kwasu siarkowego. Strącają się one rozczynem wodnika sodowego. Na dnie naczynia osiada mydło nafciane, ciekłe, lub galaretowate, a po należy-tein odstaniu się, otrzymujemy olej zupełnie zdatny do użytku. Technicznie operacya oczyszczania odbywa się w przyrządzie widocznym na rycinie (fig. 23), gdzie są umieszczone dwa agitato-ry A i B. Zbiornik A żelazny, o dnie stożkowatym,

1 KUJ

li •

“'W*

X i^d' ii

Ü S'■

b C ci

Fig. 23. Agitatory — przyrządy do chemicznego czyszczenia olejów nafcianych.

wyłożony wewnątrz ołowiem. Z lewej strony pokazane są trzy rury b, c, d, które służą do wlewania oleju, kwasu i wody. Po napełnieniu kadzi olejem, wlewa się kwas siarkowy w oznaczonej ilości, w stosunku wagi wlanego oleju ('/,% do iy₂% dla nafty, 3% do 6% dla smarów). W środku zbiornika do samego dna stożka dochodzi rura ołowiana, doprowadzająca ścieśnione za pośrednictwem pompy powietrze, które przechodząc przez nalane płyny, miesza je bardzo energicznie. Po pewnym czasie mieszania odczyn skończony, dopływ powietrza się zatrzymuje, płyn pozostaje w spokoju, smoła osiada i spuszcza się potem przez kurek dolny stożka. Po spuszczeniu smoły, olej przemywa się wodą, która zabiera z sobą pewną ilość kwasów i taką operacyą wytwarza się ekonomia pewna wodnika sodowego przy dalszem czyszczeniu. Po usuuięciu wody kwaśnej, olej spuszczamy do agitatora B i obrabiamy go rozczynem wodnika sodowego, w stosunku suchego wodnika do wagi oleju ’/₄ do 1¹/₂°/₀. Wodnik sodowy rozpuszcza się w wodzie, przy rozmai-tem stężeniu 2° do 4°Be. i 30° do 83°Be. Za leżne to jest od rutyny przyjętej w danej fabryce i od gatunku samego oleju. Tak benzynę i naftę czyścić można ługiem od 2° do 33° Be., smary ciężkie — koniecznie ługiem rzadkim 2° do 3° Be., gdyż mydła bardzo stężone z cięż kich smarów zupełnie się nie oddzielają. Olej oczyszczony ługiem przepompowuje się do osobnych zbiorników, gdzie stoi czas dłuższy dla zupełnego odstania się od mydła, Czynność ta z benzyną i naftą odbywa się przy ciepłocie zwyczajnej, smary zaś podgrzewa się do 60° C. Z od8tajników oleje przypompowują się do skła du t. j. do zbiorników głównych, jeżeli odpowiadają zupełnie warunkom, przez fabrykę daną przestrzeganym, w razie przeciwnym, podlegają przeróbce ponownej.—Badanie olejów gotowych odbywa się w pracowniach fabrycznych i polega na określeniu następujących cech fizycznych: jednolitości, ciężaru właściwego, zapłonienia, lepkości, koloru, krzepnięcia i topliwości. Jednolitość określa się za pomocą destylacyi, mierząc ciepłotę pary w retorcie na początku i końcu przekraplania.—Ciężarem właściwym olejów nafcianych, według zwyczaju przyjętego, nazywamy stosunek wagi jednej objętości oleju przy ciepłocie-f- 15°C. do wagitakiejże objętości wody przy tejże ciepłocie -{- 15°C.

t. j. pokojowej, a nie -j- 4°C, jak zwykle. Ciężar właściwy mierzony bywa za pomocą areo-metrów (ob.) z podziałką tysiączną, i jednocześnie baczy się na ciepłotę oleju, która jeżeli nie będzie wynosiła -J- 15°, to dane otrzymane z areometru nie będą prawdziwe lecz pozorne, i dla otrzymania c. wł., prawdziwego, powinno być zrobione sprostowanie według wzoru

D = d + (t° — 15) ß gdzie D =: ciężar właściwy poszukiwany d = ciężar właściwy zauważony t — ciepłota oleju ß — sprostowanie na 1°C.

Ponieważ rozszerzalność olejów nafcianych nie jest jednakowa u lekkich i ciężkich, przeto ß nie jest wielkością stałą, lez powinna być wzięta z tablic następujących, które, dla przetworów galicyjskich, zostały podane przez prof. Zało-zieckiego, a dla kaukazkich przez prof. Men-delejewa.

Ciężar właściwy— według Zało-zieckiego

0,000 800 0,000 790 0,000 780 0,000 770 0,< 00 750 0,000 720 0,000 692 0,000 665

W stosunkach handlowych dla naft galicyjskich i amerykańskich, należy brać dane prof. Zało-zieckiego, dla naft zaś kaukazkich prof. Men-

-= 6,74

-= 2,44

„    Su W—Super fin White, kol. jasno żółty

„ W = Prima White.kol. żółtawy W = Standard White, kol. żółty

w i-d

delejewa; benzyny i oleje smarne mają w obydwóch przypadkach prawie jednakowy spółczyn-nik rozszerzalności. — Zapłonienie, T. czyli ciepłota zapłonienia jest ta, przy której olej ogrzany zaczyna wydzielać parę, która przy podpaleniu wybucha małym płomieniem i gaśnie. Ciepłota rozpoczynająca owo zjawisko, nazywa się ciepłotą zapłonienia czyli zapłonieniem. Stopień zapłonienia dla nafty w rozmaitych państwach jest określony prawem: w Rossyi nie wolno wypuszczać nafty z zapłonieniem mniejszem niż -\- 28°C, w Galicyi i w Niemczech ową granicą jest -j- 21° C. Dla określenia zapłonienia powszechnie używamy przyrządu Abel-Penski, a otrzymane dane noszą nazwę stopni Abla {Abel-test). Dla olejów nafcianych, których stopień zapłonienia jest wyższy nad 80° używa się przyrządu Marten-Penski.—Lepkość {Viscosité) jest to własność olejów, utrudniająca ich ściekanie z powierzchni zwilżonej olejem. Do mierzenia jej używa Bię najczęściej wiskozymetru Englera, w którym lepkość mierzy się czasem, zużytym na wycieknięcie 200 cm³ oleju przez pewien otwór, przez który 200 cm³ wody przekroplonej o ciepłocie -j- 20° C. wycieka w przeciągu 50 do 52 sekund. Lepkość oleju zmniejsza się z podniesieniem ciepłoty jego i dla zupełnej charakterystyki wyrobu, mierzy się przy -j- 50° i 80° C. Lepkość może być wyrażoną, lub przez absolutny czas wyciekania, lub przez stosunek do czasu wyciekania wody. Np. dobry olej maszynowy posiada następującą lepkość:

V₅₀ — 5' — 39" albo V₅₀ = 339 50

V₈₀ = 2' - 2" „    V₈₀ rr: 122

50

Kolor w olejach do oświetlania określa się za pomocą kolorymetru Wilsona-Ludolfa, którego wskazówki nazywają się markami Wilsona. Na dwie połówki okularu w tym przyrządzie pada światło, na jedną przechodzące przez rurkę napełnioną badanym płynem, na drugą przez wstawione szkiełko, które wtedy jest dobrze dobrane, gdy obie połówki okularu mają jednakowe zabarwienie. Szkiełek czyli marek jest 4:

1    marka    ze znakiem W. W= Water White, kolor biały

Przy połączaniu tych szkieł można określić i ułamki marek Wilsona l‘/a, 2y₂, 2³/₄ it. d. Co zaś się tyczy smarów, to dla określenia ich zabarwienia używa się przyrządu Dubosque’a i Stammera. — Krzepnięciem (Ct) (Cold-test) nazywa się ta ciepłota, przy której olej nalany do probówki o 15 m. m, średnicy nie będzie się wylewał; określa się stopniami Cel. niżej zera.

Topliwość (t) jest to ciepłota, przy której ciało twarde przechodzi w stan płynny.—W rozmaitych przetworach N-y, stosownie do ich gęstości i celów do których służą, zastrzega się przy wyrobie i kupnie następujące własności. Dla benzyny — ciężar właściwy i jednolitość, t. j. jaki procent odparowuje się niżej -j- 100°C., jaki wyżej i przy jakiej ciepłocie kończy się desty-lacya, następnie zapach. Dla nafty—ciężar właściwy, zapłonienie, marka Wilsona. Będąca u nas w użyciu nafta, powinna mieć

c. wł. = 0,820 — 0,825. Abel test wyżej 28°,

marka nie wyżej 2*/a. — Dla olejów smarnych: ciężar właściwy, lepkość przy 50° i 80°, czasami kolor i ciepłota zapłonienia; ta zaś ma wpływ wielki na gatunek smaru, gdyż destylat otrzymany z rozkładem, nie będzie miał wysokiego zapłonienia, a zatem i mniejsze przyleganie {adhaesio). Stopień krzepnięcia. Smary galicyjskie i amerykańskie krzepną prędzej, smary kaukazkie krzepną dopiero poniżej — 25°C. Topliwość zastrzega się przy obstalunkach wazeliny, łoju mineralnego i ozokierytu (wosku ziemnego). W handlu dzieje się tak, że przy zamówieniach większych, wyżej wymienione cechy określają się ściśle i są ważnym punktem kontraktu, gdyż odbiorca ma prawo nie przyjąć towaru, jeżeli ten nie posiada zastrzeżonych własności.—Odpady przemysłu nafcianego. Po otrzymaniu wyżej wymienionych przetworów z ropy, pozostaje pewna ilość niedogonów, więcej lub mniej ciekłych. Te zmieszane razem dają doskonałe paliwo, gdyż kaloryczna zdolność N-y jest około 12 000, węgla zaś 6 000 do 7 000. Odpadów takich daje najwięcej, przy obecnym stanie przemysłu, ropa kaukazka; wywożone bywają do Rossyi w tak znacznej ilości, że ich wartość opałowa roczna przewyższa 1 000 000 ton węgla kamiennego. Po oczyszczeniu olejów otrzymuje się odpady: smoły kwaśne i mydło nafciane (ob.), które dla przemysłu dziś stanowią także pewną wartość. Ze smoły kwaśnej oddziela się znaczny procent kwasu siarkowego, słabego, około 45° Be, który po zgęszczeniu do 66°, używany jest do czyszczenia; pozostałą smołę zobojętnia się wapnem i używa z wielkiem powodzeniem do robót asfaltowych. Odpady sodowe w części zabierają fabryki mydła i używają jako domieszki do mydła prostego, zrobionego z tłuszczów organicznych, większa zaś część idzie do fabryk spe-eyalnych dla regeneracyi wodnika sodowego.

V. Statystyka i handel. Godne uwagi są sposoby transportowania ropy z kopalń do fabryk i przetworów z fabryk na rynki zbytu. Najprostszym środkiem opakowania jest beczka, lecz przy większych transportach staje się ona za drogą i zwiększa fracht, gdyż waży 20$ więcej niż towar netto. Przeto lądem starają się przewozić N-ę bez opakowania {nalewem) w umyślnych wagouach-cysternach, lub przepompowywać

55 150 000 cet. met. 35 280 000 — — 14 300 000 — —

1 762 000 — — 914 000 --

1 197 000 — — 450 000 — — Indye Brytańskie 1 060 000 — — Indye Hollenderskie

(Jawa i Sumatra) 5 193 000 — —

Azya:

1000Ö0Ö — -244 000 — -3 620 000 — • 2 147 000 —

110 011 000 —

6 124 000 —

238 452 000 cet. met.

Azya:

Europa:

nej

Kaukaz Galicya Inne kraje razem

ropy . benzyny nafty . smarów

wywieziono z Baku do Rossyi i za granicę: ropy .    .

benzyny . nafty .    .

smarów .

ropy.......

benzyny ......

nafty.......

smarów......

odpadów nafcianych .    .

na znaczne odległości za pomocą położonych w tym celu naftociągów (ob.). Dla przewożenia N-y wodą buduje się statki, w których kadłub bezpośrednio nalewa się N-ę, otwory zamyka się hermetycznie i ładunek z portu do portu przechodzi bez najmniejszej straty. Na rzekach do podobnych transportów, używa się nawet łodzi drewnianych, gdyż ścianki łodzi zamaczane ze-wnąrz wodą, nafty nie przepuszczają.—Do najpoważniejszych rynków zbytu N-y należą Indye i Chiny ze swą wielomilionową ludnością. Nie ważono się czas długi wozić nafty po za równik nalewem w statkach, beczka zaś pod równikiem rozsychała się. Przeto do tych krajów ustalił się przewóz N-y w blaszankach czworobocznych, pojemności około 15 kg. każda; dwie takie blaszanki upakowuje się w jedną skrzynkę drewnianą i szczelnie układa je się w kadłubie statku. Sposób ten przewozu bardzo się rozszerzył, gdyż Chiny i Indye posiadają słabo rozwinięty przemysł żelazny, kupując więc N-ę stają się zarazem posiadaczami blachy białej, którą przerabiają na tanie przedmioty do użytku domowego. Batum, Baltimora i Nowy - Jork do 30 milionów skrzynek takich rocznie wysyłają i posiadają dla ich wyrobu fabryki osobne. N. z Baku w wagonach-cysternach przewożona bywa do Michajłowa na odległości 628 wiorst. Z Michajłowa za pomocą naftociągów na odległość 244 wiorst przepompowują ją do Batumu, skąd w statkach nalewem lub upakowana w 'skrzynki rozchodzi się po całym święcie. Niezadługo skończony będzie naftociąg z Ba ku do Michajłowa; wtenczas koszt własny dostawy nafty na odległości 872 wiorsty wynosić będzie 2.2. kop. od puda, gdy na przewóz w wagonach sama kolej wydaje 7,5 kop. od puda, pobiera zaś za to po 22 kop. od puda. Amerykanie oddawna posiadają naftociągi, które łączą Limę z Baltimorą, Oil city i Pittsburg z Nowym-Jorkiem, na odległościach przewyższających 500 kilometrów i choć cena ropy w Ameryce jest wyższa niż na Kaukazie, N. amerykańska znakomicie współzawodniczy z N-ą rossyjską z powodu tanich środków przewozowych.—W ciągu r. 1901 we wszystkich krajach wydobyto ropy 238 452 000 cet. met.; z tej liczby na poszczególne kraje przypadają iloście bardzo nierówne, a mianowicie:

Ameryka: Pensylwania Lima Ohio Kalifornia inne stany Kanada

Peru, Kuba, Porto-riko

Japonia

Borneö

Włochy

Galicya

Rumunia

Półwysep Apsze-roński

Groźny(północny Kaukaz) razem

Jeżeli porównamy wydajność Ameryki, Rossyi i Galicyi, z produkcyą całego świata otrzymamy następujące liczby:

Stany Ameryki północ-106 492 000 c. met.=44,58°/0 116 135 000 c. met.=48, 75°/0 3 620 000 c. met.z= l,53°/0 12 205 000 c. met.= 5, 14°/₀

238 452 000 c. met.= 100 £

Nie wszystkie tu podane ilości ropy nadają się do przeróbki i nie mając innego zastosowania używane są na opał; tak zużytkowuje się ropę z Borneo, większą część w Groźnym i pewną część produkcyi z półwyspu Apszerońskiego, reszta zaś przerabiana bywa w fabrykach. Za wyjątkiem stanów Zjednoczonych, Rossyi i Sumatry produkcyą N-y każdego kraju idzie na miejscowy użytek; te zaś trzy kraje nadmiar swoich produktów wywożą za granicę i zaopatrują rynki całego świata. Zaznaczyć tu należy, iż w r. 1902 w Galicyi wydobywanie ropy postąpiło na tyle, że produkcyą własnej N-y zupełnie zaspakaja potrzeby Austro-Węgier, a nadmiar musi być także wywieziony, lub użyty na opał.

W r. 1901 wywieziono ze Stanów Zjednoczonych Ameryki Północhnej

5 025 000 c. met. 868 000 c. met. 32 695 000 c. met. 2 920 000 c. met.

5 750 000 c. met.

Zestawiając przytoczone liczby, możemy zrobić następujące uwagi. Stany Zjednoczone Ameryki i Kaukaz wydobywają z ziemi nieomal jednakowe ilości ropy, tymczasem pod względem przetworów, z którymi występują na rynek wszechświatowy, zachodzi wielka różnica i przewaga pozostaje po stronie Ameryki. Nie posiadamy

statystyki wewnętrznej zużycia N-y w Stanach Zjednoczonych, więc nie możemy oznaczyć liczebnie całej produkcyi N-y w tym kraju, ale już sam wywóz tego przetworu za granicę (32. 7 milionów) znacznie przewyższa całą produkcyę Kaukazu (20,4 miliona). Przypisać to należy następującym czynnikom. Ropa amerykańska pod względem wyrobu N-y jest dwa razy wydajniejsza od kaukazkiej. Amerykanie prawie cały zapas swej ropy przerabiają fabrycznie, na Kaukazie więcej niż 55°/₀ całej produkcyi idzie na opał, częścią na miejscu, lub jako taki wywozi się pod postacią odpadów nafcianych do Rossyi (50 milionów cetnar. met.).—Na rynkach zagranicznych w r. 1901 spotykały się więc takie par-tye N-y jak 32 miliony cet. met. amerykańskiej i 13,1 miliona cet. met. rossyjskiej, oraz 2,9 milionów cet. met. smarów amerykańskich i 1.6 milion, cet. met. rossyjskich. Od lat najmniej dwudziestu Ameryka i Rossya wywożą na rynki całego świata znaczną ilość przetworów nafcianych i prowadzą ze sobą nieustanną konkuren-cyę. Każdy wywożący pragnie zawładnąć jakąś częścią rynku, zdobyć sobie odbiorców stałych i w ten sposób zapewnić zbyt swoich towarów. W tej walce współzawodniczącej kupcy rossyjscy działają, po większej części, każdy na własną rękę, nie posiadają żadnej wspólnej organizacyi, a koleje i naftociągi są w ręku rządu; tymczasem u Amerykanów spotykają przeciwnika doskonale zorganizowanego, w postaci syndykatu nafcianego, znanego pod nazwą Standard Oil Company. Twórcą tego syndykatu był J. Rockefeller, który zdołał zjednoczyć pod swoje wpływy do 80°/₀ produkcyi N-y amerykańskiej i stworzył kompanię, która posiada w Ameryce własne koleje żelazne, naftociągi długości po kilkaset wiorst, flotę kupiecką morską, własne składy w większych miastach portowych Azyi i Europy i agentury we wszystkich miastach handlowych. W ostatnich latach Standard Oil C°. stworzyła własną żeglugę na rzekach Europy, jak Ren, Elba, Skalda, równie na rzekach Chin i Indyi. Posiada także czynnych agentów w Baku, Batumie i Petersburgu; obowiązkiem ich jest uwiadamiać zarząd syndykatu w Nowym-Jorku o wszelkim ruchu handlowym w Rossyi. Zmienność chwiejna cen i nagromadzenie większych lub mniejszych zapasów towaru w danem miejscu, oraz zawieranie umów długoterminowych są środkami walki syndykatu. Wszelkie wpływy żywiołowe i polityczne syudykat umie wyzyskać na swoją korzyść. W r. np. 1892 cholera w Baku zmniejszyła czasowo produkcyę N-y. Standard, pragnąc osłabić bardziej konkurenta, rozpoczął zniżkę cen na rynkach, gdzie Rossya miała swoich odbiorców (Indye, Chiny i Anglia). Sprawy doszły do tego, że wywóz zagraniczny z Batumu ustał zupełnie, gdyż wagon N-y w Baku był sprzedawany po 18 rubli; N-ę ze stratą w tym czasie sprzedawały i Ameryka i Kaukaz.

Enc. Powsz. Ilustr. S. II. Zesz. 2. T. I.

Kiedy rząd rossyjski poczynił pewne ustępstwa taryfowe wywózcom bakińskim, ceny N-y zaczęły wzrastać na całym świecie, i wkrótce doszły do bardzo wysokich, lecz z tego skorzystał najwięcej Standard, który na miejscu zbytu miał przygotowane znaczne zapasy towaru, czego nie posiadali kupcy rossyjscy. Straty więc poniesione w okresie zniżki Standard pokrył zaraz z wielką lichwą. Powstanie bokserów w Chinach w r. 1900 zadało cios handlowi N-ą w Azyi. Standard potrafił wyzyskać i tę okoliczność, dowodem czego jest to, że udział sprzedaży na Wschodzie Standarda znacznie przewyższył udział współzawodnika. Tak do Chin w r. 1899 Ameryka wwiozła 4 470 000 skrzynek, Rossya 2 650 000; w r. 1900 — Ameryka 4 340 000, Rossya zaś — 1336 000 skrzynek (skrzynka około 30 klg. N-y).

VI. Wpływ przemysłu nafcianego na inne gałęzie wytwórcze. — Na rynkach całego świata N. ukazała się dopiero około r. 1861, prawie jednocześnie z nią przyszła benzyna, a 10 lat później smary. Przetwory nafciane w różnych postaciach znalazły wielkie zastosowanie w życiu prywatnem i w przemyśle, i oddziałały bardzo na Diektóre gałęzie produkcyi. N., jako najtańsze i dogodne świetliwo, usunęła z użycia wszelkie lampy do olejów roślinnych przystosowane i zmniejszyła ich wyrób; w kierunku tym samym wpłynęły smary mineralne (ob.), usuwając prawie zupełnie z użycia, przy smarowaniu maszyn, olej rzepakowy i oliwkowy. Skutkiem tego przewrotu najbardziej ucierpiała Francyapołudniowa, gdzie piękne laski oliwue wyrąbano, zamieniając je na winnice, ponieważ oliwa niższych gatunków przestała mieć nabywców. Rozpowszechnienie się N-y usunęło też liczne fabryki, zajmujące się wyrabianiem fotogenu i kamfiny, gdyż wytwory te, jako świetliwo pod względem użyteczności i taniości, nie mogły rywalizować z N-ą. F o -tog en był to płyn oświetlający, otrzymywany przy suchej destylacyi, łupków bitumicznych, węgla, torfu i t. p. Kamfina—olej terpentynowy, przez należyte oczyszczenie do oświetlenia zastosowany. Przygnębiający wpływ wywarł przemysł nafciany na smolarstwo —proceder okolic lesistych, który dostarczał taniego smarowidła wozowego. Odpady zgęszczone N-y zastąpiły smołę zupełnie, z powodu względnej taniości i wysokiej wartości smarnej. Wosk ziemny czyli ozo-kiery t (ob.), pognębił pszczelnictwo w tych miejscowościach, gdzie pasieki, z powodu swego urządzenia, sprzedawać musiały miód i wosk. Ozo-kieryt domieszany w ilości 66% do wosku, stał się w Rossyi używany do świec cerkiewnych, zmniejszając znacznie zapotrzebowanie i cenę na wosk pszczelny. Jeżeli z jednej strony przemysł nafciany poczynił pewne szkody, z drugiej znów przyniósł korzyści znaczne, pomijając olbrzymią wartość rzeczywistą przetworów nafty. Zwiększyła się ilość fabryk kwasu siarkowego i wodnika sodu, jako niezbędnych czynników przy

leum” (1896 2 tomy).

Dr S. P

oczyszczaniu N-y. Przemysł żelazny zyskał w naf-ciarstwie znakomitego odbiorcę. Umontowanie kopalni, rurowanie, umontowanie rafineryi pochłaniają bardzo wielką ilość żelaza. Powstały rozległe warsztaty mechaniczne dla zadośćuczynienia tylko-co wymieniouym potrzebom. Największą ilość żelaza zużytkuwują środki przewozowe: powstały liczne parki wagonów-cystern, naf-tociągi na setki mil długości i znaczne floty na morzach i rzekach. Flota przewożąca nalewem przetwory N-y na morzu Kaspijskiem w r. 1901 posiadała statków parowych 126, ogólnej pojemności 4 753 000 stóp sześciennych i 156 łodzi żaglowych, ogólnej pojemności 2 916 000 stóp sześciennych. Ta flota stanowi małą cząstkę tej ilości statków, które pracują dla N-y na innych morzach, oceanach i rzekach całego świata. Ropa, nafta i benzyna znalazły zastosowanie rozległe w wytwarzaniu energii motorycznej w tak zwanych naftowych motorach (ob.), działających w wielu razach ekonomiczniej od parowych i zawsze od nich bezpieczniejszych. Rozmaite fabryki zajmują się wyłącznie budową motorów takich, gdyż te znajdują rozległe zastosowanie w przemyśle drobnym, stanowiąc pewną dźwignię jego.—Literatura. Załoziec-ki „Technologia nafty” (1891); Zuber „Mapa obszarów naftowych w Galicyi” (1897); „Obzor nieftianoj promyszlennosti za 1901 g.” (31.—1902); Höf er „Das Erdöl und seine Verwandten, Ge chichte, physikalische und chemische Beschaffenheit, Ursprung, Auffindung und Gewinnung des Erdöls” (1888); Boverton Redwood „Petro-

A. Kusz.

Naftali, patryarcha biblijny. N. był 6-ym synem Jakóba, zrodzonym ze służebnicy Bali (Bilhah), i od niego wywodziło ród swój pokolenie, noszące jego imię. Pokolenie to liczyło w pierwszym roku po wyjściu z Egiptu 53 400 mężów, zdolnych do boju, a potem tylko 45000. Po zdobyciu ziemi Chananejskiej N. osiadł na północno-wschodniej jej stronie, mając za granice rzekę Jordan, oraz ziemie pokoleń: Assera, Zebulona i Issachara (a później jeszcze i pokolenie Dan). Ziemia jego była bardzo płodna, a klimat, zwłaszcza w okolicach jeziora Genezaret-skiego, dobry. Za czasów Sędziów stanął N., pod dowództwem Baraka, na czele pokoleń północnych, które zrzuciły jarzmo Jabina, króla Chaso-ru, a i potem odzuaczał się walecznością. Barak wyruszył z Kedes, które było najznaczniej-szem miastem w ziemi pokolenia N. a które służyło jako jedno z miast schronienia dla zabójców nierozmyślnych i było zamieszkiwane przez Lewitów. O ile się zdaje, to z powodu niedalekiej odległości od Feuicyi, Nuftalici zawierali związki małżeńskie z członkami narodu fenickiego, jak świadczy przykład Hirama z Tyru (który był zajęty przy budowie świątyni Salomona), którego ojciec był Fenicyaninem, a matka wdową z pokolenia N. (ob. ks. III Król VII, 14). —Z powodu swego położenia gieograficzuego ziemia pokolenia N. była najwięcej wystawioną na napady wrogów. To też większa część Naftalitów została przewiezioną na obczyznę już podczas pierwszej niewoli assyiyjskiej, za króla Theglath-phalazara (ob. Izraelskie królestwo).

Naftalin (C]0H₈). Dane historyczne i budowa. Naftalin został otrzymany po raz pierwszy przez Gardenaa w r. 1820 Zbadaniem jego składu zajął się Thomson i znalazł, że jest to węglowodór, składający się, podług niego, z trzech atomów węgla i dwuch atomów wodoru. J. Ki del przy przepuszczaniu pary ze smoły z węgla kamiennego przez rozgrzaną do czerwoności rurę, otrzymał to samo ciało i nazwał je naftalinem. Chamberlain dowiódł, że N. otrzymuje się w dużych ilościach przy destylacyi wysoko wrzącej smoły. Skład jego podany został przez Faradaya w r. 1826. Wogóle nad składem N-u pracował Faraday, Dumas, Reichenbach, Berzelius i Laurent. Ostatni z nich zauważył, że N. łączy się z chlorem, tworząc czterochlorek (C,₀H₈C1₄), ten zaś może być utleniony na kwas ftalowy. Ze spostrzeżeń L. Marignac błędnie wywnioskował, że N. stanowi połączenie dwuch węglowodorów: C₈H₄ +    Znalazłszy jednak

później, że kwas ftalowy przy nagrzewaniu z wapnem rozkłada się na C0₂ i benzol, doszedł do wniosku, że N. powstaje z tego właśnie przez wymianę dwuch atomów wodoru na dwuwartoś-ciową resztkę C₄H₄. Na tej podstawie Erlenma-yer podał następujący wzór dla N-u:

AA

Podług wzoru tego, N. składa się z dwuch aromatycznych pierścieni, mających dwa wspólne atomy węgla. Teoretyczne dane Erlenmayera, były sprawdzone praktycznie przez Graebego; dowiódł on mianowicie obecności dwuch benzolowych pierścieni na podstawach następujących: Dwuchlor-naftochinon (C₁₀H₄Cl₂O₂) utlenia się na kwas ftalowy (C₆H₄[COOH]₂): z czego wynika, że w N-ie znajduje się jeden benzolowy pierścień i że atomy chloru i tlenu znajdują się w innym pierścieniu nie w tym, który utworzył grupę CGH₄ kwasu ftalowego. Pięciochlorek fosforu, działając na dwuchlornaftochinon tworzy czterochlorek N-u, przy utlenianiu zaś tegoż otrzymujemy kwas czterochlorftalowy, co dowodzi, że w tym przypadku zostało utlenione drugie jądro benzolowe N-u, nie zawierające atomów chloru. Przy-

,/W

‘NAM

5 4

C₆H₄

/ CH₂ — C(C0₂ C₂H₅)₂

patrując się wzorowi N-u, widzimy, że 8 atomów węgla zajmuje nie jednakowe miejsca względem dwóch środkowych, połączonych podwójnym łącznikiem: cztery atomy, t. zw. a, połączone są z nimi bezpośrednio, cztery zaś ß — nie połączone. Schematycznie:

/N/N

/\l/

M/M/

N/M/

AA

Berthelot i Balio

Claus

Wreden

W ostatnich latach powstał zupełnie nowy pogląd na budowę N-u. Podług tego mniemania N. nie składa się z dwuch skondensowanych jąder benzolowych, lecz tworzy sobie tylko właściwy pierścień, zawierający 10 cząsteczek węgla:

A więc i atomy wodoru, znajdujące się przy tych 8-u węglach tworzą dwie grupy (po 4) równoznacznych atomów. Z tego wynika, że jedno-pochodne N-u mogą istnieć i rzeczywiście istnieją w dwuch izomerycznych odmianach zależnie od wymiany a lub ß wodoru na inny pierwiastek lub grupę. Przy bezpośredniem działaniu na N. chlorowców lub kwasu azotnego tworzą się tylko związki szeregu a, przy działaniu zaś kwasu siarczanego powstają kwasy a i ß sulfonaftali-nowe. Ze wzoru N-u teoretycznie można wyprowadzić w razie identyczności pierwiastków, lub grup podstawionych 10 związków dwupo-ehodnych i 14-u trój pochodnych. Zgodnie z tem znamy 10 dwuchloronaftalinów i 14 trójehloro-naftalinów. Oznaczenie ich dokonywa się w ten sposób, że podstawione atomy wodoru oznacza się cyframi, jak to pokazuje schemat:

•i 6

,/YN

’W⁷

¹ 8

Erdmann proponuje następujący porządek cyfr i 10 szeregów dwupoehodnycb N-u oznacza sylabami: 1-4-para,    1-5-ana, l-8-peri, 1-2-orto,

1- 3-meta, 1-6-epi, 1-7-kata, 2-3-oroto, 2-6-amfi

2- 7-pros. Dla określenia miejsc podstawionych pierwiastków służą metody używane przy określeniu pochodnych benzolu, a mianowicie związki wytyczne, w które przeprowadza się badany derywat. Dla jednopochodnych takiemi związkami wytycznemi będą naftole, dla dwupochodnych— naftochinony. Erlenmayerowski wzór N-u powstał na zasadzie ówczesnych poglądów na bu dowę benzolu; ze zmianą tychże dla N-u zjawiają się nowe wzory, podane przez Berthe-lota i Balio, Wreden a, Clausa:

/i

Wzór ten jest oparty na tych samych danych, co i centralny, czyli diagonalny wzór benzolu, a ponieważ atomy wodoru od N-u są w tych samych warunkach, co i od benzolu, więc rzecz prosta, że i własności ich w tych obydwuch związkach są jednakowe. Ostatni wzór N-u, co do ilości pochodnych i innych własności chemicznych, daje te same wyniki, co i wzory poprzednie.

Tworzenie się. N. spotyka się często, jako produkt rozkładu wielu ciał organicznych, wywołanego wysoką ciepłotą. Tworzy się np. przy przepuszczaniu przez rozpaloną rurę pary spirytusu; w ten sposób otrzymuje się również z eteru, kwasu octowego, olejków eterycznych, kamfory, etylenu, acetylenu, toluolu, a najłatwiej z mieszaniny benzolu z acetylenem. Aronheim otrzymał N. syntetycznie przez przepuszczanie pary dwubromku fenylobutylenu nad rozpalonem wapnem gryzącem:

C.H₅. C₄H.Br₂ = C₁₀H₈ + 2HBr + H₂.

Przy nagrzewaniu dwubromku o-ksylilenu ze związkiem sodowym estru kwasu acetylenoczte-rokarbonowego, tworzy się ester kwasu cztero-bydronaftalinoczterokarbonowego, w myśl równania: / CHaBr NaC(C0₂.C₂H₅)

+ I

\CBaBr NaC(C0₂.CaH₅) = 2NaBr+C₆H₄

\CHa—C(C0₂.C₂H₅)₂

Ten zaś, przy zmydlaniu, daje kwas czterohydro-naftalinoczterokarbonowy, a jego sól srebrna przy nagrzewaniu rozkłada się na bezwodnik i naftalin:

2C₆H₄

- C₆H₄

pochodne.

chloru.

pjące się przy 285PC.

/CH₂—CH.COO.Ag

\CH₂—CH.COO.Ag

/CH₂-CH.CO\

O+C,₀HK4-2CO₂-f-\CH₂—CH.CO/ -j-H₂0+4Ag

Jeżeli parę tego bezwodnika przepuszczać przez rozgrzaną do czerwoności rurę, to otrzymamy znaczne ilości N-u (Synteza Bayer’a i Perkin’a). N. tworzy się również przez redukcyę za pomocą nagrzewania z pyłkiem cynkowym a naftolu, powstałego z wrzącego kwasu fenyloizokrotono-wego przez odszczepienie wódy. W technice N otrzymuje się ze smoły z węgla kamiennego, wrzącej między 180°—220°C. przez destylacyę Frakcya ta po ostygnięciu częściowo zastyga, a ponieważ zawiera oprócz N-u jeszcze różne domieszki (przeważnie fenole), więc dla wydzielenia tychże poddaje się działaniu wodnego rozczynu NaOH i destyluje się po raz dru gi. Następnie resztki płynne oddziela się od N-u za pomocą prasowania. Dla otrzymania zupełnie czystego N-u, to jest dla wydzielenia pozostałych domieszek (zasad chinolinowych i in.), których poprzednie działania nie usuwają, nagrzewa się N. do wrzenia z niewielką ilością siarki (od 0.5 — 2₀/°), przez co domieszki przeprowadza się w ciała wysoko wrzące i tern samem dające się łatwo oddzielić od N-u.

Własności. N. jest to ciało stałe, krystalizuje w postaci błyszczących monoklinicznych tabliczek. Łatwo się ulatnia; topi się przy 79.2°C., a destyluje pod ciśnieniem 760 m/m przy 218°C. Posiada zapach właściwy, nieprzyjemny. W wodzie N-u mało rozpuszczalny, w eterze, we wrzą cym toluolu i spirytusie bardzo łatwo. Z kwasem pi-krynowym daje połączenie, krystalizujące w postaci złoto-żółtych igieł [C,₀H₈.C₆H₂(NO₂)₃OH], o punkcie topliwości 149°C. Kwas azotny utlenia N. w kwas ftalowy, niezbędny przy fa-brykacyi eozyny, oprócz tego N. służy do przygotowywania uaftolów i naftyliaków (do azobarw-ników). Przy redukcyi, zależnie od warunków, przyłącza N. 2 lub 4 atomy wodoru, przy działaniu chloru również powstają dwu- lub cztero-

L. Szp.

Naftalinowa czerwień, ob. Magdala.

Naftazaryna (5.6 — ß — dwuoksynaftochinon; czerń alizarynowa). Powstaje przy ogrzewaniu 1.5 dwunitronaftalinu z cynkiem i kwasem siarczany m. Jest to ciało stałe, krystaliczne, oczyszcza się za pomocą sublimacyi. We wrzącej wodzie i w eterze N. jest prawie nierozpuszczal ną, z trudnością rozpuszcza się w wyskoku i krystalizuje ze spirytusowego roztworu w postaci błyszczących zielono - brunatnych igieł. Łatwo rozpuszcza się w alkaliach i w kwasie siarcza-nym. Przy redukcyi N-y za pomocą pyłku cynkowego, bezwodnika kwasu octowego i octanu sodowego, powstaje czterocetylohydronaftazaryna.

Przy prażeniu z pyłkiem cynkowym daje naftalin, a przy utlenianiu kwasem azotnym — kwas szczawiowy. Przyłącza bezpośrednio dwa atomy

K. Szp.

Naftazyna (C₁₀H₆/ , \Cl0H₆) otrzymaną zo-

\ ¹ /

stała przez Laurent’a za pomocą destylacyi a-ni-tronaftalinu z wapnem gryzącem. Przez czas dłuższy była uważana za azonaftalin. N. powstaje również przez kondensacyę nitrozo-ß-naftylia-

ku z a - naftyliakiem. Jest to ciało stałe, toil. Szp.

Nafteny. Markownikow nazwał naftenami węglowodory o ogólnym wzorze CnH2n, otrzymane wspólnie z O gło blinem (r. 1883) z ropy apszerońskiej (Baku) których ilość dosięga 80%. N. zostały znalezione prócz tego w nafcie galicyjskiej (Pebal, Frejnd, Lachowicz, Kremer, Bötcher). Schützenberger i Jonin wyosobnili węglowodory identyczne z nafty amerykańskiej, aczkolwiek w ilościach niewielkich i nazwali pa-rafenami na zasadzie ich podobieństwa do rzędu tłuszczowego. Badając ropę wołoską Heli i Medinger (1874) zwrócili uwagę na obecność związków tlenowych, które na zasadzie ich własności nazwali kwasami „petrolowemi”, chociaż im nie udało się określić bliżej budowy chemicznej związków otrzymanych. Badanie to jednak dało pochop do całego szeregu prac w tym kierunku. Wkrótce potem (1878) Lis-senko stwierdził przy badaniu porównawczem nafty kaukaskiej i amerykańskiej, że frakcye nafty o jednakowym punkcie wrzenia różnią się co do ciężaru właściwego, a mianowicie ciężar wł. nafty kaukaskiej jest większy aniżeli amerykańskiej. Opierając się na tym fakcie, wnioskował, że nafta kaukaska musi być złożona z odmiennych jednostek chemicznych, aniżeli amerykańska. Beil-stein i Kurbatow dowiedli, że nafta kaukaska, a właściwie półwyspu Apszerońskiego nie składa się z węglowodorów rzędu Cn H2n _|_ 2, lecz głównie z węglowodorów rzędu CnH2n, które posiadają zupełnie nasycony charakter. Kurbatow i Beilstein określili je jako pochodne he-ksahydrobenzolu. Całym szeregiem prac szczególniej Markownikowa, Baeyera, Konowałowa, Kiznera, Miłkowskiego, Aschana, Bruhna, Zielińskiego wskazano, żeN. nie stanowią nowej grupy węglowodorów, jak sądzono pierwotnie, lecz są identyczne w większej części z heksahydroaro-matycznemi związkami, które należą do szeregu związków polimetylenowych. Nadmienić dalej tu trzeba, że Kizner wykazał, otrzymywanie się metylo-pentametylenu, tj. izomeronu heksametyle-nu przy redukcyi benzolu jodowodorem. Prace Kiznera potwierdził Markownikow syntetycz-nem otrzymaniem heptauaftenu z suberonu. Węglowodór ten był otrzymany za pomocą odtlenie-nia suberonu C₆Hl2=;CO na wyskok C₇Hl3=OH,

a z tego ostatniego już w heptanaften C₇H₁₄. Wła sności fizyczne węglowodoru tego były zupełnie podobne do heptauaftenu, otrzymanego z nafty kaukaskiej przez M ił k o w ski e go: a mianowicie wre przy 99 — 101° o ciężarze właściwym 0.7809 przy 0° a różniły się od własności fizycznych węglowodoru Kiznera. Dalej prace Markowni-kowa i Konowałowa udowodniły, że pierścień benzolowy pod działaniem jodowodoru, przy sil-nem nagrzewaniu może przejść w pięciowęglo-wy, co pośrednio stwierdza pokrewieństwo N-ów ze związkami aromatyczuemi. Markownikow również dowiódł przemianą powolną oktonaftenu w m-ksylol, za pomocą nagrzewania go w rurach zatopionych z siarką. Przejście owo Bruhn, który nafteny uważa za pochodne pentumety-lenu, objaśnia: za pomocą rozszczepienia pierścienia pięciowęglowego, dalsze procesy dehy-drogenizacyi i zamknięcie pierścienia powoduje siarka według schematu:

szeregów, a mianowicie 1) z benzolu heksahy-drogenizowanego, 2) ze związków o pierścieniu pięciowęglowym (peutametylen) i 3) ze związków o pierścieniu sześciowęglowym. Nafteny (polyme-tyleny) stosownie do swego składu pierścieniowego, zajmują miejsce między węglowodorami tłuszczowemi i aromatycznemi. Stanowisko to przejścia zostało syntetycznie wyjaśnione, za pomocą przeprowadzenia węglowodorów o łańcuchu otwartym, przez związki polimety-lenowe w pochodne benzolu; przejście to uskutecznić można poddając dwubromki rzędu tłuszczowego w roztworze toluolowym działaniu sodu metalicznego i przez następne nagrzewanie wytwarzających się węglowodorów cyklicznych z siarką w rurach zatopionych:

BrCH₂.CH₂.CHa.CH₂.CH₂.CH₂Br+Na₂ — dwubromek norm. heksanu

= 2NaBr -J- CH₂.CH₂CH₂

HZC

CH CHS CWj.C«j

CH

/\

C CHi

ch₂.ch₂ch₂

heksanaften

h₂c

oktonaften

M\Jcn

CH

* bu

ch₂.ch₂.ch₂

I I

ch₂.ch₃.ch₂

7 6H =

/CM^

CH    CH

benzol.

m-ksylol

Również tworzy się pseudokumol z nononaftenu:

‘VA

h₂c

ch₂

/\

CH C.H2 CHZ CHj

HiCC\

CH

/%

C CHi

hi₂C

CH CHj

H.C

Cli

nononaften

pseudokumol

Obecność pierścienia pięciowęglowego w budowie naftenów może być wytłómaczona za pomocą tworzenia się ich z tłuszczów zwierzęcych, jak to przypuszczają Engler i Höfer w swej hy-potezie wytwarzania się nafty. Wykazali oni tworzenie się węglowodorów nafty z kwasu oleinowego. Kwas oleinowy, otrzymany z tłuszczów przez odszczepienie gliceryny, może następnie przejść w nafteny, a mianowicie:

CH;((CH₂)₇CH = CH(CH,).COOH C H₃ CH₂ C H₂ CH₂ C R. CH₂CH₃ CHgCH. nononaften

CH₂CH₂CHaCH₂CH.CH₂ ch₂ ch₃

oktonaften

Nafteny są to ciecze o zapachu swoistym nafcia-nym ; ciepłoty wrzenia są zbliżone do ciepłoty wrzenia węglowodorów nasyconych, z odpowiednią ilością atomów węgla, ciężar zaś właściwy N-ów jest większy aniżeli węglanu rzędu tłuszczowego. Własności chemiczne węglowodorów są zbliżone do węglowodorów szeregu CnH2n-}_2 i łatwo można je przeprowadzić w węglowodory nienasycone, CnlDn—2. N. nie ulegają działaniu większości odczynników (albo z trudnością), za wyjątkiem chlorowców, z którymi dają odczyn. Pod wpływem rozczynu kwasu azotnego tworzą się związki nitrowe; stężony zaś kwas azotny utlenia je na kwasy. Związki nitrowe można odtlenić na amidy lub przeprowadzić je w ketony. Nadmanganian potasowy utlenia N-y z wielką trudnością zarówno w roztworach obojętnych, jak alkalicznych. Jodowodór izo-myzuje pierścienie polimetylenowe. Brom szczególnie w obecności bromku glinu, wytwarza związki zamiany, przyczem podczas odczynu wywiązuje się bromowodór.— Por. K. A. Wischin

W. Br.

Aschan stwierdził w nafcie kaukaskiej obecność heksaraetylenu, przez otrzymanie kwasu adipino wego. Naftenami, według dzisiejszych wyników badań, nazwać możemy węglowodory, które dają się otrzymywać syntetycznie z trzech

„Die Naphtene”.

Naftochinon (CI0H₆O₂) istnieje w dwuch izo-meronach: a i ß. a-Naftochinon (para-naftochinon) powstaje przy utlenianiu naftalinu, lub a-amido - a-naftolu kwasem chromowym. Jest to ciało stałe, krystalizuje w postaci żółtych igieł; łatwo sublimuje, topi się przy 125°. Zapach jego przypomina benzochinon. Przy dzia-

L. Szp.

A. Kusz.

C₆ H₄ — CH

II + h₂0

(OH) C=CH—CH

ściowych fenolów.

Naftolowy błękit, ob. Iadofenol. Naftowe lampy, ob. Lampa.

łaniu jodowodoru lub chlorku cynowego daje hydronaftochinon. ß - Naftochinon (orto - nafto-chinon) otrzymujemy przez utlenianie a-amido-ß- naftolu kwasem chromowym. Są to pomarańczowe blaszki bez zapachu, rozkładające się bez topienia przy 150°C. ß-N-n ze swego charakteru chemicznego więcej jest zbliżony do fenantrenchinonu, niż do chinonów.

Naftociąg, przyrząd służący do przenoszenia ropy i nafty na pewne odległości, czasem bardzo znaczne, za pomocą rur, w których zwiększone ciśnienie zmusza płyn do ruchu. Dokonywa się to w sposób nieco podobny, jak w wodociągach, w których pompy podnoszą wodę na wieżę ciśnień, a przez rurę wschodzącą u jej spodu woda odpływa na znaczne odległości, pod działaniem wagi wysokiego słupa wody, zawartego w wieży. Jeżeli będziemy badali ciśnienie w rurze odprowadzającej, to zauważymy, że u podnóża wieży otrzyma się największe, a zależnie od odległości będzie ciągle spadać i na-koniec dojść może do zera. Będzie to tak zwany spadek ciśnień piezometryczuych (ob. Hydraulika). To samo zjawisko spotykamy w N-ch, w których nie używa się wieży ciśnień, lecz płyn za pomocą pomp bezpośrednio wtłacza się do rury pod ciśnieniem 25 do 30 atmosfer. Ponieważ słup ropy o cięż. wł. 0,862, wysoki na 12 metrów, wywiera ciśnienie równe jednej atmosferze, to na początku N-u otrzymamy takie warunki, jakbyśmy posiadali wieżę ciśnień o wysokości 300 do 350 metrów, a pod jej wpływem ciecz zostanie w ruch wprowadzona; następnie ciśnienie w rurze, zależnie od odległości, będzie spadać, a nakoniec będzie tak małe, że ciecz tylko w określonej ilości będzie mogła zlewać się do zbiornika odbiorczego, który stanowi koniec pierwszej seryi N-gu, t. j. koniec pierwszej jego stacyi. Jeżeli obok zbiornika tego postawimy pompy parowe, równie silne, i ropę będziemy tłoczyć do rur położonych dalej, to przepompujemy ją na stacyę trzecią i t. d. W ten sposób ropę lub naftę przenosi się na odległości znaczne, gdyż praktyka pokazała, że to jest najtańszy środek transportowania tych płynów na lądzie (ob. Nafta). W skład każdej stacyi N-gu wchodzą następujące urządzenia: zbiornik żelazny, kocieł parowy i pompa tłocząca razem z silnicą zbudowana. Pompy używają się systemów następujących: podwójne Blache’a albo Worthington a. Rury łączące stacye bywają zwykle żelazne, spajalne, tak zwane „rury wysokich ciśnień” i łączą się między sobą mufami na gwint, jak żelazne rury gazowe, z tą tylko różnicą, że gwint w mufach rur naf-tociągowych nacięty bywa na powierzchni walcowej, a na końcach rur na powierzchni nieco stożkowatej. Przy takich gwintach, bez udziału wszelkich kitów, otrzymuje się połączenie zupełnie hermetyczne i trwałe, co jest nader ważne przy zwalczaniu przeciekania płynów tak prze-nikliwycli jak przetwory nafty. Średnica rur N-ch waha się od 5 do 25 cm., stosownie do ilości danych do przepompowania. Odległość między stacyami bywa około 30 kilometrów na równinie; zmniejsza się ona w razach, jeżeli stacya odbiorcza położona jest wyżej od wysyłającej, a zwiększyć się może do 60 kim. w warunkach odwrotnych—jeżeli zbiornik odbiorczy stoi znacznie niżej. Ponieważ N-i działają zawsze w jednym tylko kierunku, więc przecinając pasma gór, przy podnoszeniu się mają stacye krótsze, przy schodzeniu ku dolinom odległość między stacya mi zwiększa się. Najdłuższe N-gi wspomniano w art. Nafta. W Ameryce N-gi z kopalń ropy do portów Atlantyckich przechodzić muszą pas mo gór Alleghany (ob.), N. kaukaski —góry oddzielające porzecze Kury od porzecza Rionu.

Naftole. Jednowartościowe N-e znaue są w dwóch izomeronach: a. i ß. Związki te otrzymują się przy stapianiu kwasów sulfonaftalino wych z wodziar.em potasowym, lub z nitronaf talinów przez wymianę grupy N0₃ na OH. N-e rozpuszczają się w alkaliach, tworząc naftolaty. Przy działaniu kwasu siarczanego na N-e nie otrzymujemy sulfokwasów, jak to ma miejsce przy fenolach, lecz tak. jak i w związkach o łańcuchu nie zamkniętym, estrokwasy

(C₁₀H₇-O-SO,₂(OH).

Nadmiar kwasu siarczanego (50° B) i ogrzewa-uie, wywołują tworzenie się eterów: (C,₀H,\O. w postaci ciał stałych, z których a-eter topi się przy 100°C, ß przy 105°C. N-e dają również i etery mieszane. N-e znajdują się w smole z węgla kamiennego, a N-ol może być również otrzy many przez ogrzewanie kwasu fenyloizokrotono-wego w myśl równania:

C₆H₅ - CH

HOOC—CH₂—CH

Krystalizuje w postaci blaszek o punkcie topliwości 95°C i wrzenia 282°C. Łatwo rozpuszcza się w alkoholu, eterze i benzolu, dosyć trudno w gorącej wodzie. Przez wymianę dwuch atomów wodoru na grupy N0₂ z a-N-u otrzymuje my dwunitro-a-naftol; ciało to jest silnym kwasem, a jego sól sodowa stanowi cenny barwnik znauy pod nazwą żółci Martius’a. ß-N-ol po siada prawie te same własności fizyczne, co ia-N-ol. Topi się przy 123°, a wre przy 285° 286°C. Z dziesięciu przewidzianych przez teoryę dwu wartościowych naftolów wzoru C₁₀ Hfi (OH)₂ znamy dziewięć izomeronów. Najlepiej zbadane są izomerony otrzymane przez odtlenienie nafto-chinonów za pomocą kwasu siarkawego: a i ß hydronafcochinony. Związki te dają pochodne, zupełnie analogiczne z pochodnemi dwuwarto-

L. Szp.

Naftowe motory. Motory, czyli silnice naftowe działają na zasadzie przetwarzania euergii chemicznej nafty w cieplną, a tej znów w me chaniczną. — Zasilane bywają zwykle wytworami stopniowej destylacji ropy nafcianej, które otrzymujemy przy ciepłocie 170° — 300°; ich ciężar właściwy wynosi 0.8 — 0.825. Obecnie w motorach D i e s e 1 a używają też ropy nafcianej oczyszczonej za pomocą przecedzania. — Zamiana energii chemicznej w cieplną odbywa się przez spalanie się nafty w postaci mgły lub pary, zmieszanej z powietrzem. Zamiana zaś, zawartej w spalonych gazach, energii cieplnej w mechaniczną, odbywa się przez rozprężenie tych gazów według prawa zbliżonego do adiabatycznego (t. j. rozprężenie w takich warunkach, kiedy gaz nie oddaje ciepła nazewnątrz ciałom zimniejszym). — Najogólniejszy schemat motoru przedstawia się jak następuje. Wykres 1, charakteryzujący działanie motorów o szybkiem spalaniu gazów nafcianych podany jest na rysunku (fig. 24). Wykres ten był otrzymany przez P.

S--

Fig. 24.

Un w in a przy doświadczeniach z motorem uaf-cianym firmy Pristman Brothers w Hull. Na odciętych odłożone są odcinki, wyobrażające objętość gazów, zawartych pod tłokiem w cylindrze; na rzędnych zaś nadciśnienie gazu względem atmosfery, wyrażone w kilogramach na centymetr kwadratowy; zero znajduje się o jedną działkę wyżej po nad punktem A. Pierwszy o-kres działania motoru polega na wciąganiu do cylindra przez osobae wentyle powietrza i nafty; odpowiada temu okresowi linia 1—2, wskazująca, że ciśnienie pod tłokiem spada poniżej atmosferycznego.-—W drugim okresie tłok porusza się w przeciwnym kierunku i ściska mieszaninę powietrza i pary lub mgły nafcianej; linja 2 — 3 wskazuje podniesienie się ciśnienia pod tłokiem prawie do 2    W chwili, odpowia

dającej punktowi 3-u, rozpoczyna się spalanie mieszaniny gazowej, przez co ciśnienie wzrasta według krzywej 3—4.\ punkt 4-y odpowiada końcowi okresu spalania się mieszaniny.—W okresie następującym tłok posuwa się dalej, pod wpływem ciśnienia rozgrzanych, spalonych gazów i zwiększa tym sposobem objętość przestrzeni za tłokiem w cylindrze, przez co ciśnienie znacznie spada; krzywa odpowiadająca temu okresowi, znajduje się na wysokości pomiędzy punktami 4-ym i 5-ym. Potem tłok wraca nazad i wypycha nazewnątrz przez wentyl wydmuchowy spalone gazy; ciśnienie pod tłokiem jak wskazuje krzywa 5 — 1 spada zwolna do wielkości ciśnienia atmosfery.—W dalszym ciągu powtarza się bez zmiany teu sam szereg okresów działania motoru. Motory, w ten sposób działające, nazywa się czterotaktowemi, ponieważ cały ten cykl przemian, którym podlegają gazy w cylindrze motoru, odbywa się w ciągu czterech skoków tłoka (skokiem nazywany jeden ruch tłoka w jedną lub drugą stronę). — Wszystkie prawie bez wyjątku M. n. pracują według powyżej opisanego wzoru. Jeżeli wciąganie i zgęsz-czanie gazów odbywa się w pompie oddzielnej, a tylko wybuch rozprężenia i wydmuch ma miejsce w cylindrze roboczym, to mamy M. dwu-t a kto wy. — Budowano dawniej M-y nie zgęsz-czające gazów. W takich M-ach zostaje w początku pierwszego skoku wessaua do cylindra roboczego mieszanina powietrza i nafty, potem następuje wybuch i rozprężenie się gazów spalonych; a w ciągu skoku drugiego tłok wypycha ruchem powrotnym spalone gazy nazewnątrz. Cały cykl odbywa się w M-rze w ciągu dwóch skoków—jest to zatem M. dwu taktowy. Czterotaktowe M-y pracują zwykle tylko w czasie tego skoku tłoka, kiedy następuje wybuch i rozprężanie się gazów; a zatem co czwarty skok — w czasie trzech pośrednich skoków zużywają część wytwarzanej energii mechanicznej na wessanie, zgęszczanie i wydmuch gazów.—Wykres 2 daje wyobrażenie o pracy pożytecznej, indykowanej, t. j. pracy otrzymanej

przez tłok od gazów__Płaszczyzna m—3—4—5—m

po odjęciu płaszczyzny m — 1—2—m wyobraża wyżej wspomnianą pracę indy kowaną.—Charakterystyczny wykres M-u o stopniowem spalaniu się nafty jest podany na rysunku (fig. 25). Jest

30.

20 .

10 _

Fig. 25.

to wykreä M-u Dies ela podany przez prof. Sch rotera (Monachium). W tym wykresie mamy, podobnież jak w poprzednim, na odciętych odcinki, wyobrażające objętość gazów, zawartych w cylindrze pod tłokiem, na rzędnych zaś ciśnienia w kilogramach na centymetr kwadratowy. W ciągu pierwszego okresu powietrze zostaje wessane do cylindra; ciśnienie powietrza pod tło-

j-=i

ns:

\\\

t,

o“²*

•f'

kiem, jak widać z położenia krzywej 1—2 spada nieco względem atmosferycznego. Następnie tłok sciska powietrze w cylindrze według krzywej 2—3, która wskazuje, że ciśnienie wzrasta do 30 -^7.—Jest to okres drugi. W tej chwi li gdy ciśnienie podniosło się tak znacznie—zaczyna do cylindra wpryskiwać się nafta, która się spala przy wysokiej ciepłocie (około 600° C) ścieśnionego powietrza Wtryskiwanie nafty i jej spalanie odbywa się przez cały czas, odpowiadający krzywej 4—5 — 6; krzywa ta wskazuje, że ciśnieuie z początku wznosi się do punktu 5-ego, następnie spada; w chwili odpowiadającej punktowi 6-mu, dopływ nafty się przerywa i następuje rozprężenie gazów, spalonych według krzywej 6—7. — Krzywa 4—5—6—7 odpowiada 0-kresowi trzeciemu. Wreszcie okres czwarty stanowi wydmuch spalonych gazów nazewnątrz; ciśnienie pod tłokiem zmienia się według krzywej 7—1.—Płaszczyzna m_4—5—6—7 po odjęciu płaszczyzny 1 —m—2 wyobraża ilość pracy, wykonanej przez gazy wciągu jednego cyklu, t. j. pracy indykowanej M-u. — Stosunek ilości pracy mechanicznej, wykonanej przez gazy w cylindrze, do ilości ciepła, otrzymanego z materya-łu opałowego, zużytego wciągu jednego cyklu, na żywa się współczynnikiem termicznym wydajności procesu danego.—Zaznaczamy przy tern, że ilość energii mechanicznej i ilość ciepła należy wyrażać wjednakowych jednostkach, przyjmując przytem pod uwagę zależność według której 1 kg. ca — 424 kg. m. Ten współczynnik daje się obliczyć teoretycznie, przy porównaniu powyższych wykresów z wykresami idealnemi. Wykres motoru o bardzo szybkim spalaniu się gazów daje się do pewnego stopnia zastąpić przez wykres idealny, przedstawiony na rysunku (fig. 26). Płaszczyzna kreskowana, wyobra-

Fig. 20.

żająca pracę gazów przy tym cyklu, jest ograniczone dwiema krzywemi (adiabatami) i dwiema prostopadłemi do osi odciętych. W punktach przecięcia się tych linij oznaczone są ciśnienia

p i temperatura T gazu.—Według teoretycznych wzorów otrzymane zostały następujące współczynniki wydajności termicznej, zależne od współczynnika ściśnienia gazów. E =    g.—współ

czynnik wydajności.

E = 2,5—3,0—3,5 g = 0,313—0,363-0,402.

Wykres M-u o powolnem spalaniu się nafty w roz-grzanem powietrzu jest bardzo zbliżony do wykresu cyklu Carnota. Jest on wyobrażony na rysunku (fig. 27) linią ciągłą, która składa się

70- 2 ataos.

60-

30-

V?'

20

■do

IBBCMI

Fig. 27.

z następujących odcinków: 1—2 jest linią adja-batyczną, 2—3 jest liują izotermiczną (t. j. taką, która wyobraża zależność ciśnienia gazu od jego objętości przy stałej ciepłocie),

3—4 jest linją adiabatyczną, 4—1 jest linią izotermiczną. Rzeczywisty wykres M-u jest wyobrażony na tym samym rysuku linią przerywaną, która różni się głównie tem od ciągłej, że nie tworzy ostrych wyrostków, podwójnie kreskowanych—wzamian za to mamy nieco szersze pole w środku.—Obliczając spółczynnik wydajności termicznej na zasadzie wzoru matematycznego dla cyklu Carnota, otrzymujemy przy ciśnieniach, wskazanych na wykresie, około 0.70, zatem wielkość, przewyższającą znacznie spółczynniki wydajności, podane wyżej dla wykresu dwóch ad j abat (fig. 26). Ze względu na stratę ciepła przez promieniowanie i inne drobne czynniki, rzeczywiste, wykresy odbiegają od idealnych w ten sposób, że obliczone spółczynniki są nieco większe od tych które w rzeczywistości napotykamy.— Budowa M-ów naftowych, zasilanych naftą o ciężarze właściwym 0,8—0,825 była zapoczątkowana bardzo niedawno; w r. 1888 Dr Schütz w Kolonii, a w r. 1880 Dr K j el s b e r g są znani jako jedni z pierwszych

lii

':\fl

Æÿi

CD

ri

fil

1’

-,

\£

projektodawców M-ów naftowych, które zostały zbudowane i pracowały prawidłowo.—Po zatem Emil Capitaine wr. 1888 podał konstruk-cyę motoru, który z czasem został w części urzeczywistniony przez firmy Świderskiego i Gro ba. — Pierwsze M-y, a także budowane jeszcze przed 5-u laty, posiadały wszystkie wiele wad, jak oto: znaczne i szybkie zanieczyszczania się cylindra i wentylów, nadzwyczaj przykry i nieprzyjemny zapach w pomieszczeniach motorowych i nazewuątrz; częste przerwy w działaniu z powodu zanieczyszczenia lub zepsucia i nierówność biegu. Przyczyną tych wszystkich prawie cech ujemnych M-ów było urządzenie nieodpowiednie tych części, w których tworzy się mieszanina powietrza z parą lub mgłą nafty; przez co znaczna część materya-łu opałowego, niespalona zupełnie, zanieczyszczała w postaci sadzy pewne części mechanizmu, a w postaci cieczy lub gazu wypływała przez rurę wydmuchową. Gwałtowne wybuchy, nie zawsze równomiernej mieszaniny nafty i powietrza, wywoływały bardzo nieprawidłowe działanie części regulujących i nierówny bieg M-u, tembardziej, że czasem, z powodu nieodpowiedniego stosunku ilości powietrza do ilości nafty, wybuchy nie dochodziły do skutku.—Przez dokładne mieszanie nafty z powietrzem i zabezpieczenie dokładnie uregulowanego dopływu nafty i powietrza, jako też i łagodniejszego spalania się mieszaniny, osiągnięto w M-ch współczesnych naftowych: ruch dostatecznie równomierny, zupełne spalanie się nafty, bezwonność wydmuchu i trwałość części składowych motoru, który przy obsłudze odpowiedniej nie jest w działaniu mniej pewnym od machiny parowej. Jako przykład urządzenia obecnych M-ów naftowych może służyć motor stojący firmy „Maschinenbau-Actiengesellschaft” dawniej „Ph. Świderski” w Lipsku (Leipzig-Plagwitz). Przejście nafty w stan lotny, oddbywa się w wy parowy w acz u, który jest stale połączony z cylindrem. Wyparowywacz podgrzewa się lampą naftową i służy zarazem do zapalania w odpowiedniej chwili mieszaniny nafty i powietrza. Do wyparowywacza wtłacza naftę umyślna pompa; regulacya odbywa się przez zatrzymanie na kilka skoków tłoku, dopływu nafty i utrzymywanie w ciągu tego czasu wentyla wydmuchowego w stanie otwartym. Na rysunku (fig. 28) motor jest wyobrażony w przecięciu płaszczyzną pionową. A przestrzeń między podwójnemi ściankami cylindra, wypełniona wodą chłodzącą— B cylinder,*Jw którym porusza się tłok. Z tłokiem za pomocą czopa połączony jest korbowód, który w dalszym ciągu łączy się z korbą. Za pomocą tej korby i korbowodu oddaje się ruch tłoka do wału motoru, na którym osadzone jest koło rozpędowe i koło pasowe. G jest to przestrzeń, w której bywa spalona mieszanina—E wentyl, wpuszczający powietrze, D wentyl wy-

Enc. Powsz. Illustr. S. II. Zesz. 2. T. I.

cg

\B

lwi;

a ms i

YM

fl wzmrr.

Fig. 28.

dmuchowy, F wyparowywacz. Na rysunku (fig. 29) przedstawiony jest w przekroju wyparowywacz, utworzony z małej rurki stożkowa-jf |p4 Pa?

#■

flfĄ

...II

IM

Mi

Fig: 29:

tej F z żebrami c, — G Llampa porouafto-wa, która rozgrzewa wyparowywacz do ciemnej czerwoności. Żebra wyparowywacza mają na celu zwiększenie powierzchni ogrzewanej przez lampę i wzmocnienie ścianek.—Przed początkiem okresu ssania, nafta zbiera się w przestrzeni e’; w czasie zaś ssania powietrze dostające się przez otwór e” wpryskuje naftę do wyparowywacza F, skąd w postaci mgły wydobywa się ona przez otwór f do wnętrza cylindra, mieszając się po drodze z powietrzem wchodzącem przez górny wentyl F. W końcu okresu ściskania mieszaniny palnej pod tłokiem, mieszanina

ta dostaje się do wyparowywacza F przez otwór f i stykając się z rozpalonemi ściankami wyparowywacza, zapału się, pod wpływem czego następuje wybuch w całej przestrzeni G. Sta-widła motoru są urządzone jak następuje: Wałek H (fig. 28), wprawiony w ruch przez wał główny za pomocą pary kół zębatych o stosunku promieni = 2, za pośrednictwem występów na tarczy g otwiera w chwili odpowiedniej wentyl wydmuchowy D. Na tym samym wałku H znajduje się druga tarcza n, która za pośrednictwem drążka K' wprawia w ruch tłok pompy naftowej i rozdzielczy jej mechanizm. W razie, jeżeli M. za-szybko się obraca, drążki poruszające wentyl wydmuchowy i pompę do nafty, zatrzymuje się za pomocą ciężaru umieszczonego na dużem kole zębatem I w położeniu, odpowiadającem otwartemu wydmuchowi. Odbywa się to w ten sposób, że ciężar porusza się pod wpływem siły odśrodkowej i za pośrednictwem drążków wysuwa podpórkę, która zatrzymuje w stanie nieruchomym wentyl wydmuchowy i tłok pompki do nafty.—Aby osiągnąć możliwie równy dopływ nafty do wyparowywacza, pompka X, ssie naftę ze zbiornika O, utworzonego w podstawie M-u, gdzie nafta zuajduje się pod słabem ciśnieniem powietrza, wtłaczanego przez pompę P. — Przy puszczaniu M-u w ruch wywołuje się ciśnienie w zbiorniku O, poruszając ręcznie pompę P; następnie zapala się lampę, podgrzewa wyparowy-wacz i po 5—6 minutach wprowadza się wał w ruch ręcznie; by zmniejszyć przy tern pracę na ściskanie powietrza w cylindrze, wydłuża się chwilowo drążek wentyla wydmuchowego, który przez to dłużej jest otwarty.—Co się tyczy innych M-ów naftowych, to rozmaite składowe ich części mają wiele odmian: Wprowadzanie nafty do cylindra odbywa się w dwojaki sposób: w jednych M-ach, np. Swiderskiego, wpryskuje się nafta z małą ilością powietrza, a większa część powietrza dostaje się przez osobny wentyl. Daimler, Hornsby-Ackroyd, Crosley i inni stosują ten sposób.—W innych zaś M-ach cała ilość powietrza niezbędnego i nafta wprowadzane bywają razem.—M-y w ten sposób działające budują Pristman and Brothers, Deutz, Grob, Alt mann, M. Hille i inni. Zapalanie mieszaniny odbywa się za pomocą wyparowywacza u Świderskiego, Hornsby-Ackroyd a, Groba i innych. Wyparowywacz bywa podgrze-. wany lampą, lub też ogrzewa się tylko przez wybuchy w cylindrze, np. u D ai ml era, Pristman and Brothers, Hornsby-Ackroyd a, obecnie jednak lampa uważana jest za niezbędną dla prawidłowego podgrzewania. Zapalanie odbywa się także za pomocą umyślnych rurek porcelanowych, żarowych, podgrzewanych lampami i mających tylko jeden otwór do wnętrza cylindra. Sposób ten znajdujemy u Deutza, Crosleya, Altmanna, Hillego i innych.—Poza tern z powodzeniem stosują niektórzy zapalanie iskrą elektryczną, wywoływaną albo za pomocą cewki indukcyjnej, zasilanej stosem Greneta (Prist-mann and Brothers w Hul 1), lub mechanizmu indukcyjnego ze stałymi magnesami, wprawianego w ruch przez motor. Ostatni ten sposób jest obecnie powszechnie używany przy M-ach gazowych.—Daimler stosuje rozżarzone wybuchami w cylindrze sztabki aluminiowe. Regulacja szybkości biegu M-ów odbywa się za pomocą regulatorów odśrodkowych zwykłych, lub też za pomocą regulatorów wahadłowych, wyrobionych z jednej masy, która pod wpływem zwiększającej się szybkości motoru, wykonywa coraz większe wahania i drążek z nią połączony przy odpowiedniej szybkości nie zaczepia innych drążków, które przy biegu normalnym są za pomocą pierwszego drążka poruszane. Poza tern stosują się nieraz regulatory o osi poziomej, umocowane tak, jak w M-e Świderskiego na wale sta widłowym. Regulatory działają, albo przez przerwanie wybuchów na przeciąg kilku skoków tłoka, lub też przez stopniowe zmiany w mieszaninie spalonej w cylindrze. W pierwszym rodzaju regulacyi, osiąga się zmniejszenie ilości obrotów M-u przez: 1) zatrzymanie dopływu nafty, przy prawidłowem działaniu innych wentyli,

2) zatrzymanie dopływu nafry i powietrza, a także powstrzymanie wydmuchu, 3) zatrzymanie dopływu nafty i powietrza i otworzenie wentyla wydmuchowego. Ostatnia odmiana jest obecnie uważana za najodpowiedniejszą.—Regulacya przez stopniowe zmiany w mieszaninie w M-ach naftowych stosuje się rzadko, np. w motorach Diese la Wszystkie motory naftowe mają cylindry ochładzane wodą, która, przepływając pomiędzy podwójnemi ich ściankami, ogrzewa się tam, i więcej nie wraca, lub też po ogrzauin ochładza się w przyrządach umyślnych i wraca na-zad. Bywają też M-y ochładzane przez wyparowywanie wody w przestrzeni między podwójnemi ściankami cylindra, np. w lokomobilach naftowych Machczyńskiego. Nieco odmienny jest M. n. D i e s e 1 a, który uniknął urządzenia wyparowywacza; Bańskiego, które także nie posiadają wyparowywacza, mogą być zasilane tylko za pomocą wytworów lżejszych destylacyi ropy nafcianej niż nafty, jak to wykazała praktyka w fabryce Gauz & Comp., która buduje takie M-y. Już wyżej zwróciliśmy uwagę na cechę charakterystyczną M-u D i e s e 1 a, mówiąc o istocie działania M-ów n-ch. M. D i e -s e 1 a nie ma ani wyparowywacza, ani rurki żarowej, zapalającej, ciepłota powietrza, ściśniętego do 30 atmosfer, wystarcza do zapalenia wy-tryskującej stopniowo nafty. Na rysunku M-u (fig. 30, na str. 59) widać jego części składowe główne: cylinder, tłok, korbowód, korbę, wał i koło rozpędowe, które są mniej lub więcej tak samo urządzone, jak w każdym M-e n-ym. Posiada on jednak

4-y wentyle, 1-y do wpuszczania powtetrza, 2-gi do wtryskiwania nafty (właściwie ropy nafcia-

.    .    0,54—0,575 kg.

.    .    0,609 kg.

à petrole”.

HBI

4L

awffjW

Pm

Trni

Dla motoru A. D. Alt mann .    .    .    0,423 kg.

„    „    Świderski. .

„    „    Diesela

.    .    0,375 kg.

.    . 70 HP—0,190 kg.

.    .    8 HP—0,240 kg.

Zużycie opału we wszystkich M-ch podane jest przy obciążeniu prawidłowem i odpowiada M-om o sprawności od 5—10HP (za wyjątkiem M-u Diesela). Powyższe dane odnoszą się do M ów zbudowanych w okresie czasu od r. 1895 do 1900, tylko dane co do motoru Diesela podane są z roku 1902. Jako opał przyjęta jest zwykła nafta o wartości opałowej około 11000 kaloryi na kilogr., z wyjątkiem motoru Diese-1 a, zasilanego ropą nafcianą o wartości opało-

'-rY i

~r

-i

Fig. 30. Motor Diesela.

nej), 3-ci wydmuchowy, 4-y rozruchowy, który działa przy puszczaniu M-u w ruch, za pomocą powietrza ściśniętego. Wszystkie wentyle znajdują się w pokrywie górnej cylindra i są wprawiane w ruch za pomocą drążków, poruszanych tarczami odpowiedniego kształtu, osadzonemi na wale stawidłowym poziomym. — Wał stawidłowy za pomocą dwuch par kół zębatych i wału pośredniego, pionowego, otrzymuje ruch od głównego wału M-u. Regulator, działający na zmianę skoku pompki do nafty jest osadzony na wale pionowym. U podstawy M-u znajduje się pompa powietrzna, która wtłacza powietrze do zbiorników umyślnych. Ciśnienie powietrza w zbiornikach tych utrzymuje się na wysokości 40—45 atm. i służy do wtłaczania materyału opałowego do cylindra roboczego, a także do puszczania M-u w ruch. Sprawność M-ów n-ych zwykłego systemu, przy zastosowaniu kilku cylindrów, pracujących na jeden wał, waha się obecnie od części konia do 50 HP. M-y Diesela od 8 HP do 800 HP (cztero-cylindrowy). — Ilość obrotów na minutę waha się przeważnie od 200 do 300, Ilość materyału opałowego, spalanego w ciągu godziny na jednego konia parowego, sprawności mierzonej na kole pasowem motoru, wynosi według doświadczeń sprawdzonych i pewnych:

Dla motoru Diesela. .

„    „    Daimlera

*    „    Pristman-Brothers 0,548—0,41    kg.

„    „    Hornsby-Ackroyd 0,411—0,31    kg.

„    .    Crosley-Brothers 0,34—0,33    kg.

„    „    M. Grob-Co .    .    0,295—0,426    kg.

fil

E.

Zj :

Fig. 31.

wej około 10580 kaloryj na kilogram. — Literatura: Maryan Lutosławski „Motor Die-sel’a” (1901); tenże „Postęp w budowie i zastosowaniu motorów Diesel’a” (1902); G. Liechfeld „Die Petroleum-und Benzinmotoren” (1901);

I.    O. Knoke „Kraftmaschinen des Kleingewerbes”; Al. Musil „Wärmemotoren” (1899); „Zeitschrift des Vereins der deutschen Ingenieure” od roku 1895—1. Clerc „Gas and Oil Engine”; F. Grover „Mod. Gas and Oil Engines” (1899);

J.    W. Roots „Cykles of. Gas and Oil Engines” (1900); „Gardner D. Hiscok „Gas, Gasoline and Oil Engines”; G. D. Hiscok „Gas and Oil Engines, Design, Construction and operating”; W. Robinson „Gas and Petroleum Engines” W. H. Watkinson „Gas and Oil Engines”; Witz A. „Traité théorique et pratique” tom 2; tenże „Moteurs à gaz et à pétrole” (1895 t. 3); tenże „Moteurs à gaz et à pétrole et

voitures automobiles”: Gabi et „Les moteurs

m p.

chu nie posiada. Topi się przy w. c. 112°C wre przy 299,5°; jest trwalszy od a-N-u: na i wąwóz wystarczają, ażeby wyodrębnić język. „Zda-powietrzu koloru nie zmienia.    l. Szp. je się, że każda osada posiada własne narzecze”,

Naftylamina, ob. Naftyliaki.    ] ce Nimfy greckie (ob.), ich cześć rozpow-

Naftyliaki (C₁₀Hl7NH₂) otrzymuje się przez szechniona jest potrochu po Indyach całych, odtlenienie nitroDaftalinów, lub przy ogrzewaniu szczególnie wśród ludności należącej do kast naftolów z ZnCI₂. 2NH₃. Wyżej wymienionym niższych. Może to są zabytki czci dawnej, odda-sposobem z a-naftolu przy 270°C powstaje a-Na- wanej wężom jadowitym, jak wiadomo, w In-ftyliak w postaci bezbarwnych pryzmatów o ciepło- dyach bardzo pospolitym i groźaym. Od N. ma cie topliwości 50°C i wrzenia 300°C. Kryształy podług niektórych, pochodzić nazwa ludu indyj-a-N-ku na powietrzu czerwienieją; mają zapach skiego, Nagów (ob.).—Por. „Grande Encyclop.” nieprzyjemny; w wodzie rozpuszczają się trudno, (Lamirault) t. XXIV, str. 704).    Ked‘^

w alkoholu i eterze bardzo łatwo. a-N-k służy j Naga, czyli Nago wie („nieprzezwyciężeni ), do otrzymywania azobarwników. ß-N-k powstaje lud zamieszkujący w Manipurze i w górach, po dwu lub trzydniowem ogrzewaniu do 160° które stąd ciągną się na północ. Rozpadają się ß-naftolu z amoniakiem. Tworzy kryształy w po- jak wszystkie ludy górskie na mnóstwo nieza-staci błyszczących bezbarwnych tabliczek; zapa- leżnych plemion, istnieje pomiędzy nimi około

30 narzeczy, najmniejsze wzgórze, rzeczka, lub

Nâga (Mitol. ind.). W pojęciu Indów są to dziś a często sąsiednie wioski nie wiedzą o swojem istoty mające postać na pół ludzką na pół wę- istnieniu, podróżnik angielski z pomocą lunety żową. Podług podań bramińskich, matką ich ma widział osady, o których w wiosce, go podej-być Kadru, jedna z żon Kaęyapy, zamiesz- i mującej, nigdy nie słyszano. Każde plemię ma kują zaś świat podziemny (Pâtâla), nazywany też j swoje zwyczaje, które troskliwie pielęgnuje. Nie-od ich imienia Nâga-loka (świat wężów). Licz- które z tych plemion podlegają silniej już zorba ich wynosi 1000; ciało zwinięte jednego ganizowanej władzy dynastów miejscowych, in-z nich, zwanego Nâga-Çecha, służy za po- ne rządzą się zasadami gminowładnemi: rN. nie słanie bóstwu Wisz nu (ob.), a podniesione licz- mają rządu, nie uznają pomiędzy sobą króla ne głowy jego, tworzą nad bóstwem rodzaj bal- 1 drwi4 z podobnej idei. Zapytani o wodza, dum-dachinu (ob. ryc.). Jeżeli ten N. poruszy się, to nie wtykają włócznię w ziemię i oświadczają wtedy powstaje trzęsienie ziemi. O N-ch innych że nie mają innego radży. Jako mówców, wy-także baśni różne, podobne opowiadają. Spoty znaczają kiïku starców, słynących z rozsądku,

IslJJ

w*:

a może częściej jeszcze posiadających wpływ wskutek swojej zamożności”. Chociaż w rysach swoich posiadają wiele rysów mongolskich, należy N-ów zaliczyć do ludów indonezyjskich. Zwłaszcza zwyczaje zbliżają ich do Dajaków i in-t „    nych Indonezyjczyków. Polowanie na głowy,

mm    zwyczaj używania piór i różnobarwnych włosów

tkać-

■    ~:4-

dla ozdoby, kształt długi tarczy, technika twa, morongi t. j. domy męzkie (ob. Mę s^jpjllMWE kie kluby), te zwyczaje i urządzenia charak-teryzujące Indonezyjczyków, istnieją i u N-ów. Liczą N - ów około 300000 głów, rozróżniają

jgiggggj; pomiędzy nimi odłam językowy wschodni (Anga-Ęsgm mi, Kanpui), środkowy (Lhotów, Hoów), wreszcie wschodni (Nangtów, „nagich“). W granicach As-samu w r. 1891 znajdowało się 101568 N-ów. W r. 1880 zwyciężeńi przez Anglików, musieli uznać władzę rządu angielskiego. Rezydent angielski dla N-ów przebywa w Kohimie. Wiele wiadomości o N-ach znajduje się w rocznikach oddziału bengalskiego Towarzystwa azyatyckie-go (Jour. As. Soe. Bengal.), a mianowicie prace Butlera, 1875—6, Hodgsona 1865,Peeta 1871, oraz w rocznikach wielkobrytańskiego instytutu antropologicznego, Jour. Anthr. Inst., zwłaszcza Woodthorpea 1882 i 1890, Peala 1874; Miss Godden świeżo zebrała i uporządkowała cały wtedy zawsze z po za nich wznosi się szyja materyał dotyczący N-ów w Jour. Anthr. Inst. i głowa okularnika, jako znamię ich rodu. — N. 1896—7 (tomy XXVI i XXVII). O języku N-ów: rodzaju żeńskiego zwie się Nagi. Są to bóstwa Soppitt „A short Account of the Katcha-naga tri-podrzędne wody i burz, nieco przypominają- be with grammar” (Chillong 1884); Mac Cabe

PÜE

Fig. 32. N a*g a Çecha skłębiony płynie po Morzu mlecznem (ob.), na nim spoczywa bóstwo W i (podług Vollmera „Vollständiges Wörterbuch der Mythologie etc:”—wyd. 3-e Tab. CXX, ryc. 414).

kamy istoty te również w legendach dotyczących Buddhy (ob.).—Pomniki buddhyjskie, starożytne wyobrażają N-i, jako węże okularniki (ob) o pięciu głowach, a sztuka indyjska dotąd przeważnie im postać tę nadaje, chociaż wystawia je też, jako istoty o kształtach ludzkich, jeno

„Outliwe grammar of the Angamie Nagar language, (Kalkutta 1889); Clarke „Ao Naga gram-

lub więcej tygodni do przystawienia świadków. W Małopolsce dowód ze świadków przeprowadzał się wobec sądu; w Wielkopolsce natomiast strony stawały przed t. z w. „prawidlnikiem” (ob ), którym był zwykle podkomorzy, i przed nim na-ganiony oczyszczał się z zarzutu, co następnie prawidlnik zeznawał sądowi. Oczyszczano się za pomocą świadków, a niekiedy także za pomocą dokumentów. W Małopolsce przez cały wiek XIV oczyszczano się za pomocą sześciu świadków z rodu ojczystego, którzy zeznawali, że naganiony jest ich bratem, z ich krwi i rodu, ich herbu i zawołania; w Wielkopolsce natomiast, w Łęczyckiem i na Mazowszu, przedstawiano sześciu świadków z trzech rodów czyli klejnotów, prawidłowo dwu z rodu ojca, dwu z rodu matki, a dwu z rodu babki ojczystej. Zwyczaj wielkopolski ustalił się w początkach XV wieku także i w Małopolsce. Niekiedy sądy zadawalały się przysięgą sześciu świadków tylko z jednego klejnotu lub dwu, niekiedy znów liczbą świadków mniejszą niż sześciu. W innych znów razach stawali świadkowie aż z czterech klejnotów (czwartym był ród babki macierzystej), lub też, obok przepisanych sześciu świadków, stawało jeszcze kilku szlachty, którzy swą przysięgą popierali przysięgę świadków. Obok świadków produkowano też niekiedy dokument stwierdzający, że naganiony, jego ojciec, dziad, stryj, brat oczyścili się z zarzutu nieszlachectwa. Gdy naganionemu udał się dowód szlachectwa, wówczas naganiającego spotykał kara. Pierwotnie karano wyrwaniem jeżyka, ale karę tę zamieniano na pieniężną, zwaną „piętnadziesta” (ob.), wynoszącą 3 grzywny, którą płacono w wysokości podwójnej, bo sądowi i naganionemu. Sądy jednak zmniejszały niekiedy tę karę lub podwyższały ją. Sprawą N-y i wywodu szlachectwa zajmowały się też konstytucye sejmowe wieku XVII, które zaczęły wymagać większej ścisłości w dowodzie szlachectwa. Konst, z r. 1601 wymaga, aby przed sądowem rozstrzygnięciem dowodu ze świadków, wprzód na sejmiku deputac-kim województwa pozwany, ogłosiwszy swój pozew przed szlachtą, wywiódł się i z jej świadectwem, dopiero poszedł na sąd. Przepis ten powtórzyły konst, z r. 1690 i 1726. Konst, z r. 1633 wymagała, by po wywodzie na sejmiku, prócz zeznania świadków, także składano dowody piśmienne szlachectwa, jak oto: działy, inter-cyzy, aktjr dotyczące nabycia lub alienacyi dóbr ziemskich. Za fałszywe zeznanie konst, z r. 1601 I nakazała karać świadka utratą szlachectwa

mar”, (Chillong 1893).

s. K.

Nagana szlachectwa w Polsce. Już najdawniejsze źródła dziejowe polskie objaśniają nas, że szlachta polska posiadała bardzo silnie wyrobione poczucie wyższości swego pochodzenia, którem wyróżniała się od innych warstw społeczeństwa. Stąd zarzut nieszlachectwa, uczyniony szlachcicowi, był uważany za bardzo ciężki, a dotknięty nim musiał pod grozą utraty swej czci szlacheckiej oczyścić się z tego zarzutu, czyli—jak mówiono—„ukarać swoje szlachectwo”.

Zarzut nieszlachectwa zwano współcześnie naganą lub przyganą szlachectwa (vituperatio. vülipensio, depravatio, dehonestatio, inculpatio, im-putatio, condemnatio). Nieszlachectwo zarzucano sobie w Polsce przy różnych sposobnościach: w kłótni lub zwadzie, ale także w przewodzie sądowym, gdzie zarzut taki był niekiedy środkiem obrony bardzo skutecznym. Tak świadkom, przedstawionym sądowi, strona przeciwna zarzucała niekiedy nieszlachectwo, by ich nie dopuścić do świadczenia; powodowi skarżącemu o na wiązkę (ob. Nawiązka) za rany lub głow-szczyznę (ob. Głowszczyzna), zarzucano, że raniony, względnie zabity, nie był szlachcicem i że z tego powodu należy się nawiązka (głowszczyzna) niższa. Naganić szlachectwo można było w sposób rozmaity. Dość było powiedzieć, że się jest lepszym od drugiego, aby mu tem-samem przyganić w szlachectwie, albo zarzucić mu, że ojciec jego lub matka nie byli szlachtą, albo, że on nie jest pochodzenia ślubnego, że przesiaduje w mieście, płaci czynsz, że jest myt-nikiem, dzierżawi karczmę, szynkuje piwo, jest rzemieślnikiem albo prostym sługą. Zaprzeczenie komu prawa do nawiązki lub głowszczyzny szlacheckiej było temsamem naganą szlachectwa, zarówno jak odmówienie komu pozwu na piśmie, lub posądzenie go o kłamstwo, tchórzostwo, fałszowanie monety lub kradzież. N. uczyniona ojcu spadała na dzieci; jeżeli ojciec oczyścił się, temsamem i dzieci były oczyszczone, gdy zaś ojciec zmarł przed oczyszczeniem się — dzieci musiały się oczyścić. Dotknięty N-ą oczyszczał się wobec sądu bez względu na to, czy ten kto mu naganił na termin stanął lub nie. Naganić szlachectwo można było nietylko mężczyźnie ale i niewieście. Pierwotnie naganić szlachectwo mógł komuś także nieszlachcic, więc np. kmieć lub mieszczanin, ale od czasu statutu warckiego (r.

1423) kmieć nie mógł nikomu naganić szlachectwa. Z zarzutu nieszlachectwa oczyszczano się [ i dóbr. Kto szlachectwa swego nie wywiódł, w Polsce w sądach: ziemskich, grodzkich, wie- L tracił je wraz z dobrami, których połowa przy-cowych i nadwornych, ale najczęściej w grodz- ( padała skarbowi państwa, a połowa donosicie-kich; na Rusi natomiast w ziemskich. Naganio łowi; kto zaś dóbr nie miał, Biedział pół roku ny musiał pozwać naganiającego i wymienić swój w wieży (K. z r. 1589 i 1633). Kto wreszcie za-herb i swych świadków, których wpisywano do rzucił drugiemu nieszlachectwo, a sam siebie ksiąg sądowych wraz z rotą przysięgi wykonać z zarzutu nieszlachectwa nie oczyścił, podczas się mającej, poczem wyznaczano termin kilku gdy naganiony swoje świadectwo należycie wywiódł, miał być wedle konst z r. 1633 karany na gardle.— Statut litewski, redakcyi trzeciej, na Litwie obowiązujący (1588) zawiera również postanowienia o naganie i oczyszczeniu szlachectwa.

dowodzić sześciu świadkami, stanem sędziemu równymi, a przedtem ma złożyć temu sędziemu trzy grzywny lub skórki kunie, które ten sędzia sobie zatrzyma, gdy wykaże, że sprawiedliwie osądził. Zaczepiający wyrok podsędka ma po-przód złożyć trzy wiardunki (tj. 36 groszy) albo skóry wilcze, zaczepiający zaś wyrok sędziego kasztelańskiego, ma złożyć skóry baranie. Wedle statutów małopolskich tegoż króla, strona powinna zaraz naganić wyrok sędziego, jeżeli uważa go za niesprawiedliwy, gdyż inaczej sprawa staje się rzeczą osądzoną. Kto nagania wyrok kasztelana krakowskiego ma dać skórki gronostajowe, kto kasztelana sandomierskiego lub lubelskiego — łasicze, a takie same skórki, gdy nagaui wyrok któregokolwiek wojewody. Kto nagani wyrok sędziego krakowskiego lub sandomierskiego ma dać skórki kunie, gdy podsędka —lisie, gdy podkomorzego—6 grzywien, gdy komornika— 6 skojców (12 groszy), gdy sędziego kasztelańskiego — pół grzywny (24 grosze), gdy pisarza ziemskiego — skórki lisie, gdy kasztela-

Statut ten wymaga tylko czterech świadków do oczyszczenia — dwu z rodu ojca i dwu z rodu matki (R. III art. 19). Cudzoziemiec, któremu zarzucono nieszlachectwo, oczyścić się może świadectwem tylko dwu szlachty (tuziemców albo cudzoziemców), iż jest szlachcicem, zamiast świadectwa dwu szlachty wystawia pismo urzędowe z tych stron, z których pochodzi, poświadczające, że jest szlachcicem (R. III art. 21).

rok niesprawiedliwy, wówczas zwrócić ma skóry, względnie pieniądze, a nadto płaci karę, t. zw. „piętnadziesta” (tj. 3 grzywny). Gdy naodwrót naganiający upadnie w dowodzie, wówczas skóry te, względnie pieniądze, przypadają naganio-nemu sędziemu, a nadto naganiający płacić ma karę piętnadziestą Owe skórki zwierzęce, względnie pieniądze, zwano technicznie kocem (vadium, zakład). Formula processus iudiciarii z r. 1523, dla ziem Krakowskiej, Sandomierskiej, Lubelskiej, Ruskiej, Bełskiej i Podolskiej wydana, dozwoliła stronom używać prostego odwołania się od wyroku sędziego ziemskiego lub grodzkiego, czyli apellacyi zamiast N-y, i sprawę taką miał rozstrzygać sąd wiecowy lub sejmowy. Apellaeya taka nie zarzucała winy sędziemu, nie była więc N-ą sędziego, ale zwykłem odwołaniem się od wyroku do władzy wyższej. Gdy sąd apellacyjny zniósł wyrok zaczepiony, wówczas strona przeciwna płacić miała stronie apel-lującej trzy grzywny, gdy zaś naodwrót wyrok został zatwierdzony, wówczas apellujący płacił trzy grzywny przeciwnikowi. Pojęcie apellacyi, jako środka prawnego, odróżniającego się od N-y, nie było prawu polskiemu obce, także przed wprowadzeniem Formulae processus, gdyż np. przywilej mielnicki Aleksandra z r. 1501, albo Statut Zygmunta I z r. 1507 wyraźnie mówią o apellacyi, jako o środku prawnym. Formula chciała zapewne przyznać apellacyi szersze zastosowanie. Jakkolwiek ze stylizacyi od-

Szlachcic, pochodzący z innej ziemi lub innego powiatu, któremu zarzucono nieszlachectwo, musi udać się do ziemi lub powiatu skąd pochodzi i, zebrawszy braci, stryjów i krewnych, wywieść swe szlachectwo przed sądem grodzkim lub ziemskim, który mu na to wyda poświadczenie szlachectwa dla użytku sądu, w którym sprawa się toczy (R. XI art. 50). Gdy naganiony oczyścił się, naganiający ponosi karę 20 niedziel wieży, a nadto wynagrodzić musi naganionego; ale na- na (ale nie sandomierskiego lub lubelskiego) — ganionemu cudzoziemcowi zwrócić musi tylko 6 grzywien, i to zanim przyjdzie do rozprawy, wyłożone na oczyszczenie się wydatki (R. 111 Gdy sędzia przekonany zostanie, że wydał wy-art. 19 i 21). Kto jednak sam nie dowiódł swego szlachectwa a zarzucił nieszlachectwo drugiemu, który się oczyścił, ten ma być przez kata bity miotłami u pręgierza, a potem wyświecony (R. III art. 22).—Literatura: Helcel „Dawne prawo prywatne polskie w Krakowie*

(1874); Hube „Prawo polskie w XIV w. Sądy, ich praktyka i stosunki prawne społeczeństwa w Polsce ku schyłkowi XIV wieku* (Warszawa 1886); Wł. Semkowicz „Nagana i oczyszczenie szlachectwa w Polsce XIV i XV w.”, Lwów 1899 (Studya nad historyą prawa polskiego, wydawane pod redakcyą Oswalda Balzera, Tom I

zesz. I).

Nagana wyroku w przewodzie sądowym polskim. W średniowiecznym przewodzie sądowym polskim, strona, niezadowolona z wyroku, miała środek prawny, którym było naganienie (na-rzeczenie, ruszenie) sędziego (po łac. mołio).

Było to pociągnięcie sędziego do odpowiedział ności przed sądem wyższym za to, że wydał wyrok niesprawiedliwy. N. rodziła tedy spór strony ze sędzią. Sędzia naganiony musiał się stawić osobiście przed sądem wyższym i dowieść, że osądził sprawiedliwie. Według postanowień statutów wielkopolskich Kazimierza W. jeżeli sędzia wydał wyrok w obecności króla, starosty albo na rokach wiecowych w obecności wojewody i rycerstwa, wówczas wyrok jego nie może być naganiony, gdyż nie on sam sądzi, ale więcej osób. Gdy jednak sędzia wydał wyrok pod nieobecność tych osób, wówczas wyrok jego / nośnego ustępu Formulae processus nie wynika można naganić, a sędzia ma dowodzić swymi ko- jakoby przez wprowadzenie apellacyi, jako środ-legami, z którymi wówczas na sądzie zasiadał, ka prawnego, została zabronioną dawna N. (mo że sądził sprawiedliwie. Ktoby jednak chciał cya), przecież konst, sejmu piotrkowskiego z r. dowodzić, że sędzia sądził niesprawiedliwie, ma 1538 nDe motione iudicis” dowodzi, że apella-

Dr Al. W.

szawa 1886).

P. Chm.

cya wyparła z użycia dawną N-ę, która utrzymywała się tylko w Wielkopolsce. Ponieważ sędziowie okazali się niedbałymi i wydawali wyroki przeciw prawu i zwyczajom, przeto konst, z r. 1538 przywróciła N-ę nazad. Odtąd strona, niezadowolona z wyroku, mogła oświadczyć sędziemu, że wyroku jego, jako niesprawiedliwego, nie przyjmuje, ale sędziego „rusza”, t. j. nagania. Wówczas woźny wyznaczał sędziemu natychmiast termin na najbliższy sąd sejmowy, a N-ę i wyznaczenie terminu wpisywano do ksiąg sądowych. Instytucya N y nie przetrwała w Polsce wieku XVI. Konstytucye z tego wieku używają wprawdzie jeszcze wyrażenia „motio*, a statut Zygmunta Augusta z r. 1550przepisuje jeszcze, że sędzia powinien „sentencyę swą personaliter expurgowaô na wiecach”, ale apel-lacya wypiera wkrótce mocyę z praktyki sądowej. Marcin Kromer w swej „Polonii” (wyd. 1-e r. 1575) utrzymuje, że zwyczaj moeyi wychodzi z użycia. Prawo mazowieckie nie znało N-y wyroku w tej formie, w jakiej była używana w Wielko- i Małopolsce. Wedle statutu zakroczymskiego ks. Bolesława IV z r. 1453, od wyroku sądu ziemskiego można było odwoływać się do sądu samego księcia, ale należało się tego potrzykroć domagać od sądu ziemskiego. Za to trzykrotne domaganie się wpisywano odwołującemu się kary, a mianowicie za pierwsze dwa po sześć grzywien, za trzecie t. zw. „pięt-nadziestę”, poczem sprawę odsyłano do księcia. Gdy książę wyrok zatwierdził, wówczas apellujący popadał w kary pieniężne, powyżej wymienione; gdy zaś wyrok zniósł, apellujący wolny był od kar. Nie była to zatem N. ale apellacya. Zresztą przywilej Zygmunta I z r. 1529 dla Mazowsza stwierdza wyraźnie, że jest to przeciwne zwyczajom księstwa Mazowieckiego, by sędziów za zły wyrok pociągać przed sąd królewski. — Literatura: Bandtkie-Stę-żyński „Historya prawa polskiego” (Warszawa 1850); Hube „Ustawodawstwo Kazimierza Wielkiego” (Warszawa 1881); tenże „Sądy, ich praktyka i stosunki prawne społeczeństwa w Polsce ku schyłkowi XIV wieku” (Warszawa 1886); Balzer „Geneza Trybunału Koronnego” (War-

Dr Al. W.

Naganowski Edmund, pseudonim E. Działo sza (* ok. r. 1860), publicysta i powieściopi-sarz, osiedlony w Anglii jako urzędnik w Muzeum Brytańskiem, od lat 18 zasila rozmaite czasopisma („Bibliotekę Warsz., „Słowo” warsz. i in.), obfitemi korrespondencyami, pisanemi żywo i zajmująco. Obok publicystyki dał też parę prób talentu powieściopisarskiego, w którym atoli zdolności spostrzegacza społecznego przema-gają nad subtelniejszą psychologią i obrobieniem artystycznem. Czytano jednak z niemałem zajęciem takie opowiadania, jak: „Hessy 0’grady” (ze stosunków irlandzkich r. 1885) lub „Anglia wszechmożna” (r. 1891), bo w nich żywo tętniły sprawy mogące zainteresować szersze koła społeczeństwa, a narracya nie odznaczała się wprawdzie wyższemi zaletami stylowemi, lecz nie nużyła bynajmniej. Warto też zaznaczyć, że N. dał kilka studyów ze współczesnej literatury angielskiej, co prawda, także z punktu głównie publicystycznego rozpatrywanej; autor zawsze umiał tym zarysom nadać cechę aktualności, mając na myśli potrzeby krajowe.

Nagasaki (Nangasaki), miasto w Japonii, na brzegu zachodnim wyspy Kiusziu, stolica prowincyi Hizeu i port otwarty dla cudzoziemców; leży pod 32°43' szer. półn. i 129°46'dług. wsch. od Greenwich, przy końcu długiej i wąz-kiej zatoki w malowniczej miejscowości. Jest to jeden z najgłębszych i najbezpieczniejszych portów japońskich; z trzech stron osłaniają go wysokie na 300 — 400 m. góry, z czwartej, zachodniej, wyspa Takaboko, z której stromych skał zrzucono ongi wielu chrześcian do morza; Holendrzy nazwali ją z tego powodu Pap enberg (księża góra). Ulice są wązkie, tak w mieście japońskiem, jak i w położonej dalej dzielnicy chińskiej; dzielnica europejska, położona nad brzegiem morza, jest rozległa i czysta. Z insty-tucyj publicznych zasługują na uwagę: szpital, szkoła lekarska, zakład dla obłąkanych, arsenał, warsztaty okrętowe, więzienie i ogród botaniczny. N. jest siedzibą wielu towarzystw missyjnych i liczy 65 374 mieszk., w tej liczbie 400 Europejczyków i Amerykanów i 700 Chińczyków. Przemysł dostarcza wyrobów szyldkretowych, z laki i perłowej macicy; oprócz wyżej wymienionych wyrobów wywożą z N. znaczną ilość porcelany, tytuniu, herbaty, oleju i kamfory. Handel N. staje się jednak coraz mniejszy w po równaniu z Jokohamą i Kobe. Statki parowe utrzymują komunikacyę pomiędzy N. a, Koreą, Chinami, Hongkongiem, Władywostokiem i Ameryką Północną; w r. 1894 wypłynęło z N. do portów zagranicznych 514 parowców, objętości 815 807 tonn i 24 żaglowców o 18 668 tonnacli. Port N. otwarty został najprzód dla Portugalczyków, od r. 1649 do 1859 tylko dla Chińczy-kówi Hollendrów. Ostatni z nich mieli na usypanej sztucznie wyspie Deszima swój skład i więzienie; chińska zaś faktorya, otoczona murami, leżała w środku miasta.

Nagato, prowineya Japonii, na południowo-zachodnim cyplu wyspy Nippon. Jej daimjo (ob.) odegrał rolę rozstrzygającą, podczas rewolucyi w r. 1868 i odniósł zwycięstwo pod Tusimi (27 stycznia), które zapewniło tryumf mikada. Wielkie znaczenie prowincyi N. wynikało z jej położenia nad cieśniną pomiędzy wyspami Nippon i Kiu-siu, wskutek tego N. panowała nad wejściem do wewnętrznego morza japońskiego. Daimjo ustawił był nad cieśniną baterye, zniszczone w r. 1864 przez połączone eskardy Francyi, Anglii, Hollandyi i Kossyi.

Auges” (Tybinga 1866), „Behandlung der Amaurosen und Amblyopien mit Strychnin” (tamże 1871), „Die Anomalien der Refraction und Accomodation des Auges“ (1880, w Graefego i Saemischa „Handbuch der gesammten Augenheilkunde”) i „Die Vorbildung zum medici-nichen Studium und die Frage der Schulreform” (Tybinga 1890). W r. 1870 założył rocznik p. u. „Jahresbericht über Leistungen und Fortschritte im Gebiete der Ophthhalmologie” i redagował go do r. 1878; od r. 1881 wydawał „Mittheilungen aus der ophthalmiatrischen Klinik in Tübingen. — Por. „Biograph. Lex. der hervorrag.

Dr J. P.

Nagawski Józef Michał, ksiądz, wierszopis polski; żył w pierwszej połowie wieku XVIII, był proboszczem w Jurkowie. Zostawił wiele wierszy religijnych; niektóre z nich są dosyć gładkie; ogłosił drukiem m. in. „Święta Pańskie symboliczno i polityczno wyrażone” (Kraków 1724); „Uroczystość czyli hymny i akty duszy pokutującej” (Kraków 1729); „Akt zbawienia, miłość Pana Boga, miłość miłości ukrzyżowanej” (Kraków 1755), „Rex cordium amor Deus” (Kraków 1730).

Nagel, Nagiel. Herb polski. Na tarczy w po lu srebrnem — sprzączka czerwona od ostrogi. Nad hełmem w zawoju w pasy czerwone i srebrne między dwoma skrzydłami — prawem srebrnem, a lewem czerwonem, takaż sprzączka,

4L

Yi

0,

Fig. 33. Nagel, Nagiel, herb polski.

jak na tarczy. Labry czerwone podbite srebrem. Używa go rodzina westfalska Nage 1 von D orha-gen, w XV stuleciu do InflaDtprzybyła. — Sieb-macher 111,11, tablica 139, tekst strona 375; Ostrowski.

Nagel Albrecht Edward (* w Gdańsku d. 14 czerwca r. 1833 — f w Tybindze d. 24 lipca r. 1895), lekarz, znany jako okulista. W r. 1851 zapisał się do wydziału lekarskiego w Królewcu, następnie przeszedł do Berlina i tam kształcił się głównie w okulistyce pod przewodnictwem Graefego (ob.). Dyplom doktorski osiągnął w r. 1855 i niezadługo potem osiadł jako lekarz w Gdańsku, gdzie zajmował się z powodzeniem przeważnie leczeniem chorób ocznych, nie zaniedbując przytem pracy nad nauką. W r. 1864 przeniósł się do Tybingi i zo-Btał tamże docentem prywatnym oftalmologii, w r. 1867 mianowano go profesorem nadzwyczajnym tegoż przedmiotu; nakoniec w r. 1874 posunięto go na profesora zwyczajnego, oraz na dyrektora kliniki ocznej. Stanowiska te zajmował do śmierci.—N. zarówno pod względem teoretycznym, jak praktycznym należał do bardzo wybitnych okulistów połowy drugiej wieku XIX i przyczynił się niemało do postępu i rozwoju uprawianego przez siebie działu lecznictwa. Z licznych prac jego wymieniamy tu tylko. „Das

Sehen mit zwei Augen” (Lipsk 1861), „Die Refractions - und Accomodation - Anomalien des

Aerzte” (t. IV, str. 331).

Nagiel Henryk (* r. 1859—f 1899), publicysta, rodem z Warszawy, w r. 1880 ukończył uniwersytet tamtejszy ze stopniem kandydata praw. Pracę literacką rozpoczął w r. 1874 jako gimnazista, kiedy w „Kolcach” wydrukowano pierwszy jego wiersz satyryczny, podpisany pseud. Henio Żaba. Odtąd przez cały szereg lat był spółpracownikiem tego pisma. Po wstąpieniu do uniwersytu współpracował stale w „Antrakcie”, i w „Kuryerze Warszawskim”. Pisywał też i do innych pism, umieszczając w nich nowelle, poezye oryginalne i tłómaczone. W r. 1884—5 był współredaktorem „Dziennika dla wszystkich”; w r. 1888 faktycznym przez kilka miesięcy kierownikiem „Wędrowca”. Jednocześnie od r. 1881 zajmował się adwokaturą i wydał dwie duże, sensacyjne powieści ze stosunków warszawskich, nakładem „Biblioteki romansów”. W r. 1888 wyjechał za granicę i już nie powrócił. W r. 1889 przybył do Ameryki i odbył ponowny termin dziennikarski przy buffaloskiem „Echu”, kiedy redaktor Sad o wski (pseudon.) otrzymawszy urząd państwowy, powierzył mu prowadzenie pisma. Brał początkowo 6 dolarów pensyi na tydzień; pracował jako redaktor, administrator, ekspedytor, a nawet zecer, gdyż sztuki zecerskiej nauczył się podczas pobytu w r. 1888 w Pa ryżu. Pozostał przy „Echu” do sierpnia r. 1889. W końcu tego roku, gdy „Bocian” Słupskiego zmarł na anemię, Sadowski postanowił wydawać nowe, trzecie z kolei w Ameryce pisemko „humorystyczne” p. n. „Kukuryku”. N. choć nie podpisany, redagował je przy pomocy d-ra Czupki (ob.), który przysyłał z New-Yorku swój „Kącik Osy”. Pisemko to obudziło wielkie zainteresowanie i zyskało sobie pochwały nie tylko prasy amerykańskiej, ale i europejskiej. Trwało to kilka miesięcy, dopóki N. nie rozszedł się z Sadowskim. Następnie, po różnych przejściach pomniejszych, N. został w r. 1894 redaktorem „Telegrafu” w Chicago, pisma o barwie umiarkowanej; brak kapitału nie pozwolił rozwinąć pisma, które podobno odrazu zyskało 2 000 prenumeratorów. W końcu września tegoż roku N. objął redakoyę „Dziennika chicagoskiego”, starając się,

P, Ohm.

J. B.

szedł do bogatej kolekcyi; zbiory jego, z wyjątkiem obrazów, zakupił rząd w r. 1835 dla muzeum w Berlinie. Od r. 1821 N. był prezesem naczelnego urzędu pocztowego, od r. 1823 poczt-mistrzem generalnym; zreorganizował pocztę w duchu postępowym, choć nie był wolny od pewnych przesądów, jak np. pod względem dróg żelaznych. Od r. 1824 do 1835 był przedstawicielem Prus przy Radzie związkowej we Frankfurcie n/M; w r. 1835 wrócił na stanowisko pocztmistrza generalnego.

Nagłosz (Oxyporus), rodzaj chrząszczów (Coleopter a), do rodziny kusaków (Staphylinidae) zaliczony; owady te uzbrojone są w zgięte nieco ku końcowi, mocno rozszerzone i spłaszczone różki, nitkowate głaszczki oraz w błoniasty, na końcu rozszczepiony języczek; głowa szersza od tarczki szyjnej, która znaczniej jest rozwinięta na szerokość niż na długość i węższa od pokryw; trzy znane w Europie gatunki tego rodzaju żywią się skórą i futrem—są zatem szkódnikami. Najpospolitszy u nas gatunek N. rudy (O. rufus)

K. K-ć.

aby on był „pismem informacyjnem w jak naj-szerszem znaczeniu tego wyrazu, "ażeby nic, co ludzkiego nie było mu obcem”. Istotnie dziennik ten stał się w Chicago najpoczytniejszym między wychodźcami. W r. 1894 z powodu wystawy lwowskiej N. ogłosił w Chicago bardzo zajmującą książkę p. n. „Dziennikarstwo polskie w Ameryce i jego 30-o letnie dzieje” (str. 130 ścisłego druku). Jest to jedyna dotąd tak szczegółowa praca w tym kierunku. Szczegóły o działalności N-a z niej zaczerpnąłem. O dalszych pięciu latach jego życia nie posiadamy już dokładniejszych wiadomości. Śmierć tego ruchliwego i uzdolnionego publicysty ledwie zaznaczono w naszych czasopismach. Prace jego nie mają literackiego znaczenia, ale w historyi dziennikarstwa nie mogą być pominięte. Pisał dość poprawnie, a zawsze żywo.

Nagij (Na g oj), nazwisko rodu szlacheckiego, rossyjskiego, spokrewnionego z carem Iwanem Groźnym. Głową rodu był Semen Grigoro-wicz Naga, który w r. 1495 przybył z Tweru do Moskwy i został bojarem Iwana III, jako bojar służył i syn jego Iwan, a wnuk Michał (f r. 1525) i jeden z prawnuków Fiedor Niemy (f r. 1558) byli łowczymi. Anatazy Fiedorowicz, okolniczy, posłował do Krymu (1563—1572). Uprzedził Iwana IV o zamierzo-nem przez chana Dewlet-Giereja oderwaniu Astrachania i o no wem zbrojeniu się Tatarów przeciwko Moskwie. Za to wzięto go pod straż, został jednak wkrótce uwolniony i wymieniony przez Tatarów na jednego z dygnitarzy tatarskich, będącego w niewoli w Moskwie. Michał Fiedorowicz (f r. 1612), wojewoda, brat rodzony carowej Maryi, wraz z siostrą został zesłany do Uglicza (r. 1584). W r. 1591 za brak opieki nad carewiczem Dymitrem i samowolne rozprawienie się z zabójcami uwięziony. Dymitr Sam oz w ani ec wrócił mu wolność i mianował wielkim koniuszym. Po upadku Dymitra służył Wasylowi Szujskiemu (1606) uczestniczył w bitwie z Bołotnikowem i La-puszowem. W r. 1607 pobił oddział Massalskiego. Marya Fiedorówna (f r. 1612) była siódmą żoną Iwana Groźnego. Po jego śmierci (1584) wraz z synem, carewiczem Dymitrem, i braćmi wydalono ją do Uglicza. Na nią i na jej krewnych złożono następnie całą winę śmierci Dymitra, wskutek czego zmuszono Maryę do wstąpienia do klasztoru, mianowicie do pustelni Mikołajewskiej nad rzeką Wiką w pobliżu Czerepowca. Po wystąpieniu Dymitra Samozwańca, Marya i jej krewni zostali sprowadzeni do Moskwy. Ród N. wygasł na Wasilu Iwanowiczu w r. 1650.

Nagler Karol Ferdynand Fryderyk von, mąż stanu pruski (* 1770 w Ansbachu — f 1846), uczył się prawa i kameraliów w Erlangen i Gietyndze, pod Hardenbergiem (ob.) został urzędnikiem w administracyi ziem Ansbachu

Enc. poważ. Ilustr. S. II. Zesz. 2. T. I.

i Bayreuthu, w r. 1802 tajnym radzcą legacyj-nym w Berlinie, w r. 1809 radzcą stanu i dyrektorem sekcyi w ministeryum. Już w r. 1810 opuścić musiał służbę czynną z powodu swych zapatrywań reakcyjnych; zajął się wtedy z wiel-kiem zamiłowaniem zbieraniem dzieł sztuki i do-

(długość 6—8 m.).

Nagłośnia (Epiglottis) anat., ob. Krtań.

Z Nagłowic Rey Mikołaj ob. Rey.

Nagłowice, wieś nad rz. Nidą, w gub. Kieleckiej, w pow. Jędrzejowskim, gm. i par. Nagłowice, leży przy drodze bitej z Jędrzejowa do Szczekocin, o 14 w. od Jędrzejowa odległa. Posiada kościół drewniany, gorzelnię, pokłady kamienia wapiennego i torfu. N. należą do rzędu starożytnych osad małopolskich. Już w przywilejach ks. Bolesława (wr. 1269) i Kazimierza Wielkiego (1369) wspomina się o panach z Nagłowic. Z początkiem wieku XV, N. przechodzą w posiadanie Rey ów. Głośny reformator i poeta polski Mikołaj Rey (ob.) od r. 1545 występuje jako dziedzic N-c i zakłada tutaj stałą siedzibę rodową. W ogrodzie owocowym są dotąd ślady wspaniałych lip rejowskich, w których cieniu czerpał nasz poeta natchnienie. Kościół i parafia powstały zapewne w drugiej połowie XV w. Rey zamienił kościół na zbór (prawdopodobnie między r. 1540 i 1550). Kiedy przywrócono go katolikom, niewiadomo. Obecny kościół został wzniesiony na miejscu poprzedniego w r. 1734.—N. gmina należy do sądu gminnego, okr. III w Węgleszynie; st. pocztowa Jaronowice. Nagminne choroby, ob. Epidemia.

Nagniotek, ob. Odcisk.

Nagobrzuszek (Gymnetron) — rodzaj chrząszczów (Coleoptera), do rodziny wołków (Curculio-nidae) zaliczony. Uzbrojone są w cienkie, walcowate ryjki; szerokość tarczki szyjnej większa od długości; pokrywy nieco dłuższe od poi-

K. K-ć.

’U*

,n

1888—str. 9 i 135).

St. A. K.

innych.

wójDej szerokości i na końcach są, każda z osobna, zaokrąglone; wzdłuż przedtułowiu (prothorax), na stronie dolnej, biegnie płytka rynienka, w której chowa się ryjek; uda nóg maczugowato zgrubiałe, najczęściej zazębione; golenie na końcach mają cieniutkie kolce; owady te trzymają się na różnych roślinach; larwy ich wywołują powstawanie różnych narości (galasów) na korzeniach i łodygach; rodzaj ten obejmuje 55 gatunków europejskich. Najpospolitsze z nich: G. campanu-lae, G. pilosus, G. Linariae; larwy ostatnich dwuch gatunków wywołują powstawanie galasów na lnicy (Linaria vulgaris).

Nagodnik, owad, ob. Epi o ne.

Nagody, herb polski ob. Jelita. Nagogrzbietnik, ob. Gimnot.

Nagold, rzeka w Niemczech Południowych, źródła ma pod Urnagold w Wirtemberskim okręgu Czarnego Lasu, 809 m. nad poz. morza, po przebieżeniu 92 kim. wpada pod Pforzheimem do rz. Enz, na wysokości 201 m. nad poz. morza. Do pływy: Wald bach, Teinach i Würm.

Nagold, miasto w królestwie Wirtemberskiem w okręgu Czarnego Lasu, nad rzeką N., 396 m. nad poz. morza, ma szkoły, łacińską i realną, seminaryum nauczycielskie, instytut głuchoniemych, fabryki chustek wełnianych, wyrobów cukierniczych, mebli i tartaki; prowadzi ożywiony handel drzewem; 3 540 mieszk. (1890). Wspominane jest po raz pierwszy w r. 773; do Wirtembergii należy od r. 1363. Nad miastem zwaliska zamku Hohennagold, niedaleko miejscowość kąpielowa Röthebaeh (ob.).

Nagolenica, częśc zbroi średniowiecznej, okry-

<§

llS

mm

(•

Fig. 34. Dwie nagolenice starogreckie: jedna, ozdobna, widziana z przodu, druga, skromniejsza w widoku bocznym. — (Podług M. Fickelsche-r e r a).

wająca goleń (ob. Zbroja).—W Grecy i starożytnej N-e (%V7j|uôeç, knemides) były w użyciu powszechnem od czasów najdawniejszych. Były to płyty wydłużone i zgięte, ze spiżu lub cyny, nieraz bardzo ozdobne, osłaniające nogę od kostki, aż po nad kolano, ochraniające ją od cięć mieczem, lub pchnięć oszczepem. Noszono je na obu nogach, albo-li tylko na lewej, zwykle pod-czas boju wystawionej naprzód, nosiła je tylko piechota ciężko uzbrojona, czyli t. zw. Hoplici (ob.). — Rzymianie używali również N-c (ocreae) metalowych, noszonych z początku także na obu nogach, w czasach późniejszych wszakże, tylko na prawej, gdyż podług zwyczaju swego, bi-jącjsię. tę właśnie, inaczej niż Grecy, naprzód wystawiali. Piechota lżej uzbrojona, jako i konnica N-c nie nosiła nigdy, w końcu legioniści prości także ich nie naszali. — Por. M. Fickel-scherera „Das Kriegswesen der Alten” (Lipsk

Red.

Nagonasienne rośliny, ob. Gymnospermae. Nagóra, Nagórą. Herb polski (ob. Jastrzę

biec),

Nagórny Antoni (*wr. 1821 w Jachimów-ce w pow. Płoskirowskim, gub. Podolskiej — f w r. 1896 w Grodzisku), finansista praktyczny i ekonomista. Wyższe nauki pobierał w uniwersytecie petersburskim, poczem urzędował w Ku-taisie i Tyflisie, a od r. 1855 w Warszawie, z początku w Izbie obrachunkowej, następnie od r. 1869 w Banku Polskim, gdzie doszedł do stanowiska wiceprezesa. Był bardzo zdolnym działaczem finansowym, doświadczonym znawcą stosunków praktycznych. Miał udział w zakładaniu stowarzyszeń i instytucyj handlowych. Należał do założycieli „Merkurego” w Warszawie i do krzewicieli idei wzajemnej pomocy. Gospodarką Banku Polskiego pokierował jednak niepomyślnie. W r. 1865 założył miesięcznik p. t. „Ekonomista”, poświęcony naukom gospodarczym i sprawom handlu; prowadził go do r. 1868, w którym pismo to przeszło pod redakcyę Sommera. Następnie w r. 1878 znowu objął redakcyę „Ekonomisty”, zamienionego na tygodnik, który potem upadł. Ogłosił w nim szereg prac z ekonomii praktycznej. Oddzielnie wydał: „Kwestya wódki, uważana ze strony ekonomicznej” (r. 1864; to samo ogłosił po francusku).

Nagoskrzelne Nudibranchiata — ślimaki czyli Brzuchopełzy (Gastropoda), należące do rzędu Ty-łoskrzelnych (Opisthobranchiata), których organa oddechowe, jeśli istnieją, znajdują się z tyłu serca. N. pozbawione są zupełnie pierwotnych skrzel. Natomiast istnieją u tych ślimaków rozmaicie ukształtowane wyrostki skórne, funkcyo-nujące, jako skrzela. N-ym brak również płaszcza i muszli. Wszystkie N. żyją w morzu i odznaczają się częstokroć wspaniałemi barwami. Należą tu liczne rodziny, jak Elysiadae, Doridopsidae, Aeolidiadae, Phyllirhoidae i wiele

K. A. C.

Nagoskór, ob. Cecilia.

SM

ai:

i owocną praktykę, przez Aleksandra I, cesarza i króla, w d. 8 lutego r. 1820.—Dziennik praw z r. 1821; notaty heraldyka C h r z ą ń s k i e g o. Nagroda II, herb polski. Na

Fig. 36.

Nagroda II, herb

1823.—Dziennik praw z roku 1824; notaty ś. p. heraldyka Chrząńskiego.

Nagrododar, herb polski. Na tarczy w polu

cf.'

Nagoya, miasto w Japonii, stolica okręgu (Ken) Orichi w prowincyi Owari, stacya węzłowa trzech dróg żelaznych, ma wielki pałac dawnego daimjo (ob.), przerobiony obecnie na koszary, prefekturę, szpital, urząd pocztowy, zbudowany w stylu europejskim i wielką świątynię; mieszk. 194 796 (1894), którzy wyrabiają piękne hafty na tkaninach jedwabnych i wełnianych, oraz naczynia i sprzęty z miedzi emaliowanej i porcelany. N. była stolicą Japonii za cesarza O ta Nobunaga, protektora Ś. Franciszka Ksawerego.

Nagozalążkowe rośliny ob. Gymnospermae.

Nagpoor, Nagpur, miasto główne jednej z prowincyj środkowych, w Indyach angielskich, pod 20°9' szer. półn. i 70°7' dług. wsch. położone, stacya kolei linii Bombay-Allahabad-Kal-kutta, nad Nagern, dopływem Vaingangi. W środku miasta wznosi się na pagórku twierdza, dookoła otaczają je liczne przedmieścia, a z nich europejskie tonie całkiem w ogrodach. N. (według spisu z r. 1901) liczy 127 734 mieszk., wyznania przeważnie Hindu, jest starą stolicą, ma więzienie centralne, szpital, kilka szkół wyższych i zakładów missyjnych i silną załogę wojskową. Jest także siedliskiem głównem missyi szkockiej kościoła wolnego („Scottisch Free Church Mission”). Posiada liczne fabryki wyrobów jedwabnych, wełnianych i bawełnianych, wyrobów z miedzi i mosiądzu; handel zbożem, solą, materyami, jedwabiem, korzeniami i t. d. Do r. 1716 N. należał do radży z Deogarh-Gond, wraz z którym przeszedł następnie pod zwierzchnictwo dynastyi Bhonsla, panującej w Berarze. Po zawikłaniu się w r. 1803 w spory z Anglikami, radża z N-u w celu dokuczenia im, poparł w r. 1816 powstanie Mahratów. W odwet Anglicy w r. 1818 opanowali całe państewko, złożyli radżę z tronu i znacznie obcięte, ofiarowali małoletniemu radży Rogoji III. W r. 1853 znieśli je całkiem, wcielili do swych posiadłości i miasto N. uczynili stolicą prowincyj środkowych. Obecnie (1903,) o 14 kim. na półn.-wschód od N-u leży silny fort i miasto Kamthi. — Obwód N-ski zajmuje 9 805 klm. Q powierzchni i 757 862 mieszk. N-a prowincya obejmuje 61261 kim. □ przestrzeni i liczy 2 982525 mieszkańców. Kraina ta jest równiną, przez której środek ciągną się w kierunku z północy na południe pasma gór, tworzące podział wód między rzeką Wardhy, a będącą granicą od strony Beraru, i rzeką Vaingangą, oddzielającą prowin-cyę N-ą od Hajdarabadu. Według wyznań, ludność składała się w r. 1891: z 2 452 889 Hin-dów, 89 560 Mahometan, 7199 Dżajnów, i 5 991 Cbrześcian. Tubylcy należą do plemienia Gondów. Zimnica, cholera i ospa panują tam nagminnie. Do roślin uprawnych należą: ryż, kukurydza, pszenica, bawełua, rośliny oleiste, korzenie i t. d. z bogactw mineralnych zasługują na uwagę: złoto, malachit (w małej ilości), doskonała ruda żelazna, przetapiana przez Gondów, węgiel kamienny w pobliżu Warory, antymon i okra (ugier). Dawniej słynęły cienkością swą wyroby bawełniane miejscowe, obecnie ta gałąź przemysłu upadła, natomiast rozwinął się wyrób materyi z jedwabiu surowego i przedmiotów z mosiądzu i fajansu. Wywóz bawełny, zboża, laki i wosku. Pod względem administracyjnym prowincya N. składa się z 5 obwodów: Bhardara, Tżanda, Wardha, Balaghat i N.

Nagrobki, ob Pomniki nagrobne.

Nagroda I, herb polski z nadania. Na tarczy dwudzielnej w polu prawem czerwonem żubrzy łeb czarny z pierścieniem w nozdrzach, a nad nim sześciopromienna gwiazda srebrna, w lewem, błękit-nem — krzyż złoty kawalerski. Nadany Józefowi Czekier-ski emu, doktorowi medycyny, za krzewienie nauk lekarskich

Fig. 35.

Nagroda I, herb. tarczy ściętej w polu górnem, błękitnem—lemiesz srebrny ukosem w lewo i sierp prosto, w dolnem zaś czerwonem gołąb srebrny, lecący z gałązką oliwną w dziobie, a nad nim hełm na mieczu, leżącym końcem do góry ukośnie w prawo. Nad hełmem korona szlachecka. Nadany Janowi Griindlicho-wi, pocztmistrzowi w Lublinie, za dwadzieścia pięć lat gorliwej służby, przez Aleksandra I, cesarza rossyjskiego i króla polskiego, w d. 20 marca roku

Si

ï\

Fig. 37. Nagrododar, herb polski.

Ks. Wł. Kr.

P. CŁm.

Fig. 38. Nagurski, herb.

błękitnem jeleń wspięty w prawo, mieczem ukośnie w lewo przebity; nad nim ku prawej nieco stronie, gwiazda sześciopromienna złota. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Pieczętuje się nim rodzina Szuwar-skich, wylegitymowana w Królestwie Polskiem około r. 1840— 1850. — Archiwum b. Heroldyi; Ostrowski.

Nagrodzki Paweł (* 16601 11716), pijar, ur. się w miasteczka Piątek w Wielkopolsce, był profesorem w szkołach swego zakonu; zawołany w swoim czasie kaznodzieja, spowiednik senatorów duchownych i świeckich, był rektorem pijarów w Chełmie, w końcu w Rzeszowie, gdzie umarł po 40 latach życia zakonnego. Zostawił po łacinie panegiryk na zaślubiny Andrzeja Chełmskiego, podstolego sandomierskiego, z Maryanną Bieganowską, starościanką mo-stowską, drukowany w Warszawie w r. 1688; inny panegiryk, także po łacinie, na powitanie nowo-obranych sędziów trybunału głównego koronnego, druk w Warsz. r. 1691.

Nagnrczewski Ignacy (* d. 22 marca r. 1725 -f- r, 1811), tłomacz, urodził się w Nagurkach, w pow. pińskim, do zakonu jezuitów wstąpił w r. 1740; wysłuchawszy kursu filozofii w Nowogródku, a teologii w Warszawie, otrzymał święcenia, uczył w Pułtusku, potem był profesorem konwiktu jezuickiego w Warszawie. Po kasacie zakonu został nauczycielem literatury w korpusie kadetów i wykładał niektóre nauki ks. Józefowi Poniatowskiemu. Odrzucił kanonię i prała-turę i żył bardzo skromnie, w końcu nawet biednie. Zmarł w Warszawie. Ogłosił naprzód, przy zupełnem wydaniu dzieł Wer gil ius z a, po polsku w r. 1754 przekład jego „Bukolik” czyli Sielanek, który potem wyszedł ponownie w zbiorze „Sielanek polskich” (1770,1778). Następnie wydał: „Mowy Cycerona przeciwko Ka-tylinie i za Markiem Marcellem” (1763, Warsz. 2-e wyd. 1771) i „Filipiki Demostenesa z przyłączeniem uwag historycznych” (1774. Warsz.). Podjął także przekład wierszem Iliady i przetłomaczył 18 pieśni; jedną z nich wydrukował ks. F. Dmochowski przy swoim przekładzie (1800). Pisywał też do „Zabaw przyjemnych i pożytecznych” (1770 — 1777), wydawanych przez Albertrandego i Naruszewicza. W rękopisie pozostawił obszerną rzecz „o Literaturze polskiej”. — Pochwałę jego napisał Kajetan Koźmiani wydrukował r. 1816 w IX tomie „Roczników Tow. Przyja ciół Nauk”.

Nagurski. Herb polski. Na tarczy w polu błękitnem podkowa srebrna, ocelami na dół z krzyżem takimże na barku, w lewej połowie strzały ukosem, w lewo przeszyta. Nad hełmem w koronie szlacheckiej pół psa w obroży zwróconego w lewo. (Na pieczęciach z XVIII wieku spotyka się w hełmie zamiast psa trzy pióra strusie). Odmiana herbu Pobóg, powstała w XVI st., którą pieczętuje się rodzina Nagurskich, w p-cie Telszewskim zamieszkała. — Borkowski; Dyplom wydany przez Deputa-cyę wywodową wileńską w roku 1820.

Nagwożdżenie a. z ag wo ż-dżenie, fr. Enelouure, niem. Vernagelung, ang. Prick. Obrażenie części mięsnych kopyta, przy wadliwem wbijaniu ufna-li (ob.) podczas kucia koni, zwie się n ag w o ż d ż e ni em a. z agwożdżeniem. Gdy u-fnal w róg kopyta wbity zostaje nie całą swoją długością, a częścią w podeszew mięsną, rani ją i częstokroć zakaża. Przyczyny wywołujące N-e bywają: nieumiejętne kucie, użycie ufnali rozszczepiających się, nieprawidłowe rozplanowanie dziur w podkowie, szarpnięcie nogi konia podczas wbijania ufnala, a także obecność w kopycie części starego. — Na 2-i lub 3-ci dzień po N-u koń na nagwożdżo-ną nogę upada. Wykrycie przyczyny kulawizny nietrudne. Ściskając kleszczami kopytnemi, oraz uderzając po kolei w łebki ufnali, łatwo rozpoznajemy miejsce obrażenia. Ufnal, przy badaniu, ból sprawiający, niezwłocznie usunąć należy. Obecność na nim krwi lub ropy będzie stanowczym dowodem N-a. — N., bez zanieczyszczania, zakażenia części obrażonych, jeśli ufnal w porę zostanie usunięty, często nie pociąga za sobą następstw żadnych. W przeciwnym razie występuje ropienie. Koń silniej kuleje, kopyto staje się gorącem. Należy natychmiast zdjąć podkowę, róg do miejsca obrażonego wybrać i zastosować leczenie odkażające. Z wezwaniem weterynarza nie należy zwlekać, gdyż wystąpić mogą powikłania, na parę miesięcy czyniące konia niezdatnym do pracy.—Lit. H Kot łuta aj. „Weterynarya gospodarska” (Warszawa 1894.); I. Szantyr „Choroby kopyt konia; (po rossyjsku, Jurjew 1902); F. Gu fenach er. „Die Krankheiten des Pferdes” (Berlin 1901); Cadiot et Almy „Traité de thérapeutiques”. (Paryż. 1902).    i. K-icZ.

Nâgy Pal-Beregszaszy (wym. Nadi), językoznawca madziarski z końca XVIII i początku XIX stulecia, z tak zwanej szkoły debre-czyńskiej, która wprawdzie zgromadziła dla językoznawstwa madziarskiego wiele materjału cennego przez postrzeganie zjawisk i faktów językowych i odpowiednie ich klasyfikowanie, ale przez długi czas w objaśnianiu tych faktów i w wywodach ogólnych o pokrewieństwie i stosunku języka madziarskiego do innych języków nie wyszła po za błędne mniemania i domysły fantastyczne. Brak ściśle naukowej metody badania, która później dopiero z rozwojem językoznawstwa porównawczego wyrobiła się i w tej

1823).

J. F. G.

J. F. G.

dziedzinie, był przyczyną płonnych dociekań ba-daczów tej szkoły. Do nich należał i N. Dowodził on pokrewieństwa języka madziarskiego z jęz. perskim i tureckim, zestawiając ze sobą wyrazy brzmieniem mniej lub więcej do siebie zbliżone, przy czym, dla poparcia swoich domysłów, popełniał wiele niewłaściwości i błędów. Do większych prac jego należą: „Versuch einer magyarischen Sprachlehre mit einiger Hinsicht auf die türkische und andere morgenländische Sprachen” (Erlangen 1799); „Über die Ähnlichkeit der hungarischen Sprache mit den morgenländischen” (Lipsk 1796). Brał także udział w sporach ortologów, dbających o poprawność języka na podstawie dawnej tradycji, z neolo-gami, zwolennikami nowych form i wyrażeń, i wydał w r. 1820 broszurkę „Pennahaboru nem-zeti nyelvünk dolgâban” (Zapasy piór w sprawach naszego języka narodowego). N. był także czynny jako pisarz w dziedzinie budownictwa i wydał: „Az épités tudomânya” (Nauka budownictwa; 2 tomy, Debreczyn 1819 — 24); „Araj-zoläs tudomäny kezdete” (Początki nauki rysunków; tamże 1822); „A Szabad-Kézzel való raj-zolâs” (Rysunki ręczne = r. wolną ręką; tamże

A. A. K.

Nagy Ignacy (* w r. 1810—f w r. 1856), pisarz dramatyczny węgierski, należał do kierunku Szigli getiego (ob.) i był jednym z twórców najwybitniejszych dramatu ludowego na Węgrzech. W okresie lat 1838 — 45 napisał kilka komedyj, w których bardzo udatnie wystawiał życie ludu, zwłaszcza w czasie zapasów wyborczych. Napisał komedye: „Egyesüljünk!” („Łączmy się! 1839); „Hösök” („Bohaterowie“,

1839) ; „Argyrus Kyralyfi” („Królewicz Argyrus”,

1840) ; „Vetelytärs” („Rywal”, 1842). Najwyższe powodzenie zdobył sobie komedyą „Tisztujitas” („Wybory”, 1843, 1844, 1846, 1847), która należy do sztuk najpopularniejszych i najulubień-szych sceny węgierskiej; w niej autor wydrwi-wa bezlitośnie wybory węgierskie, a w szczególności sposób wyprowadzania w pole ludu. Zbiór komedyj N-go wyszedł w r. 1852 w Peszcie p. n. „Vigjâtékai”.

Nagy Iwan, historyk węgierski (* w r. 1824 w Gyarmacie, komit. neogradzkim). Dla odróżnienia się od innych osob tegoż imienia i nazwiska używał formy imienia Iwan. Kształcił się w Jagrze (Erlau), Ostrzychomiu i Wacowie, gdzie skończył gimnazyum i nauki filozoficzne, a w Brze-tysławie słuchał prawa. Obok adwokatury zajmował się badaniami historycznemi. Zwiedził Włochy, spędziwszy najwięcej czasu na zbieraniu materyałów w bibliotece św. Marka w We-necyi. W r. 1853 otrzymał posadę przy bibliote-tece uniwersyteckiej w Peszcie. Pierwszą pracę swoją, o poszukiwaniach nowej rasy w Węgrzech, ogłosił w czasopiśmie „Viläg” („Światło”). Wśród wielu artykułów i rozpraw wyróżnić należy : „Myśli o mitologii węgierskiej” (czasop. „Honde-rü” r. 1847), „Opis miasta Kremnicy” (tamże 1848). W czasop. „Hölgyfutär” (r. 1851 i 1852). ogłosił szereg życiorysów znamienitych niewiast węgierskich i podróże swoje p. n. „Listy z Włoch”. Głównem jego dziełem jest herbarz węgierski w 18 tomach, wydany w Peszcie 1853 — 1865 p. n. „Magyarorszäg csalädai czi-merekkes etc.)”.

Nagy Sandor, t. j. Aleksander, generał węg. (* w r. 1804 w W. Warazdynie.—f d. 6 października r. 1849 w Aradzie). W latach młodzieńczych służył w wojsku austryackiem, skąd wystąpił w stopniu rotmistrza. Wypadki r. 1848 porwały go na pole nowej działalności. Mianowany przez ministeryum węgierskie majorem i komendantem gwardyi narodowej komitatu pesz-teńskiego, dowodził jednym oddziałem przeciw Serbom, o których, mając wieści, że zbliżają się ku Nńgy - Kikindy, postanowił ich obejść, ale, niezawiadomiwszy o zamiarze tym komendanta swojego, spowodował zamieszanie, bo komendant, spodziewający się przybycia Serbów, wziął go za nieprzyjaciela i przyjął wystrzałami działowemi i zręcznej broni (d. 13 października r. 1848) W r. 1849 d. 6 kwietnia otrzymał no-minacyę na generała. Walczył przy oblężeniu i zdobyciu Budy (d. 16 i 21 maja). Miał jakieś niewyjaśnione dotąd zatargi z Görgeye m(ob.). Pod Sempta doznał porażki (d. 16 czerwca). D. 9 sierpnia przybył N. do Aradu, gdzie bawił Görgey, który nakazał pochód ku Nowemu Aradowi przez Maroszę, a lubo N. na radzie oficerów nie pochwalał tego rozkazu, jednak musiał się nań zgodzić, co było jego zgubą, bo złożywszy broń z rozkazu Görgey a, wydanym został Au-stryakom. Na mocy wyroku sądu wojennego poniósł karę śmierci w Aradzie d. 6 października

1849    roku.—Łapiński Teofil, „Feldzug d. ungarisch. Hauptarmee im Jahre 1849” (Hamburg

1850    r.). „Majlath, Gesch. d. östr. Kaiserstaates

V. i Wurtzbach „Biograph. Lexic. des Kaisert. Oesterreich”. Th. 20.

Nagy-Ag, wieś w Siedmiogrodzie, w komitacie Hunyad; w okolicy znajdują się bogate kopalnie złota i srebra (w Szekeremb), gdzie wydobywają też tellur, mangan, arszenik i ametyst. Wieś N. ma szkołę i urząd górniczy; w roku 1890 liczyła 1756 mieszk., przeważnie Rumunów (katolików i obrządku wschodniego).— Por. Inkeg „Nagy-Ag und seine Erzlagerstät-ter” (Peszt 1885).

Nagyagit, minerał rombowy, będący niestałą mieszaniną izomorfową tellurków i siarczków, lub jak chcą inni, siarkotellurków ołowiu, antymonu i złota; ilość ostatniego dochodzi w nim do 13%, antymonu do 7%. Nagyagitu kryształy doskonale bywają rozwinięte i w liczne płaszczyzny obfitują, mają one kształt przeważnie tabliczkowaty, rozwinięte są przeważnie w kierunku płaszczyzny podłużnej. Blaszki te, często ze sobą pozrastane, tworzą listkowate

z. w.

J. F. G.

skupienia. Łupliwość równoległa do płaszczyzny podłużnej. Miękki, w dotknieniu łagodny, w cienkich blaszkach giętki. Twardość 1, ciężar właściwy 6.85 — 7.20 i wyżej. Mocno połyskujący, barwy czarniawoołowianej z szarawym odcieniem. W płomieniu dmuchawki na węglu topi się bardzo łatwo, wydaje dymy, osad i nalot, po dłuższem dmuchaniu otrzymuje się ziarnko złota, prażony w kolbie daje nalot biały i bezwodnik siarkawy. W kwasie azotowym rozkładny z wydzielaniem się osadu złota metalicznego, w wodzie królewskiej — z osiadaniem siarki i chlorku ołowiawego; ogrzewany z kwasem siarczanym daje ciecz brunatną, która niezadługo staje się hiacyntowo-purpurową a rozcieńczona wodą wydziela obfity osad ciemnoszary. Występuje na Węgrzech w Nagyag i Offenbauya, przerabiany na złoto i ołów.

Nagyajtaj Michał czyli Nagy Sarkady, historyk węgierski napisał Historyę miasta Szat-mńr Nemeth (Peszt 1861)

Nagy-Bânya (po czesko - słowacku V e li k à Bane, po rumuńsku Baiamare, po niem. Frauenstadt), królewskie miasto wolne, górnicze, w komitacie Szatmarskim, na Węgrzech. Stacya krańcowa drogi żelaznej Szatmar-N.; niegdyś twierdza, jest pięknie zabudowana, ma ładne place, klasztor Minorytów i (w r. 1890) 9 838 m-ców, po większej części Węgrów i Rumunów, którzy trudnią się przemysłem ko-palnicznym, owocarstwem, wyrobem płótna, towarów bawełnianych, garncarstwem i produkcyą spirytusu. Jako ognisko przemysłu kopalnianego, N. jest siedliskiem zarządu górniczego, a zarazem sądu okręgowego; ma pocztę, telegraf, gimnazyum wyższe i kilka kościołów (katolicki, grecko-katolicki i 2 ewangielickie). ^Miasto założyli w XI w. górnicy sascy. Ciągnące się, od Nagy-Szölös (ob.) począwszy, aż po Kapnik-Bńnya, pasmo gór obfitujących w kruszce, rozwinęło w tej miejscowości wielki przemysł kopalniany

1    hutniczy z dawien dawna. Tak kopalnie i huty w Rothwasser, Kreuzberg i w Felsö-Banya założone zostały w XIV w. Obecnie przemysł miejscowy górniczo-hutniczy zatrudnia około

2    000 robotników; rocznie dobywa się około 540 klg. złota, 11000 klg. srebra, 20 000 klg. ołowiu i 800 centnarów metrycznych miedzi.

Nâgy-Enyed (po niemiec. Egidistadt, Strassburg) miasto główne komitatu węgierskiego Unterweissenburskiego w Siedmiogrodzie, stolica biskupstwa reformowanego, siedmiogrodzkiego, w pobliżu Maroszu, stacya linii kolei Kolosvar - Tövis; ma pocztę, telegraf, ratusz, klasztor Minorytów, więzienie karne, nowy, wspaniały gmach kollegialny. Liczyło w r. 1890 5 932 m-ców, przeważnie Węgrów i Rumunów, trudniących się rolnictwem i uprawą wina. Nadto jest siedliskiem zarządu finansowego, sądu obwodowego i ma szkołę handlową i winiarską, słynne i bogate ollegium reformowane, ząłożo-ne przez Gabryela Betlilena (ob.) w r. 1658 i szkołę teologiczną tegoż wyznania.

Nagy-Kâroly (po czesko-słów. Velkÿ Karol), miasto główne komitatu Szatmarskiego, stacya kolei Debreczyn-Szatmar i N.-Zilah ma dom i gimnazyum pijarskie, piękny kościół, zamek letni hrabiów Karol y i, park miejski i ludowy, oraz stary pałac komitatowy. W r. 1890 miasto liczyło 13 479 m-ców, przeważnie Węgrów i Rumunów. Jest siedliskiem władz ko-mitatowych, zarządu finansowego i monopolu tytoniowego, sądu obwodowego, poczty, telegrafu i przemysłu przędzalnego. Miejscowe płaszcze włościańskie słyną w okolicy. Garbarstwo, stolarstwo artystyczne i ślusarstwo jest dosyć rozwinięte. W okolicy uprawiają tytoń, winnice, kukurydzę, len i konopie. Wielkie targi doroczne na zboże i bydło. Już w XIV w. N. stanowił rezydencyę rodu Kńrolyich.

Nagy-Kâta, miasteczko na Węgrzech, w komitacie Peszteńskim, Btacya kolei Budapeszt-Szolnok, ma piękny zamek hrabiego Keglewi-c z a, jest siedliskiem sądu obwodowego i liczy (1890) 6 028 m-ców, Węgrów, przeważnie wyznania rzymskoj-katolickiego.

Nagy-Kikinda (niemiec. Gross-Kikinda) miasto w komitacie Torontalskim, (od r. 1893) na Węgrzech, przy kolei Budapeszt-Verciorowa, punkt wyjścia odnogi kolei N. - Gross Becske-rek-Versetz, jest siedliskiem sądu obwodowego i liczy (w r. 1900) 24419 m-ców, przeważnie Serbów i Niemców, wyznania głównie grecko- i rzymsko-katolickiego. Ma pocztę, telegraf, dwa kościoły (grecko - i rzymsko-katolicki); gimnazyum i klasztor Minorytów. Ludność trudni się uprawą pszenicy, ryżu i rzepaku, a prowadzi znaczny handel zbożem i bydłem. Niegdyś N. była miastem głównem obwodu serbskiego uprzywilejowanego.

Nagy-Körös (po słów. Kerës Velkÿ, niem. Gros Körös), miasto na Węgrzech, w komitacie Peszteńskim, stacya kolei Czegléd-Félegyha-za; leży na równinie, jest siedliskiem sądu obwodowego. poczty, telegrafu i liczy (w r. 1900) 26 512 m-ców, Węgrów, wyznania przeważnie ewangielickiego, trudniących się rolnictwem, uprawą wina, ogrodowizn (znaczny wywóz ogórków), melonów i hodowlą bydła (owce i konie). Miasto ma starożytny kościół ewangielicki, gimnazyum ewangielickie z biblioteką znaczną, se-minaryum nauczycielskie, archiwum państwa olbrzymie, magazyny wojskowe, ogród pomologiczny, zakład stadny rządowy i młyn parowy.

Nagy-Lak (po czesk.-słow: Velkÿ Lak, niem. Gross Lak), miasto ,okręgowe w komitacie Csauńdżkim na Węgrzech, nad rz. Maro-Bzem, stacya kolei Szegedyn-Mezöhegyes, liczy (w r. 1890) 12 800 mieszk., głównie Słowaków (6 847) i Rumunów (4269), wyznania przeważnie rzymsko - i grecko-katolickiego, trudniących się rolnictwem, hodowlą bydła i ptactwa domowego.

Miasto jest siedliskiem sądu obwodowego, poczty i telegrafu i ma kościół grecko-katolicki. Niegdyś N. był twierdzą silną i aż do czasów zaboru tureckiego wyłącznie przez Serbów zamieszkały.

go, cegielnianego, kaflowego i winiarskiego). Miasto ma 17 kościołów, 6 klasztorów, teatr, ratusz, muzeum archeologiczne i sztuk pięknych (imienia Ipolyiego, 4 ładne mosty, park Rhé-deyego z Mauzoleum, wodociągi, łaźnie, kolej miejską, pomnik św. Władysława króla i wiele innych publicznych i prywatnych gmachów wspaniałych. Liczne zakłady naukowe i humanitarne (pomiędzy niemi 6 szpitali). Miasto w r. 1900 liczyło 47 018 mieszk., przeważnie Węgrów, wyznania po większej części katolickiego i ewangielickiego. N. jest miejscem urodzenia Edwarda Szigligetiego (ob.), słynnego dramaturga węgierskiego i ma w kościele św. Władysława (w cytadeli) groby licznych królów i królowych węgierskich. Ze stowarzyszeń miejscowych zasługują na uwagę T-stwo dramatyczne im. Szigligetiego i związek karpacki biharski. W pobliżu N. leżą dwa miejsca kąpielowe: Bischofschad (także św. Władysława, a po węg. Püspökfürdö) i Feliksbad z plantacyami i źródłami siarczanemi, alkalicz-nemi (44°—40°), których ścieki porastają liliami wodnemi gatunku bardzo rzadkiego.—W dniu 24 lutego r. 1538 zawarty był w N. pokój między Ferdynandem I, cesarzem austryackim, i Janem Zapolyą. W r. 1598 miasto wytrzymało oblężenie. Zajęte w r. 1663 przez Turków, na mocy pokoju w Vasvârze przeszło pod ich panowanie. Dopiero w r. 1692 powróciło do rąk węgierskich. Po klęsce Węgrów w r. 1849 archiwum państwa przeniesiono do N-u.—Por. „Gross-wardein und seine Umgegend” (Warad Wielki, 1872); Bunyitai „Geschichte des Grosswardei-ner Bistums” (tamże 1884).

Nahaj, lud. ob. Nogajowie.

Naharro Bartolomé de Torres, jeden z najdawniejszych dramaturgów hiszpańskich, urodzony prawdopodobnie przy końcu wieku XV w Latorre pod Badajoz; wstąpił za młodu do stanu duchownego. Po kilku latach bogatego w przygody pobytu w Algierze, dokąd się dostał jako jeniec, przybył do Rzymu i zawarł stosunki z rodziną Colon na; znalazł protektora w osobie papieża Leona X. Później mieszkał w Neapolu; dalsze jego losy i rok śmierci nie są wiadome. Ośm jego komedyj, wydanych wraz z poezyami lirycznemi i satyrycznemi p. t. „Propaladia” (Neapol 1517, Sewilla 1520, Toledo 1535 etc.), należy do najwcześniejszych utworów scenicznych hiszpańskich. Ułożone są wszystkie w redondillach (ob.), podzielone na 5 aktów (tutaj nazwanych po raz pierwszy „jornadas”), po części nieźle pomyślane i napisane językiem czystym i gładkim. Najlepsze są: „Soldadesea” i „Tinelaria”, Z powodu zawartych w nich wycieczek satyrycznych przeciwko dworowi papieskiemu „Propaladia” została zakazana przez Inkwizycyę i większość egzemplarzy zniszczona; natomiast zrobiono wydanie

Nagy-Maros, miasto na Węgrzech, w komitacie Hont, stacya kolei Wiedeń]-Budapeszt, nad rzeką Dunajem, naprzeciwko Visegrâdu, starożytnego zamku królewskiego, położone. Ma przystań dla parowców, stałą komunikaeyę wodną i liczy (w r. 1890) 3 508 mieszk., przeważnie Niemców, wyznania katolickiego, trudniących się uprawą wina i tytoniu.

Nagy-Szalonta, miasto w komitacie Bihar-8kim, na Węgrzech, stacya kolei Wielki Waraż-dyn-Szegedyn, ma pocztę, telegraf, sąd obwodowy, gimnazyum ewangielickie i liczy (w r. 1890)

12 650 mieszk., przeważnie Węgrów, wyznania ewangielickiego, trudniących się hodowlą owiec, świń i handlem. N. jest miejscem urodzenia jednego z najwybitniejszych poetów węgierskich, Janosa Aranyego (ob); N-S dawniej był miastem uprzywilejowanem Hajduków (ob.), na placu głównym miasta w r. 1620 stał jeszcze zamek. Z tych czasów zachowała się dotychczas wieża zębata, do której na wieczny spoczynek złożono Ara-nyego. W pobliżu na północo-zachód od N. leży osada Geszt z zamkiem b. prezydenta ministrów Kolomana Tiszy (ob.).

Nagy-Szent-Miklos, miasto na Węgrzech, w komitacie Torontâl, nad Aranką, stacya drogi żel. z Valkäny do Varyas; winnice, browary, gorzelnie, fabryki octu i likierów; szkoła rolnicza i sąd ziemski; mieszk. 10 340(1890), Rumunów,

Węgrów, Niemców i Serbów. Pod N. znaleziono w r. 1799 kiikadziesiąt naczyń złotych, pochodzących z czasów Atty li (ob.) i za skarb jego uważanych; obecnie znajdują się one w muzeum dworskiem w Wiedniu.—Por. Hampel „Der Goldfund von Nagy-Szent-Miklos” (Peszt 1885).

Nagy-Szölles (sł. Wielki selesz), miasteczko i siedlisko komitatu węgierskiego Ugo csa, niedaleko od rz. Cisy, stacya kolei Bâtyn-Kirâlyhâza, ma władze komitatowe, pocztę, telegraf, sąd okręgowy, klasztor franciszkański i zwaliska zamku starożytnego Ugocsa. W roku 1890 N. liczył 5 187 mieszk., Węgrów, Rusinów i Żydów, wyznania przeważnie grecko-katolickie-go i mojżeszowego, trudniących się rolnictwem, hodowlą bydła i handlem drobnym.

Nagy - Varad, (Wielki Waradyn, niem.

Grosswardein) miasto główne komitatu węgierskiego, Bihar, ważny węzeł 7 dróg żelaznych (do Budapesztu, Koloszu [Klausenburga],

Gyomy, Segedinu, Vaskohu, Püspökfürdö i Emi-hâlyfalvy), leży nad Kereszem Bystrym. N. należy do najstarożytniejszych miast węgierskich, jest stolicą dwuch biskupów (rz.-kat. i gr.-kat.), siedliskiem władz powiatowych, sądowych, zarządu skarbowego, pocztowego i telegraficznego, izb handlowych i przemysłowych i znacznego przemysłu (szczególnie gorzelniczego, młynarskie- oczyszczone (Madryt 1573), Urywki znajdują się

i. p.

Naharvali, lud starożytny, należący do szczepu Lygów (ob.) osiadły nad Wisłą. W krainie ich, prawdopodobnie w pobliżu Rawy dzisiejszej, znajdował się gaj święty, w którym czczono bóstwo jakieś podwójne, mające zwać się Alces. Tacyt w dziele „Germania” (rozdz. 43) przyrównywa je do Kastora i Polluksa (ob.), pisząc, że kapłani jego chadzali w szatach niewieścich.—Por. Lübker „Reallex. des klass.

Red.

s. s.

stracił swoją katedrę w r. 1860, wezwany jednak wkrótce do Gracu, wykładał tam do r. 1878. N., podobnie jak i Exner, zwolennik filozofii Herbarta, wydał następujące dzieła w duchu jego szkoły. — „Das Gefühlsleben”, (Lipsk 1862, wyd. 2-e 1884); „Das Duell, sein Widersinn u. seine moralische Verwerflichkeit” (Lipsk 1864); „Die ethischen Ideen als waltende Mächte im Einzeln - wie im Staatslebeu” (tamże 1865); „Grundzüge zur Lehre von der Gesellschaft u. dem Staate” (tamże 1865); „Allgemeine praktische Philosophie, pragmatisch bearbetet” (Lipsk 1870.

s. s.

na ro-

za-

szczegóły, ob. Meksyk.

w Röhl a von Faber „Teatro espaonl” (Hamburg 1832), komedya „Himenea” w Ochego „Te-soro del teatro espańol” (Paryż 1838) i w II tomie dzieła „Bibliotheca de autores espańoles”. Wydanie krytyczne „Propaladii” uskutecznił M. Canete (Madryt 1880) w „Libros de an taho”.

Altertum” (str. 808).

Nahe, lewy dopływ Renu, wypływa pod Selbach, 414 m. nad poz. morza, w księstwie Birkenfeld, po przebieżeniu 130 km. wpada do Renu pod Bingen, 71 m. nad poz. morza. Z powodu niewielkiej głębokości i dna skalistego nie jest spławna. Dolina N. jest jedną z najładniejszych dolin dopływów Renu. Do N. wpadają: Hahnebach, Kellenbacb, Glan i Alsenz.

Nahl Jan August, z przydomkiem Młodszy, malarz (* 1750 w majątku Klanne w okolicach Berlina,—f 1825 w Kassel). N. należał do rodziny artystycznej niemieckiej, która w drugiej połowie XVIII-go w. wydała między innemi kilku malarzy. Syn i uczeń rzeźbiarza tychże co i on imion, kształcił się dalej pod kierunkiem J. H. Tischbeina starszego w Kassel, następnie w Strasburgu pod kierunkiem malarza pejzażysty B e m m e 1 a, w Paryżu u L e s s u -eura, a w końcu w Rzymie od r. 1774 do 81. Powracając do kraju, zwiedził Anglię, poczem znowu wyruszył do Rzymu, gdzie z małemi przerwami niemal połowę życia spędził. W roku 1792, powróciwszy na stałe do Kasselu, został profesorem miejscowej Akademii, a wr. 1815— dyrektorem tamtejszej klassy malarstwa. N. uprawiał malarstwo historyczno-mitologiczne w duchu klasycznym swojej epoki, a także tworzył liczne szkice rysunkowe treści historycznej, które cieszyły się w swoim czasie wielkiem powodzeniem. Do najwybitniejszych obrazów jego zaliczają: Wenus i amor, wyciągający cierń z jej nogi, Aryadna na wyspie Naksos i Narcyz. N. malował przeważnie na zamówienie dworu wej-marskiego, a najwięcej obrazów jego posiada muzeum kasselskie.

Nahlowski Józef Wilhelm (* 1812 w Pradze,—f 1885 w Gracu). Wychowaniec semina-ryum duchownego, studyował następnie prawo i nauki polityczne w uniwersytecie praskim (1833 — 37), poczem 8 lat pracował nad filozofią, głównie pod kierunkiem Fryderyka Exner a, profesora filozofii w Pradze, po którym objął (1848) tamże katedrę filozofii. W r. 1852 przeniesiony do Ołomuńca, a ztamtąd do Pesztu,

wyd. 2-e tamże 1885).

Nahr-Baradâ starożytna Chrysorrhoas, („rzeka złota”, po hebr. Amânâ), rzeka w Sy-ryi, wypływa z gór Antylibanu, pod Damaszkiem rozdziela się na mnóstwo odnóg, połączonych między sobą kanałami, i ginie dalej na wschodzie w jeziorze bagnistem Bahzat el Atêbe. Systematowi rzeki Baradâ okolice Damaszku zawdzięczają swą piękność, która im zjednała przydomek poetyczny „perły raju”.

Nahuelhuapi, jezioro w Argentynie, na granicy pomiędzy gobernacyami Neuquen i Rio Negro; pośrodku jego przecinają się 41°30' szer. połud. i 71 °10' dług. zach. od Greenwich; leży u stóp Andów, po ich stronie wschodniej, 539 m. nad poz. morza, zajmuje 1260 kim. kw. (22.9 mil kw.), otoczone żyznemi wzgórzami. Na zachód od jeziora leży wulkan Tronador, w którego blizkości, wysokie tylko na 877 i 840 m. wąwozy Rosalez i Bariloche prowadzą do Chile. Jezuici założyli missye nad jeziorem w r. 1670 i 1715.

Nahua, Nahoa u Sahaguna, Nahuatlaka u innych, pod taką nazwą słynęła grupa ludów amerykańskich, używająca języka Nahuatl (t. j. „dźwięcznej mowy”). Narzecza języka Nahuatl. należą do rodziny lingwistycznej utaho-azteckiej. Ludy N. przebywały głównie na wybrzeżu oceanu Spokojnego od rz. Rio del Fuerte (26 szer. półn.) do granic Gwatemali z wyjątkiem jednej dzielnicy przesmyka Panamskiego około Tehuantepec. Ale oazy istniały po za granicami tego obszaru (Papilowie na wybrzeżu Gwatemali). W chwili najazdu europejskiego, w dolinie Meksyku nad jeziorami, N. posiadali trzy większe państwa; Tezcuco, Tlacopan i Tenochitlan, plemię w tern ostatniem państwie słynęło pod nazwą Azteków. Państwa te tworzyły federacyę i trzymały w zależności od siebie słabsze grupy N-ów. Kronikarze hiszpańscy i historycy, badając historyę Meksyku, pozostawili po sobie stek błędów, które obecnie usuwa etnografia. Początek dał temu zwrotowi L. Morgan. Otóż między innemi studya te rzuciły światło lę N-ów w dziejach Meksyku pierwotuego. N-wie pojawiają się w history i legendowej Meksyku, jako przybysze z północy, około r. 1000—1100 naszej ery. Dali oni początek cywilizacyi, którą stali Hiszpanie i której nie zrozumieli. Bliższe

L. K.

nej.

go „Słown. lek. pols.” (str. 340 i 616), J. Bielińskiego „Stan nauk lek. za czasów Akad. med. -chir. wileńskiej” (str. 264, 740 i 808) i „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte” (t. IV,

Dr j. p.

Dr J. P.

L. K.

Nahuys van Bürgst, Hubert Gerhard baron, gieograf hollenderski (* w Amsterdamie r. 1782,—f w Bürgst r. 1858). Wstąpił do wojska hollenderskiego,, w r. 1815 został komisarzem przy jednym z książąt Jawy, uczestniczył w walce z Diepo Negoro, i aż do r. 1839 zajmował wysokie stanowisko w koloniach. Po usunięciu się w stan spoczynku, napisał kilka ważnych prac

Nahujowice, wieś w Galicyi wschodniej, wpow. Drohobyckim, o 14 kim. na zachód od Drohobycza, liczy około 2 000 mieszk., wyznania głównie grecko-katolickiego. Za czasów Rzplitej Polskiej należała wieś do dóbr koronnych, do krainy podbuskiej, w ekonomii Samborskiej. Lustra-cya z r. 1686 (Rkp. Ossol. nr. 1255) zawiera następujące szczegóły o wsi i żupie nahujow-skiej: „W żupie nahujowskiej wież 3 skarbowych, gdzie tołpy robią, wieża czwarta, gdzie beczkową sól robią. Panewka nie poszła. Pół-panwia o kluczach 46 jeszcze nie zła, wydaje beczek 5y₂. W tych wieżach 3 znajduje się cze-rynów 3 nie bardzo dobrych; jednego czeryna nie masz. Remanentem zostaje soli beczek 225. Czeryn jeden wydaje beczek soli 2. Te wszystkie. Drugi beczek 3, nie dobre. Trzeci beczek nie wydaje, bo na nim tołpy robią”. O N-ach dokumenty wspominają już pod r. 1556, kiedy Zygmunt August Stanisławowi z Kuszelo-wa pozwolił warzyć sól w N-ach. Obecnie jest tu parę szybów nafty, pogłębionych do 20 sążni. Z N-c pochodzi rodzina Nahuj o wskich. W r. 1764 spalono tutaj jedną z ostatnich zapewne czarownic. Warzelnie soli zostały zaniechane w r. 1788.

Nahuj owi ce—posiadają źródła wody sło-

Dr J. M.

Nahum Elcezejczyk, prorok mniejszy, prorokował zdaje się za czasów króla Manassesa ok. r. 666. Przepowiednie jego zamykają się w trzech rozdziałach osobnej, imię jego noszącej książki. Przedstawiwszy sprawiedliwość Boga, mówi prorok o surowej karze, która za grzechy spadnie na Niniwę, stolicę Assyryi. Kreśli potęgę i wspaniałość miasta i całą grozę przyszłej ruiny.— Szczególną przyczyną upadku i kary, krzywdy wyrządzone przez Assyrejczyków Jerozolimie i Judei. Język i styl księgi N-a piękny, wyrażanie się i przepowiednia jasne. Najdawniejsze kanony mają zapisaną tę księgę. — O. Straus „Na-humi de Nino vaticinium explic. ex Assyr. mouum. illustr.” (Berol 1853); „Niniveh und das Wort Gottes” (Berol. 1855). Kommentarze; Cyprianus de la Huerga (Lugd. 1558, 1661): Pintus Hector. (Coninstr. 1582, Colon 1582, Venet 1583, Antwer. 1595); Aug. de Quiros, (Hispali 1622 Lug. 1623). s- pł-Nahumowicz Leon Kazimierz (* w Mo-hilewie nad Dnieprem r. 1792—f w Petersburgu dnia 14 kwietnia st. st. r. 1853), lekarz, brat starszy Izydora N-a (ob.). Ukończywszy szkoły w mieście rodzinnem, udał się w r. 1807 do Wilna i wstąpił do wydziału lekarskiego; w r. 1812, po obronieniu rozprawy p. n. „Dissert. medico - practica cynanches laryngeae bina exempla exhibons”, dyplom doktorski uzyskał i bezpośrednio potem, jako stypendysta rządowy, wstąpił do służby wojskowo-lekarskiej, ros-syjskiej. Jako lekarz uczestniczył w bitwach pod Borodinem, Małym Jarosławcem, oraz w roku na-

Enc Powsz. Ilustr. S. II. Zesz. 2. T. I.

stępnym pod Lützen, Kulmem i Lipskiem; po r. 1815 sługiwał, jako lekarz sztabowy, w pułkach różnych, aż go w r. 1826 przeniesiono do gwar-dyi w Peterburgu. Podczas wojny z Turcyą pełnił w roku 1828 obowiązki lekarza starszego w Warnie; w r. 1830 był członkiem komissyi cholerycznej w Saratowie; w r. 1831 znajdował się w Polsce z korpusem gwardyi; w r. 1849 towarzyszył wojsku rossyjskiemu do Węgier; po powrocie stamtąd przebywał znów w Petersburgu na stanowisku dawnem. W r. 1852 uwolnił się od służby i wkrótce potem umarł. Od r. 1821 był członkiem korrespondentem Towarzystwa lekarskiego wileńskiego, które w zbiorach swych przechowuje w rękopisie rozprawę jego p. n. „Adnotationes de scarlatina”. W pismach rossyjskich: „Wojenno - miedicinskij żurnał” i „Drug zdrawja”, ogłosił szereg prac drobniejszych, oraz wydał osobno „Rukowodstwo k leczeni] u ogniestrielnych ran, po prawiłam prjed-łagajemym znamienitymi w Jewropie chirurgami. Pieczatano w pochodnoj tipografii gławnago sztaba I armii. 1822”.—Por. S. Kośmińskie-str. 332).

Nahumowicz Izydor (* w r. 1800 w Mo-hilewie nad Dnieprem — f w Grodnie r. 1842), lekarz, brat młodszy L e on a Kazimierza N-a (ob.). Do nauk lekarskich przykładał się od r. 1820 w Wilnie, gdzie też w r. 1826, po obronieniu rozprawy „De pedis extremi difformitati-bus”, przyznano mu dyplom doktorski. Po ukończeniu uniwersytetu wstąpił do służby wojskowo-lekarskiej, rossyj8kiej. W r. 1831 skazany był na wygnanie do Wiatki, gdzie przebywać musiał do r. 1838, otrzymawszy w roku tym ułaska wienie, osiadł w Grodnie, gdzie trudnił się wy konawstwem lekarskiem, spędzając miesiące letnie w Druskienikach i badając własnóści lecz nicze solanki tamtejszej. Napisał „Sposób lecze nia się mineralnemi słonemi wodami w Druskie nikach” (Grodno 1841; w 8-e, str. 140).—Por S. Kośmińskiego „Słown. lek. pols.” (str 340 i 616); J. Bielińskiego „StaD nauk lek za czasów Akad. med. - chir. wileńskiej” (str 274, 308 i 740) i „Biogr. Lex. der hervorrag Aerzte” (t. IV, str. 333).

Nahuqua — lud pochodzenia Karaibskiego, najbardziej posunięty na południe, nad górnym Xingu.

10

s. s.

s- s.

s. s.

skich.

w sprawach kolonij hollenderskich. W r. 1826 wydał w Amsterdamie po hollendersku „Badania nad brzegami zachodniemi Sumatry”; później ogłosił: „Uwagi nad Indyami holenderskiemi” (Haga 1847)- „Zbiór raportów urzędowych o wojnie na Jawie”, z komentarzami (Deveuter 1835 — 36, 4 tomy). Autobiografię N.-a wydano po śmierci jego w Amsterdamie.

Naib (arab.), zastępca, namiestnik; w Turcyi sędzia duchowny (jako zastępca kadego lub mułły); w krajach wschodnich, muzułmańskich, namiestnik (jako zastępca panującego). W liczbie mnogiej wyraz ten brzmi „nawwab”, od czego wyraz nabab (ob,), pochodzi.

Naigeon- J a k ó b Andrzej, filozof francuski (* r. 1738 w Paryżu,—f r. 1810 tamże). Wyznawca doktryn Holbacha i Diderota, z którymi łączyła go przyjaźń i których poglądy przyswoił sobie z całym fanatyzmem umysłu niekrytycznego, N. propagował z zapałem w swych pismach poglądy ówczesnej filozofii ateistycznej. Gorący zwolennik rewolucyi francuskiej, niemógł jednak darować Robespierrowi przyjęcia, jako dogmatu, istnienia „Istoty najwyższej” (Être suprême). W r. 1794 polemizował zawzięcie z La Harpem, który nazwał go „małpą Diderota”. W r. 1795 mianowany członkiem Instytutu w oddziale nauk moralnych i politycznych, a po reorganizacyi tegoż instytutu, powołany został w r. 1803 do sekcyi języka francuskiego i literatury. N. był jednym z redaktorów „Eucyklo-pedyi”, i jest autorem szeregu prac, popularyzujących filozofię owoczesną, z których ważniejsze są: „Le militaire philosophe” (Londyn, właściwie Amsterdam, 1768); „Recueil philosophique ou mélange de pièces sur la religion el la morale” (Londyn [Amsterdam], 1770, 2 tomy); „Notice sur La Fontaine” (Dijon 1795); „Théologie portative” (Londyn, 1768) wydane pod pseudonimem kapitana de Saint-Hyacinthe; „Dictionnaire des philosophes anciens et modernes” (1791 — 94, 3 tomy in 4°), weszło ono w skład systematycznego wydania Encyklopedyi „Encyclopédie méthodique”. N. pracował także przy wydawnictwie dzieł J. J. Rousseau razem z Fayollesem (wydanie 20-tomowe z r. 1801); sam zaś wydał dzieła Diderota w 15 tomach („Oeuvres” 1798 w 8-ce); i Montaigua w 4 tomach (1802 w 8-ce), pierwsze z nich nosi ślady przeróbek i pełne jest błędów. Prócz tego do wydania dzieł Diderota przez Brièra, (1823). N. napisał „Mémoires sur la vie et les ouvra-gesdeDiderot”.—Bibliografia. Lacretelle. „Dissertation sur Naigeon“ (Paryż, bez daty [1810]); Da miron. „Mémoire sur Naigeon” (Paryż 1857); Naigeon (Revue de l’Instruction publique, 1857 9 li pea).

Naigeon Jan, malarz francuski (*r. 1753 w Dijon—f r. 1832 tamże). Krewny poprzedzającego, N. kształcił się w mieście rodzinnem a następnie w Paryżu pod kierunkiem David a. Dwa wielkie płótna jego, pomimo zalet techniki, kon-wencyonalne: „Odjazd Eneasza”, i „Pyrrus jako dziecko na dworze Klodyusza“, wystawione w Salonie w r. 1791, zwróciły nań uwagę, ale nie ziściły nadziei, które pokładano w młodym artyście. To też N. zaznaczył swoją działalność artystyczną nie tyle w kierunku własnych pro-dukcyj, ile w spisywaniu i konserwowaniu dzieł sztuki i zabytków starożytnych, co w epoce rewolucyjnej niemałą było zasługą. Dzięki rozumnej jego zabiegliwości, zachowane zostały dla potomności dzieła Le Bruna, rzeźby Jana Goujon i wiele cennych witraży, wykonanych podług kartonów Rafaela, a znalezionych przezeń w klasztorach, zamkach i kościołach pro-wincyonalnych. Mianowauy w r. 1812 dyrektorem świeżo powstałego muzeum luksemburskie go, godność tę piastował do r. 1828.

Naigeon Jan Wilhelm Elzidor, malarz francuski (* r. 1797 w Paryżu—f r. 1877 tamże). Syn i uczeń poprzedzającego, kształcił się dalej pod kierunkiem bar. Grosa. W r. 1832 objął po ojcu zarząd muzeum luksemburskiego. Z obrazów jego wartość posiadają tylko portrety; z innych najwięcej znany „Magdalena na puszczy”, jest wprawdzie dziełem poprawnem, ale konwen cyonalnem i zimnem.

Naila, miasto w Bawaryi, w obwodzie Fran-konii Wyższej, 502 m. nad poz. morza. Wielka fabryka obuwia (300 robotników), warsztaty tkackie, browar, łomy marmuru; mieszk. 2045 (1890).

Naiman, jedno z 24 plemion mongolskich, które przez rząd chiński są zorganizowane w 49 chorągwi („bander”). N. stanowią odrębną chorągiew ligi Czao-udu. Siedzą oni na południe od rz. Sira Muren, na wschód od połączenia się tej rzeki z rz. Lohan Pira, na przestrzeni 95 li w kierunku od wschodu na zachód, i 220 li od północy na północ. D z as sak, t. j. główny wódz chorągwi, zajmuje w hierarchii państwa chińskiego godność księcia drugiego rzędu, na skutek usług, które przodkowie jego rodu w. w. XVII oddali dynastyi mandżurskiej. Plemię otrzymało swą nazwę dopiero wczasach późniejszych. Kroniki chińskie wspominają w w. XII o innych N., pochodzenia tureckiego lub mongolskiego, -którzy siedzieli w górnem porzeczu Jeniseju i stamtąd rozszerzyli władzę swoją. Zwyciężeni w w. XIII przez Mongołów, zleli się z niemi. Nazwa ich odżyła z jednem z plemion mongol-

L. K.

Naimanovicius, ob. Najmanowicz.

Nain: 1) N., obecnie Nein, miasteczko niegdyś w Palestynie, o 10 w. na południo - zachód od Nazaretu odległe, na stokach północno-zachodnich Hermonu Małego (Dżebel-el Duhy) w Galilei. Według św. Łukasza, w ewangie lii (VII, 11 — 18), Jezus Chrystus miał wskrzesić w niem syna wdowy pewnej, w czasie pogrzebu jego. Obecnie jest to nędzna wioszczy-

w N. mają swą siedzibę.

ku 1783.

na mahometańska.— 2) stacya missyjna braci M o-rawczyków na brzegu północno-wschodnim Labradoru w Ameryce Północnej, pod 56°33' szerok. północnej położona, ma klimat surowy (przeciętna ciepłota lata -j- 9°, zimy — 20,6°). Założona w r. 1771, jest siedliskiem konsula niemieckiego, liczy około 270 m-ców i ma komuni-kacyę parowcową, prawidłową z New Foun-dlandem.—3) miasteczko starożytne w Palestynie południowej, prawdopodobnie w Idumei położone, ufortyfikowane przez Szymona Bar-Gio-rę w r. 69 podczas wojny rzymsko - żydowskiej.

Naing-Sing, uczony bramin, zasłużony badacz Azyi środkowej (* w Namaon—f r. 1882 w Mora-bad); w r. 1856 odbył podróż do Kaszmiru i La-daku, w r. 1865 i 1866 zwiedził Lhassę, w 1867 kopalnie złota w Thok Dżalong. w r. 1873 towarzyszył Forsythowi do Jarkandu. Wrócił do Leh i jeszcze w tym samym roku wyruszył stamtąd na Wschód i przez Rudok dotarł do bogatej w jeziora, niezbadanej dotąd części Tybetu środkowego, aż do Tengi-Nor, zwrócił się do Lhas-sy, a stamtąd po przejściu Brahmaputry przez Tawang do Assamu i w maju r. 1875 stanął w Kalkucie. — Por. „Geographical discoveries in Tibet by Naing-Sing” (w „Geographical Magazine” Londyn 1876).

Naini-Tal, stacya klimatyczna w Indyach północno-zachodnich, w obwodzie Kamaon, nad brzegiem jeziora, u stóp Himalajów, położona w wysokości 1945 metrów nad poziomem morza: znajduje się tam szpital wojskowy angielski na 350 łóżek. Osada posiada około 9 000 mieszkańców, których liczba podczas miesięcy letnich z powodu napływu przyjezdnych, znacznie się zwiększa. Władze rządowe angielskie pro-wiucyj północzno - zachodnich Indyi latem też

Dr J. P.

Nairn, hrabstwo w Szkocyi, w części południowej kraju, nad zatoką Moray Firth, zajmuje 556 km. kw. (10.1 mil kw.), liczy 10019 mieszk. (1891). Południowa część hrabstwa jest górzysta, północua piaszczysta; trafiają się jednak kawałki ziemi żyznej. Przez hrabstwo przepływają rzeki Nairn i Findhorn, które wpadają do Moray Firth. Ludność zajmuje się przeważnie rolnictwem i rybołówstwem. W r. 1890 ziemie uprawne zajmowały 18.4% powierzchni, łąki 1.7%» lftsy 10.2%. Stolicą jest miasto Nairn, położone przy uściu rzeki tegoż nazwiska do Moray Firth; ma port i kąpiele morskie; mieszkańców liczy 4 014 (1891).

Nairne Edward, fizyk (f 1806 w Londynie, gdzie się też urodził). W r. 1776 został członkiem towarzystwa królewskiego (Royal Society). Zbudował pierwszą machinę elektryczną, dozwalającą zbierać zarówno elektryczność dodatnią, jak i ujemną; machinę tę opisał w r. 1787. Miał nadto żywy udział w sporze, który się wtedy toczył o najodpowiedniejszą postać pióru-nochronów, i wraz z Franklinem, Watso-nem i Cavendisliem bronił przeciw Wilsonowi formy prętów zaostrzonych, co poparł doświadczeniami, pizeprowadzonemi w ro-

S. K.

Nairowie, lud w Malabarze, pod względem fizycznym nieco zbliżony do typu Aryów hinduskich, 980 860 głów w r. 1891. Uważają siebie za przedstawicieli kasty wojowniczej. Ceremoniał kastowy nakazuje, ażeby podczas rozmowy i wogóle obcowania Nair nie podchodził bliżej niż na dwa kroki do bramina, Tir (inua grupa kastowa) winna trzymać się od N-a w odległości 35 kroków, Maliar—40, Paliar—94. Jako arystokratyczne ogniwo organizacyi kastowej u Tamulów, pozostali wolni od wpływów brama-nizmu, a raczej pomimo jego działania, zachowali wiele ze swoich zwyczajów, których bronili uporczywie później przeciw islamowi. Portugalczycy, zawinąwszy na wybrzeże malabarskie, byli zdumieni istniejącą cywilizacyą, patryotyzmem i odwagą, a zarazem łagodnością N-ów. Ale zwłaszcza w podziw zostali wprawieni panującemi tutaj stosunkami rodzinnemi. W klanach nairskich (około 80—100 głów), rodzina składała się z matki, jej braci i dzieci, ojciec był jedynie chwilowym gościem, a raczej istotą obcą, posiadał wstęp do domu tylko w oznaczonych dniach, nie wolno mu nawet było usiąść przy stole obok żony i dzieci. Brat matki spełniał obowiązki ojca, tj. wychowywał siostrzeńców, otaczał ich opieką i nosił nazwę „karmiciela”. Po śmierci jego majątek przechodził nie na jego dzieci, ale na dzieci siostry. Matka u N-ów otrzymywała najwyższe oznaki szacunku, po jej śmierci najstarsza siostra. Majątek rodowy znajduje się w ręku kobiet i bywa dziedziczony jedynie w linii żeńskiej. Kobieta posiadała jednocześnie kilku mężów, zależnie od swej woli, miewała zwykle 10—12, a każdy z mężów posiadał swobodę zawarcia małżeństwa z kilku kobietami w różnych rodzinach i odwiedzał je od czasu do czasu. Każdy z tych „wstępniów” był zobowiązany do pewnych powinności i danin na utrzymanie żony. Podczas wizyty zostawiał u wrót tarczę lub miecz a na ich widok każdy z pozostałych mężów powstrzymywał się od wejścia. Uczucie zazdrości było nieznane. Zdaje się, iż istniała nadto organizacya, która przypomina nieco klasy australskie na podstawie płci, ale rzecz ta nie została zbadana należycie, Jus primae noctis należy do braminów. Zresztą i u innych ludów Malabaru, wtłoczonych w ramki organizacyi kastowej, istnieją podobne zwyczaje, a więc u Kaimaów, Nambirów, Mapil-lów, Kammalów i t. d. Osobliwa organizacya związku małżeńskiego już bardzo wcześnie zwróciła na siebie uwagę pisarzy arabskich, hiszpańskich, portugalskich, później włoskich i francuskich. Świadectwa te, pochodzące z wieków XVI i XVIII, zebrał Bachofen w swoich „Antiquarische Briefe". Z nowszych przyczynków ob.

L. K.

Red.

bem (ob.) „La fülle de trente ans“ (1859); z Aboute m (ob.) „ Gaëtana” (1862); z Meilhaciem (ob.) „Nang” (1872); z Hen ne quin e m (ob.) „Bébé” (1877); „Niniche” (1878) i „Nounou” (1879); z S ar do u (ob.) „Les noces de Fernande”, z muzyką Deffesa (1878) i komedya „Divorçons” (1880).

Najadaceae Link., Je ziorzo wate, rodzina z rzędu Wodnicowatych (Helobiae), klasy Jedno-liściennych (Monocotyledoneae), obejmuje 10 gatunków roślin podwodnych, o liściach wydłużonych, piłkowanych i kwiatach jednopłciowych, jedno - lub dwupiennych z kwiatem szczątkowym.

z. z.

z. z.

Schmidt „Die Nairs” (w Globus, tom LXVIII, 1895, nr. 22).

Nais, robak, ob. Pierścienica.

Naisus (gr. Nacaóę), miasto w Mezyi górnej, dzisiejszy Nisz (ob.), jest miejscem urodzenia cesarza Konstantyna Wielkiego (ob.), który też często i chętnie tam przebywał, a niemało przyczynił się do podniesienia i upiększenia miasta. At ty la (ob.) zburzył N. doszczętnie, ale powstał znów z gruzów i przetrwał do dni naszych, chociaż mu nic po świetności dawnej nie pozostało.

Naiwasza, jezioro w Afryce wschodniej, pod 0°43' szer. połudn. i 36° dług. wsch. od Greenwich, 1830 m. nad poz. morza, długie na 22 km. szerokie na 16 km., z trzema wysepkami, otoczone zewsząd górami: od wschodu łańcuchem Aberdare (Kinaugop 4 000 m.), od zachodu stromemi stokami płaskowzgórza Mau (2 930 m.), od południa górami Lonongot (2 400 m.). Wpadają do niego rzeki Guasso, Giligili i Murundat, które je bardzo zamulają. Odpływu jezioro nie ma żadnego, pomimo to woda w niem jest świeża. Ryby żadne w niem się nie trzymają, przy zarośniętych trzciną brzegach jego przebywa jednak wiele hipopotamów i kaczek dzikich.

Naiwność wyraz pochodzący z łacińskiego „nativus” (w łacinie średniowiecznej naivus), t. j. wrodzony, naturalny. N. oznacza niewymuszo-nośó, prostotę, naturalność w wypowiadaniu swych myśli, w przeciwieństwie do wszelkiej sztuczności i przesady, nabranych w obcowaniu i wychowaniu. Częstokroć N. oznacza także tępość, głupotę. Jako naturalność szczera, N. podoba się ogólnie. Staje się zaś śmieszną skoro jest w sprzeczności rażącej z naszym punktem widzenia, t. j. z wymaganiami naszej refleksyi, kouwencyonalizmu i wykształcenia. W Estetyce poezya naiwna i sentymentalna od czasów Schillera i Goethego (ob.) uchodzą za dwie formy zasadnicze. Poezya starożytna jest zatem według ich określenia naiwną, objektywną, wypływającą bezpośrednio ze stanu uczuciowości, poezya naszych czasów jest sentymentalną, sub-jektywną, szukającą ukształcenia w naturalności. Por. rozprawę Schillera „Über naïve und sentimentale Dichtung”.

Naja, wąż,ob. Okularnik.

Najac Emil hrabia de, komedyopisarz francuski (* r. 1828 w Lorient—f r. 1889 w Paryżu). Uczył się prawa i był urzędnikiem w mi-nisteryum spraw wewnętrznych, wkrótce jednak poświęcił się wyłącznie literaturze. Czy to sam, czy do spółki z wybitnemi komedyopisarzami, napisał kilkadziesiąt komedyj, fars i operetek, które wszystkie cieszyły się wielkiem powodzeniem. Do najulubieńszych należały: „La poule et ses poussins”, komedya (1861),- jednoaktówki „Les oiseaux en cage” (1863) i „La dernière poupée” (1875); „Théâtre des gens du monde” (1872); „Madame est servie” (1874); do spółki ze Scri-

Jedyny rodzaj tej rośliuy N. L.

Najady, ob. Nimfy.

Najas L., Wodziana, roślina rozpowszechniona po całej ziemi; ze znanych u nas gatunków wymieniamy N. major Roth, spotykana często w jeziorach północno-zachodniej części Polski i N. minor Ali .{marina L). Inne gatunki jak np. N. Wrigtliana znajduje się tylko na wyspie Kubie, a N. tenuissima A. Br.—w Finlandyi.

Najem, jako umowa w prawie polskiem. W prawie polskiem spotykamy się podobnie, jak w prawach innych, z N-em usług i z N-em rzeczy. N. usług występuje tu zazwyczaj jako N. . usług domowych i gospodarskich, albo N-em usług rzemieślniczych. N. rzeczy jest w prawie polskiem, albo N. ruchomości, albo nieruchomości i to wiejskich lub miejskich, albo wreszcie N-m przedsiębiorstw mieszczących się w nieruchomościach. Usługi domowe i gospodarskie wykonywała przy dworach i folwarkach królewskich, kościelnych i szlacheckich w przeważnej części miejscowa ludność poddana. Zdarzało się jednak, że panowie do robót gospodarskich najmowali poddanych obcych, lub ich rodziny—czego Statut Litewski (1588) zabronił w R. XI art. 27. Prócz poddanych, służyli po dworach ludzie nie pozostający w stosunku pod-dańczym do swych panów, tylko w czasowym stosunku sług do chlebodawców. Byli to np. kozacy, hajducy, żołnierze dworscy. Pomniki ustawodawstwa polskiego zawierają o służbie tylko skąpe wzmianki. Statut kr. Aleksandra z r. 1505 zabronił służbie pod karą wieczystej infamii odchodzić od panów w czasie wyprawy wojennej, lub innej ciężkiej potrzeby. Uwolnienia od służby wolno było żądać od panów najpóźniej na sześć tygodni przed wyprawą wojenną lub inną potrzebą, Statut piotrkowski Zygmunta I z r. 1507 przedłużył ten termin na korzyść panów do 10 tygodni, a Konst, z r. 1621 zabroniła pod karą gardła lub infamii słudze stanu szlacheckiego opuszczać pana, gdy sługa po rozesłaniu trzecich wici przystał na służbę. Konst, z r. 1578 zabroniła pod karą czternastu grzywien, przyjmować sługi pochodzenia plebejskiego płci męzkiej lub żeńskiej, któryby nie miał świadectwa swego zachowania od pana, którego służbę opuścił (t. zw. „list wyświadczony”), gdyż sługa bez świadec-

Dr Al. W.

twa uważa się za zbiega. Słudze wolno jednak pana opuścić „gdy czasu dosłuży swego” bez przeszkody, a gdyby pan nie chciał go odprawić, lub dać mu listu wyświadczonego, wówczas sługa będzie mógł wziąć taki list z sądu ziemskiego lub grodzkiego. Konst, z r. 1598 podwyższyła karę 14 grzywien za przyjmowanie sług zbiegłych i bez listu wyświadczonego z 14-tu na 100 grzywien. Konst, z r. 1621 podwyższyła tą karę ponownie do 200 grzywien, a słudze, który pana swego odbiegł i przystał do innego bez „listu świadecznego”, zagroził karą gardła. Wynagrodzenie płacone sługom zwano mytem.—Usługi rzemieślnicze, oddawała panom ludność poddana, która trudniła się rzemiosłami po wsiach i miasteczkach. Prócz takich rzemieślników, byli jednak po miastach rzemieślnicy-mieszczanie, sprzedający wyroby gotowe, lub pracujący na zamówienie. Konst, z r. 1510 i 1565 postanowiły, że wojewodowie mają po miastach ustanawiać taksy wyrobów rzemieślniczych; ktoby jednak zamawiał sobie wyrób inny i niezwykły, musi umówić się samo cenę z rzemieślnikiem. W Wiekach Średnich usługa rzemieślnicza, polegająca na wybudowaniu młyna i utrzymywaniu go w ruchu, wynagradzaną bywała w sposób osobny. Rzemieślnik umiejący młyn wybudować i utrzymać go w ruchu, wchodził z właścicielem gruntu w spółkę tego rodzaju, że połowę lub jedną trzecią kosztów budowy młyna i utrzymywanie go w ruchu ponosił sam, ale za to wymawiał sobie u pana połowę, lub jedną trzecią część dochodów młyna. O N-ie ruchomości w Polsce wiemy bardzo mało. To tylko pewne, że najmowano za wynagrodzeniem konie do jazdy, szaty, klejnoty, statki; krowy i owce brano w N. w ten sposób, że najmodawca otrzymywał umówiony czynsz, a najmobierca pobierał pożytki, tj. mleko, wełnę, o przypłód zaś umawiano się osobno. N. nieruchomości wiejskich, zwano w Polsce również N-em lub arendą, później (w w. XVIII) dzierżawą. Przedmiotem N-u (arendy) mogły być wsie całe, dalej folwarki sołtystwa lub grunta, które arendarz za umówio nym czynszem uprawiał i pożytki pobierał. Był to zatem stosunek analogiczny z dzierżawą dzisiejszą. Już w Wiekach Średnich spotykamy się z arendą dóbr na pewien przeciąg czasu, zwykle 1 do 3 lat. Od wieku XVI arendy trafiają się coraz częściej, a Formula processus z r. 1523 przepisuje nawet formę kontraktu arendy. Przedmiotem jej mogły być dobra nietylko prywatne, ale także królewskie i duchowne. Dobra królewskie i duchowne arendowano jednak najdłużej na lat trzy i w razie śmierci użytkowcy tych dóbr (starosty, duchownego), arendarz musiał z dóbr ustępować, a straty mógł poszukiwać na dziedzicach zmarłego. Kontrakt arendy spisywano zazwyczaj prywatnie, ale niesiono go potem do sądu, gdzie go roborowano. Sumę arendowną (czynsz) płacono albo z góry, albo z dołu. Obo

wiązek płacenia czynszu ustawał w razie wielkiej i powszechnej klęski: napadu nieprzyjaciół, powodzi, morowego powietrza. Zresztą miał najmodawca prawo domagać się najpunktualniejszej wypłaty czynszu i zachowania w całości dóbr przez arendarza. — Arendarz odpowiadał wtedy za to, gdy chłopi, przygnębieni przezeń pańszczyzną, pozbiegali, za zniszczenie lasów, budynków, stawów. Po upływie terminu arendy musiał ją oddać najinodawcy napowrót w posiadanie. Ten jednak, względnie jego spadkobiercy, odpowiadali arendarzowi, gdy ten zmuszony został przed upływem czasu arendy do ustąpienia z niej. Dobra arendowane mógł arendarz subarendować. Przychówek i użytek z obory, stad i pasiek, należały do arendarza; on też ponosił szkody mniejsze i tylko w razie zarazy szkodę ponosił wynajmujący w całości lub w części. .Statut Litewski (1588) zawiera kilka postanowień tyczących się arendy. I tak: poddani kmiecie nie mieli prawa arendowaó komukolwiek gruntów pańskich bez zezwolenia pana (R. IX art. 27). W myśl R. IV art. 54, o szkody sąsiedzkie, wyrządzane przez arendarza lub poddanych, pozywano dziedzica i poszukiwano szkód na dobrach. Wreszcie w mjśl R. VII art. 8, do ważności kontraktu arendy trzeba, aby był spisany i opatrzony pieczęciami trzech szlachty. O N-ie nieruchomości miejskich (domów, mieszkań), nie zuajdujemy w pra wie polskiem postanowień, a nawet zbiory prawa niemieckiego, w Polsce obowiązującego, nie wiele o nim mówią. Przedmiotem N-u mogły być wreszcie przedsiębiorstwa przemysłowe, jak np. karczmy lub młyny. Arendowano także niektóre dochody skarbowe, jak cła, myta, żupy. Wedle Konst, z r. 1776, dochody skarbowe nie mogły być oddawane w arendę, z wyjątkiem dochodów z czopowego i dochodów tabacznych, ale w r. 1786 wyłączono z pod arend także i dochód tabaczny, podobnie jak i loteryę narodową.— Literatura: Hube „Prawo polskie w w. XIII” (Warszawa 1874); Hube „Prawo polskie w XIV w.: Sądy, ich praktyka i stosunki prawne społeczeństwa w Polsce ku schyłkowi XIV wieku” (Warszawa 1886); Dunin „Dawne mazowieckie prawo” (Warszawa 1880); Ostrowski „Prawo cywilne narodu polskiego” (Warszawa 1784 — 6); Bandtkie - Stę ży ński „Prawo prywatne polskie” (Warszawa 1851); Burzyński „Prawo polskie prywatne” (Kraków 1867—71); Dutkiewicz „Prawa cywilne jakie w Polsce... obowiązywały’ (War. 1869).

Najem pracy jest w ekonomii bardzo ważnym czynnikiem całej gospodarczości i poniekąd źródłem powszechnej sprawy społecznej. Ponieważ praca czynna, ściśle twórcza jest wynajmowana, czy wypożyczana za pieniądze, i pracownik, wykonywający bezpośrednio produkcyę, nie korzysta z całego wyniku swego wytwarzania, przeto stąd wyłania się ogólne zagadnienie nierównomiernego podziału dóbr. N. pracy regu-

st. A. K.

luje się na rynku prawem zwykłego współzawodnictwa, stosunkiem popytu pracy do jej zaofiarowania. Podaż pracy najemnej jest większa od jej poszukiwania ze strony posiadaczów narzędzi pracy (kapitalistów-przedsiębiorców), co powoduje niedomagania gospodarcze i często dotkliwy wyzysk ze strony przedsiębiorcy. N. wymaga szczególnego unormowania, za którem oświadczają się reformatorzy stosunków gospodarczych, którzy dążą do większych praw wynajmujących się. Tymczasem pod istniejącym rządem ustroju kapitalistycznego warunki najmu są prawie zawsze ściśle zależne od kapitalisty. Kapitalista płaci za pracę wynajętą albo podług dnia roboczego, albo podług wyprodukowanego przedmiotu, a w rzadkich tylko wypadkach dopuszcza pracownika do udziału w zyskach, czego domaga się obecnie teo-rya i polityka socyalna (ob. Praca i Robotnicy oraz niżej Najem pracy).

Najem jest to umowa, przez którą jedna ze stron obowiązuje się oddać drugiej do jej użytku, za oznaczone wynagrodzenie, rzecz, albo pracę swoją. Zasadnicza różnica przedmiotów N-u rzeczy i pracy ludzkiej, stanowi o zupełnem zróżniczkowaniu konstrukcyi pewnych obu rodzajów N-u we współczesnem prawodawstwie i współczesnej nauce prawa. W tym rozumieniu N. dzieli się na N. rzeczy, oraz na N. pracy, czyli jak mówiono dawniej u sł u g {des services). Każdy z tych rodzajów dzieli się znowu na kilka rzędów. I tak, N. rzeczy, dzieli się na 1) najem właściwy, pod którym pojmuje się N. domów i ruchomości, 2) dzierżawę (tj. N. nieruchomości wiejskich) i 3) pacht czyli N-em zwierząt. N. rzeczy, jest umową, a jako taki podlega przepisom i warunkom przewidzianym przez prawo umowne (ob. Umowa). Pozatem liczne bardzo przepisy zostały skod^fi-kowane przez obowiązujące u nas prawo cywilne, które w długim szeregu paragrafów rozpatrzyło zarówno „przepisy wspólne N-om domów i dzierżawom majątków ziemskich”, jak przepisy właściwe, poszczególnie dotyczące „ N-u domów i ruchomości”, bądź „N-u majątków ziemskich” [aa. 1708—9, 1713 —1777]. Przepisy te, dla każdego dostępne, nie wymagają tutaj odrębnego rozbioru. Zwróćmy tylko uwagę na ogólną ten-dencyę wspólnego prawa N-u. I tak, w przeciwstawieniu do prawodawstwa rzymskiego, które wyłącznie niemal broniło interesów właściciela, jak gdyby jego przywileju naturalnego — prawodawstwa współczesne stosują w zakresie dzierżawy, nie tyle ściśle logiczne, prawne zasady, ile wskazania racyoualne, wypływające z natury przedmiotu N-u. I tak, nie uznają prawa nabywcy do rozwiązywania umów N-u, zawartych z poprzednim właścicielem („Kauf bricht nicht Miethe”—zasada, która po długich i zażartych walkach zdobyła sobie hegomonię w nowym kodeksie niemieckim). Prawodawstwa uznają zasadę prawną władania rzeczą i bronią biorącego w N. zarówno przed właścicielem jak i przed osobami trzeciemi. Stanowią terminy, w których strony rozwiązywań umowy są władne. Tytułem gwarancyi praw właściciela, umowy ograniczone są pod względem czasu trwania dzierżawy (od 12 lat do 30 w kodeksie cywilnym niemieckim). Bliższe szczegóły znaleźć można w pracach następujących: Skupiewski „Stosunki najmu mieszkań” (Gaz. Sądowa r. 1873 nr. 12, 15). Stroy-nowski „O dzierżawach” (Warsz. 1857); Święcicki „O dzierżawach miejskich” (t-że 1873); F. Zieliński „O wieczystych dzierżawach” (Bibl. Warsz. r. 1842); Teorya ogólna u Dern-burga, „Pandekten” (tom II § 110—11), oraz w VI tomie „Handwörterbuch der Staatswissenschaften”, wyd. 2, 1902. Tyle o prawie obowią-zującem. Nie wyczerpują te uwagi przedmiotu, nawet w granicach najkrótszego bodaj streszczenia.—Nie ulega dziś żadnej już wątpliwości, że przepisy dotyczące N-u, ulegną w czasie najbliższym zmianom znacznym w duchu większego uspołecznienia. W stosunkach mieszkań tyczących, normowanych dotychczas przez prawodawcę w duchu jednostronnego interesu właściciela, normowanych abstrakcyjnie, bez uwzględnienia wzajemnego stosunku stron i ich woli. Wszędzie dzisiaj „kwestya mieszkań” zajęła już znakomite miejsce w polu widzenia wszelkich usiłowań społecznych, państwowych i prywatnych, nawet już usiłowań prawodawcy. W budżecie klasy pracującej, wydatek na mieszkanie wypełnia część największą, a wogóle olbrzymią; tytułem zaś równoważnika zapłaty, ludność ta, otrzymuje mieszkanie złe, niehygieniczne, wilgotne; drożyzna prowadzi za sobą ciasnotę, ciasnota, uiemoralność. Życie nie zadowoliło się przywilejem prawnym właściciela; podparło przywilej ten — drugim, faktycznym, z natury stosunków rzeczywistych płynącym; wszędzie w Niemczech (i na całym Zachodzie wogóle) powstały związki właścicieli domów, prawdziwe syndykaty, normujące cenę oczywiście w interesie wyłącznym zrzeszonych właścicieli; gdzież tutaj może być mowa o nieprzymuszonej woli stron, kiedy ta druga strona (najmująca) musi płacić za mieszkanie nie tyle, ile może, lecz ile zażąda strona przeciwna, właściciel? Te zrzeszenia właścicieli właściwą naturalną odpowiedź znaleźć mogą i powinny w zrzeszeniach najmujących. Istotnie mamy już do zanotowania pierwociny takich usiłowań w postaci „umów zbiorowych”. Tam, gdzie jednostka jest bezbronna, tam zrzeszenie wielu jednostek, grupę składających, a działających solidarnie, złemu zaradzić potrafi. To też próbowano, na podobieństwo zrzeszeń, właścicieli domów, powiązać w związki lokatorów. Luźne te dotychczas organizacye, nie spojone należycie, nie skupione na podobieństwo centralnego związku właścicieli domów, dotychczas żyją czynnie tylko w mgławicy; pragną wielu rzeczy

s.p.

przedewszystkiem usunięcia normalnej umowy N-u wypracowanej jednostronnie i samowładnie przez właścicieli domów. Na zjazdach właścicieli domów w Wiesbadenie i Elberfeldzie (1898/9) ułożono mianowicie—wzorowy schemat umowy. Schemat ten, poczęty w duchu obrony interesów jednostronnych właścicieli domów, nie ma innego celu, jeno obejście przepisów prawa, zawartych we współczesnem prawodawstwie niemiec-kiem, a uwzględniających interes strony drugiej, Dajmującej. W tej oto ustawie normalnej, znajdujemy zastrzeżenia tej treści: właściciel nie odpowiada za wadę, nie płaci żadnych odszkodowań, chyba że działał w złej wierze (zastrzeżenie to sprzeciwia się wyraźuie przepisom zawartym w art. 537 i 538 K. C. N.). Schemat inny, wypracowany przez związek drezdeński, uczy, że właściciel nie odpowiada z tytułu spokojnego użytkowania z mieszkania (wprost przeciwnie art. 5351), obowiązek naprawy i przeróbek ciąży na nim tylko w zakresie wyraźnie wyszczególnionym w umowie. Właściciele zastrzegają sobie, że zaliczenie czynszu z pretensyami, które do nich rościć sobie może lokator, wyklucza się na przyszłość. Zastrzegają, że lokator w razie najmniejszego opóźnienia zapłaty czynszu, obowiązany jest natychmiastowo opuścić mieszkanie. Żądanie właściciela nie traci mocy prawnej nawet wtedy, gdy lokator po upływie terminu wskazanego w umowie, część lub cały czynsz zapłacił, co więcej: lokator nie będzie miał prawa do żądania zwrotu zapłaconego już czynszu.—Lokator poddać się musi t. zw. ordy nacyi domowej (Hausordnung), niekiedy bardzo uciążliwej, śmiesznej nawet, samowładnie układanej: każdorazowo zmienianej przez właściciela. Otóż związki lokatorów mają przedewszystkiem na względzie uchylenie umowy normalnej, szablonu oderwanego i ułożonego w myśl wskazań egoistycznych jednej grupy; uatomiast pragną wprowadzić schematy zmienne, powstałe z oscylacyi interesów rozbieżnych każdej grupy z osobna, drogą ugody pomiędzy interesami obu. Lekarstwo na bolączkę zasadniczą widzieć się daje w zbiorowych umowach lokatorów. Są to, jak dotychczas, tylko pragnie nia i zapoczątkowania teoretyczne. Jeden z takich teoretyków Fuld (ob. niżej), kreśli następujący obraz domniemanych stosunków przyszłych. Organizacya właścicieli prowadzi układy ze związkiem najmujących. Z układów tych rodzi się schemat umowy lokalnej, który obowiązywać będzie wszystkich członków organizacyi. W ten sposób obie strony mogą zabezpieczyć interesy swoje od uroszczeń wzajemnych, nieusprawiedliwionych i zbyt daleko idących. Poszczególny lokator zawiera umowę konkretną z poszczególnym właścicielem na podstawie takiej umowy normalnej. Stier-Somlo domaga się wprowadzenia na wzór sądów przemysłowych— instytucyi sądów dla mieszkań, któreby spory

wynikające z umowy N-u załatwiały na drodze polubownej (podobnie i w Anglii—projektują zaprowadzenie „Fair rents courts” tj. sądów określających słuszną wysokość czynszów). Sądy takie, złożone zarówno z przedstawicieli jednej, jak i drugiej strony działają szybko, tanio i z za-wodowem rozumieniem rzeczy. Szczegóły ob. w doskonałej pracy Stier-Somlo „Unser Mieth-rechtsverhältniss und seine Reform” (r. 1901 w wydawnictwie zbiorowem stowarzyszenia „Reichs-Wohnungsgesetz”) ; Fuld „Korporative Mieth-verträge” w „Zeitschrift fuer Socialwissenschaft” (r. 1902 zeszyt 8 — 9).

Najem pracy—-czyli jak dawniej (Pothier) mówiono N. usług (des services), mając oczywiście na względzie N. służących (des domestiques); zajmuje dziś w dziedzinie stosunków ekonomicznych stanowisko środkowe, najważniejsze. Stało się to za sprawą wielkich i znakomitych przewrotów dokonanych w sferze tych stosunków w ciągu wieku XIX, w szczególności poczynając od doby W. Rewolucyi francuskiej, która zniosła poddaństwo i pracę uczyniła wolną, rozporządzalną i sprzedażną. Na umowie N-u, którą dawni kommentatorowie prawa, zajmowali się przygodnie, albo i zgoła powierzchownie, a z którą kodyfikacye prawne w początku XIX stulecia (Kodeks Napoleona) załatwić się były władne w kilku nie ledwie słowach—spoczywa dziś cały układ stosunków prawno-ekonomicznych. Rozwinął się przemysł fabryczny; powstały potężne organizacye robotnicze; na każdym kroku w sposób tytaniczny poprostu uderzają o siebie antagonizmy kapitału i pracy. W dobie, gdy powstała kodyfikaeya napoleońska, organizować zaczął się kapitał; o organizacyi pracy było głucho. Nie dziwno tedy, że przepisy kodeksu pisane były w duchu interesów kapitału i zasada ta przywileju kapitału — została uświęcona późniejszym rozwojem stosunków. I tak art. 1781 opiewał, że należy dawać wiarę oświadczeniom (tutaj jurysprudencya dodała — składanym pod przysięgą) najmującego w zakresie wysokości płacy, należności wypłacanych za rok ubiegły zarówno jak pieniędzy zaliczonych zgóry. Artykuł ten zniesiony został w r. 1868.—Przywilej drugiej strony (pracy) istnieje dotychczas tylko faktycznie, empirycznie, nie siłą prawa, jeno faktu. Powstały potężne organizacye pracy, liczące wielomilionowe armie wyszkolonych, duchem solidarności i karności członków siluych. Że zaś nasz ustrój ekonomiczny spoczywa całkowicie na pracy wolnej, tj. najemniczej, tedy grożą mu ciągłe i śmiertelne wstrząśuienia, ile że interesy pracy zorganizowanej domagać się miały zawieszenia pracy. Wielkie strejki (ob.) w Ameryce Północnej i w niektórych bardziej przemysłowych krajach Zachodu europejskiego dowiodły, że najwyższym, historycznym poprostu obowiązkiem prawodawcy jest uwzględnienie interesów najemniczych w kodyfikacyi cywilnej.

W tym też sensie powoli odbywają się przemia- właściwego; zaczęto się domagać unormowania ny w prawodawstwach Zachodu i lubo odbywają się na drodze prawodawczej wynagrodzeń, przyczem zwolna, ciałami bowiem prawodawczemi rządzą w Anglii sformułowano te wymagania w zna-bądź wyłącznie, bądź przeważnie klasy zamożne, nem haśle „ośm szylingów dziennie” (eight shil-posiadające, feodali przemysłu i handlu, to jed- / lings to day). W znanej encyklice „De condi-nak groza zasadniczych, wulkanicznych przewro- tione opificum” Leon XIII domagał się również tów dała wszędzie nieomal początek profilaktyce od pracodawców, aby płacili najemnikom tyle, społecznej i stworzyła bądź niezależne od kody- iżby „uczciwy i wstrzemięźliwy robotnik mógł fikacyi powszechnej—instytucye (ubezpieczę- istnieć i utrzymywać rodzinę”. Rada miejska nie robotników przymusowe na wypadek w Paryżu, w okresie gdy rządziła nią większość śmierci, od kalectwa i starości [ob.]), bądź też radykalna, stworzyła wykaz urzędowy wyuagro-skodyfikowała przepisy normujące w sposób bar- dzeuia robotników zajętych przy budowlach miej-dziej nowoczesny stosunki najmujących i najem- skich i w ten sposób dokonała podwyższenia cen ników. Należy tu również podkreślić usilną pra- pracy w całym przemyśle budowlanym. — Nasz cę teoryi prawa, która wyprzedziła życie o dzie- kodeks zawiera przepis, że „cena powinna być sięciolecia i wstrząsnęła do głębi wskazaniami przedewszystkiem oznaczona na pieniądze”, doprawa rzymskiego, które do niedawna były rozstrzy- daje jednak, że „może być oznaczona i w inny gającemi. Dość wymienić tu nazwiska A. Men- sposób”. Ordynacye bardziej współczesne wy-gera (ob.) i Lotmara (ob.).— Według prawa stępują przeciwko temu dodatkowi, a to dla te-obowiązującego u nas —N. pracy jest umową, na go, że dodatek ten dał początek całemu łańcu-której mocy jedna strona obowiązuje się uczy- chowi nadużyć. Pracodawcy powodowani żą-nić coś dla drugiej za umówione wynagrodzę- dzą nadmierną zysku wprowadzili inne metody nie (art. 1710). Praca powinna być możliwa wynagrodzenia. Płacili najemnikom kwitami czy do osiągnięcia siłami ludzkiemi. W skutek tego markami, przyjmowanemi bądź przez niektórych umowa, mająca za przedmiot pracę niemożliwą, tylko, wiadomych kupców w mieście, bądź też w powyższem znaczeniu, może być unieważnio- przyjmowanemi tylko we własnych sklepach czy na. Niemożliwość pracy z powodu niezdolności bazarach fabrycznych, jest to tak zwany w Ando niej osoby, która się zobowiązała, nie pocią- glii Truck-System, z powodu którego toczo-ga za sobą nieważności umowy, ale może sta- no walki w ciągu całych dziesięcioleci, a któ-nowić przyczynę do rozwiązania jej i skazania ry w świadomości najemników brytańskich po tej osoby na wynagrodzenie szkód i strat. — dzień dzisiejszy pozostawił ślad głęboki. Tak Warunek dalszy, — aby była oznaczona cena samo na Kontynencie. Najemnik zmuszony był (salaire) pracy, htj. wynagrodzenie za pracę, spieniężać swoje marki w sklepach fabrycznych, Cena powinna być oznaczona przedewszystkiem zmuszony był kupować towary zgoła sobie nie-na pieniądze, w stosunku do rzeczywistej war- potrzebne; a gdy chciał kupować takie, których tości pracy, aczkolwiek może być oznaczona sklep nie posiadał, zmuszouy bywał marki swoje i w inny sposób. — Umowa może być zawar- sprzedawać ze znaczną stratą. System ten po-ta tylko na pewien oznaczony przeciąg cza- woli został podminowany, a między innemi su, albo do określonych zatrudnień (art. 1780). prawo francuskie z d. 12 stycznia r. 1895 o-Gdyby wolno było zobowiązywać się na całe ży- kreśliło, że pracodawca może zatrzymać tytułem cie, wolności osobistej człowieka groziłoby nie- kompensacyi nie więcej jak dziesiątą część wy-bezpieczeństwo; mogłaby być przywrócona oso- nagrodzenia przypadającego najemnikowi.—Wol-bista zależność jednego człowieka od drugiego, ność pobierania wynagrodzenia stanowi rów-poddaństwo, niewola. — Oczywiste, że przepisy nież przedmiot częstych sprzeczności, specyalnie te, zgoła niewystarczające, zostały w innych kra- w zastosowaniu do kobiet zamężnych i do nie-jach dawno prześcignione. Ale i najświeższe letnich nieuBamowolnionych. Małżonkowi służy pod względem czasu ustawy prawodawcze po prawo pobierania zarobku małżonki i dzieci i trwo-macoszemu tylko traktują ten dział prawa umów- nienia go w szynku. Życie domaga się reformy nego. Pod tym względem tylko praca teoretycz- w kierunku zabezpieczania zarobku dla osoby, na umie pochwalić się, jak dotąd, znakomite- która go zapracowała. — Czas wypłaty ustala mi rezultatami.    zwyczaj, często nawet samowola pracodawców

Obowiązki najmującego. Pierwszy i naczelny (ob. S. Posnera „Ordynacya pracy” w „Gaze-obowiązek — to dokonanie wypłaty wynagrodzę- cie sądowej” 1901). Rzadkie terminy wypłaty nia umówionego. Wynagrodzenie za pracę, któ- są uciążliwe dla robotników, którzy muszą tym-rego zasada wydawała się zupełnie prostą w o- czasem żyć „na kredyt” i opłacać lichwiar-czach prawodawców dawniejszych—dziś z bie- ski procent. Najczęściej używany jest termin giem lat, z rozwojem stosunków przemysłowych, dwutygodniowy, najbardziej wskazany — tygod-z rozwojem teoryj ekonomicznych, z wzrostem niowy. Najemnik korzysta z przywileju na ma-świadomości najemników—stała się bardzo zło- jątku dłużnika. Z zakazem obowiązków praco-żoną. Przedewszystkiem zaczęto się zastana- dawcy wiąże się kwestya odpowiedzialności za przywiać nad zasadami wynagrodzenia słusznego, padki przy pracy. I w zakresie umowy najmu pra-

s. P.

marmuru.

i II, Gedani 1742 — 1756).

cy czekają prawodawcę w najbliższej przyszłości poważne a konieczne wysiłki. Nowoczesny rozwój stosunków gospodarczych, a integralnie z nim połączony wzrost świadomości u klas pracujących, zaznacza i na tem polu wpływ swój. Znajduje to swój najwybitniejszy wyraz w t. z w. „umowach taryfowych”, nowem zupełnie pojęciu prawnem, które życie współczesne zrodziło faktycznie, a prawną konstrukcyę zbudował (1900) prawnik szwajcarski próf. Lot mar. Są to u-mowy zawierane z jednej strony przez pracodawcę (lub związek pracodawców), z drugiej przez zrzeszenie robotników. W takiem przeciwstawieniu dopiero warunek naczelny umowy wszelkiej, wolność—nabiera wartości rzetelnej i siły rzeczywistej. Pracodawca, kapitalista z jednej strony, a z drugiej pracobierca, najemnik—to siły nierówne zgoła, o nierównej, nierównoważącej się woli. Dopiero wielka potęga solidarności, która ożywia grupę najemniczą i niejaki zasób środków materyalnych, wypływający z natury zrzeszenia oddzielnych, najskromniejszych bodaj środków jednostkowych, wyrównywa tę różnicę. Treść umów taryfowyoh dzieli się na kilka działów: naprzód określa się płaca robocza (wzglę-ne minimum), rodzaj płacy (dzienna, akordowa) miejsce i czas wypłat; następnie — znajdujemy zazwyczaj określenie czasu roboczego, dalej następują przepisy o zawieszeniu, zmianach i sposobie uchylania umowy, o specyalnych u-rzędach taryfowych, o sądach polubownych itd. Nie wszędzie umowy taryfowe przyjąć się mogą. Warunkiem zasadniczym ich powodzenia jest — wolność stowarzyszania się, organizacya zawodowa, organizacya silna, na trwałych spoczywająca podstawach. Tam zaś mają wielką przyszłość przed sobą. Z umowami taryfowemi wiąże się cały szereg zagadnień poszczególnych, które rozpatrzone będą w art. „Płaca robocza”, „Praca ludzka”, a także w związku z umową pracy „Ubezpieczenie robotników”, „Wolność stowarzyszeń”. — Lit. Guillouard „Traite du contrat de louage” t. II; Pic „Traité de législation industrielle”; Glasson „Le code civil et la question ouvrière (1891)”; Flesch „Zur Kritik des Arbeitsvertrags” (1901); Lotmar „Der Arbeitsvertrag” t. I, 1902 (potężne dzieło, czyniące niepotrzebną całą dawniejszą literaturę przedmiotu); Rundstein „Z badań nad współczesną umową pracy” (Lwów 1903).

Najera, miasto w Hiszpanii, w prowincyi Logrono, nad Najerillą, dopływem rz, Ebro; posiada kościół z grobami kilku królów Nawarry i ruiny zamku; m-ców 2 622 (1887); tutaj w dniu 3 kwietnia r. 1367 odnieśli zwycięstwo Anglicy nad Bertrandem Duguesclin (ob.) i infantem kastylskim Henrykiem de T r a -8tamare (ob).

Najeż (Scorpaena), rodzaj ryb kościstych (Te-leostei), zaliczony do rodziny Scorpaenidae, do rzędu Okuuiowatych (Ter cif or mes). Są to krępe,

Eno^Powsz. Illuetr. S. U. Zesz. 2. T. I.

nieco wydłużone ryby, pokryte łuską lub nagie, z uzębieniem słabem; liczne kości czaszki najeżone są kolcami; podobne wyrostki ostre znajdują się i na skórze. Rodzaj teu obejmuje ok. 40 gatunków, rozpowszechnionych przeważnie w morzach podzwrotnikowych. Drapieżne te ryby, trzymając się miejsc piaszczystych na dnie morskiem, polują na różną drobną zdobycz, przeważnie na małe rybki. Ukłucie kolcem najeża wywołuje rany bolesne, lecz nieszkodliwe; z łatwością dają się hodować w akwaryach. Posiadają zdolność szczególną, zmieniania ubarwienia skóry, przystosowując się do otoczenia. Gatunki S. porcus L. (kiernoz morski) i S. scro-fa L. (Świnia morska), zamieszkują morze Śródziemne i Ocean Atlantycki. Długość pierwszego gatunku wynosi 20—30 cm. drugiego zaś 90 cm. Najeżone licznemi kolcami ich ciało posiada ubarwienie pstre, przypominające wzory

K. K-ó.

Najjaśniejsza Rzeczpospolita. W czasach od elekcyi króla Michała Wiśniowieckiego stany Rzeczypospolitej polskiej, a mianowicie stan senatorski i rycerski, wymagały tego tytułu dla Rzeczypospolitej, zwłaszcza w pismach mocarstw zagranicznych do Rzeczypospolitej stosowanych. Po łacinie brzmiał ten tytuł „Serenissima Repu-blica”. Podczas elekcyi zdarzało się, że wzbraniano posłom odczytywania listów do Rzeczypospolitej, jeżeli w nich nie było tego tytułu. Przed elekcyą Michała tytuł Rzeczpospolitej był Świetna (Inclyta).—Literatura: Andr. Chrys. Załuski „Epistolae historico-familiares” (T. III, Brunsb. 1709); Cas. Zawadzki „Historia arcana 1699”; Lengnich „Jus publicum Regni Poloni” (T. I

Dr Al. W.

Najmanowicz (Neyman, Naymanowicz) Jakób (* w Krakowie r. 1580 — f tamże d. 23 listopada r. 1641), teolog i prawnik, jeden z najzasłużeńszych i najznakomitszych rektorów uniwersytetu Jagiellońskiego, kanonik katedralny, krakowski. W naukach ćwiczył się naprzód w Krakowie, poczem, sprowadzony do Paryża przez wuja swego, Jana Stefańskiego, kanonika sandomierskiego, w uniwersytecie tamtejszym zdobył sobie dyplom doktora filozofii. Następnie podróżował po Francyi i Włoszech, kształcąc się w ciągu dalszym, a w Rzymie osiągnął godność doktora prawa. — Powróciwszy do ojczystego Krakowa, dla uzyskania miejsca między profesorami wydziału filozoficznego, w r. 1605 obronił rozprawę „De natura materiae”, w roku zaś następnym był wyświęcony na księdza, a wkrótce potem Marcin Szyszko wski, biskup krakowski ówczesny, powierzył mu kierownictwo seminaryum dyecezyalnego. Pomimo zajęć związanych ze stanowiskiem tem, N. w r. 1614 ubiegał się o katedrę prawniczą w uniwersytecie Jagiellońskim i w celu tym d. 4 września roku tegoż, bronił publicznie rozprawy „De rescin-denda venditione”. W początku roku nąstępne-

II

go mianowano go więc profesorem prawa, dozwalając mu nadal zatrzymać kierownictwo se-minaryum duchownego. W r. 1618 uniwersytet wyznaczył N-a do bronienia praw rektorskich przed biskupem krakowskim, jako kanclerzem uniwersyteckim; chodziło wtedy o prawo zatwierdzania testamentów profesorskich. N. wywiązał się z zadania, a uniwersytet, uznając zasługę jego, wybrał go w r. 1621 na rektora i do r. 1636 jeszcze 15 razy wybór ten ponawiał (rektorów obierano wtedy na pół roku), ceniąc w nim bojownika dzielnego i sprawnego za swe przywileje i swobody zagrożone nielada w one czasy. Zgromadzenie Jezusowe, popierane gorliwie przez króla Zygmunta III, szybko wzrósłszy w Polsce w znaczenie i potęgę, dążyło wtedy do zagarnięcia całkowitego w swe ręce wychowania i wykształcenia młodzieży; pozakładało już było mnóstwo szkół, rozwijających się pomyślnie w różnych okolicach kraju; nakoniec, licząc na poparcie królewskie, starało się usadowić tuż pod bokiem uniwersytetu, by i w Krakowie samym, z uszczerbkiem prastarej macierzy wychowania w Polsce, nad nią zapanować. Uniwersytet zagrożony w istocie bytu swego, podjął walkę obronną odważnie, a na czele zastępów jego szedł właśnie N. i brat jego Krzysztof (ob.), obok nich zaś stanęli w zwartym szeregu inni jeszcze profesorowie (por. Encykl. t. XXXII str. 947). Póki żył Zygmunt III, sprawa nie posuwała się pomyślnie dla uniwersytetu i dopiero za Władysława IV wr. 1633, podczas sejmu koronacyjnego, sąd komisyi od Rzeczypospolitej wyznaczony, przechylił się na stronę uniwersytetu pokrzywdzonego, zabraniając Jezuitom, raz na zawsze, utrzymywania szkół wyższych w Krakowie. Podczas tych sądów N., stojąc na czele innych profesorów, a rozgoryczony zabiegami pokątnemi Jezuitów, złożywszy na stole sędziowskim pieczęć uniwersytetu, oraz jego ustawy i prawa, w te się ozwał słowa: „Owo pieczęć, którąni tu dla tego przyniósł, abym ją in facie Beipublicae z prawami nasze-mi położył, jeśli się przy zestarzałym od kilku set lat prawie zostać nie będziem mogli. To si-gillum od sławnej pamięci fundatora dane de insigniis regni dwoje partycypuje bereł, dając znać, że rektorowi zupełny rząd nad te, którzy się uczyć tu będą, podany jest. Są i statuta et jîis ea condendi na tych wszystkich, którzy do jurysdykcyi rektorowej należyć będą, także od kilku set lat. Przy których jeżeli się nie zostajemy, nie przyjdzie nam nic innego czynić, jedno oddawszy WWmościom naszym Miłościwym Panom te prawa, któreśmy z rąk WWmościów wzięli, wszystkiego zaniechać...” „Niechcąc patrzyć na rozszarpanie tej jednej szkoły rzplitej, przyjdzie nam na ostatek na to, że sobie pokój z ojcami uczynimy, puściwszy im te tu miejsca, aby jak wszędzie, tak i tu płużyli; a w tym podobno się wygodzi potrzebie 00. Jezuitów” (Muczkowskiego „Wiadomości o rękop. Ra-dymińskiego”, str. 41). Podobno przemówienie to, później przeinaczone co do czasu i co do osoby, a przyznawane niesłusznie Krzysztofowi N-i (ob.), wywarło wrażenie wielkie na sądzących, oraz wpłynęło niemało na ich wyrok. — W lat 8 po odniesionem zwycięstwie, N. po krótkiej chorobie ułożył się do snu wiecznego, spędziwszy lat 36 na służbie wiernej a pożytecznej, uniwersytetowi poświęconej. Stanisław Temberski i Jakób Piotrowicki przemawiali nad trumną jego, a mowy ich, aczkolwiek może nadto pochwalne, są źródłami naj-ważniejszemi do życiorysu męża w każdym razie znakomitego, obrońcy zaciętego i nieustraszonego praw uniwersytetu, profesora światłego i kaznodziei niepospolitego. N. pochowan jest w katedrze na Wawelu, gdzie nagrobek jego dotąd istnieje. — Oprócz dwu rozpraw już wyżej wymienionych N. napisał jeszcze: „Prognostyk duchowny na kometę, któregośmy widzieli Grudnia przeszłego roku 1618 uczyniony” (Kraków, 1619, w 4-ce.), „Responsum ad famosuin libel-lutn a Patribu8 S. J. in Academiam Cracoviensem scriptum et nomine Reprotestationis vulgatum” (b. w. r. i m. dr., w 4-ce; książką ta, skwapliwie niszczona przez przeciwników, należy dziś do białych kruków); „Zniesienie obrony Collegium P. P. Societatis Jesu w Krakowie stanom koronnym na sejmie walnym warszawskim r. p. 1627, zgromadzonym do przeczytania podane” (Kraków 1627, w 4-ce; wyd. 2-e. pomnożone, tamże 1628 i 3-e w tymże samym roku). „Examen pretensyi prawnej szkół ojców jezuitów przeciw akademii w Krakowie, sine scitu R. P. wskrzeszonych“ (tamże 1632, w 4-ce); „Memoriale Exorbitacyi i processu akademii krakowskiej“ (b. w. m. dr. i r. (1632,) w 4-ee); „Dowód memoryjału akademickiego przeciwko deklamacyi zmyślonego ziemianina“ (Kraków 1632, w 4 e); „Krótka informacyja o swewoli studentów akademii krakowskiej” (tamże 1632, w 4-e; obie dopiero co wymienione książeczki N. wydał pod nazwiskiem przybranem Seb. Koszutskiego); „Ad Vladislaum IV in suo rectoratu Academica salutatio” (b. w. m. dr. i r. w 4 e, wydane po śmierci autora przez bra ta jego, Krzysztofa); „Cathedra albo kazanie na Niedzielę pierwszą po Trzech Królach na kolędę do professorów zacnej akademii przez ks. J. z Nowego Targu. Przydana i deklaraeyja niewinności ks. J. z Nowego Targu R. P. 1616“ (w 4-e; N. napisał książeczkę tę pod nazwiskiem przybranem w odpowiedzi na napaść Jezuity, Walentego Fabrycego; przypisywano też autorstwo Jakubowi Janiszo wskiemu, Muczkowski wszakże stanowczo i ostatecznie przyznał je N-i); „Quaestio de immunitate Eccle-siae (Kraków 1634, w 4-e). — Por. J. Sołty-kowicza „O stanie Akademii Krakowskiej” (1810, str. 618 i nastj; art. F. M. Sobie-

Red.

ro

» >

szczańskiego w „Encyklop. pow.“ Orgelbranda (t. XIX, str. 158) i J. Majera „Wspomnienie o Krzysztofie Najmanowiczu” w „Roczniku wydz. lek. w Uniw. Jag.” Kraków 1844; oddz. I. str. 56).

Najmanowicz (Nayman Naimanoviciu s) Krzysztof (* w Krakowie przed r. 1590—f w Rzymie d. 23 listopada r. 1651), lekarz, brat młodszy JakóbaN-a (ob.), mąż posiadający zalety wielkie, skalane atoli postępkami bardzo na-gannemi.—Jako młodzieniec uczył się w uniwersytecie Jagiellońskim, następnie wyjechał do Włoch i przebył tam lat 7, ćwicząc się w naukach lekarskich, głównie w Bolonii, Padwie i Pizie. Osiągnąwszy dyplom doktora medycyny, powrócił do Krakowa w r. 1609 i niebawem zo stał lekarzem przybocznym biskupa krakowskiego Piotra Tylickiego (ob), który N-a darzył

liii

*1

ÉJ®

ww

Fig. 39. Krzyś ztof Najmanowiaz z obrazu spół. czesnego, podług „Rocznika, Wydz. lek. w Uniwersyte_ cie Jagiellońskim” (Kraków 1844, T. VII).

wciąż łaską swą, a umierając w r. 1616 nie zapomniał też o nim w testamencie. W r. 1610 wcielono N-a d. 23 marca do grona wydziału lekarskiego, krakowskiego, któremu złożył wtedy rozprawę p. u. „De plica, pro loco inter docto-res med. obtinendo, in alma Univ. Cracov. ad disputandum proposita quaestio” (Kraków 1610, u Andrzeja Piotrko wczyka, w 4-e, k. nl. 8; przyp. Mikołajowi Zebrzydowskiemu); w rozprawie tej wystąpił z obroną poglądów na kołtun, wyznawanych przez profesora swego, Herkulesa Sassonię (ob.). Czego sam potem nauczał w Krakowie, nie wiemy, używał wszakże wśród profesorów powagi niemałej i czterokrotnie z wyboru ich piastował godność rektorską, mianowicie w r. 1627 po raz pierwszy, a następnie przez trzy półrocza z rzędu, zaczynając od drugiego w r. 1633, to jest w tym czasie właśnie, gdy uniwersytet walczył zacięcie o prawa swe przeciw Jezuitom, znajdującym poparcie u króla Zygmunta III do końca dni jego. Jak gorąco i dzielnie N. umiał bronić swobód i praw uniwersyteckich, tego dowodzą nam przemowy i listy własnoręczne jego, przechowywane dotąd w zbiorach uniwersytetu Jagiellońskiego. Walka, do której należał też brat jego Jakób i kilku innych profesorów wybitnych, zakończyła się zwycięstwem uniwersytetu w r. 1634, gdyż, zgodnie z żądaniami jego, zamknięto w roku tym w Krakowie szkołę jezuicką, założoną nieprawnie (por. w Eucykl. tej T. XXXII, str. 947). — Zwalczając i odpierająo roszczenia niesłuszne Jezuitów, równocześnie N. pracował gorliwie nad podniesieniem uniwersytetu przez ulepszenia urządzeń jego wewnętrznych, w czem znów szedł ręka w rękę z bratem starszym, J a k ó b e m. Postępowaniem swem zasłużył się wtedy uniwersytetowi znakomicie i byłby po sobie zostawił z pewnością pamięć równie chwalebną, jak brat starszy, gdyby sam nie był podeptał wieńca sławy swej, uuiesion chciwością i duchem pieniactwa. Rzecz się miała tak: w r. 1633 N. wziął w dzierżawę od uniwersytetu dobra Świeborowice i Pielgrzymowice, po dwu latach wszakże wystąpił z żądaniem, aby mu uniwersytet zwrócił nakłady wyłożone, utrzymując przytem, że majątki wymienione trzymał nie jako dzierżawca, lecz że gospodarzył w nich jako rządca z ramienia uniwersytetu. Biskup Jakób Zadzik (ob.), jako kanclerz uniwersytetu, by spór załatwić, wysadził wtedy komissyę dla rozstrzygnięcia sprawy; na mocy jej uchwały, u-niwersytet zaspokoił wprawdzie należytość N-a, ale uczyniwszy to, ze swej strony zażądał od niego zdania sobie rachunków z zarządu dwuletniego dobrami, i zwrotu dochodów pobranych z nich nieprawnie, a przeznaczonych na płacę profesorów niektórych i utrzymanie studentów ubogich. N. ani słuchać chciał o tern i nie stawiał się na wezwanie żadne, wynajdując wciąż nowe wykręty. Nakoniec w r. 1643 stawił się dopiero po wezwaniu trzeciem do sądu rektorskiego, ale po to tylko, by oświadczyć, że po załatwieniu sprawy przez komissyę dawniejszą, przez biskupa Zadzik a wyznaczoną, władzy rektorskiej nie przyznaje prawa do naruszania postanowień ówczesnych; dalej, nie uzasadniwszy tego bynajmniej, zażądał ponownie, aby sprawę oddać pod sąd biskupi, lecz gdy rektor i na to przystał, N. oświadczył niespodzianie zupełnie, że przekłada załatwienie sporu przez przyjaciół z rektorem samym. Gdy rektor i na to się zgodził, N. znów, pomimo wezwań kilkakrotnych nie stanął, lekceważąc sobie władzę uniwersytecką. To przepełniło miarkę. Rektor ówczesny,

Dr j. p.

Dr J. p.

*30

Ï2Î

«2.

2.

S3

PT

5.

C3

Papenkowski, w dniu 23 października r. 1643 wyklął N-a. Rozgniewany tem N. ogłosił pismo potwarcze na rektora i profesorów niektórych i kazał je wciągnąć do akt radzieckich, będąc sam oddawna rajcą miejskim. Chciał też i napaść swą ogłosić drukiem we Wrocławiu, ale do tego nie doszło. To wszystko oburzyło do tego stopnia uniwersytet, że w dniu 8 lipca r. 1644, za rektoratu Vitelliusa, wykreślono N-a z grona profesorów, a spór z nim, jako nie należącym już do uniwersytetu, przekazano przed forum sądu radzieckiego. N. nie poddający się temu, zaniósł zażalenie do Rzymu, o nadużycie klątwy, ogłaszając je równocześnie w broszurze p. n. „De usurpatis in excomunicando clavibus atque reverendi olim Jacobi Naiman, C. C. Cr. et aren-dae Swiboravianae, falsis et calumniosis debitis, ab Ill. Reverend. D. Archiep. Gnesnensi ad S. Sedem Apostoł, reverenter admissa Appellatio. (w 4-ce, 3 arkusze bez w. m. i. r.). Gdy go pomimo to sąd radziecki zawezwał przed siebie, N. odwołał się do sądu ziemskiego, ale wykręt ten, jak również odwołanie się do króla nie przydało mu się na nic, gdyż sąd radziecki skazał go na zapłacenie uniwersytetowi pieniędzy należących mu się słusznie od N-a. Ponieważ jednak wyrok ten zapadł bez zwrócenia uwagi na sprawę wytoczoną przed Stolicę Apostolską, więc N. odwołał się ponownie do króla Władysława IV, który też wyznaczył komissyę osobną, polecając jej rozpatrzenie sprawy całej. Nie czekając atoli na orzeczenie komissyi owej, N. udaje się tymczasem naprzód do Gdańska, a następnie do Torunia, gdzie wydaje książeczkę oczerniającą uniwersytet, radę miasta Krakowa, a nawet władzę króla JMci, któremu, jakby na urągowisko, przypisuje ów płód pióra swego p. n. „Powaga kościelna zniszczona, Naymanów sprawy usprawiedliwienie” (Bez w. m. dr. i r. [Toruń 1645]). Ogłoszenie napaści tej ściągnęło na N-a prześladowanie, tak że z Warszawy, gdzie się wtedy znajdował, musiał ujść potajemnie, pamflet zaś jego, zakazany w archidyecezyi gnie-zieńskiej i w biskupstwie krakowskiem, na mocy wyroku sądu królewskiego w r. 1645, spalony był przez kata na rynkach: krakowskim, warszawskim i toruńskim. Tenże sąd uznał N-a winnym dać gardło, ale zważywszy zasługi jego wielkie, dawniej położone, karę złagodził, odsądzając go tylko od godności rajcowskiej i skazując na więzienie półroczne. Po odcierpieniu kary tej miał w sali ratuszowej, krakowskiej przeprosić publicznie króla i urząd miasta Krakowa, oraz odwołać uroczyście potwarze w książce potępionej zawarte, wydać jej drukarza i doradców swych. — N. wyrokowi temu nie myślał się poddać, więc uciekł z kraju i schronił się do Rzymu, gdzie ogłosił jeszcze dwa pisemka w swej obronie, jak oto: „Justificatio Naimanovicii” (Rzym 1646) i „Aliud exemplar literarum Roma missarum de falsificatione typographii et licen-

tiae imprimendi per.... ad injuriam academiae cra-coviensis” (B. w. m. dr. i r. [1647], w 4-e). Na końcu umarł zapomniany w szpitalu rzymskim S. Ducha in Saxia. — Po opuszczeniu kraju przez N-a, majątek jego skonfiskowano na rzecz uniwersytetu krakowskiego, który jednak, po śmierci jego, oddał go dzieciom po nim pozostałym, uważając na zasługi dawniejsze brata Jakóba, a może i jego samego. — Oprócz tu wymienionych, N. napisał jeszcze kilka broszur innych, sprawy jego tyczących się, wylicza je wszystkie Kośmiński w „Słown. lek. pols.” (str. 341), gdzie też znajduje się wykaz dłuższy autorów, którzy o N-u pisali.

Najmniejszość, ob. Maximum i Minimum. Najświętszy Sakrament, ob. Sakrament Ciała i Krwi Pańskiej.

Najwigkszośó, ob. Maximum i Minimum.

Nakadzanie, zw. też podkadzaniem, a w w. XVI kurzawą, jest sposobem dawnym stosowania leków niektórych, dziś już zupełnie i to bardzo słusznie zarzuconym, pokutującym wszakże jeszcze w lecznictwie ludowem. N. odbywało się zwykle w ten sposób, że lek dany, rozdro-biony sypano na żarzewie, lub na rozpaloną blachę, a dym wydobywający się kierowano na część ciała cierpiącą, albo też trzymano ją nad nim wyciągniętą poprostu. Miano też przyrządy umyślne, w postaci beczek, w których zamykano chorego obnażonego, tak, że tylko głowa jego znajdowała się na zewnątrz, aby mógł oddychać swobodnie; do beczki takiej wstawiano naczynie z węglami żarzystemi, a na nie sypano leki, z których wydobywał się dym. W taki sposób leczono np. w wiekach XVI i XVII chorych dotkniętych przymiotem (ob.), nakadzając ich w beczkach cynobrem, a zwano je żartobliwie „deliami” albo „ferezyami dębowemi”.

Nakamura Masauwa, uczony japoński (* r. 1826 w Tokio), gruntowny znawca i badacz języka japońskiego. Po otwarciu Japonii dla Europejczyków w r. 1854, nauczył się po angielsku i założył szkołę prywatną, poczem został profesorem w kollegium w Tokio. W okresie lat 1866—1868 odbył długą podróż zagraniczną i zwiedził dosyć szczegółowo Anglię i Amerykę Północną. Przełożył następnie na język japoński konstytucyę Stanów Zjednoczonych, oraz wiele utworów literatury angielskiej i amerykańskiej. Od r. 1875 był przełożonym zakładu naukowego wyższego dla dziewcząt, założonego przez cesarzowę japońską.

Nakatami, rzeczka na Syberyi, w okręgu Ja-kuckim, obwodzie Olekmińskim, z której piasku wydobywa się znaczna ilość złota. Długa jest na wiorst 15, wpada do rzeki Bodojbo, prawego dopływu Witymu. Z prawej strony wpada do niej rzeczka Akonak, długa na 10 wiorst, również w piasek złotodajny bogata. Złoto odkryto tutaj około r. 1860 i w kilka lat później rozpoczęto prawidłową eksploatacyę. Obecnie czyn-

czego.

sk.

non solum jura, pri-vil, imm... recensentur, verum etiarn piae alia-fundationes et incrementa... repraesen-tantur”.—Por „Enc. Kość.”.

Nakielskie starostwo. Powiat Nakielski na-

ne są tam dwie większe płóczkarnie złota, Bła-gowieszcżeńska i Dspienska, i kilka pomniejszych. Przeciętnie wydobywa się złota około 7 000 funtów rocznie; pracuje przytem o-koło 2 000 robotników. Produkcya ogólna przez, lat 20, od r. 1875 do 1895, wyniosła 174 000 funtów.

Nakaz jest synonimem rozkazu, polecenia, rozporządzenia. W Królestwie Polskiem rozumie się przezeń akt, wręczony przez komornika, dziś komisarza sądowego, dłużnikowi, aby spełnił wyrok. Wyrazem tym nazywają także tytuł wykonawczy, raczej list wykonawczy, który sąd wydaje stronie wygrywającej i gdzie mieści się tekst wyroku i zarazem rozkaz do wszystkich władz w imieniu panującego o ścisłe wykonanie. W stosunkach administracyjnych N. oznacza polecenie płatnicze. W Galicyi austryackiej postępowaniem nakazowem nazywa się procedura, która w Król. Polskiem nosi miano uproszczonej. Gdy bowiem pretensya oparta jest na dokumencie „o niepodejrżanej zewnętrznej formie” (art. 548 Kod. post. cyw. austr.) powód ma prawo żądać wydania nakazu mandatu płatniczego (art. 548—659 Proc. cyw. austr. z r. 1893). W postępowaniu uproszczonem rossyjskiem (artykuł 365¹—265²⁴, 80¹ itd. ustawy z 1891 r.) wyrok, który sędzia wydaje, ma charakter uakazu płatni-

F. O.

Nakcyanowicz Jakób, jezuita, teolog i matematyk (* 1725 -— f 1790). Był nauczycielem teologii dogmatycznej i prawa kanonicznego w Grodnie. — Pozostawił: „Praelectiones mathe-maticae ex Wolfianis elementis adornatae”; „Ele-menta geometriae. Pars I”; „Elem. geom. pla-nae. Pars posterior.”; „Elem. geom. solidae” (Wilno 1759 i 1761); „Exercitationes in analysi” (Wilno 1758). —„Enc. Kość.”.

Nakel, miasto, ob. Nakło.

Nakhon-Vat, zwaliska, ob. Angkor.

Nakielska kasztelania. Nakło pojawia się po raz pierwszy w r. 1092, jako silny, doskonale broniony gród nad Notecią, należący do Pomorza. Zdobywa go dopiero Kr z y w ousty w dwóch wyprawach z r. 1109 i 1113. Odtąd utrzymuje się przy Polsce prawie bez przerwy i stanowi jeden z najważniejszych grodów na północnej granicy Wielkopolski. Ma też swoich kasztelanów. Pierwszy z nich, to Serwacy, którego spotykamy w r. 1233. Kiedy powstał senat, kasztelan nakielski należy do niego jako jeden z kasztelanów mniejszych. Idzie po kasztelanie Czechowskim a przed rozpierskim.

Nakielski powiat. Powiat Nakielski obejmował znaczny obszar kraju, położony z obu brzegów Noteci, a mający punkt oparcia w Nakle. Obszar ten nazywają w XIII w. territorium Na-klense. Był on bardzo nieurodzajny. Znaczną ilość takich ugorów dostał w r. 1225 od księcia Władysława Odonicza klasztor lubiąski i jego to działalności gospodarczej zdaje się głównie przypisać należy rozwój tych okolic. Ale jeszcze w XVI w. przypadają ledwie 3 wsie na 1 milę kwadr.—To terrytoryum nakielskie zyskuje pewną samodzielność w początkach XIV w. Kiedy książęta szląscy zajęli po Wacławach Wielko-polskę, Nakło z okolicą przecież nie w ich ręce przeszło, lecz dostało się Łokietkowi. On zaś utworzył tu wtedy osobne województwo Nakielskie, które atoli istniało tylko lat kilka. Już bowiem w r. 1312 złączone zostało z resztą Wielkopolski. W XIV wieku to terrytoryum otrzymuje osobnego starostę (ob. Nakielskie starostwo). Temu zawdzięcza swoją samoist-ność. Ma nietylko starostę, ale osobnego sędziego i podsędka, którzy zasiadają w Nakle na rokach i osobny sąd grodzki. W XV wieku ma nawet odrębuy sejmik. Ale ta odrębność zanika w części już w pierwszej połowie XV wieku. Godność sędziego i podsędka ginie, a raczej przechodzi na sędziego i podsędka kaliskiego. Kiedy w XVI wieku zamarło i starostwo Nakielskie, obszar ten, jako powiat Nakielski, stanął na równi z innymi powiatami województwa Kaliskiego. Powiat Nakielski miał powierzchni 56 mil kw. W XVI wieku Pawiński oblicza w tym powiecie 41 parafij, 10 miast i 173 wsi. Kiedy w r. 1768 utworzono województwo Gnieźnieńskie, powiat Nakielski ostał się przy Kaliszu, lecz pod względem sądowym został poddany władzy sędziego i podsędka gnieźnieńskiego. Przy pierwszym rozbiorze (1772) dostał się Prusom. Por. literaturę przy art. Nakielskie starostwo, a nadto Pawińskiego „Polska XVI wieku” t. Ii St. Kutrzeby: „Geografia sądów ziemskich od XVI do XVIII w.”. sk* Nakielski Samuel (Andrzej), kapłan ze zgromadzenia bożogrobców czyli miechowitów (* r. 1584 w Lelowie—+ w Miechowie r. 1651) Nauki pobierał w akademii krakowskiej i w Rzymie. Prace jego ważne są dla dziejów zakonu bożogrobców, wyszły w Krakowie: w r. 1620 „Officia propria festorum Canonici Ordinis SS. Sepulchri Dom.”, w r. 1625 „De sacra antiquitate et statu Ord. Can. Cust. Sacros. Sep. Dom. Hie-rosol., in gratiam Miechovianae Cong.”, w roku 1634 „Miechovia sive Promptuarium antiquitatum monasterii Miech., ubi, rum leżał pierwotnie do Wielkopolski. Kiedy też za Łokietka utrwaliły się starostwa, powiat ten podlegał staroście wielkopolskiemu. Położenie jego atoli, bardzo zagrożone, gdyż z trzech stron był wystawiony na napady nieprzyjaciela, wymagało, by mu przez nadanie pewnej większej odrębności zapewnić lepszą obronę. W tern szukać należy przyczyny, iż powstało tu w r. 1328, lub wkrótce przedtem, osobne starostwo Nakielskie. Atoli starostwo to niedługo trwało. Na-

sk.

powrót powiat Nakielski dostał się pod władzę starosty wielkopolskiego na lat kilkadziesiąt. Wskrzesza starostwo Nakielskie (grodowe) Kazimierz W. w r. 1358 i nadaje—a raczej zastawia—tę godność arcybiskupowi gnieźnieńskiemu. Arcybiskup jako starosta tytułuje się: tutor et rector castellaniae Nakleusis. Po r. 1363 wraca powiat Nakielski znów do Wielkopolski, ale zachowuje pewną samodzielność. Starosta Wielkopolski uważa się równocześnie za starostę Nakielskiego. Mogą jednak godności te być rozłączone, tak np. Sędziwój z Szubina, choć w r. 1377 ustąpił ze starostwa Wielkopolskiego, starostą Nakielskim pozostał nadal. Przed rokiem 1390 zastawił to terrytoryum Jagiełło księciu szczecińskiemu Warcisławowi, który tu własnych miał starostów. Kiedy je wkrótce później zwrócił, zatrzymał je przecież jako polski starosta przez lat parę. Od końca XIV w. biegnie już bez przerwy szereg starostów na-kielskich z ramienia króla polskiego. Utrzymuje się to starostwo przez wiek XV, ale już w pierwszej połowie następnego (XVI) stulecia zanika. Stało się to wskutek tego, iż królowie zaczęli nadawać starostom wielkopolskim także i tę godność, tak, że tytułowali się oni starostami Wielkopolskimi i Nakielskimi. Z czasem jednak odpadł ten drugi tytuł; zapomniano też o tern, że istniał taki starosta. Nie wspomina juz o niem Kromer w swoim opisie Polski. Jedyny ślad jego istuienia pozostał w uposażeniu tego grodu, które w r. 1662 obejmowało według lustracyi: miasto Nakło i wsie: Olszówkę, Szadki, Lubaszcz, Karniowo, Cietrzewicę i Polikno. Do objaśnienia dziejów tego starostwa ob. szereg dokumentów w „Kodeksie Wielkopolskim” t. II i III, oraz dr St. Kutrzeby „Sądy ziemskie i grodzkie” część III.

Nakło, miasto w dawuem województwie Ka-liskiem, a od r. 1768 w województwie Gnieź-nieńskiem, kasztelanii Nakielskiej, dzisiaj w powiecie Wyrzyskiem, w pruskim obwodzie regencyjnym bydgowskim w W. Ks. Poznańskiem, leży nad Notecią w miejscu, gdzie się z tą rzeką łączy kanał Bydgowski. Już w wieku XI odgrywa N., jako gród nadgraniczny, pomorski, wśród niedostępnych bagien, ważną rolę w walkach polsko-pomorskich. Władysław Herman daremnie oblega w r. 1091 z pomocą czeską gród ten. W pierwszych latach panowania Bolesława Krzywoustego, Pomorzanie nakielscy wspierają pilnie jego brata Zbigniewa. Z tego powodu obiegł gród ten Bolesław i odniósł pod nim w dniu św. Wawrzyńca r. 1109 tak świetne zwycięztwo nad odsieczą pomorską, iż 27 000 nieprzyjaciół miało poledz od oręża polskiego, a mieszkańcy N-a wraz z 6 innymi grodami pomorskimi poddali się Bolesławowi. Zdobyte N. wraz z okoliczną ziemią, oddaje książę polski Świętopełkowi, krewniakowi pomorskiemu, który zaprzysiągł wierność Polsce. Z tern wszystkiem już w r. liii przychodzi do zatargów, albowiem Świętopełk, lękając się losu Zbigniewa, oślepionego podstępnie z rozkazu Krzywoustego, nie chce się pomimo wezwań księcia zjawić na jego dworze. Z tego powodu oblega Bolesław N. znowu od św. Michała, aż do Bożego Narodzenia r. 1111. Ponieważ atoli gród był zaopatrzony dostatecznie w żywność, a Bolesław został raniony strzałą podczas oblężenia, zgodził się w końcu, po otrzymaniu haraczu i najstarszego syna Świętopełka jako zakładnika, na pokój i odstąpił na razie od oblężenia. Dopiero w r. 1113 udało się Krzywoustemu N. ostatecznie opanować i wcielić do ziemi Polskiej. Wtedy też zdaje się ufundowany został tutaj przez Krzywoustego kościół parafialny pod wezwaniem św. Wawrzyńca na pamiątkę owego zwycięstwa nad Pomorzanami w r. 1109 d. 10 sierpnia, w dniu wspomnianego męczennika odniesionego. W sto lat później zawładnął N-em znowu głośny Świętopełk pomorski, późniejszy morderca Leszka Białego, jednakże nie na długo, gdyż już w r. 1225 N. było w posiadaniu Władysława Odonicza, który w tym roku Cystersom lubiąskim nadaje jakąś puszczę około N-a. Część jedną kasztelanii Nakielskiej nadał Władysław Stary, t. zw. Laskonogi, arcybiskupowi gnieźnieńskiemu.Około r. 1250 znowu wspomniany Świętopełk pomorski owładnął N-in, które mu książęta wielkopolscy, kujawscy z pomocą Krzyżaków w r. 1253 odebrali. Dwa lata później, dnia 27 września udało się za pomocą zdrady, synowi Świętopełka Mszczujowi N. zdobyć. Przemysław 1, książę wielkopolski, wraz z Bolesławem Gnieźnieńskim, Kazimierzem Kujawskim, Ziemowitem Mazowieckim i' Bolesławem Wstydliwym oblegają daremnie N. Nie mogąc go zdobyć, zakłada drzemko nowy gród drewniany naprzeciwko, od strony zachodniej. To nowe N. usiłuje kilkakrotnie Świętopełk zdobyć czy spalić, atoli bezskutecznie. Z tego powodu, za pośrednictwem landmi-strza krzyżackiego , P o p p o n a, przychodzi między pomorskimi książętami, a Przemkiem wielkopolskim do ugody i dnia 25 lipca r. 1256 zostaje stary gród nakielski Przemkowi zwrócony. Już z końcem XIII wieku N. było miastem na prawie magdeburskiem rządzonem, albowiem w r. 1299 Władysław Łokietek nadaje swemu wiernemu Piotrowi z Dusden 100 łanów około N-a celem osiedlenia ich na prawie magdeburskiem. Jakoż z początkiem XIV wieku zakwitło nowe miasto i zostało obwarowane jako twierdza graniczna przeciw zaborczym Krzyżakom. W r. 1325 dnia 18 czerwca, odbył się tutaj zjazd Władysława Łokietka z zachodnio pomorskiemi książęty celem omówienia ak-cyi przeciw Krzyżakom. Przewaga zakonu daje się atoli w pierwszej linii nadgranicznemu N-u we znaki, albowiem w r. 1329, na wiosnę, zostaje za

równi polskiej z r. 1256.

Nakolanek, część zbroi, ob. Zbroja.

Nakołaniewskie wody alkaliczno-słone w gu-bern. Kutaiskiej (Kaukaz)—bardzo obfite. Ciepłoty -|- 25°C. Urządzenia bardzo proste. Odwiedzane przeważnie tylko przez chorych miejsco-

Dr J. M.

B.

z. z.

Wielkiego Mistrza Wernera von Urseln przez Krzyżaków zdobyte, ograbione i zburzone. Załogę niemiecką, brać zakonna w pień wycięła, całą okolicę ogniem i mieczem spustoszyła. Napad na N. ponowili Krzyżacy w r. 1331. Pomimo to N. się znowu podniosło za panowania Kazimierza Wielkiego, który je, jako klucz do swego państwa, silnie obwarował. W r. 1358 zniewolony był król za 500 kóp groszy praskich zastawić gród nakielski wraz z okolicą, arcybiskupowi gnieźnieńskiemu Jarosławowi. Jednakże już w r. 1370 widzimy w nim kasztelana królewskiego Mikołaja. W r. 1393 było N. w posiadaniu Warcisława Młodszego ze Szczecina, który je z łaski Władysława Jagiełły otrzymał. Na początku XV wieku musiało N. być znaczną miejscowością, skoro na-kielskie miary są w użyciu w miasteczkach sąsiednich. W r. 1425, składa miasto hołd Władysławowi Jagielle. Przy lustracyi w roku 1458 uznano, iż winno 4 zbrojnych dostarczać na wojnę. W czasie pożaru w r. 1515 spaliły się przywileje miejskie. Dla tego też mieszkańcy proszą dwukrotnie Zygmunta Starego o wznowienie dawnych dokumentów. Pod przysięgą musieli zeznać, jak daleko sięgały ich wolności, a ponieważ szlachta okoliczna, a zwłaszcza starościna nakielska, Petronella z Oporowa, potwierdziła ich zeznania, przyznaje król dokumentem z r. 1520 mieszczanom nakielskim prawo magdeburskie i cały szereg praw i przywilejów; że wymienimy tylko monopol wyrobu piwa w promieniu jednomilowym. Przywilej Zygmunta Starego potwierdza w r. 1682 Jan Sobieski, w r. 1720 August II, w r. 1758 August III, w r. 1766 Stanisław August. Mimo to miasto nie było wolne od nadużyć starościńskich, zwłaszcza w początkach XVIII w. kiedy usiłowano miastu narzucić różne ciężary prawa polskiego. N. podupadło wtedy bardzo z powodu wojen szwedzkich i zamieszek w czasie konfederacyi Barskiej. W r. I 772 dostało się N. wraz z ziemią Nadnotecką pod panowanie pruskie. Podniosło się wtedy głównie, dzięki budowie kanału Bydgowskiego, który od Bydgoszczy ciągnie się aż do N-a i uchodzi tutaj do spła-wnej odtąd Noteci. W r. 1788 liczyło N. 194 domy i 768 mieszkańców. W r. 1806, kiedy wcielone zostało do ks. Warszawskiego, ludność wynosiła już około 1^ tysiąca. W r. 1816 po ponowuem woieleniu do Prus, liczyło 1 273 m-ców, z których 554 było katolików, 371 protestantów, a 289 żydów. Każde z wyznań posiadało swoją świątynię. Dzisiejszy kościół katolicki murowany, z wieżą, wybudowany został kosztem fiskusu królewskiego i parafian w r. 1846, a poświęcił go, duia 10 października tegoż roku sufragan gnieźnieński Anzelm Brodziszewski. W r. 1861 liczyło miasto 4 487 mieszk., w r. 1890 już 6 801, między niemi tylko 2 735 katolików, przeważnie polskiego pochodzenia i 581 żydów,

a 3 485 niemców-protestantów. W r. 1900 liczyło około 8 000 ludności. Dziś krzyżują się tu koleje państwowe z Piły do Torunia, z Chojnic do GniezDa i drugorzędua kolej lokalna z Nakła do Koronowa nad Brdą. Jest tu urząd pocztowy pierwszego rzędu z filią, gimnazyum, wyższa szkoła panien, szpital, gisernia żelazna, cukrownia, browar, mleczarnia parowa. Z dawnego zamku polskiego pozostały ślady na prawym brzegu Noteci, resztki wałów, znajdujące się po lewym brzegu Noteci około Smogulca, zwane „starym zamkiem”, są pozostałością po kontrwa-

Dr K. K.

wych.

Nakorsz W ar mis z, rzekomy kronikarz polski. Pierwszą wzmiankę o kronice N-a spotykamy w dziele Józefa Załuskiego (ob.) p. n. „Programma literarium” (1732); miała ona być jakoby napisana za króla Wizimira i do r. 1574 pozostawała w ukryciu; wtedy to dopiero miano ją odnaleźć, odczytać i na język łaciński przełożyć. Nie wiadomo skąd i jak przekład ten dostał się do biblioteki Załuskich, gdzie go ceniono, jako zabytek bardzo drogi, u-fając w jego prawdziwość. Rękopis ten „oryginalny”, wypożyczony senatorowi pewnemu, do biblioteki już nie wrócił. Biskup Załuski, nie wątpiący o prawdziwości kroniki, przypisywał autorstwo jej mnichowi uczonemu jakiemuś, cudzoziemcowi prawdopodobnie. Badania nowsze wykazały niezbicie, że kronika N-a jest podrobiona, najprawdopodobniej przez znanego fałszerza P. Dyamentowski ego (ob.). Już Ig. Krasicki, biskup (ob.) dowcipnie żartował sobie z kroniki tej w „Historyi na dwie księgi podzielonej”.— Podług F. M. Sobieszczańskiego w „Encyklop. powsz.” Orgelbranda (T. 19, str. 165).

Nakrasa, Heisteria L., rodzaj z rodziny Prze-mierzlowatych (Olacineae)\ są to rośliny właściwe całej prawie Ameryce. H. coccinea Jacq. z Martyniki uchodziła dawniej za źródło ozdobnego drewna użytkowego, kuropatwiego (Bois-Perdrix). Obecnie wiadomo, że drewno to otrzymujemy z pnia drzewa Bo co a (ob. ten wyraz).

Nakryt—minerał, jedno z licznych ciał przyrodzonych, które zazwyczaj w mineralogii obejmujemy przed ogólną nazwą kaolinitu. Skład ich chemiczny, a zatem i nakrytu, wyrażamy wzorem:

H₂Al₂Si₂0₈. H₂0,

lub analitycznie A1₂0₃. 2Si0₂. 2HaO. Chemicznie różni się on od innych minerałów kaolinowych, tylko rozkładnością w kwasie solnym. Stąd jedni uważają go za rodzaj osobny, inni zaś zapatrują się nań jako na gatunek w rodzaju kaoli-

nitu. W ostatnim razie N. w rodzaju kaolinu będzie tem, czem „spät islandzki” w rodzaju kalcytu lub „kryształ górny” w rodzaju kwarcu, to jest rodzajem występującym w wyraźnych, pojedynczych, nieskazitelnych osobnikach krystalicznych, wykazujących w całej okazałości wszystkie własności fizyczne, danemu ciału właściwe.

z Sanudów. Od r. 1383 aż do 1566 wyspa była w posiadaniu rodu Cr i s pi, poczem wpadła do rąk Turków. Podczas swej samodzielności wyspa liczyła podobno 100 000 m-ców. Sułtan Selim II w r. 1566 nadał pewnemu żydowi portugalskiemu, don Jussuf Nassy, godność i urząd księcia N-i, a po jego śmierci (urn. d. 2 sierpnia r. 1579) zniesiono odrębność wyspy zupełnie. Po oswobodzeniu Grecyi przyłączono doń Naksię.—Por. Grüter „De Naxo insula” (Halla 1833); Dugit „De insula N.” (Paryż 1867); Curtius „N.” (Berlin 1846); Miliara-kis „Kykladika” (Ateny 1874); Ross „Reisen auf den griech. Inseln, des Ägäischen Meers” (t. I, Sztuttgard 1840); Br. Sauer „Altnaxische Marmorkunst” (Ateny 1892).

Naksos (gr. Nd£oę) I. U poetów także D i a lub S t r o n g y 1 e, największa z wysp cy-kladzkich, dziś Naksia (cb.).—Wyspa N. słynęła w Starożytności z urodzajności swej, dla tego też zwano ją niekiedy małą Sycylią ('fj juxpà SixsXta); wysoko też ceniono wino tam rosnące. W baśniach mitycznych o Dionyzosie, Arya-dnie i Te z ej u (ob. te nazw.) N. wielokrotnie bywa wspominana. — Na początku czasów historycznych mieszkali tam Karyjczykowie, następnie Kreteńczycy, później dostała się pod panowanie Ijończyków, przybyłych z Attyki. Około r. 536 przed Chr. Pizy strat (ob.), zwyciężywszy Naksyjczyków, oddał władzę nad nimi Ly-gdamisowi (ob.), pod którego rządem wyspa doszła do największej potęgi oraz rozkwitu niepospolitego. — Persowie spustoszyli N. w r. 490 przed Chr. i podbili wyspę, wszelako w bitwie salamińskiej 4 okręty naksyjskie walczyły po stronie Greków (r. 480). Po wojnie perskiej wyspa N. przystąpiła do sojuszu morskiego z Atenami, jednakże gdy później wybuchnęły nieporozumienia między sprzymierzeńcami, Ateńczycy w r. 467 przed Chr. po walce dłuższej zdobyli wyspę i pozbawili ją samodzielności, a w r. 453 osadzili na niej współobywateli swych, jako kolonistów. Od czasu owego znaczenie N-u npadło. W r. 376 przed Chr. pod wyspą tą Chabrias (ob.) na czele Ateńczyków odniósł wielkie zwycięstwo morskie nad flotą spartańską. Za cza sów Filipa macedońskiogo i syna jego Aleksandra W-go wyspa należała do Macedonii, następnie znajdowała się pod panowaniem Pto-lemenszów egipskich (ob.).—Antoniusz (ob), podarował ją Rodyjczykom, którym ją wszakże odebrali znów Rzymianie, wcielając ją ostatecznie do posiadłości swych. — Stolica wyspy, nazwy tejże samej, leżała i leży dotąd na stronie północnej wybrzeża jej zachodniego.—II. Nazwa najdawniejszej osady greckiej na wyspie Sycylii, leżącej na wybrzeżu jej wschodniem, na południe od góry Taurus, założonej w r. 735 przed Chr. — Miasto to zdobył i zburzył doszczętnie

N. tworzy skupienia bardzo drobnoblaszkowate lub zgoła zbite, nieskazitelnie śnieżnobiałej barwy. W kopalni „Einigkeit” pod Freibergiem w Saksonii występuje N. wyraźnie krystaliczny.

Są to kryształy blaszkowate o wybitnej łupli-wości bazopinakoidalnej i perłowomacicznym połysku. Blaszki te sześcioboczne, w świetle spo-laryzowanem wykazują, że składają się ze sześciu wycinków trójkątnych, połączonych ze sobą na sposób zrostków bliźnięcych. Kryształy te są optycznie dwuosiowe, odjemne, o wielkim kącie osi optycznych. Blaszki te często skupiają się nakształt wachlarza. Barwa ich śnieżnobiała lub nieco w żółtą wpadająca. Twardość^

1, ciężar właściwy czystych blaszek 2.627. z- w*

Naksia (pospolicie Axiâ), w Starożytności Naksos (ob.), największa i najpiękniejsza z Cyklad, wyspa grecka na morzu Egiejskiem, zajmująca 423 klm. Ej obszaru; w r. 1896 liczyła 15 680 m-ców. Wązka cieśnina morska oddziela ją od wyspy Paros. Brzegi ma od wschodu skaliste, od zachodu nieco nizkie. W kierunku z północy na południe przerzyna wyspę grzbiet górski, granitowy, ze szczytami wapnistemi i mar-murowemi, z których najwyższy Ozias dosięga 1 003 metr. Wyspa jest obficie zroszona przez rzeczki i w okolicach nizkich bardzo urodzajna.

Rodzi się tutaj pszenica, jęczmień, owoce południowe, wino, drzewa oliwkowe i mastyks.

Z minerałów N. obfituje w marmur i szmergiel (ob.), którego w r. 1894 wywieziono z wyspy 4 014 ton. Pod względem administracyjnym N. stanowi wraz z Parosem oddzielną eparehię liczącą (w r. 1896) 23 944 m-ców i należącą do nomarehii (prowincyi) greckiej Cyklad. Wyspa dzieli się na 5 gmin. Klasę zamożną na N-ii stanowią przybysze włoscy, właściciele latyfun-dyów, wyznania rzymsko-katolickiego. Stolicą wyspy jest miasto Naksos, na północno-zachodnim brzegu położone, i w r. 1896 liczące 1 761 m-ców. Jest ono siedliskiem arcybiskupa rz.-katol. i biskupa greckiego; ma port, cytadelę i zamek starożytny, założony jeszcze przez We-necyan.—Nazwa wyspy N. pochodzi z doby Wieków Średnich.—Po założeniu Cesarstwa Łacińskiego Wenecyanin pewien, imieniem Marco Sa nu do, w r. 1207 zawładnął wyspą. W r.

1210 Henryk, cesarz łaciński, obdarzył Marka godnością księcia dziedzicznego wszystkich Cyklad, czyli „D o d ekane z u”. Odtąd miasto N. stało się stolicą księstwa. Po wygaśnięciu w roku 1362 linii męskiej rodu San udo, tron książęcy dostał się Janowi dalle Car cer i, w r. 453 przed erą naszą, tyran Syrakuzański, panu na Negroponte, mężowi córki ostatniego | Dyonizyusz (ob.). W r. 358 w pobliżu miasta

Nakwaska Anna.

89

się do powieściopisarstwa i to naprzód w języku francuskim. W r. 1821 wyszedł dwutomowy zbiorek p. t. „Trois nouvelles publiées par une Polonaise” oraz „Suite des trois nouvelles”. Są to niby powiastki historyczne, jedna sięga XV wieku, jedna dzieje się w początkach XIX w.; romansowe przygody wypełniają je po brzegi. Przez dziesięć lat następnych N. nic nie drukowała, a podobno i nie pisała. Dopiero w r. 1831 ogłosiła pierwszą swą powieść w języku polskim p. t. „Aniela czyli ślubna obrączka”, osnutą na tle najświeższych wtedy przypadków. Na tern samem tle rozwija się druga z kolei, nakreślona w r. 1832, lecz drukowana dopiero w r. 1845, w Lipsku, p. n. „Powstaniec, obraz romantyczny”- Potem zwróciła się do pisania opowiadań dla dzieci, jak oto: „Odwiedziny babuni” (WarBz. 1833, bardzo mało pomysłowe i wcale nie pedagogiczne z dzisiejszego punktu widzenia); a potem „Niedzielne wieczory starego stolarza, powieści dla rzemieślników” (Leszno, 1843, daleko lepsze i z większem baczeniem na rzeczywistość). Już nie wyłącznie pedagogiczną, ale ogólniejszą dążność mają powiastki lekkie, jak: „Młodość Kopernika” (w „Jutrzence” na r. 1834), „Chrzestna matka w Koronie” (w „Pielgrzymie” 1844, t. II); „Otton i Berta” (tamże t. r.); oraz najobszerniejszy jej utwór: „Czarna mara” (nap. wr. 1838, druk. w 1841 w Warszawie) na tle dziejów Mazowsza w XVI wieku. Najciekawszym, bo wprost z życia wziętym, jest „Obraz warszawskiego społeczeństwa w dwóch powieściach” (Poznań 1842), malujący czasy pruskie i Księstwa Warszawskiego. O tych też czasach pomówią „wspomnienia N-ej“, częściowo tylko dotychczas ogłoszone przez Józefa Korzeniowskiego w „Gazecie Warszawskiej“ w r. 1852, po zgonie autorki. Zdawała też sprawę ze swoich podróży, i tak, wycieczkę do Szwajcaryi opisała w r. 1838 w „Przyjacielu Ludu“, wycieczkę na Szląsk w r. 1845 w „Pielgrzymie“. W Warszawie prowadziła salon literacki, licznie uczęszczany. „W pracach literackich N-ej“ —powiada Beł-cikowski (Ateneum, 1887, t. II), nie widzimy nigdzie cofania się, albo coby naturalniejszym było, postępu. Jak się przedstawiła światu w pierwszych francuskich powieściach, taką pozostała już ciągle do końca swego zawodu. Talent jej ani się rozwinął, ani nie podniósł; sposób pisania i technika pisarska pozostały też same; nie odmienił się zarówno ani rodzaj pomysłów, ani też sztuki, z jaką je wykonywała. Ta ciągła tożsamość autorki i jednakowa wartość jej prac, wyniknęły bezwątpienia z tego, że N. wzięła się do pióra w wieku już dobrze dojrzałym, w tej epoce życia, w której ani zdolności umysłowe, ani pogląd na świat, ani uczucia nie podlegają przeobrażeniom, jedyna odmiana w nich możliwa jest chyba ta, że słabną i martwieją

dawnego, leżącego w gruzach, założono nowe na stoku góry Taurus i nadano mu nazwanie Tauro me ni um; jest to dzisiejsza Taormina

tertum” (wyd. 7-e. str. 812).

(ob.). — Por. Lübkera „Reallex. des klass. Allied.

Nakwaska z Krajewskich Anna (* r, 1781,

—f d. 21 paźd. r. 1851), powieściopisarka, urodziła się w Warszawie, gdzie ojciec jej, jako instyga-tor koronny, stale przemieszkiwał. Tu pierwsze odbierała wrażenia, jakkolwiek wcześnie już zaznajomiła się też z życiem wiejskiem, magnac-kiem i szlacheckiem, bo co lato jeździła z rodzicami do Gołębia w Lubelskiem, który nie był dziedziczną własnością jej ojca, ale starostwem, dołączonem niegdyś do posagu matki przez króla Stanisława Augusta. Wychowanie było całkiem modne, francuskie, „córkom ani słowa z sobą po polsku mówić nie było wolno” i zaledwie „pacierza i katechizmu początki” w tym języku się nauczyły. W r. 1779 wyszła za Franciszka Nakwaskiego, zacnego i wykształconego obywatela, który jednak nie uchronił jej od hucznych zabaw w pałacu „Pod blachą”, gdzie skakała wraz z innemi „w greckich lekkich szatach”, sprawił tylko tyle, że zaczęła uczyć się pisać po polsku i uczęszczać do domu Sołtyków, gdzie spotykała Dmochowskiego, Osińskiego i Kopczyńskiego.

Zajęcie Warszawy przez Francuzów w r. 1806 i utworzenie Księstwa, wywarło ogromny wpływ na całe towarzystwo. „Trefnisie i dramatyczni aktorowie, zrzuciwszy przyjacielski mundur, dosiedli w oka mgnieniu koni i przypięli dawne znaki”. N. niejednokrotnie widywała Napoleona, tańczyła z jego krewniakami i generałami. Mąż jej został prefektem, a ona pisywała mu przemowy. Dom ich stał się modnym. N. lubiła zajmować sobą, podbijać serca i zawracać głowy, dla samej przyjemności tryumfu i dla tej potrzeby sentymentu, ażeby czasem podumać i pomarzyć rozkosznie w ciszy buduaru. W r. 1813 i 1814 przebywała w Krakowie i okolicach, i bawiła się szalenie. Utworzenie Królestwa Kongresowego sprowadziło ją do Warszawy i stało się pochopem do nowych zabaw i festynów.

W r. 1816 została kasztelanową i zamknęła dobę ustawicznych rozrywek, dbając o wychowanie syna Henryka, i zaczynając czytać książki polskie, począwszy od „Malwiny”, którą prze-tłómaczyła na język francuski i wydała drukiem w Warszawie (1817). W r. 1819 ukazuje się w „Pamiętniku Warszawskim” pierwszy jej artykuł treści pedagogiczno-społeczuej, potępiający bezwzględnie ówczesne wychowanie i wykształcenie kobiet naszych. W r. 1820 tamże pomieściła drugi artykuł p. t. „Krótki rzut oka na teraźniejsze wychowanie Polek przez Polkę”, potępiający przedewszystkiem francuszczyznę i wo-góle cudzoziemską barwę edukacyi, pozwalając jej tylko wielkim panom. Lecz na tych dwu z nadejściem późniejszych lat starości. Przez te artykułach pedagogicznych przestała, zwracając 25 lat wprawdzie, przez które N. trzymała pió-

12

Enc. powsz. Ilustr. S. II. Zesz. 2. T. I.

P. Chm

P. Chm.

ro, w duchu i kierunku naszej literatury, zaszły ogromne zmiany i przewroty; ale na osobie N-ej i na jej talencie nawet, rewolucya romantyczna nie zrobiła wyraźnego wpływu. Z właściwą sobie giętkością umysłu uległa ona teoretycznie urokowi nowej poezyi (mówiła o „uroczych pieśniach Mickiewicza); — ale za sercem nie mógł już podążyć umysł i talenty, pomimo że dokoła niej wszystko się w literaturze odmieniało, ona zachowała, jak dawniej, ten sam sposób tworzenia, ten sam styl i koloryt w swych u-tworach. Sława autorska N-ej straciła na tern niemało. Przy nowych talentach, przy silniejszym mianowicie rozwoju powieściopisarstwa, od wystąpienia Kraszewskiego, to, co ona dać mogła, musiało się wydać spóźnionem i, nie robiąc wrażenia, chłodniejszego doznawać przyjęcia”. To też powieści jej rychło wpadły w zupełne zapomnienie.

Nakwaska z Potockich Karolina (* ok. r.1798—f r. 1875), autorka, córka Adama, ojca wcześnie straciła, a wydała o nim później bardzo zajmujący „Pamiętnik., pułkownika 11 pułku jazdy Księstwa Warszawskiego” (Kraków 1862). Po śmierci ojca przeniosła się z matką i rodzeństwem z Warszawy do Galicyi. W r. 1815 wyszła za Aleksandra Starzeńskiego, z którym się rozwiódłszy, zaślubiła w r. 1826 Henryka Nakwaskiego (ob.) i przejechała z mężem do Nakwasina w ziemi Wyszogrodzkiej. Wtedy to poznała życie wiejskie i jego potrzeby, czem zapełniła później najważniejszą swą książkę. W r. 1832 Nak wąscy zamieszkali w Szwajcaryi i tu następnie zabrali bliską i serdeczną znajomość z Adamem Mickiewi czem. Poznawszy obszar cały dawnej Polski i porównawszy jej życie z zagranicznem, N. powzięła zamiar skreślenia i charakterystyki obowiązku obywatelek. Za przewodnika wzięła sobie dzieło panny A dans on (czy raczej księgarza An dot), a przerobiwszy je i dopełniwszy, ogłosiła tę swoją znakomitą eneyklopedyę gospodyń i pań polskich p. t. „Dwór wiejski” (Poznań 1843—44, trzy tomy i drugie wydanie w Lipsku 1857 — 58, dwa tomy, ale znacznie od tamtych większe). Dzieło to, ożywione ciepłem serdecznem, „rozeszło się po kraju (mówi Kraszewski) i poniosło z sobą wzorowe zasady, a głównie tę wielką prawdę, że i najmniejsze czynności mają w życiu ogromne znaczenie, że heroizmem być może cierpliwość, skrzętność, wytrwała praca i praktyka cnót niedostrzeżo-nych dla oka, lecz w gospodarstwie społecznem nabierających wagi nadzwyczajnej”. N. zwróciła uwagę, podobnie jak jej świekra, na ważne zadanie obywatelek wobec włościan, zostających jeszcze wtedy w stosunku wielkiej zależności od dworu, wymagała więc od pań wiejskich, żeby rozciągały „opiekę duchową nad tylu istotami, icb pieczy przez Opatrzność powierzonemi”.— Czas dość długi mieszkali Nak wąscy w Niemczech, mianowicie w Heidelbergu. Wtedy N. wziąwszy wzór z dzieła pani Marc et, nakreśliła „Powieści dla dzieci w 3 częściach” (Lipsk 1846). W 1-ej części mieszczą się powiastki dia małych dziewczynek i chłopczyków, w 2-ej dla starszych panienek i chłopców, w 3-ej „dla dorastającej młodzieży”. Zalety pomysłów i wykonania są znaczne. Po stracie córki Maryi i po wypadkach galicyjskich r. 1846, Nak wąscy przenieśli się znowu do Szwajcaryi i zamieszkali w pięknej wiosce Lancy pod Genewą W r. 1862 przenieśli się do Francyi, do Tours. Podczas wojny niemiecko - francuskiej zamieszkali w Bordeaux. Choć siły się wyczerpywały, N. nie przestawała pracować, w ciągłym, serdecznym będąc z krajem związku duchowym i śledząc każde tętno jego życia. W ostatnim jeszcze roku przed zgonem, zajmowała się, przy pomocy córki swej Jadwigi, nieodstępnej towarzyszki, nad trzeciem, pomnożonem wydaniem „Dworu wiejskiego”. Zmarła w Tours. Wiele piać podobno pozostawiła w rękopisach, między in-nemi krótką historyę Polski po angielsku, skreśloną jeszcze w r. 1833, podczas pobytu w Karlsruhe. Samodzielności w pomysłach nie okaza ła, ale cudze umiała doskonale do potrzeb narodowych zastosować i pięknym wyrazić jęzj-kiem. — Por. J. I. Kraszewski „Kar. z Pot. Nakwaska” w „Tygodniku illustrowanym” 1876. nr. 19.

Nakwaski Franciszek Salezy (ur.r. 1771 —f r. 1848), syn Klemensa, podkomorzego wyszogrodzkiego, i Zuzanny z Gembartów. Za młodu był paziem króla Stanisława Augusta, następnie podkoniuszym i szambelanem. W r. 1794 wstąpił w szeregi wojskowe i otrzymał stopień majora. Po trzecim rozbiorze, osiadł na wsi w Lipnikach w Płockiem. W r. 1806 został mianowany członkiem komisyi cywilno -wojskowej; po utworzeniu Księstwa Warszawskiego, radzcą prefektury departamentu warszawskiego, w r. 1810 — prefektem tegoż departamentu. Przekonawszy się po odbytej rewizyi departamentu o złym stanie dróg, grobli i t. d., na traktach publicznych i prywatnych, pragnął zaradzić temu w interesie handlu krajowego i zewnętrznego, a ponieważ nie znalazł w tym względzie żadnych obowiązujących przepisów i uważał, że rząd nie jest w możności tej potrzebie zadosyó uczynić, opracował i ogłosił (1810 r.), „Projekt do urządzenia naprawy dróg, mostów i grobel na traktach publicznych jako i prywatnych w dep. warszawskim“. W tym projekcie szczegółowym podał środki zaradzenia naglącej potrzebie przez wspólne, dobrowolne usiłowania właścicieli ziemskich, wsi i miaste czek. Jako prefektd.il list. r. 1815 witał cesarza Aleksandra I, przy wjeździe jego do departamentu warszawskiego, a krótkie swe przemówienie ogłosił drukiem w osobnej broszurze. W tymże roku umieścił w „Pamiętniku War-

szawskim“ (t. III. 1819) dwie rozprawy: „O mia- kolejowe, finansowe, dobroczynne; więc pisał stach, czyli myśli względem sposobu urządzę- „O kolejach żelaznych Wielkopolskich“; „Rap-nia onych” i „Myśli nad organizacyą władzy de- port sur les Congrès internationaux de bienfai-partamentowej Po utworzeniu w Królestwie sance et des reformes douanières, ainsi que sur województw, został obrany prezesem Rady wo l’exposition d’économie domestique“ (1857); „Les

jewództwa Mazowieckiego, a wkrótce potem, mianowany kasztelanem, otrzymał krzesło w Senacie. Obywatele, czcząc zasługi jego, położone ua stanowisku prefekta, ofiarowali mu wówczas złoty pierścień pamiątkowy. W r. 1831 podniesiony do godności wojewody.—St. Dołęga-Cieszkowski

banques devant l’enquête agricole“ (1866), „Mémoire sur la fondation d’un collège international rédigé à la suite d’un concours public ouvert par M. Barbier“ (1863). Tytuły innych broszur ob. w „Bibliografii XIX stulecia“ Estreichera t. III i VI. Spisywał swoje pamiętniki, ale tyl-„Senatorowie Księstwa War- ko dla rodziny, niektóre wyjątki z nich i kilka szawskiego i Królestwa Polskiego“ (Warszawa listów podał Józef Kallenbach w dziele

1891 r.).

J. B.

swojem o Adamie Mickiewiczu (1897 t. II, Nakwaski Mirosław Henryk (* r. 1800,    402 — 412). Wysoko cenił N. Mickiewicza

go i z góry pod tym względem go traktował; mistycznych jego poglądów nie podzielał również, starając się trzeźwo patrzeć na wszelkie

P Chm.

Nakwasza, wieś w Galicyi, w pow. Brodz-kim, w par. Podkamieniu, nad Ikwą, lewym dopływem Styru. Ludność wyrabia piękne koce z wełny farbowanej na czerwono, niebiesko i żółto. W obrębie wsi wznoszą się trzy wzgórza nagie, okazałe, kształtu piramidowatego, a ua szczycie jednego z nich usypana mogiła. Wzgórza te noszą nazwę Ma kutry, a według podania obozował na średniej z nich chan tatarski, rozsyłając stamtąd dzicz na rabunek. Według Siarczyńskiego (Rkp. Ossol. N? 1826) stoczono tu bitwę w r. 1709 między wojskiem rossyjskiem i polskiera pod wodzą Sapiehy, trzymającego za Stanisławem Leszczyńskim. Obie strony przypisywały sobie zwycięstwo.

Nala i Damajanti, napis jednego z najpiękniejszych ustępów „Mahahharaty” (ob.); treścią jego są dzieje króla Niszadów, Nali, który, opętany przez złego ducha (kali), przegrał w kości państwo swoje; błąkał się później po lasach, a w tułaczce tej towarzyszyła mu tylko wierna żona, Damajanti. Nie chcąc jej dłużej narażać na nędzę, N. opuścił ją potajemnie, aby mogła wrócić do swych rodziców. Po wielu przygodach małżonkowie łączą się znowu i N. odzyskuje swoje królestwo. Opowieść tę wydał Bopp („Nalus Mahâbhârati episodium”, z przekładem łacińskim, wyd. 2 Berlin 1832), w skróceniu Böthlingk w „Sanskrit-Chrestomathie” (Petersburg 1845); przełożono ją prawie na wszystkie języki europejskie, na angielski (H.Milman), francuski (E. Burnouf), niemiecki (Bopp, Ko-segarten, Kellner) polski (Leciejewski), czeski (Schleicher) i w. in. — Dzieje N-i przed jego małżeństwem z Damajanti opisane są też w ciężkiej i niesmacznej epopei późniejszej „Nalodaja”, niesłusznie przypisywanej Kalida-sie (ob.). Dzieje N-i są też treścią poematu w 22 pieśniach „Naishadhascharita”, napisanego przez Crlharszę; jest to jeden z lepszych poematów czasów późniejszych (część I, Kalkutta 1836, cz,

—f r. 1876), publicysta, syn Frannciszka, póź- [ jako poetę, ale odmawiał mu rozumu polityczne-niejszego kasztelana Król. Polskiego i Anny z Krajewskich N-ej (ob.), znauej autorki. Urodzony w Lipnikach w Płockiem, wychowanie odebrał z początku francuskie, a późniejsze oko- sprawy, liczności życia skłoniły go do pisania przeważnie w tym języku. Około r. 1816 zaczęło się dopiero wykształcenie po polsku, gdy się matka otrzęsła nieco z dawniejszych uprzedzeń. W r. 1826 pojął za żonę Karolinę z Pot o c ki ch N-ą (ob.).

W 1831 był posłem na sejm. Następnie osiadł za granicą i rozwinął żywą działalność wydawniczą i publicystyczną. Mieszkając kolejno w Szwajcaryi, Niemczech, Francyi, miał czynny udział w sprawach wychodźców i zabierał czę sto głos, zwłaszcza gdy chodziło o sprawy ekonomiczne. Należał do stronnictwa demokratycznego, występował przeciwko Adamowi Czartoryskiemu (oh.), jako głowie monarchistów (1835), popierał myśl uwłaszczenia chłopów: „O nadaniu własności włościanom polskim za wynagrodzeniem teraźniejszych właścicieli dóbr“ (Paryż,

1835); „Kilka słów o demokracyi“ (tamże, 1838).

Wraz z Karolem Hoffmanem i Ksaw.

Bronikowskim wydał „Souvenirs de la Pologne, historiques, statistiques et littéraires“ (z 24 obrazami litografowanemi). Zajmował się spra wami zakładów poprawczych: „Notice sur l’institut des enfants moralement négligés, fondé à Varsovie, suivie de quelques observations sur un établissemeut à faire dans ce genre en Su- j isse” (Vevey, 1838) i „Etudes sur les divers systèmes pénitentiaires et projet d’un congrès international en Suisse” (1860). Dopomagał Tren-towskiemu (ob.) do wydawania czasopisma naukowo - filozoficznego p. n. „Teraźniejszość i przyszłość” (1844). Wydał własnym kosztem:

„Carte de l’Europe selon les nationalités et les intérêts des peuples” (1859); „Notice sur la Carte de l’Europe” (t. r. Genewa). Gdy od r. 1858 nanowo zaczęto się zajmować w Królestwie i Cesarstwie sprawą włościańską, N. ogłosił parę o niej broszur, jak oto: „Sprawa włościańska na sejmie r. 1831” (Paryż, 1859), „Question de l’émancipation des paysans de la Pologne“ (Genewa, 1860). Obchodziły go również sprawy

J. Musz.

Nalborczyk Jan, współczesny rzeźbiarz polski, żyjący w Zakopanem. Jest on uczniem krakowskiej Szkoły sztuk pięknych, następnie w r. 1891 ukończył nauki w Akademii wiedeńskiej, gdzie rzeźbą „Niewidomy” zdobył pierwszą nagrodę. W Zakopanem wykonał w r. 1901 pomnik Tytusa Chałubińskiego, z popiersiem tego znakomitego lekarza warszawskiego, ze znaną postacią górala Sabały.

Naleciałe barwy minerałów są zjawiskiem Świetlnem, wynikającem z iuterferencyi świa-

z. w.

Red.

Dr J. P.

il tamże 1856). Zbiór baśni Somadewy zawiera też historyę o N-i i D. (rozdz. 56 w przekładzie Tawneya I, 559). Na dramat przerobił podanie to A. de Gubernatis p. n. „II re Nala” (Turyn 1869).

Nalbandjan Mikael, publicysta ormiański (*r.l830 w Nachiczewaniu nad Donem—fr.1866 w Kamyszynie). Kształcił się na duchownego, został później nauczycielem języka ormiańskiego w instytucie Łazarewskim w Moskwie. Przez śmiałe wytykanie wad Ormian narobił sobie wielu nieprzyjaciół; ich to denuucyacye pozbawiły go miejsca nauczyciela. N. wstąpił wtedy na wydział lekarski w uniwersytecie Moskiewskim. Gdy Nazarjanc (ob.) założył pismo „Zorza północna”, N. stał się gorliwym pisma tego współpracownikiem. W r. 1861 wyjechał do Indyj, wysłany przez miasto Nachiczewań, aby wywiudykować spadek po zmarłym tam jeszcze w wieku XVII bogatym kupcu ormiańskim. Z polecenia tego wywiązał się bardzo dobrze i w r 1862 wrócił do Rossyi; zaraz po powrocie are-sztowano go i wywieziono do Petersburga. Przyczyną aresztowania były stosunki, nawiązane przez N-a po drodze do Turcyi w Londynie z kółkiem Herzena i Bakunina. Po trzech la-taah odzyskał N. wolność, zdrowie jego jednak było zniszczone zupełnie. Wyjechał na kuracyę do Kamy8zyna, gdz'e umarł w roku następnym. Pochowano go w Nachiczewaniu. — Działalność N-a ma charakter encyklopedyczny: starał się uczynić zadość wszelkim potrzebom społeczeństwa ormiańskiego, pisywał artykuły krytyczne, opowiadania, poezye (przeważnie tłómaczenia), studya przyroduicze i filozoficzne. Wszystkie ożywione są wielką gorliwością o dobro współbraci. N. obdarzony był umysłem daleko realniejszym i praktyczniejszym niż Nazarjanc i z większą bystrością wynajdywał potrzeby i braki w życiu swych rodaków. Bliższe szczegóły z życia i działalności tego zasłużonego obywatela ormiańskiego znaleźć można w studyum o nim E, Szach-Aziza w 7-ej księdze wydawanego w Moskwie przez M. Bar kudorj ana „Przeglądu Literaeko-Hi8torycznego”. Ob.też „Wospomienańja” Tucz-kowowej-Ogarewowej w „Ruskiej Starinie”.

Naldini Baptysta, mai. włoski z drugiej połowy XVI w. należący do szkoły bolońskiej. Można widzieć jego obrazy w Pinakotece bolońskiej.

zy

tła"(ob.) w nadzwyczaj cienkich blaszkach. Powstają one w tych bardzo cienkich warstewkach istot wtórnych, lub wogóle obcych, które pokrywają powierzchnię niektórych minerałów lub metali. Bizmut, hematyt z Elby, niekiedy magnetyt, odznaczają się takiemi właśnie tęcżowemi barwami naleoiałemi. Zędra barwna stali jest także odnoszącem się tutaj zjawiskiem. We wszystkich tych przypadkach mamy do czynienia z początkiem zmian chemicznych, które wywołały powstanie bardzo cienkiej warstewki wtórnej na powierzchni minerału pierwotnego. Delikatna naleciałość, która daje się niekiedy dostrzegać na syderycie, kalcycie, jest cienką warstewką limonitu. Barwy naleciałe kryształów na ścianach równoznacznych są zwykle jednakowe, na niejednoznacznych zaś różne. Kryształy galeny mają np. na ośmiościanie nalot niebieski, którego wcale nie wykazują na sześcianie.

Nalepa. Nazwa ta przysługuje rzeczom różnym, tę wszakże wspólność posiadającym, że są wyrobami z gliny. Więc naprzód nadajemy ją warstwie gliny nie bardzo grubej, równo i starannie nałożonej oraz ubitej na pułapie chaty od strony poddasza; po wtóre oznaczać może t. zw. przypiecek, lub przymurek piecowy, będący rodzajem ławy ceglanej, gliną oblepionej, napotykanej dotąd jeszcze w starych domostwach wiejskich; nakouiec miano to służy spodowi, czyli dnu pieca smolarskiego, wylepioue go gliną. (Por. Smoła i Smolarstwo).

Naleśnik, potrawa z jaj rozbitych, z przymieszką niewielką mąki pszennej i mleka, usmażona na patelni na maśle, lub rzadziej na smalcu, jadana na gorąco z sałatą, albo też, co zwyklejsze, z nadzieniem z powideł, konfitur, sera świeżego z rodzynkami i t. p. N-i nadziewane bywają składane lub zwijane, albo też kładzie się kilka, jeden na drugi, warstwami, przekładając nadzieniem. — N-i należą do potraw polskich, narodowych, od bardzo dawua rozpowszechnionych; najdawniejsza z istniejących dotąd książek kucharskich naszych, wydana po raz pierwszy w Krakowie lat temu 221 przez S. Czernieckiego, tak je przyrządzać uczy: „Naleśnik. Rozbiy Jâiec z Mlekiem y trochą Mąki, zynguy (t. j. posmaruj) masłem rynkę albo kielemkę, wleway potrosze â piecz, cienko, â polawszy masłem day nâ Stół”.— „Naleśniki nakładane. Tńkimże sposobem rozbiy Jâiec z Mąką y Mlekiem, â rob naleśniki, do których miey Rożenki (t. j. rodzynki) drobne y wielkie płokane, potrząśniy naleśniki Rożenkami, i Cynamonem, a zwiiay, y pocukrowawszy â masłem polawszy day nâ Stół”.

Nalew w apt. to samo co Namok (ob.).

Nalewaj ko Damian, brat starszy Semena N-i (ob.), protojerej cerkwi Wileńskiej, przeciwnik Unii (f 1627). Był zrazu kapelanem ks. Konstantyna O strogskiego (ob.), znał doskonale język grecki. Kształcił się w Wilnie, a zo

J. B.

siawszy kapłanem, pracował gorliwie przy Iwanie Fiedorynie, drukarzu, odbij aj ącym słynną Biblię w tłoczni Ostrogskiej. Podniesiony do godności protopopa, zdobył względy patryarchy Jeremiasza, goszczącego na Wołyniu, a za jego pośrednictwem został spowiednikiem ks. Konstantyna Ostrogskiego. Odznaczał się dobrą wymową. Zwalczał Unię nietylko wymową i piórem, ale także wystawiając na urągowisko obrządki katolickie. Urządzał np. proce-sye, robiąc chorągwie z prześcieradeł, worków i ogonów lisich, zamieniając śpiewy pobożne na ryki i krzyki. Uczestniczył też w wyprawach brata Semena. W lutym r. 1596, wraz z nim i Floryanem Gedrojciem, na czele zbrojnego oddziału wyruszył z Ostroga i napadł na dobra należące do Jarosza Terleckiego, brata biskupa, mszcząc się za to, że biskup łucki i ostrogski jeździł do Rzymu w sprawach Unii. N. powrócił potem do Ostroga, skąd niebawem towarzyszył drugiej wyprawie na dobra Aleksandra Siemaszki, podjąwszy się podstępnie uspokoić i odwrócić uwagę mieszkańców m. Tuczyna od właściwego celu wyprawy. Miasteczko zostało złupione, a N-ę ze zdobyczą odprowadzono do Ostroga, pod opiekuńcze skrzydła księcia wojewody kijowskiego. Po pewnym czasie N. wyniósł się na Litwę, i został protojerejem cerkwi wileńskiej. Później jednak powrócił do Ostroga, gdzie pozostawał do końca życia. N. przełożył na język białoruski „Testament Wasyla Cara Greckiego dla syna swego Leona, filozofa”; tudzież rozprawę Jana Zło-toustego pod tytułem: „Lekarstwo na ospały umysł człowieczy” (w Ostrogu r. 1607).—Dr Antoni J. (Rolle) „Opowiadania historyczne” Serya VI. (Semen Nalewajko) Lwów 1887 „Archiw Jugozapadnoj Rossii”. Cz. III (Akty o Kozakach) t. I. N» 27, 29, 31, 32.

Nalewajko Semen (Semerij, Semeryn, Semexij) ataman kozacki, (f d.2 kwietnia r. 1597) drugi syn niezamożnego, ale butnego mieszczanina z Husiatyna, kuśnierza z rzemiosła, który od czasu do czasu puszczał się z Kozakami na morze i umarł około r. 1567, pobity przez Marcina Kalinowskiego, dziedzica Husiatyna, podczas kłótni, prawdopodobnie o kawałek gruntu, będącego w posiadaniu N-i. Semen, nabrawszy doświadczenia wojennego na Niżu, zaciągnął się do służby w milicyi wojewody kijowskiego ks. Konstantyna Ostrogskiego (ob ) i został dowódzcą niewielkiego oddziału. Posiadał on niepospolite zdolności wojskowe, celował szczególnie w sztuce puszkarskiej, odznaczał się zaś piękną i okazałą postawą. Kiedy w r. 1593 ataman Kosiński (ob.) jął pustoszyć dobra Ostrog-skich, N. w służbie wojewody walczył z Kozakami, po śmierci jednak Kosińskiego, znalazł się między kozaetwem i rozpoczął niebawem współzawodniczyć z Łobodą(ob.), następcą Kosińskiego, o władzę i popularność wśród Ko-żaków, a właściwie wśród parotysięcznej zgrai różnych zbiegów i awanturników. Na ich czele zapuścił się po dwakroć w granice Turcyi, po-czem, mszcząc się za śmierć ojca, uderzył na Husiatyn, zdobył zamek i wydał miasto na łup Kozakom swym; zawiązał następnie bliższe stosunki z Zaporożcami, z którymi podzielił się łupami, i rozłożył się w Bracławskiem, skąd od czasu do czasu „poczynał sobie po nieprzyjacielsku”. W lipcu r. 1594 podniósł się z legowiska i wyprawił się na Tatarów, nie chciał bowiem „próżno leżeć w ziemiach Rzplitej, ale wolał uderzyć na wrogów Krzyża ś-tego, tembardziej, że pohańcy na swojem nie poprzestając, już na granicach Polski gospodarstwem się bawić i Chleba już robić byli poczęli”. Zwykłym szlakiem kozackim ruszył aż pod Kilię i Bendery, zmusiwszy przedtem ludność z okolic Bracławia do zaopatrzenia go w żywność i w konie. Choć spalił około 500 siół, a w łyka wziął do 4 000 jeńców, wyprawa mu się nie powiodła, bo hospodar wołoski, podczas przeprawy przez Dunaj, odbił mu łupy i przyprawił o stratę przeszło 1 500 ludzi. O głodzie powracał do Bracławia, przez wysłańców swoich rozpędził szlachtę, która zjechała się do miasta na roki sądowe. Tymczasem Kozacy zaczęli go opuszczać, i z nieliczną już drużyną przybył w połowie września do Bracławia, gdzie znalazł gościnę u wójta Tyko wieża. Szlachta, która zjechała się powtórnie na sądy, nie odważyła się wejść do miasta, lecz rozłożywszy się taborem nad Bohem, zapowiedziała N-e, że „stacyi” mu odtąd dawać nie będzie, bo nie chce z nim wspólnie działać. N. wraz z Tykowiczem, mieszczanami i swym oddziałem, o północy napadł szlachtę, rozpędził i zagarnął tabor. Następnego roku (1595) połączył się z Łobodą i pod jego zwierzchnictwem, jako porucznik, z 12 000 Kozaków, jakoby na wezwanie ces. Rudolfa II, a prawdopodobnie głównie, żeby się zemścić na hospodarze wołoskim, przeprawił się przez Prut i wtargnął w okolice Jass. Po trzydniowej hulance, splon-drowawszy Mołdawię, powrócił do Polski. Pod-mówieni następnie przez Rudolfa II i arcy-księcia Maksymiliana, w celu wplątania Polski w wojnę z Portą, Kozacy z N-ą ruszyli przez Karpaty do Siedmiogrodu i wraz z Sie-dmiogrodzianami wojowowali z Turkami pod Benderami, Białogrodem i Kilią. Przemknął się następnie N. z 2 000 jazdy do arcyks. Maksymiliana do Węgier, gdzie dawszy się we znaki okolicznym mieszkańcom, wracał ku domowi. Spuściwszy się z gór od Munkacza, przeszedł około Sambora i Lwowa. Łuck, pod który przyszedł w sam jarmark, musiał mu się okupić, tak, iż w tymże roku król Zygmunt III uznał za konieczne zwolnić na pewien czas miasto od podatków. N. zdobył następnie szturmem Stuck, zabrał działa, broń ręczną i amunicyę, i kazał wypłacić sobie 5 000 kóp groszy litewskich.

Stamtąd pociągnął do Bobrujska i Mohylewa nad do Bracławia, zapomniawszy ściągnąć swą straż Dnieprem, a chłopi chętnie dopomagali mu boczną z pod wsi Czerniowy, więc oddział wszędzie, lub zaciągali się pod jego znaki. Odu- ten wpadł też w ręce Żółkiewskiego. Uciekł-rzony powodzeniem, kazał się nazywać „car Na- szy w stepy, N. złączył się z Łobodą, tak iż za-ływaj”. Do Mohylewa przypuścił szturm i na- stępy ich liczyły teraz przeszło 8000 ludzi. Ko siekł sporo mieszkańców. Hetman wielki litewski,

żacy ruszyli ku Białej Cerkwi i N. zajął miasto. Książę Różyński, który nadciągnął niebawem, nie zdołał ich wyprzeć z miasta i dopiero. kiedy nadszedł Żółkiewski, Kozacy cofnęli się do Trypola. Pod Ostrym Kamieniem stoczono bitwę. N. został ciężko raniony, i stracił około półtrzecia tysiąca ludzi. Bitwę przerwała noc. N. cofnął się do Trypola. Kozacy zaś obrali sobie ua jego miejsce za atamana Ł o bodę i zaczęli się pośpiesznie cofać ku Dnieprowi. N. jednak nie opuścił Kozaków i nie utracił dawnego na nich wpływu. Kiedy Łobo-d a doznawał ciągłych klęsk i niepowodzeń, w obozie pod Lubnami nad rzeką Sołonką, N. oskarżył go o zdradę i doprowadził do tego, że Łobodę ścięto, na jego zaś miejsce wybrano Krępskiego. Pomimo to N. starał się następnie wymknąć z obozu i wraz ze swym pułkiem przerżnąć się w step, ale czujność chorągwi hetmańskich temu przeszkodziła. D. 7 czerwca (r. 1596) Żółkiewski postanowił uderzyć na obóz kozacki. Kozacy wtedy wysłali do niego posłów, obiecując, że wydadzą swych naczelników i N-ę. Dowiedziawszy się o tem, N. wszczął bunt w obozie, został jednak przez Kozaków rozbrojony i wydany hetmanowi. Żółkiewski rozbił Kozaków i odbiwszy bogate łupy, wyruszył do Warszawy. Jeńców, a w ich liczbie i N-ę, wiódł rotmistrz piechoty Piotr Porębski. N. wiedziony przez rynek lwowski, przechodząc koło katedry, miał się odezwać: „Świątynio! ołtarze twoje byłyby żłobami, albowiem byłbym cię w stajnię zamienił”. W Warszawie osadzono go w więzieniu. Usiłowano wydobyć od niego zeznania, ale bez skutku. W październiku mówiono nawet, że „dobrą nadzieję może mieć wolności swej”. Skazano go jednak na gardło, ale wyrok wykonano dopiero podczas sejmu. W kronikach ruskich i pieśniach ludowych, N. bywa wysławiany, jako męczennik upieczony przez Polaków w rozpalonem wnętrzu miedzianego wołu za wiarę „błalioczestywą”.— Aug. Bielowski „Łoboda i Nalewajko” (Tygodnik Illu8tr. r. 1861 JV» 117 i 118.). Dr Antoni J. (Rolle) „Opowiadania historyczne' Ser. VI. Lwów r. 1887. (Semen Nalewajko). „Ar-chiw Jugo-zapadnoj Rossii”. Cz. 1IL; „Akty o Kozakach“ (r. 1500 — 1648.) t. I. Kijów r. 1863. „Archiwum domu Radziwiłłów“ Kraków r. 1885 (list z 5 paźdź. r. 1596). „Arch. Sapiehów” t. I. Lwów r. 1892. (L. Sapieha do Radziwiłła d. 12 paźdź. r. 1596). „Listy Żółkiewskiego“ Kraków r. 1866, str. 6 * — 75, 78 — tfl.

Nalewajko, pseudonim Stefana Ramułta.

Nalewka, herb polski. Na tarczy w polu

Krzysztof Radzi w iłł(ob.),zzebrauemnaprędee wojskiem, nie mogąc go wyprzeć z miasta, podpalił je i zmusił go w ten sposób do ustąpienia.

N. przerżnął się przez wojska litewskie, postępując w porządku. Tabor jego obfitował w łupy, dział prowadził 20, a przy każdem z nich szedł puszkarz przykuty na łańcuchach. Kozacy Nalewajkowi znów porozjeżdżali się w ró żne strony, ataman zaś powrócił do Ostroga. —

J B.

Przedtem jeszcze w styczniu (1598 r.), z Rzeczycy napisał N. do Zygmunta III list, w którym starał się uniewinnić swe dotychczasowe postępowanie. O wyprawie swej do Siedmiogrodu pisał, że mu się godziło podejmować ją na wezwanie panów chrześciańskich, bo Kozacy są ludźmi rycerskimi. Skarżył się; że do Słucka i do Mohylewa wejść mu broniono i prosił o ukaranie panów litewskich, którzy wypierali go z Litwy. Do listu dołączył projekt ukrócenia swawoli Kozaków. Podejmował się wypowiedzieć im wojnę, znieść ich i wniwecz obrócić, wybitniejszych jeńców odesłać królowi, reszcie poobcinać uszy i nosy. Prosił przytem o nadanie mu niezaludnionych obszarów, leżących między Bohem a Dniestrem, pomiędzy Benderami a Oczakowem nad rzeką Szenosed, o 20 mil od Bracławia, gdzie od stworzeuia świata nikt nie mieszkał. Chciał tam założyć miasto, zbudować twierdzę i mieszkać ze swymi Kozakami, na Za-porożu zaś ustanowić tylko podległego mu porucznika. Żądał prócz tego od króla rocznej zapomogi na utrzymanie 2 000 Kozaków. Przyrzekał za to stawiać się ze swą drużyną zbrojnie na wezwanie króla i hetmanów i udzielać pomocy przeciwko nieprzyjaciołom Krzyża św. lub przeciwko Moskwie. Posłańcowi (N i e s z-kowski) wiozącemu ten list i projekt do Warszawy udowodniono rozpowszechnianie fałszowanych listów królewskich i ścięto go, a N-ę rozkazano hetmanom schwytać. N. z Rzeczycy udał się do Ostroga, gdzie znalazł schronienie u starszego brata Damiana, i wespół z nim czynił zabiegi wrogie dla Unii kościelnej. Tymczasem rozkaz ukrócenia swawoli kozackiej otrzymał hetman Żółkiewski. Część wojsk koronnych podówczas znajdowała się jeszcze w Multanach. Hetman polny, nie mając więcej nad 1 000 jazdy, posunął się ku Krzemieńcowi. W Hrycowie (13 mil od Krzemieńca) dowiedział się, że N. już stoi w Łabuniu. Ten zań zamierzał ruszyć do Łucka, ale powziąwszy wiadomość o zbliżeniu się wojsk polskich, miał się zwrócić ku Braclawowi. Żółkiewski d. 28 lutego spadł na jego straż przednią pod Łabuniem we wsi Macewieze, między Kon stautynowem a Ostropolem i rozbił ją. N. uszedł | c^erwouem srebrne naczynie do rozlewania pły-

Koczelów,

Karkowskich

D.

zy-

Dr J. P.

nów (nalewki). Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Labry czerwone podbite srebrem. Używają go rodziny litewskie: Hoytkiewiczów, Hrebnickioh, Hryce-

Cl»

be?

Fig. 40. Nalewka, herb.

więzów,

i Umińskich.—Źródła: Kojałowicz, Nie-siecki, Ku r opatnicki, Borkowski. Nar-butt I, 405, tabl. IV J\» 22, Siebmacher IV,

20.

Nalewk| zwało się naczynie w rodzaju małej koneweczki, służące do polewania rąk przy jedzeniu lub też w kościele przy ablucyach kapłańskich. Zwały się one w średniowiecznej łacinie urceoli lub aquamanilia i miewały kształt fantastycznych zwierząt: lwów, gryfów, ptaków, głów ludzkich i zwierzęcych etc. W XVI wieku nalewki otrzymują kształt renesansowy, zwłaszcza limuzyńskie słynne są swoją piękną, szlachetną formą i powierzchnią emaliowaną, na której sceny mitologiczne były ulubioną ich or-namentacyą, a najsłynniejszym ich mistrzem Pierre Reymond, zaś we Włoszech Benvenuto Cellini (ob.). O nalewkach wspominają najstarsze skarbce kościelne i inwentarze zastawy stołowej królewskiej, jak Zygmuuta Augusta z r. 1575. W czasie uczty r. 15y6 danej przez króla Zyg munta III dla legata papieskiego kard. G ae tani eg o, rozciąguiono przed ucztującymi bogato haftowane ręczniki, przyniesiono tace z nalewkami z kryształu górnego i po nieskończonych ukłonach podano wodę do umycia królowi kardynałowi i nuncyuszowi. Fryderyk III król duński ofiarował w upominku znakomitemu wodzowi polskiemu Stefanowi Czarnieckiemu śliczną kryształową nalewkę.

Nalewka, napój sporządzony z owoców świeżych i wyskoku, lub wódki bardzo mocnej. Płyny te nalewa się na owoce świeże, dojrzałe (wiśnie, śliwki, maliny, poziomki i t. p.), dodając czasem do nich cukru miałkiego lub miodu, rzadziej korzeni lub przypraw innych; poezem trzyma się wszystko w naczyniach szczelnie zamkniętych, najczęściej w butlach lub gąsiorach dobrze zakorkowanych, stojących w piwnicy; inni stawiają je na oknach, aby promienie słońca na nie padały. Po upływie kilku tygodni, lub nawet miesięcy, zlewa się płyn, przecedza, lub jeszcze lepiej przesącza przez bibułę i przechowuje do użytku w butelkach starannie zatkanych. N. w sposób podany przysposobiona, posiada smak przyjemny, wyraźnie przypominający smak i zapach owocu, z którego ją zrobiono. Oprócz N-ek z jednego tylko rodzaju owocu, wyrabiane też bywają mieszane sposobem następującym: w naczynie o pojemności większej, więc w beczułkę, lub w gąsior szklany, bardzo wielki, sypie się część pewną owocu dojrzewającego najwcześniej, nalewając następnie ilością nie nazbyt wielką wódki mocnej lub wyskoku; w żadnym razie naczynie więcej jak do połowy nie powinno być wypełnione płynem. W miarę dojrzewania owocu iunego, dosypuje się po trochu z każdego, czyniąc tak do końca jesieni, aż owoce dojrzewać przestaną. Jeżeli potrzeba, dolewa się też wódki lub wyskoku; tak, aby owoce były wciąż pogrążone zupełnie, a z płynu nie wystawały; uakouiec z N-ą gotową postępuje się tak samo, jak z przygotowaną z jednego tylko rodzaju owocu. N-i takie, jako nie posiadające smaku wyraźnie określonego, są mniej dobre, chociaż nie brak im także lubowników. N-i zwykłe zawierają pospolicie przynajmniej około 20% wyskoku, należą więc do napitków upajających, przewyższających pod względem tym wina hiszpańskie i portugalskie najtęższe. Jeżeli przez dodanie cukru nabiorą słodyczy i gęstości większej, a przytem zawierają 30 — 40°/₀ wyskoku, N-i stają się zupełnie podobne do likierów (ob), i posiadają równe z niemi zalety i przywary. Dawniej Litwa słynęła z N-ek wybornych, najrozmaitszych, które przez stanie dłuższe w butelkach stawały się, wedle zdania znawców, coraz smaczniejsze, pomimo że traciły przytem nieco na mocy. N-i przyrządzane bywają—u nas przynajmniej — nieomal wyłącznie sposobem domowym, szczególnie na wsi; fabryki wyrabiające i rozsyłające je w ilościach wielkich istniały oddawna w Kijowie i słynęły zawsze szeroko u wielbicieli napitku tego, przekładających go nieraz nad wino. — N-i, aczkolwiek częstokroć bardzo smaczne, w żadnym razie do napojów zdrowych zaliczane być nie mogą, używane zaś często i w ilościach większych są po prostu szkodliwe.

Nalewka (Tinctura) w apt. to samo co N a -stój (ob.).

Nalewka jodowa (Tinctura Jodi), w apt. to samo co Jodyna (ob.).

Nalewki, nazwa jednej z ulic Warszawy, długiej prostej i szerokiej, zamieszkanej dziś nieomal wyłącznie przez Żydów, a będącej jedną z siedzib głównych handlu ich.—Nazwa jej a właściwie dzielnicy w której się znajduje, brzmiała podobno pierwotnie Nalew aj ki i miała stąd

Red.

uszy.

mm.).

Naljeszkowić Mikołaj

powstać, że w tych stronach, w kwietniu r. 1597 wykonano wyrok śmierci na S. Nalewajce (ob.) i towarzyszach jego. Wtedy było to jeszcze pole puste, po za murami Warszawy położone, a znacznie później dopiero zabudowane i z czasem do miasta przyłączone. N. nie należały nigdy do ulic przedniejszych Warszawy; piszący na początku wieku XIX słownikarz Linde (ob.), nazywa je „ulicą nie dobrze słynącą”, za Stanisława Augusta zaś, zaliczano je do miejsc podejrzanych, „gdzie cnota i poczciwość niezma-zaną odbiera plamę”, dziś również nie wiele do brego możnaby o nich powiedzieć.

Nalewkowe chrząstki anat., ob. Krtań

Nalewkowy (Arytaenoideus), odnoszący się do chrząstek nalewkowych; ob. Krtań.

Nalęgota, mięczak, ob. Żyworodka.

Naliboki miasteczko w gub. Wileńskiej, w pow. Oszmiańskim, nad rz. Łebieżadą, o 106 w. od Oszmiany i 156 w. od Wilna odległe. Ma kościół parafialny pod wezw. Wniebowzięcia N. M. P., szkółkę ludową, zarząd gminy, sąd gminny i liczy 2465 m-ców. Niegdyś N. słynęły na całą Litwę hutą żelazną, obecnie znajduje się w dobrach N-ckich duża fabryka machin oraz fabryka wyrobów żelaznych, kutych i lanych. Kościół parafialny założeniem swojem bardzo starożytny, w przywileju bowiem z r. 1447 wspomniany jest już pleban nalibocki. Pierwotny ten kościół legł w gruzach, a na jego miejsce w r. 1699 wzniesiony został przez Radziwiłłów kościół teraźniejszy. N., własność dawna Radziwiłłów, ordynatów Nieświeskich, od r. 1881 przeszły w posiadanie ks. Hohenlohe Schilling sfiirst.

Naliczek w polszczyźnie dawnej oznaczał rodzaj maski z materyi jedwabnej lub aksamitu, zazwyczaj czarnego, okrywający czoło i twarz do ust, brzeg jego dolny bywał oszyty koronką, albo zasłonką, zwieszającą się po za podbródek, zupełnie tak samo, jak widzimy u masek dziś jeszcze używanych. Panie polskie jeszcze w wieku XVIII, najczęściej w drodze, rzadziej na ulicy, naształy N-i dla ochrony twarzy od żaru słońca, wiatru, zimna lub kurzu, dziś ku temu służą woalki. Zwyczaj używania N-ów przybył do nas z Włoch, gdzie szczególnie w Wene-cyi, od wieku XVI był bardzo rozpowszechniony, nie mniej powszechny był również we Francyi, gdzie N. nosił nazwę loup,—Początkowo N. posiadał na środku brzegu dolnego rodzaj gałeczki wydłużonej, którą wkładano w usta, przytrzymując go w ten sposób zębami przed twarzą; później przytwierdzano go wygodniej za pomocą tasiemek, związywanych na tyle głowy, albo też przyszywauo do boków jego pętle, nakładane za

Ked,

Naliśoiak, Phyllobius, rodzaj owadów tęgopo-krywych (Insecta—Goleoptera), zaliczony do rodziny wołków (Curculionidae)\ mają one różki dość długie i cienkie, golenie zaś zwykle uzbrojone w kolce; szerokość tarczki szyjnej większa od długości. Trzymają się przeważnie na drzewach liściastych, żywiąc się pączkami i młodemi liśćmi; rodzaj ten obejmuje przeszło 97 gatunków, a w tern przeszło 50-europejskich. Najpospolitsze gatunki: N. olszowy (Ph.alnetiFabr,), czarny, obrośnięty łuskami podłużnemi, włoskowa-temi, zielonemi lub niebieskawemi, z czerwona-wemi różkami i nogami. Długość 7—8 mm ; na olszynie. N. srebrzysty (Ph.argentatus L.), czarny, obrośnisty łuskami okrągławemi, zielonawe-mi oraz gęstemi długiemi włoskami, które na pokrywach są srebrzystego koloru; długość wynosi 5—6 mm.; gatunek ten, występując nieraz w wielkiej ilości, sprawia spustoszenia wśród lasów brzozowych i bukowych, napada jednak nieraz i na dęby oraz na drzewa owocowe. Do szkodników ogrodowych należą także gatunki: (Ph.oblongus L. (4—5 mm.), i Ph. pisi) L. (5 — 6

K. K-ó astronom i poeta dubrownicki (* około r. 1500—f r. 1587). Występował przeciwko systematowi Gali leusza (ob.) i na wezwanie papieża Grzegorza XIII zdawał sprawę z poprawek kalendarza proponowanych przez Luigi Lilio. Jako poeta jest jednym z wybitnych przedstawicieli wieku złotego literatury dubrownickiej. Sławę zyskał pieśniami miłosnemi (około 178), a zwłaszcza kome-dyami (7) i pieśniami maskaradowemi (12), pi-sanemi w duchu „Jegjubki” Czubrano wic z a. (ob.). Treść czerpał z życia ojczystego, wyśmiewając zamiłowanie do obczyzny. Komedye N-a grywane były przez trupy amatorskie, w których brał czynny udział sam autor. Utwory jego zostały dotychczas przeważnie w rękopisie i tylko wyjątki z nich wyszły drukiem w „Antologii” hr. Poczicza (1844) w „Wypisach ilir-skich” (1856) oraz w Kukuljewicza „Stari pjesnici hrvatski” (2 t., Zagrzeb, 1858). Napisał nadto „Dialogo sulla sfera del mondo, diviso in cinque giornate” (Wenecya, 1579) i „Commenta-rio” nad proponowanemi przez Luigi Lilio poprawkami kalendarza.

Nalon, rzeka w Hiszpanii, w prowincyi Oviedo, źródło ma w górach Kantabryjskich, wpada do Atlantyku; długa na 120 km., przerzyna do linę malowniczą; z lewej strony wpada do niej Narcea.

Naloty, (w miner.) jest to postać występowania bardzo wielu minerałów i w przyrodzie bardzo rozpowszechniona. Jeżeli powierzchnia jakiejś skały czy minerału podlegała przez czas niezbyt długi działaniu roztworów, wydzielających z siebie jakieś inne ciało mineralne, wtedy na powierzchni skały lub minerału powstanie cieniutka, czasami nie ciągła, przerywana warstewka minerału obcego. Powłoka taka zwykle nosi nazwę powłoki naleciałej lub wprost nalotu. N-y powstają nie tylko przez działanie roztworów ale i gazów. Gdy z wulkanu lub otwo-

ru w skorupie lawy będącego wychodzi para wodna i chlorek żelazowy w stanie lotnym, wtedy ciała te reagują nawzajem, zamieniając metal na wodór i tworzy się chlorowodór, który jako gaz ulata, i tlenek żelazowy, który osiada na otaczających otwór skałach i minerałach w postaci cienkiej warstewki z drobnych krysz-

z. w.

z roku

odm., Dybrzyńskich,

Kunow-

tałków złożonej.

Nałanek, owad, ob. Ąn is o pli a.

Nałęcz I, Nałonie, Nałęcz—jezioro, Porał ość. Jeden z najstarszych herbów polskich. Na tarczy, w polu czerwonem, chusta srebrna związana w kształcie koła, z końcami na dół. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej między rogami jeleniemi — panna do kolan, w czerwonej sukui, z białą przepaską na głowie, trzymająca się rogów oburącz. Labry czerwone, podbite srebrem. Tak ten herb przedstawiony jest już w herbarzu arseualskim, a później u wszystkich heraldyków, zaczynając od Paprockiego. W zapiskach sądowych 'średniowiecznych N. ukazuje się najwcześniej pod rokiem 1398 i zwauy jest Nałęcz—jezioro, która to nazwa i później jeszcze kilka razy się powtarza; w zapisce z roku 1425

■'.i

Fig. 41. Nałęcz I, herb polski.

zwany jest Pomłość, a w przywileju 1505 („Ks. Metr.” 24, fol. 196) przedmiot herbu, owa przewiązka, zwany jest „choczennicą”. Dr Piekosiński twierdzi, że jest to nazwa mylna zamiast „toczennica”, Z pieczęci średniowiecznych najstarszą jest pieczęć Comesa To-misława, kasztelana gnieźnieńskiego, z roku 1343, potem idzie pieczęć Sędziwoja z Gale-wa, wojewody kaliskiego, z roku 1382, Sędziwoja Ś wid wy z Żydowa z roku 1383 i inne. Na pieczęciach Wojciecha Malskiego i Sędziwoja Ostroroga z lat 1419 —1450 nad hełmem przedstawione są tylko rogi jelenie bez panny. Używały go i używają rodziny Bączkowskich, Badarackich, Baranowskich, Bartolo-nieh (rodź. włoska), Batyckich, Bendońskich, Bielako wskich, Bierżwieckich, Blandayów, Bła-żejewiczów, Błędostowskicb, Błędowskich, Bło-niewskich, Błońskich, Bobolickich, Bobrowskich,

Enc Powsz. Ilustr. S. II. Zesz. 2. T. I.

Bocianowskich, Bodzisławskich, Bojarskich, Boło-chowców, Bołkońskich, Bonczkowskich, Boniusz-ków, Borszów, Bortkowiczów, Boezkowskich, Bratkowskich, Brodzkich, Brudzewskich (zgaśli), Brzań-skich, Brzozdowskich, Buczków, Bukojemskich, Bużów Łubkowskicb, Bużańskich, Calów (nobil. 1596 r.), Chełmickich, Chełmińskich, Cherubino-wiczów Y. Herubinowiczów, Chłembowskich, Chło-peckich, Chmarów, Chmielów, Chomięskich z odm., Chwalibogowskich, Chwatów, Cichockich, Cichockich (nob. 1726 r.), Ciechanowiczów, Ciechoc-kich, Comstadiuszów v. Constadiusów (rodzina szwedzka indyg. w XVIII wieku w ks. Siewier-skiem), Ćwiklińskich, Czechów, Czeperowskich, Dąbrowskich, Dalkiewiczów (pierw von Dahlke, indyg, 1775 r.), Darowskich, Dawrowskich, Der-sznianów, Dersztorfów, Dłuskich, Dobrosławskich, Dobrowolskich, Dołągowskich, Domasławskich, Donajskich, Dowolgów „z Wołgi”, Drohiczyń-skich (zgaśli), Drohińskich (zgaśli), Drużbickich, Drużbińskich, Dworczyńskich, Dwornickich, Dyb-czyńskich, Dybowskich Dylągowskich, Dy lkiewiezów, Dzbańskich, Dzier-żykrajów (zgaśli), Dziewierzewskich, Dziewońskich, Felnerowiczów, Felsztyńskich (nob, 1780). Filickich, Filipeckich, Gartkiewiczów, Garwoliń-skich, Gasperowiczów, Gawareckich, Gembickich v. Gębickich, Gericke-Leszczyńskich (nob. pruska 1777 r.), Gigańskich, Gilbaszewskich, Gim-butowiczów, Ginalskich, Giżyckich, Gładkich v. Hładkich, Golianów „z Golianowic”, Gołębskich, Gołyszewskich, Górskich, Gorzeńskich, Górzyńskich, Gosławskich-Kiełbasów, Gostomskich, Grąb-czewskich, Graffów (nob. 1552), Grochowalskieh, Grodzieckich „z Grodźca”, Grzejewskich, Grzy-misławskich, Gulczewskich, Hersztopskich, Ho-ryszowskich, Idzikowskich, Iłowieckich, Imbra-mów „z Imbramowic” (zgaśli), Imbrów, Jabłonowskich, Jakuszów, Jałowieckich, Jamonttów, Janczewskich (nob. 1556 r.), Janowskich, Jar-czewskich v. Jarczowskich, Jargockich, Jarzy-nów-Jarzymskich, Jąsieńskich „z [Jąsienicy”, Ja-weckich, Jędrzejowskich, Jędrychowskich, Jeło-wiczów-Bukojemskich, Jeżowskich, Jocherów, Jod-kowskich, Kaczkowskich, Kalińskich, Kamieńskich, Kamionackich, Kaniewskich, Kąsinowskich, Kazańskich, Kędzierskich, Kęszyckich, Kietułków, Kissińskich, Kiszewskich, Klonowskich, Kłokoc-kich, Kłokowskich, Kobelnickich, Kobierzyckich, Kobyłeckich, Kolińskich „z Kolna” (zgaśli), Komornickich, Komorowskich „z Komór”, Komorowskich, (nob. 1792 u.), Korycińskich, Korze-nickich, Korzeniowskich, Kosteckich. Koźmianów, Kruchowskich, Uszaków-Kulikowskich, skich „z Nakla“, Kunowskich, (nobil. piuska 1818 r.), Kurowskich, Kwaśniewskich, Kwiecińskich, (ex.-neofici, nob. 1764), Labandów-Lesz-czyńskich (nob. pruska 1777 r ), Lachowskich, Lazańskich, Łęckich v. Łęckich, Lekczyńskich, Lesieckich, Leszczkowskich, Głowaczów Leżeń-skich, Leźuickicb, Lezińskich, Lipków, Lippich

13

(rodź. włoska), Lubińskich, Ludzickich, Lwow-skich-Ostrorogów (zgaśli 1623 r.), Łączkowskich, hr. Łączyńskich, Łąkińskich v. Łękińskich z „Łę-kna”, Łaszowskich, Łążyńskich, Łękowskich, Ło-nieckich, Łowickich (zgaśli), Łowińskicb, Łub-kowskich, Łukomskich, Łuszczewskich (zgaśli),

nowskich, Woysławskich, Żabickich, Zakrzewskich, Żarcickich, „z Żarcie”, Żarczyńskich, Zarszyńskich, Zbąskich (zgaśli w XVII w.), Stań-czykow-Złotopolskich, Żołędkowskich, Żórawskich, Żwanowskich, Żychlińskich z odm. i Swidwów-Żydowskieb.—Źródła: Długosz; Herbarz arse-nalski; Paprocki; Okolski; Niesiecki; Duńczewski; Kuropatnicki; Warszycki; Małachowski; Borkowski; Polaczek; wypisy z Archiwów: b. Heroldyi Kr. Pols.; Głównego Warszaws. i Centralnego Wileńskiego; Pie-kosiński; Ulanowski; Ostrowski; Kossakowski; zbiory pieczęci prywatne: pp. Bisie ra , Wittyga, ś. p. Gieysztora, it. d. D-Nałęcz II (niezwiązany). Jeden z najstarszych herbów polskich. Na tarczy w polu czer-wonem — chusta srebrna, tworząca koło z końcami założonemi na dół — jeden na drugi — bez przewiązania. Nad hełmem w koronie szlacheckiej, między rogami jeleniemi, trzy pióra strusie, przeszyte strzałą. Odmiana herbu Nałęcz I, powstała już w połowie XIV wieku, lub też, jak chcą niektórzy, zupełnie różny herb i innego pochodzenia od wyżej wspomnianego Nałęcza I. Nałęcz niezwiązany spotyka się na wszystkich prawie dochowanych dotychczas z tym

Majewskich, hr. Małachowskich, Małyskich (zgaśli w XVII w.), Marcinkowskich, Mazurowskich, Mi-chalickich, Mierzyńskich, Mitraszewskich, Mnis-kich, Molskich v. Modlskich „z Modła”, Mosz-czeńskich (lirab. austr. 1788, pruscy 1803), Moszczyńskich, Moszyńskich, Mrockich, Mroczkowskich, Mrozowskich, Mulewskich, Muszyńskich,

Mysłowskich, Nienałtowskich, Niepokój czy ckich,

Gawinów-Niesiołowskicb, Niesłuchowskich, Nieś-wiastowskich, Ninieńskich, Niniewskich, Nojew-skich, Nowodworskich, Objezierskicli, Oborskich,

Odrzywolskich, Orchowskich, Osińskich, Ostro-polskich, Ostrorogów (hr. ś. p. rz. 1518, potw. w Austryi 1783), Ostrowskich, Padarzewskich,

Palenowskich, Parczewskich, Parsklińskich, Pa-rulów v. Parolów, Piegłowskich, Pierskich v. Pir-skich, Pietraszkiewiczów, Piotrowinów, Pirawskich z odm., Pniewskich, Podkockich, Podleckich „z Gosławia”, Podolskich, Poklękowskich, Popiel-skich (zgaśli), Popowskich, Ostrorogów-Prusim-skich, Przedwieczerskich (zgaśli), Przetockich,

Przewóskich, Przyborów, Przy by sławskich, Put-kow8kich, Raczyńskich, (hr. pruscy 1798), Rada-czyńskich, Radzickich, Ramatowskich z odm.,

Regmuntów, Rogalskich, Rogaskich, Rokitnickich,

fi

a®

Rostworowskich, Rudnickich, Rulikowskich, Ru-nowskich, Russyanów, Russyanowskich, Rychłow-skich z odm., Sadokierskich v. Szadokierskich,

■■i

Sadowskich, „z Sadów”, z odm., Ostrorogów-Sa-dowskich, „z Sadowia”, Sadzyńskich, Sadzewi-czów, Sarbskich, Sempelborskich (zgaśli), Sępiń-skich, Semickich, Wojniczów-Sianożęckich, Siek-lickich, Sieprawskich, Sieroszewskich, Sierzchow-skich, Sitarnickich, Skaławskich, Skałeckich,

Fig. 42. Nałęcz II, herb polski.

Skałkowskich, Żuków-Skarszewskich, Golianów-Skomorowskich, Skosiów, Skubaczewskich, Sławińskich, Slęskich, Smietanków „z Olchowa”,

herbem wogóle pieczęciach średniowiecznych, zaczynając od roku 1343-go. Używały go lub używają rodziny: Andrzejewskich, Czarnkowskich (zgaśli r. 1727), Goligowskich, Kaliszkowskich, Kęszyckich (hrab. papiescy r. 1875), Kobylnic-kich, Kraszkowskich, Malskich, Dzierżykrajów-Morawskich, Przeborów, Siedleckich, Skaławskich, Sosnowskich, Dzierżykrajów-Stokalskich, Szamotulskich (zgaśli w w. XVII), Wierzbowskich, Wierzchaczewskich i Żydowskich. — Źródła: Paprocki, Niesiecki, Kuropatnicki, Kosiński, Żychliński, Borkowski, Żernicki i Piekosiński.

Sobeszczyańskich, Sobestyańskich, Sobieszczań-skich, Sobockich, Sochów, Sokolnickich, Sosnowskich z odm., Sozańskich,    Stanowskich,    Starczewskich, Starorypińskich,    Stawiarskich,    Ster-

pińskich z odm., Strumiłłów, Strusiów-Kamysz-kowskich, Suskich, Swaryszewskich, Swiepraw-skich, Szamotulskich (rod. litewska), Szczukoc-kich, Szmurłów, Szuyskich v. Suyskich, Szymborskich, Tańskich, Tholibowskich, Timińskich,

Tłukomskich, Toplickich, Topolskich, Tottwinów,

Tupalskich, Tuszyńskich, Tymińskich, Tynickich,

Tyrzyńskich, Udrzyckich, Wardęskich, Watkiewi-czów, Wąssowskich, Wielądków, Wielżyńskich,

D.

Nałęcz III. Herb polski. Na tarczy w polu

Wienieckich, Wierszowskich, Wierzbińskich, Wil-gów, Wilkowskich, Wilkszyckich, Winieckich,

Włyńskich, Wodeckich, Wojciechowskich,    Woj-    czerwonem,    przepaska    biała, związana    w    koło

niczów, Wolańskich z odm.    (ex-neof. nob.    1764    końcami    na    dół.    Nad    hełmem w    koronie    szla-

r.), Wolskich, Woynów, Woynowskich v. Woj- checkiej trzy pióra strusie białe. Odmiana her-

bu Nałęcz I (ob.), prawdopodobnie w XVI stuleciu powstała. Pieczętują się nią rodziny: Bę-klewskich, Bukojemskich, Borszów - Drzewieckich, Dłuskich, Jodkowskich, Kalitowskich, Moszyńskich, Mickiewiczów „z Wołgi”, Pinoccich (rodź. włoska) i Stokal8kich. — Źródła: Kojałowicz, Nie siec.ki, Wielądko, Małachowski, Borkowski, Ostrowski.

a-

nr²*

mùi

H,

'ji&

jL

Hf

ipf

Mi

Fig. 43. Nałęcz III, herb polski.

Fig. 44. Nałęcz IV, herb polski.

Nałęcz IV. Herb polski. Na tarczy w polu czerwonem chusta srebrna tworząca koło i końcami na dół związaną. Nad hełmem w koronie szlacheckiej między rogami jeleniemi pół męża w białej szacie z przepaską białą na głowie, trzymającego się rogów oburącz. Labry czerwone podbite srebrem. Odmiana herbu Nałęcz I (ob.), powstała w początkach XV, a nawet w końcu XIV st., gdyż już pojawia się na zjeź-dzie w Horodle, gdzie przyjęła ją rodzina litewska Koczanów. Pieczętowały się nią rodziny Koczanów, Koczanowiczów, Koczanowskich i Lu-bodziejskich (zgaśli). — Źródła: Kojałowicz, Niesiecki, Czarniecki, Borkowski. D-

Nałęcz Jan Włodzimierz, wybitny współczesny pejzażysta polski, przebywający w Paryżu, skąd nadesłał na lwowską wystawę sztuki polskiej w r. 1894, krajobrazy z Norwegii. Świat ten nabrzeźny fiordów, deszczu i śniegów maluje Nałęcz z uiezmiernem zamiłowaniem, odczuwając z wrażliwością subtelną naturę tego pełnego malowniczości kraju. W roku 1896 w cyklu wystawionym kilkudziesięciu pejzażów i studyów opartych na motywach skandynawskich, głęboko odczuł wdzięk tych okolic uroczych, z ich zatokami, ruchem parowców i przecu-downą grą światła.

Nałęcz A, pseudonim Adolfa Grochowa 1-s kie g o.

Nałęczów. Zakład wodoleczniczy i zdrojo-wo - kąpielowy, szczawy żelazistej — w gubernii Lubelskiej, powiecie Nowo-aleksan-dryjskina, 5 wiorst od stacyi tegoż nazwiska drogi żel. Nadwiślańskiej — 4¹/, godzin jazdy

zy-

od Warszawy; ‘/₂ godz. od Lublina (do stacyi Nałęczów). — Nałęczów leży pod 51° 20' sze-rok. geogr. i 22° 8' długości od Greenwich, na płaskowzgórzu lubelskiera, wyniesionem 217 metr. nad poz. morza, utworzonem przez pokłady wapienne formacyi kredowej, które występują albo w postaci „opoki”, przedstawiającej margiel wapienny, albo w postaci „Siwaka” — wapnia glaukonitowego. Opoka jest skałą przepuszczalną, nie posiadającą własności hygroskopijnych, wysycha łatwo i przydatna jest na materyał budowlany. „Siwak” — jako wapień glaukonito-wy — zawiera krzemian tlenku żelaza, z dodatkiem magnezu, potasu i gliny, posiada pewne własności hygroskopijne, jest jednak przepuszczalny dla wody. W ten sposób ukształtowana powierzchnia i podglebie Nałęczowa,—przedstawiając przytem liczne naturalne spadki dla wody—stanowi korzystne sanitarno-hygieniczne warunki ze strony gruntu, gdyż wyłącza możliwość gromadzenia się i pozostawania wody gruntowej.

Klimat N-a—na podstawie spostrzeżeń stacyi meteorologicznej, miejscowej, założonej w r. 1892 przedstawia się w ogólnych zarysach:

Średnia ciepłota miesięcy

sezonowych.....+15, 2°C.

Według miesięcy sezonowych, dane te grupują się jak następuje:

Maj .    .

Czerwiec

Lipiec .

Sierpień.

Wrzesień

40.

Ciepłota

średnia

C.

Wilgotność powietrza względna

Suma opadów

w m m.

Zachmu

rzenie

Dni deszczowych

CN 00    05

Tji %o    rjT

05

OO O 00    05 o

Klimat N-a wyróżnia się od klimatu Warszawy w następujących punktach: 1° jest więcej lądowym, z powodu dalszego położenia w kierunku południowo - wschodnim; 2° wskutek dość znacznego wyniesienia nad poziom morza (217 metr.), wykazuje niższe ciśnienie powietrza i nieco niższą ciepłotę (przeszło o 1° C.), potęgując przytem insolacyę; 3° posiada większą ilość dni pogodnych, a zatem miewa więcej słońca niż Warszawa; 4° większa (względna) wilgotność po-

.    .    0,0314

.    .    0,2327

. . 0,0161 .    .    0,0205

0,262

0.025

0,025

0,011

0,030

0,008

to

ca oo

6,83

wietrzą Nałęczowa (— 76), w porównaniu z Warszawą (=r 63) stanowi także stronę dodatnią tutejszych warunków klimatycznych. — Przy powyższych — tak korzystnych warunkach klimatycznych, i samo położenie Nałęczowa — śród malowniczej i bardzo urozmaiconej okolicy, z bogatą roślinnością, zdała od większych skupień ludności, fabryk i zakładów przemysłowych — daje mu wszystkie warunki miejscowości leczniczej — a w szczególności sprzyja do leczenia chorób, wymagających bądź odosobnienia i oddalenia chorego od wpływów życia i otoczenia codziennego, bądź przeprowadzenia szczególnego regulaminu dyetetyczuego, ku czemu N. odpowiednie posiada środki (ob. niżej). Prócz tego naturze przyszła tu w pomoc sztuka — i stąd powstał bardzo rozległy aparat leczniczy, który szczegółowo rozpatrzyć należy:

1, Zdroje mineralne, którym zawdzięcza zdrojowisko swoje powstanie, są dwa — chemicznie zbadane. Najstarszy z nich — t. zw. zdrój Celińskiego—wydostaje się u podnóża góry Armatniej, po prawej stronie rzeki Bochotnicy. Woda, wydostająca się z obmurowanego źródła, zbiera się w niewielkim marmurowym zbiorniku, skąd odpływa kanałem, ukrytym pod powierzchnią ziemi. Woda jest zupełnie przezroczysta, lecz mętnieje przy dłuższem staniu na powietrzu, dając osad rdzawy, na przedmiotach w niej zanurzonych; posiada smak swoisty, âtramento-waty i skład chemiczny następujący:

Węglanu żelaza .

„ wapnia .

„ magnezu „ sodu .    .    .

wolnego gazu kwas. węgłów. 0,1950

na 1 litr wody. — Jest to więc szczawa że-lazisto-wapniowa, mało posiadająca kwasu węglowego woluego, najwięcej zbliżona do Spaa i Reinerz, a z krajowych do Szepietówki i Sła-1 wiuka. — Wodę tę stosuje się do użytku wewnętrznego — albo w stanie naturalnym, albo po uprzedniem nasyceniu gazem kwasu węglanego, w syfonach. Do kąpieli żelazistych służy 14 gabinetów dość obszernych i porządnie urządzonych, z wannami kaflowemi, o podwójnem dnie, dla ogrzewania parą, krążącą w ołowianej wę-żownicy, pomiędzy dwoma duami wanny (metoda Schwartz’a). Klucze od kranów do źródła i do pary znajdują się na zewnątrz, co odejmuje możność samowolnego zmieniania przepisanej ciepłoty kąpieli. Woda do wanien wpływa bezpośrednio ze źródła, nie stykając się z powietrzem. — Oprócz zdroju Celińskiego, są jeszcze źródła parkowe, po drugiej stronie rzeki, podobnego składu chemicznego; te jednak uie są używane, ze względu na obfitość wody, dostarczanej przez zdrój główny. 2. Źródło, zaopatrujące zakład hydropatyczny, niezmiernie obfite (100 tysięcy wiader na dobę) dostarcza

również doskonałej wody do picia i użytku — dla całego zakładu leczniczego; posiada ono wła-suości lekkiej szczawy wapiennej, T. -j-8,5° C, c. wł. 1,00U51 i zawiera w 1 litrze wody:

Węglanu wapnia „ magnezu „ sodu .

Siarczanu wapnia

Krzemionki .    .

Chlorku potasu .

3. Oprócz kąpieli żelazistych, posiada zakład Nałęczowski urządzenia do wydawania kąpieli solnych, gazowych (kwasowęglo-wych), igliwiowych, elektrycznych i borowinowych. 4. ostatnie zaprowadził w r. 1883 dr Doliński, ówczesny dyrektor zakładu. Borowinę kopie się w łąkach sąsiednich wiosek. Przywiezioną borowinę wystawia się przez cały rok na działanie słońca i powietrza. Według ostatniego (w r. 1890) rozbioru chemicznego dra Leona Nenckiego zawiera, w sposób powyższy przezimowana borowina:

1000 gramów borowiny świeżej zawiera kwasu węglanego 247 ctm³. — Zawartość znacznej ilości kwasu humusowego i gazu kwasu węglanego nadaje borowinie nałęczowskiej wysoką wartość leczniczą i stawia ją w rzędzie najlepszych tego rodzaju przetworów kąpielowych. — To też liczba wydawanych kąpieli borowinowych zwiększa się z rokiem każdym—i w r. 1901 doszła do poważnej cyfry 1056. (Sprawozd. dr Puławskiego w „Zdrowiu” zesz. 3 z r. 1902) — Wszystkie powyższe urządzenia kąpielowe miesz czą się w gmachu łaziebnym, położonym tuż przy zdroju Celińskiego. W tym gmachu, zwanym Zakładem, znajduje się poczekalnia, sala do picia wód, sala do natrysków i 20 gabinetów kąpielowych. — 5. Najważniejszym jednak zabiegiem leczniczym w Nałęczowie jest leczenie hydropatyczne. Do tego przeznaczony jest dom dwupiętrowy, murowany, z krytą werandą, w alei kasztanowej położony i powszechnie „Hydropatyą” zwany. Przyrządy wodolecznicze znajdują się na dole. Dwa piętra przeznaczone są na mieszkania, obok których — w tymże gmachu—mieści się: jadalnia zakładowa, z obszerną werandą, stacya meteorologiczna, jeden gabinet lekarski, wraz z pracownią chemiczno-mikroskopową. „Hydropatya” łączy się z „Zakładem” za pomocą galeryi

Lecz

Nuss-

(„Zdrowie” zesz. „51 przypad-

Dr J. M.

oszklonej. Przed obu budynkami znajdują się kwietniki. — 6. Kuchnia zakładowa, pod ścisłą kontrolą lekarską zostająca, mieści się w osobnym budynku na tyłach „Zakładu*. Prawdziwą ozdobą zakładu nałęczowskiego jest t. zw. „pałac” (dawnasiedziba Małachowskich herbu Nałęcz) t. j. kur sal: wielki gmach dwupiętrowy o 3 frontach z wieżyczką, mieszczący na dole: restauracyę, kancelaryę zakładową, kasę i mieszkanie dra Lasockiego—jedno-go z 3 założycieli Nałęczowa — (jedynego dziś żyjącego), a obecnie (od r. 1884) przewodniczącego w radzie nadzorczej spółki nałęczowskiej i gorliwego opiekuna zdrojowiska. Na pierwszem piętrze znajduje się: czytelnia, sala balowa wraz z pokojem fortepianowym, pokój do gry w karty i kilka mieszkań największych. Całe 2 piętro (20 numerów) zajęte jest na mieszkania. — N. zajmuje miejsce pośrednie między zakładami otwartemi (jak Karlsbad, Marienbad, a u nas Busko, Ciechocinek), a zakładami ściśle zamkniętemi, czyli pensyonatami. Stosownie do tego, chorzy tutejsi są albo przychodni czyli eksterni, albo stali czyli interni (pensyonarze). Ostatni mieszkają w zakładzie, jadają o naznaczonych godzinach i pod dozorem lekarzy, stosując się ściśle do porządku istniejącego. Jest to jakby szpital zakładowy, posiadający własną „kuchnię zakładową” (ob. wyżej), i chorzy przychodni, zamieszkali po za zakładem, podlegają również nadzorowi lekarskiemu i płacą ustanowioną taksę lekarską, przez co nie może tu być leczenia na własną rękę, bez przepisu i kontroli lekarskiej. — Numerów mieszkalnych w Zakładzie jest w ogóle 178. Cena po-jedyńczego pokoju na dobę wynosi od kop. 30 (pokoje nad łazienkami) do r. 1 kop. 50. Koszt całkowitego utrzymania, łącznie z mieszkaniem w pokoju ceny rb. 1 dziennie, kuracyą hydro-patyczną w klasie I-ej, usługą kąpielową, i dozorem lekarskim = rb. 120 k. 75 miesięcznie. Do tego dodać jeszcze należy wydatki jednorazowe t. j. bilet sezonowy rb. 8. 1-a konsultacya rb. 3 i przejazd rb. 1. — Dla ludzi mało wymagających i niezamożnych, koszta powyższe mogą być zmniejszone do rb. 76 miesięcznie. Od 1-go października do 1-go czerwca zniżone jest mieszkanie i leczenie o 25%; ceny zaś kuchni i taksy lekarskiej są niezmienne. — Naokoło zakładu znajduje się przeszło 40 willi z mieszkaniami do wynajęcia i kilkoma pensyonatami, a także hotel prywatny — tuż przy Zakładzie. — Zakład jest otwarty przez cały rok. Sezon letni liczy się od d. 1 czerwca do d. 1 października. Sezon zimowy — dla którego jest 50 mieszkań ogrzewanych — nadaje się szczególnie do leczenia cięższych chorób nerwowych, oraz dla osób, potrzebujących wyjątkowo troskliwej opieki lekarskiej.— Wskazania do leczenia:

1. Choroby nerwowe: neusrastenia, histerya, choroba Basedowa, początki wiądu rdzenia (tabes), astma nerwowa, nerwobóle, migreny, niemoc płciowa, (wyłączone są choroby umysłowe i padaczka). 2. Choroby wewnętrzne: błędnica i małokrwistość, otyłość, artretyzm, cierpienia przewodu pekarmowego, niektóre cierpienia serca, rekonwalescencya po ciężkich chorobach, uspoobienie do przeziębień, ogólna wątłość ustroju (wyłączone są choroby ostre, zakaźne i gruźlica). 3. Choroby właściwe kobietom: upławy, zaburzenia w miesiączkowaniu, pozostałości po zapaleniu macicy.

Frekwencya ciągle wzrasta, co przypisać należy rozumnemu kierownictwu i starannej, a umiejętnej opiece lekarskiej. Gdy w pierwszem pięcioleciu (od r. 1880 do r. 1884 wł.) średnia liczba leczących się była 295, to w 2-m = 366, w 3-m 474, w 4-m 529 — a w ostatniej porze kąpielowej, t. j. r. 1901 liczba leczących się doszła do 825 chorych, — którym wydano ogółem 8 011 kąpieli, w tern żelazistych 3 526, błotnych 1 056, gazowych 394, elektrycznych 493 i t. d. Zabiegów zaś hydropatycznych (nie licząc opasek) uczyniono 27 157. — W tymże roku (1901) zostało przyznane źródłom nałęczowskim znaczenie użyteczności publicznej (ukaz Najwyższy z d. 31 stycznia r. 1901), wskutek czego zostanie zapewne urządzony okrąg ochronny dla tych źródeł. Również zatwierdzone zostało towarzystwo akcyjne z kapitałem 200000 r b. (250-ru-blowe akcye), zamiast dotychczasowego towarzystwa udziałowego z 5 000 - rublowemi udziałami.

Literatura Nałęczowa dość już jest pokaźna. Wzbogacili ją wszyscy niemal współpracownicy-lekarze — a mianowicie: Nowicki, Talk o, Sokołowski, Chełchowski b a u m, R e m b i e 1 i ń s k i, D o 1 i ń s ki, S a c e-wicz, Puławski (obecny dyrektor zakładu) i Malewski, lekarz zakładowy. Szczególnie dwaj ostatni rozwijają żywą działalność na polu zdrójowo-literackiem. W jednym roku (1901) wyszło z pod ich pióra 6 prac następujących: 1. A. Puławski. „Przyczynek do historyi rozwoju naszych miejscowości leczniczych. Działalność lecznica Nałęczowa za rok 1900. Według odczytu w sekcyi balneolog. Warsz. Tow. hygien. („Medycyna” JM» 19 i 20).    2. Tenże.

„Neurastenia peryodyczna”. (Książka jubileuszowa dra T. Dunina str. 421).    3. Tenże. „Próba

określania wartości odżywczej jedzenia w zakładzie leczniczym”. (Tamże str. 435). 4. „Sprawozdanie z zakł. leczniczego w Nałęczowie za rok 1901 (22 istnienia zakładu)”.

3 r. 1902).    5. B. Malewski,

ków choroby Basedowa, spostrzeganych przez lekarzy nałęczowskich”. („Gazeta lekarska” JY» 16 i 17). 6. Tenże. „Przyczynek do klimatologii i zdrowotności Nałęczowa”. („Zdrowie” N 10).

Nałęczów leży na gruntach folwarku, stanowiącego dawniej główny ośrodek dóbr obszer-iiych, należących do Małachowskich, którzy wzniósłszy w końcu XVIII w. we wsi Szadurki pałac okazały, nazwali nową rezydencyę wraz z założonym przy niej folwarkiem N-em (od herbu swego). Jeszcze za Małachowskich w początkach XIX w. zwrócono uwagę na źródła tutejsze. W r. 1816 Józef Celiński (ob.), prof. uniw. królewsko - warszawskiego, dokonał rozbioru obu źródeł i wyniki pracy ogłosił drukiem w Roczniku T-stwa Przyjaciół nauk (t. XII z r. 1818). Zachęcona przez to polecenie publiczność, zaczęła przybywać tu dla ku-racyi. Wzniesiono wtedy przy źródle łazienki i zbudowano dom, w którym przez 2 lata z rzędu ówczesny biskup chełmski Kacper Kazimierz Ciecisze wski (ob.), przebywał dla kuracyi. Jeden ze zdrojów nazywa się obecnie na cześć Celińskiego jego imieniem. Po roku 1830 goście przestali tu uczęszczać i o źródłach zapomniano zupełnie. Dopiero w ostatniej ćwierci XIX w. przypomniano sobie N. Wskutek zabiegów dra Fortunata Nowickiego przystąpiono około r. 1878 do urządzenia w N-e zakładu hydropatycznego i kąpieli żela-zistych i doprowadzono je obecnie do wysokiego poziomu doskonałości. Na połowie drogi między N-m—stacyą kolei, aN-m—zakładem, na gruntach dóbr Antopol, niegdyś wchodzących w skład dóbr nałęczowskich, na grzbiecie wzgórza idącym równolegle do gościńca, odkryto w początkach kwietnia r. 1903 kilka grobów przedhistorycznych z okresu, jak się zdaje, kamienia gładzonego. Obok szczątków kości i naczyń glinianych, oraz narzędzi kamiennych, (między niemi siekierka bardzo piękna), na ślad metalu nie natrafiono. Groby budowane z kamienia wapiennego, zwanego siwakiem, leżą na l¹^—2 łokciu pod powierzchnią gruntu. Dno wgłębienia wyłożone jest kamieniem drobnym, jakby wybrukowane, na niem ułożony grobowiec z kamienia grubego, a drugi bruk pod powierzchnią ponad wszystkiem ułożony. Dotąd znaleziono siekierkę kamienną, grot włóczni krzemienny, takiż nóż krzemienny i kilka strzał z krzemienia, nieco skorup i szczątki kości. Poszukiwania trwają w ciągu dalszym. (Gazeta lubelska, kwiecień, r. 1903).

Nałkowski Wacław, gieograf współczesny (* r. 1851 w Nowodworze w pow. Garwolińskim) w r. 1871 ukończywszy gimnazyum w Lublinie, przez czas pewien zajmował się nauką matematyki w instytucie inżynierów w Petersburgu, następnie w Krakowie, na wydziale filozoficznym uniwersytetu Jagiellońskiego astronomią, meteorologią i kartografią. Po przerwie kilkoletniej, kończy wreszcie studya akademickie w Lipsku, pracując nad gieologią pod kierunkiem Cred-nera i Richthofen a, oraz nad etnologią u Emila Schmidta. Jeszcze za czasów studenckich, w Krakowie, powstał w umyśle N-o plan reformy stanowczej nauczania gieografii. Wygotował nawet podręcznik, z którego wydrukowany został wstęp („Szkice społeczne i literackie” 1876); w pracy tej N. krytykuje ostro podręczniki szkolne, przeładowaue zazwyczaj faktami suchemi i nudnemi, domaga się obok opisu, uwzględniania badań, chodzi mu o wyjaśnienie faktów gieograficznych, ich przyczyn i skutków, o tłomaczenie związku zjawisk i logicznego następstwa ich. Idee wielkiego Ritt era (ob.) w umyśle N-o rozwijać się i dojrzewać zaczęły: wpływ warunków fizyczno - gieograficznych na człowieka ma, jego zdaniem, spoić rozerwane niesłusznie części gieografii: fizyczną i t. zw. polityczną; plan antropogieografii zarysowywał się w umyśle jego coraz wyraźniej, z praktycznem jednak urzeczywistnieniem tego pomysłu wyprzedził N-o Ratzel. W r. 1891 w „Przeglądzie pedagogicznym” N. ogłosił program gieografii powszechnej, poglądowej; w ułożonej podług tego planu książce, autor prowadzi ucznia od ob-

àî:,

Fig. 45. Wacław Nałkowski.

serwacyi zjawisk naturalnych do ich odtworzeń sztucznych (modeli, widoków, map.). O taką właśnie książkę dopominał się później docent Lozański Schardt, a w lat parę takiż plan rozwija i słynny Lehmann („Vorlesungen über die Hülfsmittel u. Methode d. geogr. Unterr.” 1894). Rok 1887 jest epoką w działalności N-o pedagogicznej („Gieografia powszechna rozumowa”) i w szczególności gieograficznej. („Polska, obraz gieograficzny Polski historycznej” w „Słowniku gieograficznym”), oraz dzięki tym pracom, epoką w dziejach gieografii polskiej wogóle. „Gieografia rozumowa”, wychodząca w postaci skromnej dodatków do „Przeglądu pedagogicznego”, była urzeczywistnieniem znakomitem pierwotnego planu reformatorskiego. W części astronomicznej książka ta odróżnia się od innych podręczników raczej układem, niż materyałem; gieografię fi-

w. j.

z. w.

zyczną autor wykłada zgodnie z ówczesnym stanem wiedzy przyrodniczej, nie tylko wprowadza nie uwzględniane poprzednio w podręcznikach gieograficznych fakty, ale nadto metodę przyczynowego ich wiązania; w części biogieograficznej kilku rysami naszkicowanemi wybornie, po raz pierwszy w podręcznikach szkolnych, kreśli prawo ewolucyi i teoryę Dar win a, rzucającą światło jasne na wiele przedtem niezrozumiałych zjawisk gieograficznych; współzależność natury i człowieka — antropogieografia — kończy część ogólną. Część szczegółowa —krajoznawstwo— jest napisana z dokładną znajomością nowej literatury naukowej, barwnie i zajmująco różnorodna działalność człowieka i ludzi rozsnuta jest na kanwie fizycznogieograficznych warunków kraju. N. nie hołduje chwilowym podziałom politycznym, lecz jedynie tylko trwałym, naturalnym. Pierwiastek pamięciowy gra tu rolę podrzędną, rozumowy—naczelną. „Rozumowa” wywołała wrzawę w prasie i urzędowi, utytułowani krytycy bronili tradycyjnej ostoi wobec napaści... rozumu, „nie szczędzono mu nawet insynuacyi, tej broni, którą maluczcy umysłem lub sercem walczą najchętniej. Obecnie uciekły te zawiści, obrażone w swej ambicyi wielkości zeszły z pola, a dokoła N-o mnoży się zastęp sił młodych, które przypominają naszemu społeczeństwu, że nasz gieograf wypowiedział wiele twierdzeń, które, wygłoszone znacznie później, otoczyły sławą niejednego z badaczy europejskich” („Ogniwo” str. 82 r. 1903). Ze strony sumiennych i bezstronnych gieografów (Andrzej Świętochowski, Paweł Sosnowski) spotkały „Gieografię rozumową” pochwały zasłużone. „Polska” (obraz gieogr. Polski historycznej w „Sł. gieogr.”) jest pracą nietylko znakomitą, ale dotychczas, niestety, jedyną w swoim rodzaju. Na posiedzeniu Tow. gieogr. w Petersburgu Betzenberger wr. 1894 postawił wniosek, aby opracować gieografię Litwy według wzoru, jaki stworzył dla Polski uczony N. (Wied. Ces. Ros. Tow. gieogr. r. 1894, t. II, str. 265). W pracy tej autor omawia nieokreśloność granic dawnej Polski, tłomaczy polityczne losy państwa po części taką ich właściwością, zjawiska morfologiczne traktuje gienetycz-nie, jako ostatnią fazę całego szeregu przeobrażeń stopniowych, charakteryzuje sąsiednie morza, rzeki, ich znaczenie dziejowe, klimat, szatę roślinną i zwierzęta. W działe szczegółowym N. poddaje zbadaniu indywidua gieograficzne — krainy: Karpacką z Podkarpaciem, wyżyny południowe, pas Wielkich dolin, pojezierze i wybrzeże Bałtyku. Praca ta, wymagająca od czytelników przygotowania naukowego, zasługuje na uznanie zaszczytne ze względu na 1) bogaty materyał faktów, zebranych pracowicie, umiejętnie i krytycznie, 2) na zespolenie tych faktów łącznikiem współzależności wzajemnej, przyczynowej, 3) na zobrazowanie tej krainy „przejścio

wej”, jako pewnej całości gieograficznej, 4) poruszono tam i omówiono niektóre kwestye teoretyczne (rumowisko kwarcytowe w górach Ś-to Krzyskich. N., wbrew mniemaniu, uważającemu je za morenę czołową lodowca dyluwialnego, uznał za produkt wietrzenia, co późniejsze badania na miejscu potwierdziły, w innem miejscu obalił dawniejszy pogląd na przyczynę rozkładu jezior tatrzańskich i t. p.). Od lat kilkunastu N. podaje stale w „Wiśle” „Kroniki gieograficzne”; zaczyna je rozumowany zarys rozwoju gieografii, poczem następują streszczenia i roztrząsania krytyczne wszelkich wybitniejszych prac i zdarzeń, interesujących gieografa. N. w r. 1901 wydał jeszcze pracę „Ziemia i człowiek”, (ocena w „Książce” r. 1901); „Gieografię malowniczą” (Australia); „Rozwój ziemi” w V cz. „Poradnika dla samouków”—cenną, krótką, wyborną syntezę całej niemal wiedzy gieolegiczno-gieograficznej. Od początku istnienia „W. Enc. Il-ej“ N. jest jej stałym współpracownikiem (ob. np. artykuły Australia, Azya, Europa, Grenlan-dya, Jaskinie, Jeziora, Islandya i t. p.); w r. 1902 pisywał stale w czasopiśmie „Naokoło świata” artykuły popularne, gieograficzne. W roku 1903 grono wielbicieli N-o wypowiedziało mu swoje wysokie uznanie i gorące życzenia długiej jeszcze i pożytecznej pracy naukowej, z powodu przypadającej w roku tym rocznicy dwudziestej piątej działalności autorsko-pedagogicznej jego.

Nałonie, herb polski. Ob. Nałęcz I.

Namangan, miasto w Azyi środkowej, w obwodzie Fergańskim, stolica powiatu tegoż nazwiska (15 273 wiorst kw., 208 940 mieszk. (r. 1896), Sartów, Karakirgizów i Tadżyków), leży w części północnej doliny Fergańskiej u stóp łańcucha Tiań-Szań, 1 470 stóp nad poz. morza, nad rzeką Jangi-aryk. Mieszk. liczy 46 180 (1896). N. jest ważnym punktem handlowym i przemysłowym; liczy 10 zakładów do oczyszczania bawełny z ziarna, w tej liczbie 4 parowe, topiel-nię łoju, fabryki mydła, garbarnie i młyny. Do Rossyi należy od r. 1875.

Namakalit, minerał heksagonalny, będący związkiem podwójnym wodzianu miedziowego i glinowego:

Al(OH)₃. 3 Cu(OH)₂. 3H₂ O

zanieczyszczonym domieszkami analogicznych związków magnezowych i żelazowych. Minerał rzadki i mało znany.

Namaqualand, obwód w kolonii angielskiej Przylądkowej, zawiera 50 405 km. kw. (915 2 mil kw.), mieszkańców w r. 1891 liczył 16809 (3 661 białych, 12 886 Hotentotów, 262 z plemienia Bantu). Stolicą jest Springbokfontein (268 mieszk.), w N. znajdują się stacye missyj-ne Steinkopf i Komaggas (missya Reńska), Lily Fontein (Weslejanie) i Pella (missya Londyńska).

Namaqualit, ob. Namakalit.

s. PI.

Red.

Namaślnica, ob. I ci ca.

Namaszczenie Ostatnie, sakrament. Chrystus Pan, prowadząc w Kościele swoim człowieka od kolebki i w miarę rozwijających się potrzeb życiowych mnożąc w postaci nowych łask (sakramentów) dowody swej pieczołowitości i ostatnie, a ciężkie chwile życia ludzkiego ubezpieczył swym darem—ustanowił sakrament O-go N-ia. Wiara w prawdziwość tego sakramentu (pierwsi protestanci podali w wątpliwość i odrzucili go ob. B o ss ue t. „Hist, des variât.” I, II, §§ 108, 109, 180) istniała przez wieki od pierwszych dni Kościoła (Orygenes, In Levit. Horn. II, 4; Jan Złotousty, De Sacerd. III, 6; św. Cezary, Sermo 265 n. 5 in append. Opp. s. Aug. t. V; Epist. Innocentii I ad Decent i urn Eugubinum) i opartą jest na świadectwie św. Jako ba: „Choruje kto między wami? niech wwiedzie kapłany kościelne, a niech się modlą nad nim, pomazując go olejem w Imię Pańskie; a modlitwa wiary uzdrowi niemocnego, i ulży mu Pan, a jeśliby w grzechach był, będą mu odpuszczone” (List św. Jakóba V 14, 15). Mocą O-go N-ia człowiek ciężko niemocą złożony otrzymuje łaskę poświęcającą (ob.), która go uzdrawia, umacnia na duchu, odpuszcza grzechy. Pierwsze działania łaski — uzdrowienie jest tylko warunkowe, zależne od wiary przyjmującego i potrzeb jego zbawienia. Umocnienie podnosi chorego na duchu i pozwala mu spokojniej patrzeć w przyszłość; odpuszczenie grzechów, jakby dalszy ciąg, czy dopełnienie Pokuty, oczyszcza sumienie i gładzi w pewnej mierze kary doczesne (św. Tomasz „Contra Gent.” IV c. 73). — Naukę Kościoła o sakr. O-go N-ia w krótkich słowach podaje dekret Soboru florenckiego: „Piątym sakramentem jest O. N. którego materię stanowi oliwa z oliwek, poświęcona przez biskupa. Sakrament ten udzielany być może wyłącznie tylko ciężko chorym i namaszczenie dopełnionem być winno: na oczach— wzrok, na uszach—słuch, na nozdrzach—powonienie, na ustach — mowa i smak, na rękach— zmysł dotyku, na stopach—organ chodzenia, na biodrach—siedlisko namiętności cielesnych. Formą sakramentu są słowa: „Per istam sanctam unctionem et suam piissimam misericordiam, in-dulgeat tibi Dominus quidquid deliquisti per visum, etc., powtórzone przy poszczególnych zmysłach. Ministrem, szafarzem tego sakramentu jest kapłan. Skutek zaś namaszczenia — uzdrowienie umysłu (corporis sanatio) i o ile potrze-bnem, także samego ciała. O tym to sakramencie powiada św. J akób Apostoł: Choruje kto między wami... (Decretum Conc. Flor.). Zdolnym do przyjęcia O-go Na jest tylko człowiek poważnie chory. W jednej i tej samej chorobie raz tylko sakrament ten przyjęty być może, chyba, że po okresie rekonwalescencyi nanowo powraca choroba. Wiek zgrzybiały, gdy wyczerpanie sił podaje w wątpliwość życie dłuższe, uważa się za ciężką niemoc. O. N. jest sakramentem „żywych“, tj. w stanie łaski, bez grzechu śmiertelnego na duszy, przyjmowanym być winien. Chociaż niema przykazania, któreby nakazywało przyjmować O. N., a więc nie jest ono warunkiem do zbawienia, ale tylko pomocą, gdyby zaś ktoś przez wzgardę lub lekceważenie, nie chciał go przyjąć, wątpić o jego zbawieniu byłoby można. Olej chorych (oleum infirmo-rum), potrzebny do namaszczenia, przygotowywany jest i poświęcany w Kościele Rzymskim wyłącznie w Wielki Czwartek przez biskupa — w Kościele wschodnich obrządków przez kapłanów i to dla każdego chorego osobno. Namaszczenia dopełnia kapłan, maczając wielki palec w oleju św. i czyniąc potem znak Krzyża na wyżej wyliczonych siedzibach zmysłów. W razie szerzącej się zarazy, kapłan ma pozostawioną sobie możność, zastąpienia namaszczania palcem jakiem narzędziem, np. pałeczką. Wata służąca do wycierania miejsc namaszczonych, zarówno jak chleb i sól, któremi kapłan palec swój o-czyszcza, powinny być spalone. Obrzędy przy udzielaniu O-go N-ia w głównych zarysach są jednakowe, różnią się jednak w drobniejszych rzeczach, odpowiednio do zwyczajów miejscowych, wprowadzonych przez „agendy” dyecezyal-ne, co zresztą poszło w zapomnienie po wydaniu rytuału piotrkowskiego (1631). Namaszczenie lędźwi, nigdy nie stosowane u kobiet, obecnie nie jest udzielane nawet mężczyznom. O rozmaitych postanowieniach synodów polskich co do O-go N-ia ob. w Chodyńskich „Decretales Summor. Pontif. pro regno Poloniae”.

Namatianus Claudius Rutilius (wiek V po Chr.), poeta rzymski, rodem z Galii. N zajmował w Rzymie urzędy różne, międy innemi był naczelnikiem stolicy (praefectus urbi). Gdy Gotowie najechali państwo rzymskie, pustosząc Italię, schronił się w r. 416 do Galii; ucieczkę swą opisał następnie poetycznie w dziele nazy-wanem „Itinerarium”, którego dotąd posiadamy księgę pierwszą i początek drugiej. Urywek ten wydali: Kapp (1786), Gruber (1804) i inni, na ostatku Luc. Muller (1870); Lemuiacus (A. von Re um ont) ogłosił go w przekładzie niemieckim (1872).—Por. Lübkera „Reallex. des klass. Altert”, (wyd. 7; str. 808).

NamaZ, modlitwa codzienna muzułmanów, składająca się z formułek określonych i odpowiadających okolicznościom sur Koranu. Towarzyszą jej stale ruchy ciała przepisane, np. pochylanie się, padanie twarzą na ziemię, dotykanie rękami uszu, oglądanie się przez plecy i t. d. Każdy cykl osobny formułek i ruchów ma nazwę „rakjat” (krąg); modlitwa każda winna składać się nie mniej, niż z dwu „rakjatów”. Sun-nici (ob. Islam) odbywają modlitwę 5 razy w ciągu doby (o wschodzie słońca, w południe, wieczorem, po zachodzie słońca i o godzinie 2-iej po północy). Szyici odbywają ją tylko 3 razy na dobę; rano, w południe i wieczorem. Twa-

Aerzte” (T. IV. str. 334).

H. K.

rzą podczas modlitwy zwróconym być należy do kibli (ob.). — Por. Edward Wilhelm Lane „An Account of the Manners and Customs of the modern Egyptians” (ost. wyd. 1894).

Nambi (Nambijano, Nambadi)—tak nazywa się w językach drawidyjskich tamil i ma-lajalim, klassa najniższa braminów; pochodzą oni według podania z ojca bramina i matki z kasty kszatryja (ob.). N. są zwykle kapłanami w świątyniach boga Wisz nu (ob.) w Indyach Południowych.

Nam-Dihn: 1) miasto prowincyonalne w Ton-kinie, w Indochinach, nad kanałem tejże nazwy, łączącym dwa rękawy najważniejsze delty Song-Koi. Podczas wojny Tonkinu z Francyą N. i o-kolice były jedną z najważniejszych widowni walki. 2) Jedna z 17 prowincyi, na które dzieli się Tonkin. Jest to prowincya nadmorska, bogato zroszona niezliczonemi rękawami delty rzeki Song-Koï czyli Rzeki Czerwonej, drogi wodnej, głównej Tonkinu całego. Wskutek klimatu gorącego, obfitości wilgoci i innych warunków miejscowych rosną tutaj bambusy gatunku najlepszego.

Namêche Al eksand er Józ ef, historyk belgijski (* w Perwez r. 1811—f w Pare-lez-Louvain r. 1893). Był profesorem kollegium w Louvain, dyrektorem szkoły normalnej w Nivelles, wicerektorem i rektorem uniwersytetu katolickiego w Louvaiü. W r. 1881 usunął się do życia prywatnego. Jest autorem wielu dzieł historycznych, z których zasługują na wyróżnienie: „La Vie et les écrits de Louis Vivès” (Bruksella 1851) i „Cours d’histoire nationale” (Louvain 1853 — 94, 30 tomów); treścią ostatniego są dzieje Belgii od początku do pierwszych lat wieku XIX. Jest to kompilacya dobra, choć niekiedy stronna; autor starał się odmalować wszystkie strony przeszłości krajowej, zajmował się nietylko polityką, ale i religią, naukami, sztuką, literaturą, sprawami ekonomicznemi. Najciekawsze są rozdziały poświęcone dziejom rozwoju umysłowego w Niderlandach.

Namen, gieogr. ob. Namur. Nam-Han-San-Syeng (Koang-czin), miasto warowne w Korei, w prowincyi Kieug-Keni, o 20 km. na południe od Seulu, na stromej górze; zawiera około 1000 domów i 9 klasztorów, zamieszkałych przez bonzów półżołnierzy, którzy są stróżami góry. W N. znajduje się pałac królewski. Twierdza obecna zbudowana została w r. 1626; w r. 1637, podczas drugiego najazdu mandżurskiego, schronił się tu król In-czo, musiał się jednak poddać i uznać za lennika zwycięsców.

Namias, Hiacynt (* wWenecyi r. 1810—f tamże w r. 1874) lekarz. Do nauk przykładał się w Padwie i tam też w r. 1834 dyplom doktorski osiągnął, poczem wrócił do miasta rodzinnego i otrzymał posadę lekarza młodszego,

Enc. powsz. Ilustr. S. II. Zesz. 2. T. I.

szpitalnego. W r. 1848 został ordynatorem starszym (prymaryuszem) i działalnością swą zdobył sobie imię tak głośne, że w r. 1860, wydział lekarski boloński usilnie starał się o pozyskanie go na profesora lecznictwa i dyrektora kliniki, lecz N. odmówił, woląc nadal pracować w Wenecyi, gdzie, jako lekarz, był bardzo wzięty i ceniony. Największą zasługą jego jest u-dział gorący i skuteczny w rozwoju piśmiennictwa lekarskiego, włoskiego. W r. 1834 założył wspólnie z Buffalinim pismo „Giornale per servir ai progressi della patologia e terspia”, wychodzące od r. 1850 pod napisem zmienionym na „Giornale veneto di scienze rnedicbe”; do śmierci stał na czele jego, jako redaktor główny, i w nim też wyłącznie prawie prace swe bardzo liczne ogłaszał.—Por. „Biogr. Lex. der hervorr.

Dr J. P.

Namiestnik w Austryi. Na czele poszczególnych prowincyj w Austryi stoją władze polityczne, krajowe, podlegające w sprawach admi-nistracyi wewnętrznej bezpośrednio ministeryom w Wiedniu. Polityczne te władze noszą miano bądź namiestnictwa, bądź rządów krajowych. (Statthalterei, Statthalter albo Landesregierung, Landespraesident). Namiestnictw jest 9: dla Austryi niższej (w Wiedniu), dla Austryi wyższej (w Lincu), dla Styryi (w Gracu), dla Pomorza Austryackiego (w Tryeście), dla Tyrolu (w Ios-bruku), dla Czech (w Pradze), dla Morawy (w Bernie), dla Galicyi (we Lwowie) i dla Dalmacji (w Zadarze): rządów krajowych jest pięć: dla Salcburga, Karyntyi, Krainy, Śląska i Bukowiny. Organizacya tych władz opiera się na prawie z d. 19 maja r. 1868. Do kompetencyi namiestników oraz naczelników (prezydentów) rządów krajowych należy: a) reprezentacya monarchy na uroczystościach publicznych; b) przedstawicielstwo rządu cesarskiego wobec reprezen-tacyi kraju; c) prowadzenie spraw politycznego zarządu krajem, t. j. zarząd wszystkiemi sprawami, które wchodzą w zakres działalności mi-nisteryum spraw wewnętrznych, wyznań i oświaty, obrony krajowej i rolnictwa i d) współudział w sprawach należących do czynności ministe-ryów skarbu i handlu, odpowiednio do specyalnych rozporządzeń. (Szczegóły ob. konstytucya Au-stryacka). por. Ulbrich „Handbuch der politischen Verwaltung”; Mayrhofer „Handbuch der politischen Verwaltung; Oesterreichiehes Staatswörferbuch”. Wiedeń r. 1897. Artykuł: „Politische Behörden” przez Ulbrich a; Kaspar e k „Podręcznik prawa politycznego”. (T. JJ, cz. I. Kraków r. 1894. Str. 149 i nast.).

Namiestnik w Polsce. 1) Stopień wojskowy w jeździe polskiego autoramentu. N. był wybierany jako starszy wpośród towarzyszów. Czynności jego odpowiadały mniej lub więcej czynnościom wachmistrza w innych wojskach, co do stopnia stał on jednak znacznie wyżej, gdyż towarzysze autoramentu polskiego, już byli zró-

14

wuaui ze stopniem oficerskim wojsk Rzplitej cudzoziemskiego autoramentu. Zawiadywał stroną gospodarczą w chorągwi, oraz zajmował się ćwiczeniem w służbie frontowej pocztowych, czyli szeregowych, o ile miał do tego osobiste upodobanie. Towarzystwo tylko wtedy podlegało jego władzy, gdy chorągiew za ordynansem re-gimentarskim stawała na stopie wojennej. Wtedy tylko znajdujący się przy chorągwi towarzysze obowiązani byli słuchać komendy N-a, wobec zaś nieobecnych i tytularnych—tylko rotmistrza i porucznika. 2) Po za wojskiem N. oznaczał wszelkiego rodzaju zastępcę, pozostawionego na miejscu władzy wyższej. N-ami książąt, jako z urzędu naczelnych wodzów siły zbrojnej, byli ich wojewodowie. Na Rusi czerwonej, za czasów Kazimierza W. i Ludwika Węgierskiego, N-em króla był starosta gieneralny Rusi (Gapitaneus terrae Russiae generalis).—Na Litwie i na Rusi N-ami nazywano także niższych oficyalistów folwarcznych. Do ich kategoryi należeli „włodarze” i „karbowi”. 3) Po utworzeniu przez Kongres wiedeński Królestwa Polskiego, Aleksander I, (d. 20 maja r. 1815) ustanowił w Królestwie Rząd Tymczasowy, złożony z pięciu N-ów królewskich (Łanskoj, Czartoryski, Nowosilcow, Lubeck i, Wawrzecki), którym nadał „wszelkie z najwyższej władzy wypływające prawa”. N-cy mieli działać zbiorowo i wydawać uchwały zapadłe większością głosów. Mieli oni użyć wszelkich środków, potrzebnych do wykonania traktatów i konwencyi, zarządzać wszelkiemi oddziałami administracyi, mianować tymczasowo urzędników, wprowadzać zmiany niezbędne w ówczesnej organizacyi kraju, rozporządzać funduszami skarbowemi pod odpowiedzialnością własną. W ważniejszych, przewidzianych z góry sprawach, powinni byli zasięgać zdania tymczasowej Rady Stanu. Po ogłoszeniu Konstytucyi, władza namiestnicza w Królestwie, nadana została N-owi, mianowanemu przez panującego. N. powinien mieszkać w Królestwie i o ile nie będzie mianowany książę Cesarsko-rosyjski, „wybór ten padać może tylko na rodaka, albo na osobę, której Król nada naturali-zacyę”. W nieobecności Króla, N. i Rada Stanu zarządzają w Jego imieniu sprawami pu-blicznemi królestwa. N. prezyduje w Radzie Stanu i w Radzie Administracyjnej, w tej zaś posiada głos stanowczy. Postanowienie N-a. aby było obowiązujące, wydane być powinno w Radzie Administracyjnej i zaświadczone podpisem ministra, naczelnika wydziału. Przedstawia on do nominacyi królewskiej po dwuch kandydatów na każde miejsce wakujące: arcybiskupa, biskupa, senatora, ministra, sędziego trybunału najwyższego, radcę stanu i referendarza. Podczas obecności króla pełnomocnictwo jego zostaje zawieszone. Pełnomocnictwo i zakres władzy N-a, obszerniej określił statut Aleksandra I z .dnia 24 kwietnia r. 1818. N. sprawuje władzę wykonawczą i administracyjną, przysługującą panującemu z mocy art. 35 Ust. Konst., wyjąwszy: 1) kierunek siły zbrojnej, mianowanie dowódców i oficerów; 2) zatwierdzanie rocznego etatu przychodów i rozchodów; 3) stosunki polityki zewnętrznej, mianowanie agentów dyplomatycznych i handlowych; 4) prawo łaski; 5) ustanowienie, urządzenie i rozdawnictwo orderów; 6) prawo nadawania szlachectwa i indy-gienatu, udzielania tytułów honorowych; 7) zwoływanie sejmu, sejmików i zgromadzeń gminnych. N. mianować będzie wszystkich urzędników publicznych, wyjąwszy tych, którzy nie mogą być odwołani i których urzędy są dożywotnie, jako też tych, których mianowanie zastrzega sobie sam panujący. Uchwały N-a winny być podpisywane przez Ministra, naczelnika wydziału. Uchwały jego mają być roztrząsane w Radzie Administracyjnej, a tyczące się ogólnego urządzenia administracyi, na zgromadzeniu ogólnem Rady Stanu. Projekty do statutów organicznych, projekty zmian poprzednich postanowień Najwyższych, tudzież projekty, na które się nie zgodzi właściwy minister, lub którychby nie zatwierdził N„ mają być oddane do rozstrzygnięcia panującemu. Żadna uchwała przez N-a wydana i umieszczona w Dzienniku Praw nie może być przez niego samego zmieniona. Pierwszym N-em w Królestwie został gien. ks. Zajączek (r. 1815—1826). Po jego zgonie na razie stanowiska namiestnika nie obsadzono. W myśl decyzyi królewskiej z d. 31 lipca (12 sierpnia) r. 1826 obowiązki N-a przelano na Radę Administracyjną. Następnie Ukaz Cesarza Mikołaja z d. 4 (16) maja r. 1829 (Dz. pr. T. 12 str. 351) ponownie stanowił, że przez czas pobytu monarchy w Królestwie władza namiestnikowi w myśl pełnomocnictwa z d. 17 (29) kwietnia r. 1818 nadara, ma być nadal przez Radę Administracyjną w całej rozciągłości sprawowana. Następnie takiż sam ukaz Cesarski z d. 8 (20) maja r. 1830 (Dz. Pr. 13 str. 97) zatwierdził przywilej ten, nadany Radzie Administracyjnej, wyłączywszy tylko z pod jurysdykcyi Rady prace ściągające się do przyszłego sejmu. Statut organiczny z r. 1832, według art. 22, powierzył główny zarząd Królestwa Polskiego Radzie Administracyjnej, mającej rządzić w imieniu Cesarza pod prezydencyą N-a Królestwa. N. należał do Rady i miał głos przeważający w razie równości zdań. Nadto władny był wstrzymać wykonanie decyzyi większości Rady i donieść o tem Cesarzowi. Rada obierała i przedstawiała Monarsze za pośrednictwem N-a kandydatów na wakujące miejsca: arcybiskupów, biskupów, głównych dyrektorów, radców stanu, członków Izby sądu najwyższego i innych, wyższych urzędników. W razie śmierci, choroby obłożnej, lub nieobecności N-a, albo wreszcie w wypadku przeszkód do sprawowania obowiązków—władza N-a przechodziła czasowo na najstarszego z członków

J. B.

P. O.

Rady Administracyjnej. Oprócz prezydowania w Radzie Administracyjnej, N. przewodniczył w Radzie Stanu (ob.). Pierwszym N-m, który urzędował na zasadzie nowych przepisów, był ks. Paskiewicz-Ery wański (r.1832—1856). Następnie kolejno sprawowali te obowiązki ks. Gor-czaków (r. 1856—1861), Suchozanet (maj r. 1861 do sierpnia r. tegoż hr. L am b e r t (sierpień do października r. 1861), Suchozanet powtórnie (październik — listopad r. 1861), Lii-ders (listopad r. 1861 do czerwca r. 1862). W d. 27 maja (8 czerwca) r. 1862 (Dz. Pr. T. 60 str. 5) wydany został ukaz, którego mocą władzę N-a oparto na zasadach nowych: N., w charakterze zastępcy Monarchy w Królestwie Polskiem, sprawować miał wszelką władzę z wyjątkiem władzy prawodawczej i tych przedmiotów, które według istniejących przepisów lub późniejszych rozkazów zachowane były do ostatecznej decy-zyi cesarskiej, jako też tych, któreby ze względu na szczególną ich ważność, przedstawić Monarsze uznał potrzebę. Był głównym zwierzchnikiem wszystkich władz w Królestwie, jak niemniej i wojska.—Władzę administracyjną i wykonawczą sprawował za pośrednictwem podległych sobie: Naczelnika Rządu Cywilnego i do-wódzcy wojsk. Był dalej prezesem Rady Stanu i przewodniczył w Radzie Administracyjnej, ilekroć uznał to za potrzebne. Decydował lub rozpoznawał wszelkie i wyższe sprawy stanu oraz wojenne. Do niego należało: 1) ogłaszanie najwyższych rozkazów; 2) prawo łaski i zatwierdzanie wyroków karnych, w zakresie wskazanym przez przepisy obowiązujące; 3) zatwierdzanie wyroków w sprawach jurysdykcyjnych i we wszelkich politycznych; 4) wydawanie rozporządzeń ostatecznych we wszelkich kwestyach, dotyczących siły zbrojnej, a będących w związku z administracyą cywilną; 5) decyzye we wszystkich kwestyach, któreby naczelnik rządu cywilnego, ze względu na szczególną ich ważność, uznał za potrzebne przedstawić N-i. Stosunek N-a do Naczelnika Rządu Cywilnego był określony w taki sposób, iż tenże miał w ręku swym kierunek bezpośredni służby cywilnej w Królestwie i był zwierzchnikiem Komisyj rządowych (ob.). N-m Królestwa z władzą na zasadach powyższych opartą, mianowany został W. Ks. Konstanty Mikołajewicz, który obowiązki te pełnił od lipca r. 1862 do września r. 1863. Gdy Wielki Książę Warszawę opuścił, (odwołanie urzędowe W. Ks. Konstantego nastąpiło z końcem października r. 1863), na jego miejsce mianowany był Hr. Berg, który do stycznia r. 1874, t. j. aż do śmierci swej, na stanowisku N-a pozostał. Z chwilą objęcia Namiestnictwa przez Hr. Berga zniesiono urząd Naczelnika Rządu Cywilnego. Hr. Berg był ostatnim N-m Królestwa, a następca jego Hr. Kotzebue otrzymał tytuł gienerał-gubernatora warszawskiego (ob. Generał-gubernator). Por. „Encyklope-

dyaStaropolska” (t.III); Linhisczenko „Czerty iz sosłowij w jugo-zapadnoj Rusi” (Kijów, r. 1894, str. 15 i nast.). O k o 1 s ki „Wykład Prawa Administr.” (T.I, str.63 i nast.); Askenazy: „Sto lat zarządu w Królestwie Polskiem”. N. Rein-ke: „Oczerk Zakonodatielstwa Carstwa Polska-go“. (Petersburg. 1902).

Namiestnik w dawnej Rossyi był zastępcą księcia w mieście i ten tytuł pozostaje w w. XIII i XIV, zamiast dawnego „posadnika”. Po wsiach urzędnik książęcy nosi wtedy nazwę „wołostiel”. N. kierował sądownictwem cyWilnem i karnem, a często był wodzem garnizonu i wtedy zowią go „wojewodą miejscowym”. Zdarzało się, że w jednym grodzie było kilku namiestników, jeśli gród należał do kilku książąt. Duchowieństwo, szlachta, a nawet mieszczanie wyjednywali sobie przywilej niezależności od namiestnika, tak, że z czasem ów urzędnik traci na powadze i staje się hierarchą wojskowym, z tytułem „wojewody” od XVIII w. Wedle ustawy z r. 1778 w każdej gubernii miał być namiestnik, faktycznie urzędował jeden na parę gubernii. Reforma administracyjna z r. 1816, Sperańskiego (ob.), tworzy 12 namiestników, z których każdy ma radę przyboczną, mającą zastąpić na prowincyi „radę państwa w zmniejszonym stopniu” (gosudarstwiennyj sowiet w ma-łom rozmierie). Do namiestnictwa należał nadzór wyższy nad administracyą, sądownictwem, policyą i gospodarstwem gubernialuem.

Namieszt: 1) miasteczko okręgowe nad Osła-wą na Morawach, stacya kolei Berno-Okrzyszko. Posiada władze okręgowe, pocztę, telegraf, sąd, urząd skarbowy, szpital, kościół pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela (z w. XVII) i most kamienny przez Osławę z 20 figurami. Targi tygodniowe i doroczne. Przemysł reprezentują przędzalnie wełny, smolarnie, browar, tartak parowy, cegielnie i wapuiarki. Ludności N. liczy 2312. Z osobliwości miejscowych zasługują na uwagę, zamek wspaniały, w stylu rzymskim zbudowany w r. 1578 przez Jana Starszego z Żeroti-na: W mieście tem wydrukowana była w roku 1533 pierwsza gramatyka czeska. Za czasów Karola Starszego z Żerotina N. było schroniskiem Braci Morawczyków.— 2) miasteczko w okręgu Ołomunieckim na Morawach, stacya kolei Ołomuniecko-Kościeleckiej, ma pocztę. telegraf, kościół św. Kunegundy (z XVI w.), młyn, targi doroczne i tygodniowe i liczy (w r. 1890) 935 mieszk. Miasteczko należy do osad najstarożytniejszych. W kronikach wspomina się o niem pod r. 1107; w stronie południowo-zachodniej m-ka są resztki wałów Żyżki i szwedzkich.

Namiętność jest to ruch uczucia, który stał się naturą i zrósł z przyzwyczajeniami. W N-i pierwiastek instynktowny uczucia występuje najwyraźniej, dla tego też stoi ona na granicy między uczuciem i wolą. Czem jest afekt (ob.)

zy-

Red.

Red.

w chwili pojedynczej, z ruchem gwałtownym, ekspansywnym, tern będzie N. w głębi duszy, jako suma zaoszczędzona siły, gotowej do zużytkowania. Z tego powodu zastanowienie spokojne nie jest wykluczone przez N., przeciwnie, znajduje ona wyraz w myśli jednej, która panuje nad całym zakresem wyobrażeń. Częstokroć to, co w afekcie było środkiem, staje się w N-i celem. Przyczyną tego jest, że N. jest zazwyczaj powtórzeniem mechanicznem, albo ciągiem dalszym tego, co w chwili afektu napełniało usposobienie siłą gwałtowną i skoncentrowaną. Powtórzenie wywiera wpływ podniecający na N. Pochodzi to stąd, że ma ona istotę czynną i ściśle się łączy z wyobrażeniami określonemi i wyraźnemi. N. może się przejawiać jako afekt, jakkolwiek może znaleźć zadowolenie także na drodze dawno obmyślanej i spokojnej. N-i bywają wyrazem żądzy albo wstrętu. Do pierwszych należą głównie: źądność zabaw i rozkoszy, ambicya i chciwość, do drugich—zawiść, zemsta i t. d. Wyradzają się również w najrozmaitsze odcienia miłości płciowej, zamiłowania do gry, chciwości, zysków karcianych, przyjemności myśliwskich, zbierania pamiątek historycznych, książek rzadkich, obrazów, marek i t. d. Jest niedorzecznością psychologiczną, mówić o sporze rozsądku z namiętnościami. Spór podobny nie może nawet istnieć. Myśl tylko w taki sposób może usunąć w głąb jedno uczucie, że rozbudza inne, które będzie w stanie zająć miejsce pierwszego. Wśród psychologów czasów nowszych nastawali na to najwięcej Spinoza i Hume, tymczasem Kant nie zwraca na to uwagi, a następcy jego zupełnie to zagadaienie pomijają. Psychologia grecka skłaniała się nawet do innego poglądu na rzecz całą. Według Platona (Protagoras), zamiast mówić, że namiętność i rozsądek walczą ze sobą, należałoby powiedzieć, że jedne myśli zwalczają drugie: N. jest tylko poznaniem fałszywem, które przez prawdziwe zastąpione być może. — Por. H. Höffding „Psychologia uczuć i woli” (przekł. F. Daszyńskiego, Warszawa, 1891).

Namiot. Herb polski, ob. Światołdycz.

Namiot jest to rodzaj chaty przenośnej, składanej, z płótna żaglowego, lub z innej tkaniny, umocowanej na drążkach i naciągniętej sznurami ku wbitym w ziemię kołkom. N. służył do schronienia się wojskom przed zimnem i opadami atmosferycznemi, a także w dalszych podróżach lub na łowach, elekcyach lub sejmach. Znany był od czasów najdawniejszych. W Wiekach średnich N-ów w Europie wszędzie używano. Król węg. Bela darował był cesarzowi Fryde rykowi Barbarosie (ob.) N. z wierzchem szkarłatnym i bokami z kobierców. W tymże czasie (w. XII) używali nawet poganie bogatych N-w. Niewątpliwie znane one były i w Polsce. W pieśni Nibelun gó w (ob.) czytamy, że rycerze wozili z sobą N-y przytroczone do boku kopia, N. króla Zygmunta Augusta był niezwykle okazały „bo nie jako dom, ale siać jako zamek jaki ozdobę swą miał”. W czasie elekcyi króla Henryka Walezego wojewoda ruski, Jazłowiecki, rozbił N. pod Warszawą „w którym wczasy, jako w domu mogły być, był on o dwojgu pobiciu koustantynopolskim strychem zrobiony”. Od czasów wojen tureckich, przykład, jaki dawali najezdcy swojemi obozowiskami z tysięcy N-w, wpłynął na ożywienie się w Polsce namiotnictwa, którego produkcyą zajęli się namiotnicy zawodowi. Zwłaszcza na kresach, graniczących z Turcyą, zamki wielko-pańskie gromadziły zapasy N-w. Na zamku książąt Ostrogskich w Dubnie w r. 1616 rejestr sprzętów wylicza piętnaście N-w, to w kształcie szopy z bramami miedzianemi, to znów okrągłe, białe, zielone lub pomarańczowe. Wyrób N-w miał głównie swą siedzibę we Lwowie i Brodach. Miasto Lwów ofiarowało w r. 1659 królowi Janowi Kazimierzowi N. jedwabny, zrobiony przez namiotników, Żydów lwowskich, za 750 złp., były na nim wyszyte kształtnie „kwiaty różnej maści, zwierzęta rozmaite i osoby polujące”. N-y zdobyte przez Jana Sobieskiego pod Wiedniem były przez wieki przechowywane w wielu dworach polskich. Wspaniałe okazy XVll-towiecznego namiotnictwa przechowują: zamek w Podhorcach, Muzea ks. Czartoryskich, oraz Narodowe w Krakowie. Na-miotkiem, namiecikiem zwano także kotarę, zwieszającą się nad tronem lub łożem.—Literatura: „Sprawozdania Komisyi Historyi Sztuki” (tomVi VI); tudzież Zygmunt Glogier „En-cyklopedya Starop.” (t. III str. 253.)

Namiot móżdżku (Tentorium cerebelli), anat. ob. Opony mózgowe.

Namiotnik (zool.), ob. Hyponomeuta.

Namitka, albo Nami o tka, nazwa chusty, zwykle płóciennej i białej, noszonej na głowie przez wieśniaczki zamężne na Podlasiu i na Podolu N. okrywa czoło i włosy na głowie całej, końce jej zazwyczaj wyszywane bywają włóczką czerwoną we wzory rozmaite.

Namneci po łac. Namnetae albo Namnetes, lud szczepu celtyckiego, zamieszkujący brzeg północny Lig er u (dzisiejszej rz. Loiry), miastem ich głównem było C oudivincum, dzisiejsze Nantes (ob.). Wspomina o nich J. Cezar i gieograf S t r a b o n.

Namning, ob. Nanning fu.

Namok (Infusum frigide paratum), jest to nazwa lekarstwa sporządzonego ze środków roślinnych, szczególnie aromatycznych i gorzkich, za pomocą wymoczenia ich w wodzie, wyskoku rozcieńczonym, winie, albo wyjątkowo nawet w piwie; wszystkich płynów wymienionych używa się w stanie zimnym. Jeżeli rośliny moczone zawierają w sobie części żywiczne, dodatek wyskoku do płynu jest konieczny. Sporządzenie N-u wymaga najmniej 2 do 3 godzin, zwykle I wszakże 12 do 24, a nawet i więcej. Dla po

wiu, cynka i siarki nie są obecnie eksploatowane); w r. 1894 wyprodukowano 506 086 tonn węgli i 43 455 tonn rudy, oprócz tego w kamieniołomach znaczną ilość wapnia i marmuru. — Przemysł żelazny i stalowy w ostatnich czasach nieco podupadł; znaczna jest jednak fabrykacya wyrobów nożowniczych, szkła (8 hut i 4 fabryki wyrobiły w r. 1894 towaru za 9,3 miliona franków), porcelany, fajansu i papieru; czynne są oprócz tego garbarnie i browary. Handel jest bardzo ożywiony; przedmiotami wywozu są przeważnie: żelazo i wyroby żelazne, drzewo, skóry, bydło, marmur i cegły. Kraj przebiegają liczne drogi żelazne, których punktem środkowym jest Namowie, N arnaqua, jeden z ludów hoten- miasto N. Prowincya dzieli się na trzy obwo-tockich. Rozróżniają Wielkich N-ów i Małych, j dy (arrondissements): Dinant, Namur i Philippe-Pierwsi siedzą w koloniach niemieckich, pomiędzy Atlantykiem, a pustynią Kalahari od zatoki Wielorybiej do uścia rz. Oliphanta. Mali przebywają w t. zw. Namaqualandzie na północ od rz. Orańskiej, w posiadłościach angielskich. Rozpadają się na 12 „plemion”, z nich Keixchouo-wie przedstawiają najczystszy typ hotentocki i przywłaszczyli sobie miano „ludu zwierzchniego”, „pańskiego“. Pomiędzy Hotentotami, grupa ta jest najroślejsza. Ale i N. dzisiaj wynaradawiają się szybko na skutek stosunków z kolonistami, niemal zupełnie zarzucili dawny język.

prawienia smaku dodaje się często do części roślinnych, moknących nieco cukru, miodu, lu-krecyi, lub podobnych przypraw, po odcedzeniu zaś i przesączeniu dodawane też bywają niekiedy jeszcze olejki lotne, nastoje różne (ob. te wyr.) w ilościach niewielkich. — N., o ile wo-góle jest jeszcze w użyciu, zwykle przyrządzany bywa, a także i zadawany, w ilościach większych niż inne leki. Ponieważ w N-u nie sposób nigdy oznaczyć dokładnie dawki środków działających, więc też najlepiej i najrozumniej, nie przepisywać i nie zalecać lekarstw w sposób ten przestarzały a niepewny sporządzanych. Por. Napar.

Dr J. P.

ville. — Dzisiejszą prowincyę N. zamieszkiwały w czasach najdawniejszych plemiona Eburonów i Tungryów; Frankowie przyłączyli kraj ten do Austrazyi; za pierwszego hrabię N-u uważają Beregarjusza z Lomme w wieku X. Na początku wieku XII N. przyłączony został do Hen-negowii, w r. 1263 dostał się drogą kupna Flandryi, w r. 1421 Burgundyi. Później tworzył jedną z 17 prowincyj Niderlaudów i podzielał dalsze ich losy. Po zawarciu pokoju w Lunéville przyłączony został do Francyi pod nazwą departamentu Sambre-et-Meuse. Od r. 1814 był prowincyą Niderlandów, od r. 1831 stał się częścią Belgii.

Namur (po flamandzku Namen), miasto

Okolica N ów jest jałowa, na przestrzeni 385 000 kim. kw. znajduje około 8 500 mieszkańców.

Niektórzy w pobliżu misyj chrześeiańskich przeszli do osiadłego trybu życia, większość trzyma w Belgii, stolica prowincyi tegoż imienia (ob. się jednak dawnych zwyczajów koczowniczych, wyżej), przy uściu Sambry do Mozy położone,

L. K.

Tryb życia ob. Hotentoci.

J. K.

darp a.

85 m. nad poz. morza, stacya węzłowa pięciu Namuczy (Namuczi) u Indów starożytnych dróg żel., do Brukselli, Liège (Akwisgranu i Ko-1) zły duch, prześladowany przez Indrę i Aswi- lonii), Luxemburga, Charleville (Reims) i Char-n ó w, 2) bóstwo miłości, inaczej zwane Kan- leroi (Paryża). Miasto, bronione przez cytadelę i 9 wysuniętych fortów, ma piękne, szerokie Namur, prowincya w Belgii, graniczy na ulice i duże plaoe publiczne, m. in. plac St.-Au-

północ z Brabautem, na półn.-wschód z prow. Liège, na połund.-wschód z Luxemburgiem, na południe z Fraucyą, na zachód z Hennegowią; zajmuje 3 660 kilom. (66,47 mil) kwadr. Prawie cały kraj jest górzysty (przechodzi tędy pasmo Ardennów, których wierzchołki dochodzą do 650 m. wysokości) i bogaty w lasy; ziemia jest wogóle żyzna, zwłaszcza w Condroz; w okręgu Dinant jednak jest dużo nieużytków. Prowincyę przerzyna Moza i jej dopływy Hermetou, Moli-guéz, Bocq, Sambre, Lesse i inne. Klimat jest przeważnie chłodny i wilgotny. Ludność w r. 1894 wynosiła 342 689 mieszk., używających prawie wyłącznie języka francuskiego. 62°/₀ gruntów jest w uprawie; lasy i zarośla wynoszą 26°/₀. Uprawiaję w N. przeważnie zwykłe gatunki zboża, rośliny strączkowe i owoce, również i trochę tytuniu i wina. Hodowla bydła bardzo jest rozwinięta, zwłaszcza hodowla owiec. W r. 1880 liczono 31 306 koni, 120 683 sztuk bydła, 48 264 owce i 52 372 świnie. Górnictwo dostarcza znacz-

bin, Wielki i Leopolda (z pomnikiem Leopolda I, dłuta Geefa). Z licznych kościołów zasługują na uwagę: katedra (St. Aubin, z grobem Don Juana d’Austria), wspaniały kościół jezuicki, zbudowany wr. 1621—53; wystawiony w r. 1756 kościół Franciszkanów i piękny kościół Najświętszej Panny. Z budowli zaś świeckich: cytadela, zbudowana w r. 1691 przez Coehorna; z wieku XI, pałac Sprawiedliwości, z dawnego klasztoru przerobiony, pałac rządowy, ratusz, teatr i Hospice d’Harscamp.—Ludność składała się w r. 1894 z 31 558 mieszk. Przemysł w N-u jest bardzo znaczny; czynne są tam fabryki wyrobów stalowych (znakomite noże), odlewnie żelaza, garbarnia, browar, fabryki szkła, porcelany, bieli ołowianej, mączki, kleju, papieru, tytuniu i w. in. W blizkości N-u znajdują się kopalnie węgla i rudy żelaznej. N. prowadzi handel ożywiony, do którego rozwoju przyczyniają się rzeki spławne Sambra i Moza i wielkie linie dróg żelaznych; odbywają się nej ilości rudy żelaznej i węgla (kopalnie oło- w nim znane jarmarki i targi na bydło. N. po-

siada ateneum, seminaryum biskupie, szkołę rzą- 1810 istuiał kościół i klasztor Franciszka-dową dla chłopców, szkołę przemysłową, mu- nów. zeum archeologiczne, galeryę obrazów, kilka towarzystw naukowych i przemysłowych, zakład poprawczy dla kobiet, instytut głuchoniemych i ociemniałych, dom obłąkanych i kilka szpitali.

Błc.

Namysłowski Karol (* d. 26 października r. 1856 w Chomęciskach, w pow. Zamojskim), kompozytor muzyczny i dyrektor orkiestry. Nauki ukończył w gimnazyum lubelskiem. W 16-ym roku życia wstąpił do Instytutu muzycznego w Warszawie, w którym kształcił się w grze skrzypcowej pod kierunkiem Kątskiego (ob.). Wróciwszy do wsi rodzinnej N. powziął myśl zorganizowania kapeli włościańskiej, i myśl tę w r. 1882 ucieleśnił. Znalazłszy włościan chętnych we wsi własnej, i okolicach przyległych, zaopatrzył ich w instrumenty niezbędne, i po kilkunastu miesiącach pracy mozolnej, wytworzył z nich orkiestrę karną, z którą dawał koncerty w różnych miejscowościach kraju z ogromnem powodzeniem. Napisał muzykę do sztuk ludowych: „Maciek Ziemba” i „Bieda”; pieśni religijne „Gwiazda zaranna” i „Na Jasnej Górze”, parę romansów, oraz wiele utworów tanecznych: oberków, krakowiaków, polonezów, polek, wal ców, głównie zaś mazurów na orkiestrę, z których „Świr, świr za kominem”, „Kuba Jurek”, „Siwe oczy” i „Ochoczy” dużej popularności dostąpiły, równie jak marsze: „Frajda” i „Cyklista”.

Jest siedzibą gubernatora, biskupa, sądu handlowego i trybunału.—W czasach najdawniejszych N. było miastem Aduatuków belgijskich; Rzymianie nazywali je Oppidum Adduatucorum.

W Wiekach średnich było stolicą hrabstwa tegoż nazwiska (ob. wyżej). W r. 1691 Coehorn wzmocnił je nowemi fortyfikacyami; pomimo to w r. 1692 Francuzi pod Vaubanem zdobyli miasto po 6-ciu, cytadelę po 30-u dniach oblężenia.

A. roi.

Namysłowski układ zawarty d. 22 listopada r. 1348, pomiędzy Kazimierzem Wielkim, a cesarzem Karolem IV (naówczas jeszcze niekoroncwanym) w Namysłowie (ob.), na Szląsku, zasługuje z dwuch względów na uwagę. Po pierwsze, jako akt stwierdzający „sojusz” Polski ówczesnej z domem Luksemburskim, dawnym wrogiem Piastów i poplecznikiem Zakonu Krzyżackiego; z drugiej zaś—jako dowód znamienny usiłowań politycznych Kazimierza Wielkiego, skierowanych po Traktacie Kaliskim (ob.) przeciw Krzyżakom. Układ N. rozmaicie przez historyków lozumiauy (por. W e-runsky: „Karl der IV” i J. Caro: „Gesch.Pol.” II.), należy do rzędu niespodzianek i t. zw. „bomb” politycznych, w jakie dyplomacya wogóle, a ówczesna w szczególności obfitowała. Obok polityki złożyła się jednak na zawarcie tego układu i ta sympatya wybitna, którą obaj młodzi monarchowie, szermierze prądów nowych—Kazimierz i Karol IV—wzajemnie ku sobie żywili. Śmierć nieprzejednanego wroga Piastów, ojca Karolo weg o, króla Jana (pod Crecy w sierpniu r. 1346) stała się pomostem zgody pomiędzy obu domami: Piastów i Luksemburczyków, którą młodzi, koronowani ich przedstawiciele, zawrzeć mieli. To pierwszy, psychologiczny motyw, obustronny układu N-go. Drugi polityczny, polegał na rozbieżnych u źródła, lecz mających

V auban wzmocnił ją następnie jeszcze więcej; Wi !-helm III O r a ń s k i zdobył ją jednak w r. 1695 wraz z miastem, bronionem przez 18 000 ludzi pod Boufflersem. W r. 1715, na mocy t. zw. traktatu Baryerowego, obsadzona została przez Hollendrów. W r. 1746 Francuzi pod hrabią Clermont zajęli miasto i fort ten; ustąpili z niego po zawarciu pokoju w Akwisgranie (r. 1748). Józef II kazał później zburzyć for-tyfikacye N-u z wyjątkiom cytadeli; w r. 1794 zrobiono to samo z cytadelą, zdobytą w r. 1792 przez Francuzów. W r. 1816 odbudowano twierdzę, a w r. 1866 znacznie ją rozszerzono.

P. D.

Namusa Aufidius, prawnik rzymski, z czasów Rzplitej, uczeń Serwiusza Sulpieiusza Rufa, ułożył w jedną całość pisma 8 słuchaczów (auditores) mistrza swego Serwiusza, składającą się z 140 ksiąg (Digesta).

Namysłów (niem Namslau), miasto powiatowe, w obwodzie Wrocławskim na Szląsku pruskim, nad rzeką Wejdą, albo Widawą; stacya pruskiej kolei żelaznej Wrocław-Tarnowice, 54 kim. od Wrocławia. Posiada kościół parafialny, katolicki (ostrołukowy z r. 1401) i dwie kaplice, kościół parafialny ewangielieki, szkołę wyższą męzką, dom sierot, sąd powiatowy, szpital, znaczny browar, fabryki machin, słynny przemysł szewcki; znane jarmarki na bydło, załogę wojskową. Ma trzy przedmieścia, z których jedno nosi nazwę Krakowskiego, albo Polskiego, tę samą nazwę nosi jeden z trzech mostów. Liczy 5 790 mieszk. Początkiem miasta był gród warowny; w r. 1270 otrzymuje prawo niemieckie; w r. 1278 Henryk IV, książę wrocławski, urządza miasto i wójtowstwo, w r. 1293 przechodzi do książąt Głogowskich, potem do Legnickich; od tych w r. 1348 kupuje miasto cesarz Karol IV. Za Kazimierza Jagiellończyka mieszczanie proszą o wcielenie ich do Polski, ale Kazimierz Jagiellończyk zajęty wojną pruską, prośby ich nie uwzględnia. W r. / się zlać w jedno dążenie, usiłowaniach Kazi-1374 wzniesiono ratusz; zamek od r. 1560 do r. [mierzą W. o zyskanie pomocy skutecznej prze-1810 należał do zakonu maltańskiego; w r. 1741 ciw potężnemu Zakonowi, który zwycięstwo swo-zamek został zdobyty i zburzony przez ks. Leo- je nad Polską świeżo w Traktacie Kaliskim za-poldaDessauskiego; od r. 1675 do roku znaczył, oraz w usiłowaniach Karola IV o po-

see.

zyskanie sobie sprzymierzeńców przeciw malkontentom wewnętrznym Rzeszy Niemieckiej, otaczającym tron Luksemburczyków. Wszystkie pobudki te, przenikające może nawet szczere umysły obu monarchów, doprowadziły do zawarcia sojuszu N-go; że zaś układ ten stał się ostatecznie „bombą” i frazesem, świecącym wielu cechami zwykłych szmermelów politycznych, do których niemal zaliczyć go można, powód zasadniczy tego zjawiska polegał przedewszystkiem na tern, że w samej istocie omawianego układu tkwił rażący rozdźwięk dziejowy, zamieniający ów akt polityczny w abstrakcyę gabinetową, pozbawioną żywotności wszelkiej, bo kłamiącą tym prądom naturalnym, które przenikały Polskę i ziemie niemieckie, lub zuiemczone, nowego jej sojusznika. Sojusz niemiecko-polski, skierowany przeciw niemieckim Krzyżakom (których przywileje Karol IV potwierdził był przed rokiem), był anomalią, nie mogącą posiadać zgoła widoków poważniejszych przed sobą. Trudno też przypuszczać, aby którykolwiek ze sprzymierzonych, a zwłaszcza ludzie tej miary, co Kazimierz W. i Karol IV, mógł się takiemi widokami łudzić. Chodziło im też poprostu i cbu-dzć mogło jedynie o to, aby — bodaj na chwilę, przerazić przeciwników swoich i z mgły tajemniczej, która otoczyć ich miała, osiągnąć na razie korzyści możliwe: Karol w stosunku do Wittel s bach ów, a może i—skarbca Kazimierzowe-go, w którym zaciągnął długi, Kazimierz zaś w stosunku do Zakonu znienawidzonego. Zauważyć też trzeba, że w warunkach ówczesnych, w okre-Bie ciężkiego dla Polski Traktatu Kaliskiego, nawet żart drobny z Krzyżaków, lub fakt tak błachy, jak przywrócenie chwilowe tytułu „pana i dziedzica” Pomorza (Por. „Cod. dipl. Maj. Pol.” II J\? 1250, 1282.), wykreślonego z tytułów Kazimierzowych przez traktat rzeczony — mogły były posiadać pewne, a upragnione przez ogół, znaczenie moralne, jako pogróżka wymierzona przeciw Krzyżakom. Bulla papieża Klemensa VI, wystosowana, dnia 29 października r. 1345 (A. Th einer „Monumenta I” J\i 633 ), do Karola IV, z zaleceniem dobrych stosunków pomiędzy nim, a Polską, była przygrywką i bodźcem zewnętrznym do układów zamierzonych.—Na zjeździe z Karolem IV w Namysłowie wystawił Kazimierz V/. dokument („Cod. dipl. Maj. Pol. II. JV 1 277), stwierdzający sojusz zawarty pomiędzy nim a cesarzem. W akcie tym król oświadczył uroczyście, że zamiast w rozterkach dotychczasowych, trwać pragnie nadal z Luksemburczykiem w zgodzie braterskiej i niewzruszonej, jeżeli tenże do wzajemności się zobowiąże. Zgoda, którą król w przeciągu trzech dni przyrzekł pomiędzy siostrzeńcem swoim, Bolkiem, ks. Świdnickim, a Karolem IV i ks. Albrechtem austryackim, zapośredni-czyć, miała być owocem namacalnym tego sojuszu. W końcu swego oświadczenia król doda

je: „Przyrzekamy... i przysięgamy, że—dopóki za pomocą... posiłków... Karola IV... nam przeciw Krzyżakom udzielonych, nie zdołamy przywrócić dawnych granic królestwu naszemu, dopóty (zobowiązujemy się tylko do tego, że) wrogom i rywalom cesarstwa pomocą, radą, ani względami pomagać nie będziemy. Skoro jednak tylko zadania powyższego (za pomocą „cesarza*) dokonamy, obiecujemy pod przysięgą dostarczyć Karolowi (IV) posiłków przeciw każdemu jego wrogowi, za wyjątkiem króla węgierskiego, co już w poprzedniem piśmie naszem \pisma tego nie znamy] odświadczyliśmy. Przyrzekamy nadto, że w razie (spełnienia plauów naszych przy poparciu cesarza) nigdy, ani Karola IV, ani tych, którzy nam za niego pewną sumę pieniędzy poręczyli, o zwrot długu nagabywać nie będziemy. Jeżeliby zaś za pomocą Bożą i ces. Karola udało nam się uietylko granice państwu naszemu przywrócić, ale nadto nowe na wrogach posiąść zdobycze, połowa tychże do nas, a połowa do cesarza należyć będzie”. Przytoczony tu ustęp jest treścią zobowiązań Kazimierzowych; zobowiązania Karola IV musiały być niewątpliwie w stosunku odwrotnym identyczne. Akt właściwy nie jest nam jednak znany Zresztą kwe-stya szczegółów bliższych traci na wartości wobec faktu, że układ N-i nie został, jak wiadomo, urzeczywistniony. W maju r. 1356, w czasie pobytu Kazimierza W. w Pradze na dworze Karola IV, kiedy położenie polityczne Polski wymagało znowu „zaszachowania” Krzyżaków, nastąpiło raz jeszcze zatwierdzenie ponowne układu N-go z odmianami w szczegółach („Cod. dipl. Maj. Pol.” III. N» 1 340); oba te fortele N-i i Praski cel swój osiągnęły o tyle, że zgoda Polski z cesarstwem utrzymała Krzyżaków na wodzy, dając jednocześnie Polakom ówczesnym w stosunku do Zakonu, bodaj nieco osłody moralnej, wśród rozgoryczenia, które po zawarciu Traktatu Kaliskiego zapanowało w Pol-

J. K. K.

Nanak (* 1469 pod Lahorą), założyciel sr-kty indyjskiej Sikhów. W młodości prowadził życie koczownicze i podczas wędrówek swych zapoznał się prawdopodobnie bliżej z uczniami Kabira (ob.). Nie zadawalniał go ani islam, ani braminizm; to też w r. 1490 zaczął głosić nową wiarę, opartą na jedynobóstwie i czystości moralnej. Jak i Kabir nauczał, że niema „ani Indów, ani muzułmanów”, odrzucał i wędy i ko-ran (ob. te wyr.); zachował jednak większą część s am s kar a, t. j. domowych obrządków religijnych. Nie występował też przeciw ustrojowi kastowemu, na który zgadzał się, jako na urządzenie świeckie. W ogóle znać na nim więcej wpływu braminizmu, niż islamu. Wpływowi islamu przypisać można nie tyle jednobóstwo Sikhów, ile ich fanatyzm wojowniczy i dogmat wojny świętej, pierwotnie obcy Indom zupełnie. —Por. Sikhowie.

Nana Sahib (właściwie Dandhu Panth), dotąd, ulice ma ciasne, domy wysokie o wyglą-wódz powstańców indyjskich (* r. 1825), był sy- dzie starożytnym, otoczone jest pięknemi aleja-nem adoptowanym ostatniego peiszwy Mahrat- mi spacerowemi, La Pépinière i Cours Léopold, tów, Bażi Ra o. Tenże pozbawiony posiadłośói swych przez Anglików, mieszkał w Bithour pod Cawnpoor, pobierając pensyę roczną 800 000 rupii, umarł w r. 1853 i N. nie zdołał uzyskać od rządu lorda Dalhousie dalszej wypłaty pensyi.

*31

Wm

LT

ggS

i", i

Po wybuchu powstania w r. 1857 udawał zrazu, że stoi po stronie Anglików, wkrótce jednak stanął na czele powstańców, którzy go okrzyknęli peiszwą. Na nim ciąży odpowiedzialność za ohydne rzezie w Cawnpoor, popełnione na zbiegach, którym przyrzekł był wolną drogę do Allahabadu, i na dwustu jeńcach, przeważnie niewiastach i dzieciach, które po swej klęsce kazał pomordować i powrzucać do studni w Cawu-poor. Pobity d. 15 1ipea r. 1857 przez Neill a i Havelock a, trzymał się jeszcze w polu do

r. 1859. Naciskany ze wszystkich stron przez kolumny angielskie, uciekł wreszcie z ostatnimi stronnikami do Nepalu; państwo to, choć oficyal-nie sprzymierzone z Anglią przeciwko buntownikom, nie odmówiło mu jednak przytułku. Rozeszła się wkrótce potem pogłoska, że umarł na gorączkę w Nepalu, mało kto w nią jednak j uwierzył, i właściwie nie wiadomo dotąd, co się stało dalej z N-em.

Fig. 47. Nancy: wnętrze kościoła Notre-Dame de Bon-Secours, zawierającege groby królewskie.

Nânâs Hajdu, miasto w komitacie węgierskim Hajdu, stacya kolei Debreczyn-Biind-Szent-Mihâly, ma gimnazyum reformowane, sąd okręgowy i liczy (w r. 1890) 14457 mieszkańców,

i na Nowe, z ulicami szerokiemi, prostemi, z placami publicznemi i budowlami pięknemi, okaza-łemi. Z placów najpiękniejszy i najwspanialszy jest plac Stanisława, z wystawionym na nim w r. 1831 pomnikiem króla Stanisława Leszczyńskiego (dzieło Jacquota), z dwiema fontannami wspaniałemi, barokowemi i łukiem tryumfalnym, na cześć Ludwika XV wzniesie-nym w r. 1751 przez teścia (ob. fig. 46); łuk ten oddziela plac Stanisława od placu podłużnego, zadrzewionego alejami, zwanego Carrière, na którego końcu drugim stoi piękny pałac rządowy. Z kościołów zasługują na uwagę: katedra (w. XVIII), kościół Franciszkanów z w. XV; własność cesarza au-stryackiego, jako potomka dawnych książąt lotaryńskich, z kaplicą grobową, w której spoczywają szczątki 80 książąt dawnych, z tych 78 z domu Lotaryń-skiego), Nôtre Dame de Bon-Secours za miastem, z grobami i pomnikami króla Stanisława i małżonki jego Katarzyny z Opalińskich (ob. fig. 47, 48, 49); przechowują tam również serce Maryi Leszczyńskiej królowy francu-

Węgrów, wyznania przeważnie reformowanego, trudniących się pszczelnictwem, hodowlą bydła i sadownictwem.

Nancy, miasto we Francyi, stolica departa-

sais?

g§P*»

Al, MM - J ■.

Mi

■jj|jgsi?«ii,

ûûmLS^

«S

ÉMpgj

S3

'■

i vr*

mm

ymmma/

-.-r-CÏ,,.'

Wk

Fig. 46. Nancy: „Place Stanislas” z pomnikiem króla S tanisława Leszczyńskiego. W głębi widać kościół St Epvre.

mentu Meurthe-et-Moselle, dawna stolica Lotaryngii (obj, 200 m. nad poz. morza, nad rz.

Meurthe i przy kanale łączącym Mamę z Renem, stacya węzłowa wielu dróg żelaznych, dzieli się na Stare Miasto, zbudowane przy dawnej cytadeli, której szczątki zachowały się

skiej. Tamże znajduje się tablica marmurowa, w ścianę wpuszczona, będąca pamiątką prze-chodu wojsk polskich, po upadku Napoleona wracających tędy do ojczyzny. Dalej nowy kościół gotycki St. Epvre (skończony w r. 1875) z wieżą wysoką na 87 m. i pięknemi okna-

eona przez nich na składy wojskowe, zgorzała; odbudowano ją wszakże w dawnym stylu. Największą ozdobą zamku jest brama pie

/j

Ci

5.

nn

myj

Ul

V,

ymm

wm

pi

Ü6

V. \

Bi

sail,

Upi

dM

. i’

rl

»,

W

I,.

IP

«il

—'«r

WW.

L*.

™Slf»lïÉ

ianeE&L

fi§l

Fig. 48. Nancy: Pomnik nagrobny królowy Katarzyny z Opalińskich.

mi, malowanemi artystycznie; zajmuje on miejsce najdawniejszej świątyni miasta, którą, ponieważ groziła zawaleniem się, rozebrać musiano. Z budowli publicznych, cywilnych posiada N.: dawny zamek książąt Lotaryńskich z w. XIV, w postaci pierwotnej starannie zachowywany; w r. 1871, gdy Prusacy zajmowali m:asto, i z winy ich, część zamku, obró-

lïiüiF miiunBi »»uwił

«jĘgi

Kai®

rWjj

.•i

fmtm

ifel

LL i

gnp

iiip

W’li''J

|WM

BBSS

ans.

wr

jß

m. '

X^

•V

Fig. 50. Nancy: brama zamku książąt lotaryńskich.

knie rzeźbiona przez Monsuy Gauvaina (ob. fig. 50.); obecnie znajduje się w nim muzeum archeologiczne, lotaryńskie, przechowujące też liczne bardzo pamiątki po królu Stanisławie. Dawny gmach uniwersytetu, zajęty obecnie jest na bibliotekę, bardzo bogatą, ratusz (w. XVII), na placu Stanisława. Pałac niegdyś rządowy, obecnie siedziba gienerała dowodzącego *20 korpusem armii, dalej teatr, nowe budowle uniwersyteckie i kliniki, położone na przedmieściu. Jest jeszcze w N. kilka wspaniałych bram, z czasów króla Stanisława, pomniki: księ-j cia Renata II, konny, nie wielki, naśladujący wiernie wzniesiony mu w w. XVI, (oryginał uszkodzony znajduje się obecnie w muzeum); gienerała Dr o u ot a, agronoma M.Dom-b a s 1 e a, malarza słynnego K1 a u-

h)

■h

i»? V*

Fig. 49. Nancy: Pomnik nagrobny króla Stanisłjawa Leszczyńskiego.

Enc. Powsz. Illustr. S. II. Zesz. 2. T. I.

15

w r.

ig- p.

K. A. C.

dyusza Lor raina, miedziorytnika znanego Cal-lota, Dziewicy Orleańskiej, konny, i prezydenta Thiers a. Mieszkańców w r. 1896 liczyło N. 96 148. Przemysł reprezentują przędzalnie bawełny i wełny, fabryki tkackie, przetworów chemicznych, narzędzi rolniczych, tytoniu, browary, drukarnie, wyrabiają tu też koronki, kapelusze, obuwie, makaroniki słynne na całą Francy?, świece, szkło, naczynia gliniane, fortepiany, meble. N. prowadzi też ożywiony handel. Z zakładów naukowych posiada uniwersytet z 4 wydziałami (prawny, lekarski, nauk ścisłych i literatury; przy nich szkoła aptekarska; w r. 1894 słuchaczów było 814), akademię leśną, jedyną we Francyi, wielkie seminaryum duchowne, liceum, instytuty nauczycieli i nauczycielek, szkoły: rzemiosł, rolniczą, artystyczną, konserwatoryum muzyczne, instytut głuchoniemych i ociemniałych. Istnieje tu też biblioteka (75000 tomów druków i 5 000 rękopisów), muzeum sztuki, z obrazami szkoły włoskiej, niderlandzkiej i francuskiej; ogród botaniczny, gabinet historyi naturalnej, kilka stowarzyszeń naukowych i użyteczności publicznej i znaczna ilość zakładów dobroczynnych. N. jest siedzibą biskupa, konsystorza ewangie-licko-reformowanego i żydowskiego, sądu apelacyjnego, trybunału i sądu handlowego, izby handlowej i filii banku francuskiego. W N. urodzili się między innemi: agronom Dombasle (ob.) i artyści: Callot, Isabey, Grandville (ob.) W wieku XII N. było tylko zamkiem, a od r. 1153 rezydencyą książąt Lotaryngii. W r. 1476 zdobył je Karol Śmiały ks. Burgundzki, zaś następnym, książę Renat (René) Lotaryń-ski, przy pomocy Szwajcarów pobił d. 5 stycznia r. 1477 Burgundczyków i odebrał swą stolicę; w bitwie tej, stoczonej pod murami miasta, zginął Karol Śmiały (ob.). Renat i jego następcy zbudowali z czasem nowe miasto obok dawnego, ukończone przez Henryka II Lotaryńskiego, a upiększone najwięcej przez króla Stanisława. W r. 1670 zajęli N. Francuzi pod marszałkiem de Créqui. Po zawarciu pokoju Ryswickiego musiał Ludwik XIV oddaćN., lecz podczas wojen o sukcesyę hiszpańską i polską, zajmowali je znów Francuzi kilkakrotnie. Nakoniec na mocy pokoju Wiedeńskiego (1735) N. zostało stolicą wygnanego króla polskiego, Stanisława Leszczyńskiego, któremu oddano Lotaryngię w posiadanie dożywotnie. N. zawdzięcza mu w nowej części miasta najpiękniejsze budyuki i place swe. Po jego śmierci (1766) N. zostało ostatecznie wcielone do Francyi. Podczas wielkiej rewolucyi było widownią wielu scen tragicznych; ucierpiało też niemało podczas najazdów nieprzyjacielskich w r. 1814, 1815 i 1870. Od czasu zagarnięcia Alzacyi i części Lotaryngii przez Niemcy, N., do którego zbiegło się wielu Alzatczyków, rzemieślników i przemysłowców, szybko urosło. Po wojnie r. 1870—71 w pobliżu miasta wzniesiono for-

tyfikacye, w nim samem zaś zbudowano koszary obszerne i wspaniałe, urządzone wybornie. N. należy niewąpliwie do najpiękniejszych miast francuskich na prowincyi i wzrasta z rokiem każdym. Od lat kilkunastu słynie też z powodu uprawianego tam gorliwie leczenia za pomocą hypnotyzmu (ob.), tworząc w kierunku tym szkołę odrębną, zwaną nanc ej ską, na której czele stoją dr Liébault, twórca jej właściwy, i profesor uniwersytetu, Bernheim, znany klinicysta (ob. te nazw.).—Por. Cayon „Histoire physique, civile etc. de Nancy” (Nancy 1846); Lepage „Les archives de Nancy” (tamże 4t.); Courbe „Les rue de Nancy du XVI siècle â nos jours” (tamże 1886, 3 t.).

Nan-Czang, miasto w Chinach, stolica pro-ivincyi Kiang-si, pod 28°37' szer. półn. i 115°52' dług. wsch. od Greenwich, przy uściu rzeki Kan-kiang do jeziora Po-jang; niegdyś rezyden-cya książąt z domu cesarskiego, siedziba misyi katolickiej; rynek dla wyrobów z porcelany, której fabryki znajdują się na wsahód od jeziora Po-jang. W ostatuiem stuleciu w okolicach N-u znajdowało się około 500 fabryk porcelany. Ludność N-u podawana jest na mniej lub więcej 100 000 mieszk.

Nandaime, miasto w rzeczypospolitej Nicaragua, u stóp wulkanu Mombacho, 5500 mieszkańców. W okolicach plantacye kakao, kawy i ryżu.

Nandi (sanskr. nandin = wesoły)—w mitologii indyjskiej ulubiony byk Sziwy (ob.), na którym bóg ten jeździł. Wizerunki jego znajdują się zawsze przed świątyniami Sziwy. N. jest naczelnikiem świty Sziwy i zarazem stróżem wszystkich czworonogów. Niekiedy N. bywa także emblematem sprawiedliwości, co stoi w związku z czcią oddawaną bydłu rogatemu. Jeszcze w prawach Manu (ob.) byk jest uosobieniem boskiem sprawiedliwości, postępującego zaś wbrew prawom bogowie nazywają wrszala (zabójcą byka).

Nandor-Fejervar, nazwa węgierska Biało grodu (ob).

Nandu Rhea. Przedstawiciel rodziny stru-siowatych w Ameryce południowej; budowa ciała w ogólnych zarysach podobna do takiejże u strusi afrykańskich. Odróżnia się N. trzema palcami (ob. fig. 51 na str. 115), zwróconemi naprzód (struś ma 2 palce). Istnieją trzy gatunki. Najpospolitszy Rhea americana jest 1,6 m. długi, barwy czarno-szarej. N. żyją rodzinami, składającemi się z jednego samca i wielu samic; rodziny łączą się często w stada. Zamieszkują stepy, żywiąc się trawami i owadami. Samica składa 7—23 jaj. Młode szybko rosną; po 4 dniach trudno je już złowić. Indyanie łapią je za pomocą lasso (ob ). Pióra N. są poszukiwane. Argentyna wywozi rocznie do 50 000 kgr. piór takich.

-«J

mi i

in

rere” i w im

Ml

iëi

Mils:

JUS

Fig. 51. Nandu (Rhea americana).

(podług „Nouveau Diction, des Sciences”)

Nanga Parbat (wyraz indyjski, oznaczający „łysa góra”), albo Dajarmur (Dij ar mir, Diana e r), szczyt krańcowy, zachodni,łańcucha środkowego Himalajów (ob.), pod 35° 15' szer. półn. i 74° 34'dług. wschód., na granicy półn. -zach. Kaszmiru, ma 8 120 m. wysokości, i wznosi się na 2 000 m. ponad otaczające góry, do tego stopnia stromo, że śnieg leży jedynie w szczelinach skalnych. Lodowce spuszczają się z góry w różnych kierunkach, a jeden z nich, Tarczyński, zniża się w dolinie Astorskiej do wysokości 2865 m. Indus przepływający pod N. P-m, na półn.-zachodzie, przez wąwóz głęboki, w r. 1881 zatamowany został skałami, które się z góry stoczyły. Powstała w ten spcsób tama naturalna 600 000 000 metrów sześciennych objętości mająca i powstrzymała bieg rzeki. Kiedy wszakże pod naciskiem wód wezbranych przerwała się, wylew rzeki był tak silny i szeroki, że zniszczył mnóstwo wiosek, zatopił cały oddział (500 ludzi) wojska, obozującego nad brzegiem i pow strzymał prąd rzeki Kabulu o 32 kim. od uścia. Nangasaki, ob. Nagasaki.

Nangis (dawne Nangiacum), miasto we Francyi, w departamencie Seine-et - Marne, posiada kilka fabryk, kościół w stylu gotyckim ze staremi freskami, ratusz, przerobiony z dawnego zamku z w. XIII. D. 17 lut. r. 1814 marszałek Ne y (ob.) odniósł tu zwycięstwo nad wojskami austryaekiemi i rossyjskiemi.

Nangnin, ob. Nanningfu.

Nanhai, ob. Chińskie morze.

Nanini Giovanni Maria (* około r. 1545 w Tivoli — f d. 11 marca r. 1607 w Rzymie), słynny kompozytor muzyczny szkoły rzymskiej, uczeń Palestriny (ob.). W r. 1571 otrzymał miejsce kapelmistrza przy kościele Santa Maria Maggiore w Rzymie; tu założył słynną szkołę muzyczną, z której wyszło wielu kompozytorów znakomitych, jak: Brunelli, Allegri, Don Micheli Romano, B. Nanini i w. in. W r. 1575 N. otrzymał posadę kapelmistrza przy kościele św. Ludwika, w dwa lata później (1577) został zaliczony w poczet śpiewaków chóru papieskiego, a w r. 1604 otrzymał zaszczytną godność kapelmistrza kaplicy sykstyńskiej. Z licznych dzieł N-o, doszły do czasów naszych: trzy księgi 3 — 4 głosowych motetow (1586); trzy księgi pięciogłosowych madrygałów, kilka psalmów na osiem głosów, wiele kanzonet, lamen-tacyj, 150 kanonów (2—11 głosowych); „Mise-

A. Pol.

Nanker herbu Oksza, biskup wrocławski (* około r. 1270 — f r. 1341), urodził się we wsi Kamieniu na Szląsku, w księstwie Opolskiem, wstąpił do stanu duchownego, szybko otrzymywał godności kościelne; był archidyakonem sandomierskim, kanonikiem-dziekanem krakowskim, wreszcie po Janie Muskacie otrzymał biskupstwo krakowskie (r. 1320). W tym samym roku zwołał synod dyecezyalny, na którym ogłosił postanowienia odnoszące się do poprawy i podniesienia umysłowego i moralnego duchowieństwa, oraz zabrał się do odbudowania zgo-rzałej katedry krakowskiej. Budowa rozpoczęła się od fundamentów, a pieniędzy dostarczył biskup, kapituła i duchowieństwo. Jako administrator dyecezyi dbał bardzo o prawa zwierzchni-cze stolicy krakowskiej (spór z arcybiskupem Gra-nu o jurysdykcyę w ziemi Spiskiej) i mienie kościelne (proces o wieś Zaborów, proces z Opatem tynieckim, i innne ob. „Kod. dypl. kat. krak.” I.). Za jego pasterstwa przyjechała do Krakowa Aldona, córka Giedymina. N. ją uczył wiary, ochrzcił i pobłogosławił jej związek z Kazimierzem W. Wkrótce potem w r. 1326 przeniósł się na stolicę biskupią we Wrocławiu. Powodem tego, jak powiada Długosz, była zniewaga wyrządzona biskupowi przez uniesionego gniewem króla Władysława Łokietka. Ciężkie miał do spełnienia zadanie we Wrocławiu. Wpływy niemieckie utrudniały wszelką pożyteczną pracę N-i; prócz tego wynikł spór z Henrykiem VI, wrocławskim, i Bolesławem (Bolkiem) na Ziembicach (Münsterberg) o zagrabione dobra kościelne. Wreszcie, gdy przez nieopatrzność i marnotrawstwo książąt szląskich, cały niemal Szląsk wpadł w ręce króla czeskiego, Jana z Luksemburga (ob.)f wynikł zatarg o gród warowny Milicz nad rzeką Baryczą. J a n, chcąc mieć w nim ostoję w napadach swych na Polskę, chciał go kupić od N-a, lecz biskup nie chciał słyszeć o sprzedaży (r. 1337). Jan otoczył Milicz wojskiem, upoił Henryka s Wierzbna, archidyakona wrocławskiego, któremu straż grodu była powierzona i zajął miasto. N. rzucił interdykt na całą ziemię Wrocławską, lecz gdy to nie podziałało na króla, udał się osobiście w szatach biskupich do niego i naprzód upomniawszy, wyłączył z Kościoła (ekskomuni-

see; obecnie jest N. siedzibą gubernatora Liang-kianga (prowincyj Kiang-su, Ngan-liui i Kiang-si), generała mandżurskiego i gubernatora Ngan-hui. Rząd chiński zrobił z Nankinu ważną sta-cyę wojskową: założył, tu szkołę marynarki, odlewnię dział i arsenał. N. który ma teraz liczyć 130 000 m-ców, w tej liczbie 50 000 mahometan, odzyskał też obecnie dawne swe stanowisko stolicy nauki i sztuki chińskiej; co rok przybywa tu 12 000 kandytatów składać egzaminy. Znajdują się tu też wielkie biblioteki i drukarnie chińskie i europejskie. Najważniejszą gałęzią przemysłu jest wyrób tkanin bawełnianych Nankin (nanking), tak nazwana od mia- (nankinu) i pięknego jedwabiu. Pod względem sta chińskiego tkanina bawełniana, mocna gę- handlu sąsiednie Czin-kiang przerosło już N. sta i gładka, do płótna podobna. Kolor jej płowy lub czerwono - żółty jest w wyrobie chińskim lub wschodnio-indyjskim, kolorem naturalnym bawełny świętej, w wyrobie zaś europejskim jest nadawany przez farbowanie. N. dawniej bywał sprowadzany z Chin, obecnie wyrabiają go w wielu krajach europejskich. Sztuczny ko- sytecie w Rzymie, zajmując się jednocześnie lor nankinowy otrzymuje się przez poddanie ma-teryi bawełnianej kąpieli naprzemian w witryolu żelaznym i w sodzie, poczem opłukuje się i wystawia na działanie powietrza, wskutek czego barwa zielona tej materyi ulega utlenieniu i przechodzi w żółtą. Znajduje się także N. nakra-piany, prążkowany itp.

kował). Podmówiony przez Jana, Bolesław, książę brzeski, pustoszył dobra biskupie, za co i jego klątwa, a księstwo interdykt spotkały. Benedykt XII, papież, stanął w obronie N-a lecz zanim zatarg został załatwiony N. umarł, jak kroniki mówią (Jan z Czarnkowa, wyd. Bielow-skiego) otruty z rozkazu Jana Luksembur-czyka.— Pobożność, surowe życie biskupa, spo wodowały iż współcześni uważali go za świętego. — Umarł w Nissie, pochowany we Wrocławiu.— Ob. Bielowski „Mon. Polon” (II, III); Thein er „Vet. Mon. Pol.” (I); i Długosz „Chroń. ep. Yratisl.” i „Hist. Pol.”.

S. Pł.

Nan-ling, ob. Nan-szan.

Nannareli Fabian, poeta włoski (*d. 25 paźdz. r. 1825 w Rzymie — f w maju r. 1894 w Cor-neto Tarquinia) kształcił się początkowo w Viterbo, poczem słuchał wykładów przyrodniczych i filozoficznych (zwłaszcza estetyki) na uniwer-

językoznawstwem. W r. 1848 miał udział czynny w zabiegach patryotów włoskich koło przywrócenia wolności i był jednym z obrońców Rzymu. W roku 1860 otrzymał katedrę estetyki w „Accademia scientifico-letteraria” w Medyola-nie. W r. 1870 został profesorem historyi literatury włoskiej na uniwersytecie w Rzymie. Jako poeta, N. strzegł pilnie tradycyj klasycznych szkoły rzymskiej. Wydał: „Poesie” (Florencya 1853); „Nuove poesie” (tamże 1856); nowelłe: „Guglielmo” (tamże 1858); „Giulia” i „Lucia”; życiorysy: „Giovanni Torlonia” (1858); „Dante e Beatrice” (1865); „Studj comparativi sui cau-ti popolari di Arlena” (1871); „Nuovi Canti” (1875); „Nuove liriche” (1881); „Estetica del diavolo” (1884); „Usca la Settimia” zbiór no-welli (1886) i rozpraw historyczno-literackich.

Nanni Giannicola, malarz włoski z końca XV w. z szeregu uczniów i pomocników mistrza szkoły urn bryj skiejP e r u g i n a (ob.). Główny jego obraz: „Nawrócenie Tomasza” w Pinakotece w Pe-rudżyi. Kilka dobrych obrazów Świętych Pańskich w katedrze na filarze i kilka innych dzieł w Perudżyi.

Nanni Remigiu sz (zwany takża Remi Flo rencki), pisarz włoski (* w r. 1521 we Flo-rencyi—f w r. 1581 tamże), po wstąpieniu do zakonu Dominikanów, zdobył sobie uznanie wielkie wiedzą głęboką, używany bywał do spraw wagi szczególnej i powołany wreszcie został przez papieża Piusa V (1569) do Rzymu, w celu czuwania nad drukowaniem dzieł św. Tomasza z Akwi-

H.

Nanking („stolica południowa”, w przeciwieństwie do „stolicy północnej”, Pekinu, urzę-downie Kiang-ning), miasto w Chinach, stolica prowincyi Kiangsu, pod 32°5' szer. półn. i 118°47/ dł. wsch. od Greenwich, na południowym brzegu Jantsekiangu, o 210 kim. od uścia tej rzeki. N. był stolicą wielu mniejszych dy-nastyj, panujących nad częścią Chin, jak oto rodów: U (222 — 277), Tsin wschodnich (317 —

J. Musz.

nu. Prace N-ego, nadzwyczaj różnorodne, składają się: z poezyj lirycznych i pastoralnych „Rime” (Wenecya 1547); „I due amanti” (1595);

„Tirsi” (1596);

„Egloga”,

419), Tsi (479—501) i Leang (502—556). Cesarz Hong-u (1368—1398), założyciel dynastyi Ming, pochodził z tego miasta i obrał je sobie za stolicę. N. był wtedy miastem najludniej-szem na ziemi: liczył przeszło 800 000 mieszk. i miał 30 kim. obwodu. Stolicą Mingów był N. do r. 1409, w którym cesarz Jong-lo przeniósł się do Pekinu. Odtąd datuje się powolny upadek N-u. W r. 1842 oblegały miasto wojska angielskie i pod murami jego zawarty został traktat pomiędzy Chinami i Anglią. Nowy rozkwit N-u datuje się od powstania Tajpin-g ó w (ob.); od r. 1853 N., liczący wtedy ok. 400000 mieszk. był ich stolicą; długo opierał się wojskom cesarskim, wreszcie d. 19 lipca r. 1864 zdobyty został przez Tseng-kuo-fana. Zwycięscy zburzyli wtedy prawie całe miasto; między in-nerai wspaniałemi budowlami uległa zagładzie i sławna, ośmiokątna wieża porcelanowa, wysoka na 165 st., o 9-u piętrach; ocalało tylko kil- „Egloga pastorale”; ka zabytków, w najbliższej okolicy miasta, mię- z przekładów dzieł historyków klasycznych i cudzy innemi, słynny grobowiec cesarza Hong-u dzoziemskich i prac łacińskich Petrarki (ob.), (1398). Odbudowano miasto wkrótce po tej kię- z rozpraw teologicznych i moralnych („Istituzione

J. Musz.

Red.

Dr J P.

del buono e beato vivere”; „Summa de casi di co-scienza”) i wydań dzieł historycznych i teologicznych, zwłaszcza Villaniego, św. Tomasza i Caietana. Prócz tego napisał: „Orazioni in materia civile e criminale” (Wenecya 1561) i „Considerazioni cento civili sopra l’Historie del Guicciardini” (Wenecya 1682).

Nanni di Banco (Simone d’Antonio, Nan ni di Banco Ferruoi), rzeźbiarz florencki, uczeń Donatella (ob.). Data urodzenia „1402”, podana u Burckhardta („D. Cicerone”, str. 389 m.) wydaje się nieprawdopodobną, Vasari podaje za datę śmierci r. 1430 mówiąc, że N. dożył lat 47. W. Bode podaje za datę śmierci r. 1420. N. urodził się zapewne w r. 1383, według danych Vas arie go. który chwali N. za to, że pochodząc z zamożnego domu, rzeźbą się zajmował dla miłości sztuki, nie zaś dla samego zarobku. Wogóle biografia Vasariego o N. należy do bardziej zajmujących, choćby dla stosunku z Donatellem. N. wykonał we Floreucyi dzieła następujące: znajdujący się na zewnątrz kościoła Or San Michele, od strony zachodniej na prawo, posąg św. Eligiusza (patrona kowali). Od strony północnej „Czterech Świętych”, grupę złożoną i umieszczoną w niszy, po ucięciu różuych części ciała figur przez Donate 11 ego; figury te wzorowane są na rzymskich posągach w togach (fundacya to wspólna mularzy, cieślów, kowali i kamieniarzy); na lewo św. F i-1 ip (fund. szewców). Na froncie katedry florenckiej, nade drzwiami od północy, płaskorzeźba „Madonny w Gloryi”, zaczęta w r. 1414. W. Bode nazywa temat „Gürtelspende Mariae”. Za prezbi-teryum katedry, w pierwszej kaplicy naprawo, jest posąg św. Łukasza Ewangielisty, umieszczony dawniej po lewej stronie portalu głównego, na zewnątrz (wykonany między r. 1408, a 1416). Pinakoteka w Forli posiada, na 1-em piętrze u wejścia, piękne drzwi marmurowe N-go z półkolem u góry, zawierającym płaskorzeźbę: Madonnę z dzieckiem i dwoma aniołami; drzwi te pochodzą z kaplicy Della Ca no ni ca, z miejscowej katedry. Rzeźba okazuje wyraźny wpływ Donatellego.—W. Bode „Italienische Plastik” (Berlin 1893, str. 54 i 55), stawia wysoko artystę, jako jednego z najwcześnieśjszych rzeźbiarzy „Odrodzenia”.

Nanni Giovanni, ob. Ann i us Viter-bi e n s i s J.

Nanningfn (Namning, Nangnin), nowa przystań traktatowa chińska, miasto główne departamentu N., w prowincyi chińskiej Kwangsi, o 560 kim. na południowo-zachód od Kantonu odległe, nad Pekiangiem czyli Jukingiem, dopływem prawym Si-kiangu, pod 22° 43 szer. półn. i 108°3' dług. wscbodn od Greenwich położone. Miasto w kwadrat zbudowane, otoczone jest rau-rem, i liczy przeszło 40 000 mieszk. Leży w równinie pięknej, otoczonej zewsząd górami, w okolicy obfitującej w słonie, które zastępują mieszkańcom zwierzęta domowe. Okolica słynie z rudy żelaznej, gatunku wyborowego. Przed rewolu-cyą Tajpingów (ob.) N. był i ludniejszy i bogatszy. Obecnie podnosi się nanowo, zawdzięczając to zabiegom Francyi, która w r. 1897 uzyskała koncesyę na połączenie N-u drogą żelazną z Pak-hoi, portem leżącym nad zatoką Tonkińską. Wskutek tego w czasach ostatnich handel surowcem i opium, który prowadzi miasto z Nanki-nem, Kantonem i Jünnanem, wzrósł bardzo.

Nannini A g nol o, lab G i o vannini, poeta, ob. Fi r e nz u o 1 a A.

Nanno, po gr. Nawiń (wiek VII przed Chr.), fletnistka dorodna, w której kochał się nieszczęśliwie, podtatusiały już wtedy, poeta Mimiier-mos (ob.), a imienia jej użył za napis na dwu księgach elegii swych, w których opłakuje młodość szybko przemijającą i ułomność wieku podeszłego.

Nannoni Anioł (* r. 1715 w Jussie pod Florencyą — f r. 1790 we Floreucyi), chirurg bardzo ceniony. Wykształcenie zawodowe otrzymał (1731 — 1738) w szpitalu florenckim Santa Maria Nuova, poczem udał się do Francyi i czasu niemało poświęcił na uzupełnienie wykształcenia w Paryżu i w Rouen. Powróciwszy do Florencyi został chirurgiem naczeluym szpitala wyżej wymienionego i na stanowisku tem pozostawał do śmierci, jako jeden z najlepszych chirurgów włoskich owego czasu. Prace jego najgłówniejsze są następujące: „Trattato sopra i mali delle mamelle” (Florencyą 1746); „Dis-sertazioni chirurgiche, cioè della fistola lagrima-le, della cataratte, dei medicamenti essicanti e caustici” (Paryż 1748) i „Della simplicità del medicare” (Wenecya 1761—67, 3 tomy)—Por. „Biographie médicale” (t. VI, str. 314) i „Diction. histor. de la médecine” (t. III, str. 628).

Nannoni Wawrzyniec (* we Florencyi

r. 1749 — f tamże d. 14 sierpnia 1812), syn Anioła N-go (ob.), również jak ojciec, chirurg znakomity. Pierwiastkowo kształcił się w chirurgii pod okiem ojcowskiem we Florencyi; gdy skończył lat 20, W. ks. toskański, Piotr Leopold, wysłał N-go z kilku innymi młodzieńcami, dla kształcenia się dalszego za granicę N. pracował wtedy we Francyi, Anglii i Hollandyi przez czas dłuższy. Po powrocie do Florencyi zajmował kolejno w kilku szpitalach stanowisko chirurga naczelnego, a w szpitalu degli Inno-centi miewał wykłady kliniczne, tłumnie nawiedzane. Jako chirurg, zarówno u dworu wielkoksiążęcego i u mieszkańców Florencyi, używał sławy i wziętości niezmiernej. Pióra pomimo to nie zaniedbywał i oprócz bardzo licznych prac drobniejszych, treści chirurgicznej, ogłosił dwa dzieła następujące: „Trattato di chirurgia teorico - pratica, cou un corso completo di oste-tricia” (Florencyą 1785, 6 tomów) i „Trattato d’annatomia e fisiologia” (tamże 1788; 3 tomy. — Por. „Biographie médicale” (t. VI, str.

(t. III, str. 629).

K. K-ć.

norwe-

zrazu

dm

•mś

w*

....

Ul

Nanosaurus. — 315) i „Diction, histor. de la médecine etc”

Dr J. P.

Nanosaurus, rodzaj gadów (Reptilia) kopalnych, zaliczony do rzędu Ornithoscelida, do grupy Dinosauria, znaleziony w górnej jurze Kolorado; zwierzę to posiadało zęby nacinane, uwstecznione, kręgi oraz kości kończyn wewnątrz próżne, kończyny przednie, średnich rozmiarów, kość goleniową dłuższą od udowej, kości miednicy (os ischii) wydłużone.

Nansen Piotr, powieściopisarz duński (* r. 1861 w Kopenhadze). W bardzo młodym wieku, nie ukończywszy nauk, zaczął pisywać do dzienników opozycyjnych; w latach 1889— 90 redagował miesięcznik „Af Dagens Kronikę”; obecnie jest doradzcą literackim księgarni nakładowej Gyldendala w Kopenhadze Działalność pisarską zaczął od nieświetnych opowiadań i u-tworów scenicznych, jak oto „Unge Mennesker” („Młodzież” 1883), „KorteVeje” („Krótkie drogi”

1890), „EtHjem” („Ojczyzna” 1891). Wkrótce atoli zaczął zwracać na siebie uwagę, z jednej strony przez bezwzględny indywidualizm i zmysłowość, z drugiej przez styl piękny i technikę pisarską. Jego małe nowelle „Fra Rusaa-ret” (1892), „Julies Dagbog” („Dziennik Julii”

1893), „Maria” (1894), „Guds Fred” („Pokój Boży” 1895), rozeszły się po całej Europie, co zawdzięczają przeważnie treści dwuznacznej, gdyż piękność formy przekłady słabo oddają. W r. 1898 wydał dramat „Judiths Ägteskab” („Małżeństwo Judyty”). Przeciwko ostatnim jego no-wellom, dotykającym spraw bardzo drażliwych bez żadnych obsłonek („Troskabspröven”, „Próba ogniowa” i in ) podniosły się zewsząd protesty. — Na język polski z utworów N-a przeło żono tylko „Dziennik Julii” (Warszawa 1896) na niemiecki prawie wszystkie.

Nansen Fridtjof, słynuy podróżnik ski (* d. 10 października r. 1861 w Store-Fröeu pod Kristianią). Ojciec jego, Baldur Fridtjof N. był adwokatem w stolicy Norwegii; po ożenieniu się osiadł w posiadłości żony, Store-Fröen, gdzie młody N. spędził pierwszych kilkanaście lat życia. W r. 1880 wstąpił do uniwersytetu w Kri-stianii; zajmował się naukami przyrodniczemi, a zwłaszcza zoologią. W r. 1882 na statku „Viking”, wysłanym na połów fok, N. odbył pierwszą podróż po oceanie Lodowatym; trwała cztery miesiące i wywarła wpływ rozstrzygający na całą działalność późniejszą N-a; odtąd już zawsze obszary podbiegunowe, niezbadane ciągnąć go do siebie będą. Po powrocie przyjął ofiarowane sobie miejsce konserwatora muzeum w Bergen. Pracował nad zoologią, pod kierunkiem professora Daniels en a, później samodzielnie. W celu dalszego kształcenia si§, wyjechał za granicę; czas jakiś bawił w Pa wii i zakończył nauki swe badaniami na znanej stacyi zoologicznej w Neapolu. Pierwszą większą pracą N-a był: „Bidrag til myzostomernes ana-tomi og histologi” („Przyczynki do anatomii i histologii mizostom”, Bergen 1885). W sprawozdaniu muzeum w Bergen za r. 1885/86 N. wydrukował drugie poważne studyum p. t. „Fo-relobig meddefelse om undersögelser over cen-tralnervesystemets bygning hos ascidierne samt hos myxine glutinosa” („Sprawozdanie przedwstępne z badań nad budową układu nerwowego, ośrodkowego u Ascidia i Myxine glutinosa”). Najżywiej zajmowała wtedy młodego przyrodnika budowa histologiczna układu nerwowego, ośrodkowego; badania jego dotyczyły nietylko robaków, ale też raków i mięczaków, a nawet i kręgowców niższego rzędu, jak lancetnik (Am-phioxus) i ośluza (Myxine). Wyniki badań swych ogłosił p. n. „The structure and combination of the histological elements of the central nervous system” (Bergen 1887). Przy badaniu mlecza pacierzowego lancetnik a (ob.) porobił pewne odkrycia histologiczne, z których wyciągnął wniosek, że komórki nerwogleju i tkanka nerwowa,

Fig. 52. Nansen Fridtjof.

właściwa pochodzą od listka zarodkowego zewnętrznego i od komórek nabłonkowych przewodu środkowego. U o śluzy (ob.) znalazł, że włókna nerwów, tworzące pęczki nerwowe tylne, czyli czuciowe, po wejściu do mlecza dzielą się na dwie gałęzie; jedna z nich idzie pod kątem prostym nazad, druga zaś naprzód i w górę do mlecza. Później wziął się N. do badań nad rozwojem rodzaju o śluzy (Myxine glutinosa). W pracy „A protandric Hermaphrodite (Myxine glutinosa h). amongst the vertebrates” (Bergen

1887) wypowiedział pogląd, że ośluza na niższych stopniach rozwoju swego jest zwierzęciem rodzaju męskiego, które później staje się samicą; opisał przytem kreski jądra i wygląd plemników jej na różnych stopniach rozwoju. Odkrycia N-a potwierdzone zostały przez badania późniejsze przyrodników innych. Chęć poznania ziem podbiegunowych oderwała go jednak wkrótce od zajęć pracownianych i popchnęła do pełnego trudu i cierpień życia podróżnika biegunowego. Pierwsza jego wielka wyprawa poświęcona była zbadaniu Grenlandyi; N, postawił sobie za zadanie, przejść kraj ten w poprzek, czego nikt przed nim nie był dokonał. Wyprawa, do której oprócz N-a należało 3 Norwegów i 2 Lapończyków, urządzona była kosztem kupca z Kopenhagi Augusta Gamèla. W maju r. 1888 podróżni wyruszyli z Leith w Anglii, a w lip-eu podpłynęli ku brzegowi wschodniemu Grenlandyi. Dnia 17 lipca przesiedli się do dwu łodzi (pod 65°30' szer. półn.) i skierowali się do brzegu. Z wysiłkiem łodzie torować sobie musiały drogę wśród gęsto płynącego lodu; następnie burza porwała ich na krze, na którą łodzie byli wyciągnęli, o 400 km. na południe od miejsca wybranego na wylądowanie. Wrócili do tego miejsca, fjordu Uminiki, po części wodą, po części piechotą, ciągnąc łodzie za sobą. Pomimo pory spóźnionej, nie wypocząwszy nawet, w dniu 16 sierpnia puścili się wędrowcy odważni w drogę ciężką i niebezpieczną do fjordu Ameralik. Szli zrazu w kiernnku Kristianshaabu, potem na Godthaab, dokąd dotarli szczęśliwie w dniu 6 października. Podróż przez lód zalegający ląd, wymagała wysiłków prawie nadludzkich. Sześciu śmiałków, ciągnąc ciężkie sanie z zapasami i przyrządami, żywiąc się wciąż zimną strawą, cierpiąc od pragnienia i mrozów, dochodzących do —45° Cels., wdrapywało się na góry, dochodzące do 8800 stóp wysokości, i przeszło przez całe płasko wzgórze lodowe, czyniąc po drodze wszelkie spostrzeżenia potrzebne. Ponieważ nie było sposobności do powrotu do Europy, N. z towarzyszami przezimował na brzegu zachodnim Grenlandyi i dopiero latem wrócił do kraju, gdzie go powitano z zapałem. — Wielkie i trudne przedsięwzięcie, szczęśliwie dokonane, i ważne zdobycze naukowe, z wyprawy tej przywiezione, zwróciły na N-a uwagę powszechną i wyrobiły mu wstęp do wielu towarzystw naukowych. Po powrocie zajął się opracowaniem wy ników podróży swej i wydał dwa dzieła większe p. n. „Paa ski over Grönland” (1890 „Na łyżwach przez Grenlanydę”; przekład niemiecki „Auf Schneeschuhen durch Grönland” Hamburg 1890, francuski „A travers le Groenland* Paryż 1893) i „Eskimolio” (1891); opisał w nim życie Eskimów, któremu się przyjrzał podczas zimowania w Gren-laudyi. Oprócz tego wraz z H. Mohnem opracował: „Wissenchaftliche Ergebnisse von Nansens Durchquerung von Grönland” (zeszyt dodatkowy JV» 105 do „Petermanns Mitteilungen”, Gota 1892). Wynikiem naukowym najważniejszym, wyprawy N-a było upewnienie się, że całe wnętrze Grenlandyi pokrywa lód, poprzedni bowiem podróżnicy przypuszczali możliwość istnienia wolnych od niego powierzchni w środku kraju. Co do ukształtowania tej powłoki lodowej, olbrzymiej, porobił N. dużo spostrzeżeń ciekawych. Badania jego meteorologiczne wykazały, że Grenlan-dya środkowa należy do najzimniejszych okolic na ziemi; średnia ciepłota roczna wynosi tam — 25°C., podczas zimy spada, według wszelkiego prawdopodobieństwa, do—65°C., lub nawet do—70°. Różnice w ciepłocie dnia i nocy są bardzo znaczne, dochodzą do 25° wciągu doby; wahania takie spostrzegane dotąd były tylko na Saharze i innych wielkich pustyniach. Żadnych śladów życia roślinnego ani zwierzęcego N. w Grenlandyi środkowej nie znalazł.—Po ukończeniu prac powyższych N. zajął się przygotowaniami do wyprawy podbiegunowej szeroko obmyślonej. Przygotowania te kosztowały go wiele trudu i czasu; ale też i żadna z dotychczasowych wypraw podbiegunowych nie była tak starannie zaopatrzona we wszystko potrzebne do spełnienia swego zadania trudnego. Parlament norweski ofiarował na koszty wyprawy 392000 franków; resztę wydatków, które wzrosły do wysokości 622 000 franków, pokrył król norweski i doradzcy N-a drogą składek. N. zamierzał wyruszyć z cieśniny Be-rynga, posunąć się jaknajdalej na Północ, a potem dać się porwać prądowi niosącemu lód w kierunku Grenlandyi. Przypuszczenie o istnieniu takiego prądu, dążącego od cieśniny Be-rynga przez biegun północny, lub niedaleko od niego, do Grenlandyi, N. opierał na tern, że przy brzegach wschodnich Grenlandyi znajdowano kłody drzew i przedmioty inne, pochodzące niewątpliwie z Syberyi; przy brzegach Grenlandyi znaleziono też szczątki okrętu „Jeanette”, który się był rozbił w okolicach archipelagu Nowo-Syberyjskiego. Tylko istnienie takiego prądu mogło wytłómaczyć zjawiska te. W d. 24 czerwca r. 1893 Nansen wraz z 12 towarzyszami odpłynął z Kristianii na statku „Fram”, którego dowódzcą był uczestnik jego podróży po Grenlandyi, Otto Neuman Sverdrup. W dniu 3 sierpnia r. 1893 widziano po raz ostatni N-a w Chabarowie, gdzie się zatrzymał, aby zabrać na okręt psy, zakupione dla niego przez barona To 11 a. W dniu następnym ruszył dalej na wschód, popłynął przez morze Karyjskie, wzdłuż brzegów Syberyi do przylądka Czeluskina; po drodze odkrył kilka wysepek. Dnia 21 września „Fram” zamarzł pod 78° 50' szer. półn. i prąd poniósł go w kierunku półn. zach. Na północ od 79° morze stawa ło się coraz głębsze, aż do 3 800 m. W zimie

r. 1893/94 ciepłota spadła do—62° C. Warunki podróży były bardzo korzystne dla badań meteorologicznych, oceanograficznych, zoologicznych i botanicznych. W grudniu r. 1894 przekroczono najwyższą, osiągniętą dotąd szerokość (83° 24' Lockwood w r 1882). W dniu 4 i 5 stycznia r. 1895 ciśnienie lodu było największe, tak że obawiano się rozbicia i przygotowano się do opuszczenia okrętu; „Fram” jednak, jak to był obliczył N., nie został zgnieciony, ale wypchnięty w górę przez lód i tym sposobem uwolnił się z uwięzi lodowej. Sądząc, że niesiony przez prąd „Fram” nie posunie się już wiele dalej na północ, N. postanowił wysiąść z okrętu i na saniach, przez psy ciągnionych, lub piechotą, dotrzeć do bieguna. W dniu 14 marca r. 1895, wziąwszy ze sobą 28 psów, 2 kajaki i 3 pary sanek, N. wraz z porucznikiem Hialmąrem Johansenem opuścił okręt i wyruszył ku biegunowi. N. i Johansen walczyć musieli z trudnościami niesłyehanemi, przedzierając się przez pagórki lodowe, pokrywające gęsto ławicę, po której szli. Dnia 7 kwietnia dotarli do 86° 14' szer. półn., t. j. dalej niż, dotąd ktokolwiek doszedł. Byli już tylko o 360 km. od bieguna. Droga jednak stała się tak uciążliwa, że postanowili wrócić na południe. Wkrótce zgubili drogę wśród pustyni lodowej (zegarki ich zatrzymały się, więc nie mogli oznaczać dokładnie położenia swego), stracili ostatnie psy i wyczerpali żywność; szli na południe, żywiąc się mięsem fok i niedźwiedzi białych, napotykanych po drodze. Dnia 6 sierpnia doszli do Ziemi Franciszka Józefa i przezimowali tam pod 81° 21' szer. półn. Dnia 19 maja r. 1896 opuścili leże zimowe i pociągnęli przed siebie. Wkrótce natrafili na morze wolne od lodu i popłynęli na kajakach wzdłuż brzegu zachodniego Ziemi Franciszka Józefa. Dnia 18 czerwca, w 461 dni po opuszczeniu okrętu, natknęli się na przylądku Flory na wyprawę angielską Jacksona, badającą Ziemię Franciszka Józefa. Na okręcie Jacksona „Windward”, N. i Johansen odpłynęli w dniu 7 sierpnia do ojczyzny i 13 sierpnia wylądowali w Vardö. W dwa tygodnie później, d. 30 sierpnia, wpłynął do portu norweskiego Skjärvö, pod komendą Sverdrupa i „Fram”, który w dniu 16 października r. 1895 doszedł był do najwyższej szerokości 85° 57' (tylko o stopień niecały mniej, niż sam N.); prąd poniósł go pod Szpicberg, jak to był przewidział N. — N-a po powrocie przyjmowano wszędzie z wielkim zapałem; śmiałego podróżnika osypano nagrodami i zaszczytami. Opis jego podróży „Fram ever Polhavet”, przełożony na wszystkie języki cywilizowane, rozszedł się w setkach tysięcy egzemplarzy. (Przekład polski St. Janiszewskiego, skrócony podług tłómaczenia francuskiego, p. t. „Podróż do bieguna północnego” [Warszawa 1898]; niemiecki całkowity p. t. „In Nacht und Eis” [Lipsk

1897]). Najważniejsze wyniki naukowe tej wyprawy są następujące. Wielokrotne sondowania w ciągu całej podróży przekonały, że ocean Północny jest bardzo głęboki, a nie płytki i usiany wyspami, jak dotąd przypuszczano. Rozległość oceanu tego nie może być jeszcze określona; podług spostrzeżeń N-a ciągnie się ku północy od Ziemi Franciszka Józefa i prawdopodobnie obejmuje morza, położone na wschód od Nowej Syberyi. Podczas jazdy na „Framie” i podczas podróży pieszej z Johansenem,

N. nigdzie nie zauważył jakiegokolwiek lądu; wszędzie lód poruszał się zupełnie swobodnie. Bardzo ważne jest również odkrycie drogi, po której płyną kry lodu z cieśniny Berynga do oceanu Atlantyckiego. Zamiast jednolitej, nieruchomej masy lodu wkoło bieguna północnego, znaleziono mnóstwo gór Jodowych, będących w ciągłym ruchu. — W okolicach Syberyi wieją głównie wiatry południowo - wschodnie i wschodnie, w okolicach Szpicberga półn.-zach.; w tym też kierunku posuwa się lód. Oprócz tego stwierdzono obecność prądu, płynącego w tę samą stronę. Badania hydrograficzne wyprawy dowiodły mylności przypuszczenia dotychczasowego, że ocean Północny wypełniony jest wodą zimną, o ciepłocie mniej lub więcej = — 1, 5° C. N. stwierdził, że pod powłoką wierzchnią wody zimnej, znajduje się warstwa wody ogrzanej do -\- 1° C., przy tem bardzo słonej; przynosi ją prawdopodobnie prąd z Atlantyku płynący ku północy, wzdłuż Nowej Ziemi i zachodniego brzegu Szpicbergu. Najniższa ciepłota powietrza zapisana wynosiła~52° C, więcej zatem nieco niż ciepłota na lądzie stałym Syberyi (w Jakucku— 60° do — 70° C.). — Spostrzeżenia magnetyczne N-a przyniosły też sporo nowego materyału naukowego. W dziedzinie gieografii zasługuje na uwagę odkrycie kilku wysepek i poprawki w mapie ziemi Franciszka Józefa Payerowskiej. Cały dorobek naukowy wyprawy N-a zawarty będzie w dziele zbiorowem p. n. „The Norvegian North Polar Expedition 1893—96. Scientific results”. Dotąd wyszedł tom I (1900, jednocześnie w Lipsku, Kristianii, Londynie, N. Yorku i Bombayu); zawiera prace następujące: I. Colin Archer „The Fram”; IL J. F. Pompecki „The Jurassic Fauna of Cape Flora”, ze szkicem gieolo-gicznym N-a; III. A. G. Nathorst „Fossil Plants from Franz Joseph Land”; IV. R. Collet i F. Nansen „An account of the birds”; V.

G. O. Sars „Crustacea”.— W r. 1897 N. mianowany został profesorem zoologii uniwersytetu w Kristianii. — Por. Brögger i Rolfsen „Fridtjof Nansen” (przekład niemiecki, Berlin

r. 1896; rossyjski, Petersburg 1896); Enzberg „Nansens Erfolge” (Berlin 1897); tenże „Fridtjof Nansen, ein Lebensbild” (Drezno 1898). Ig p-Nansonty (K arol-Marya-Stef an Champion hrabia de N.), gienerał i meteorolog francuski (* w Dijon r. 1815—j w Dax r. 1895). W r. 1837 wstąpił do wojska, przez lat Usłużył w Afryce; wojnę w r. 1870 — 71 odbył w stopniu gienerała brygady. Po zawarciu pokoju przeniesiono go w stan spoczynku. Przez całe życie N. zajmował się mineralogią i meteorologią; po opuszczeniu służby wojskowej poświęcił się tym naukom zupełnie i w r. 1873, przy pomocy towarzystwa Ramond, założył na stoku Pic-du-Midi, przy gospodzie Sencours, sta-cyę meteorologiczną, gdzie każdą zimę przepędzał. W r. 1881 stacyę tę przeniesiono na szczyt

J.K.K.

góry i znacznie rozszerzono. W r. 1882 państwo kupiło ten zakład, N. zaś pozostał na jego czele, jako dyrektor honorowy.

Nansouty Stefan AntoniMarya Champion, hrabia de, gienerał francuski (* w Bor deaux r. 1768—f w Paryżu r. 1855). Pochodził ze starej rodziny burgundzkiej, kształcił się w szkole wojskowej w Brienne (1779—82), służył zrazu w piechocie, później w huzarach; w r. 1792 został podpułkownikiem, w r. 1794 pułkownikiem, w r. 1799 gienerałem brygady, w r. 1803 gienerałem dywizyi. Odznaczył się w bitwach pod Wertingen, Ulm, Sławkowem (Austerlitz), Iłowem. Frydlandem; nieraz świetne szarże jego przechylały szale zwycięstwa. W r. 1808 cesarz mianował go swym pierwszym koniuszym. Na czele jazdy ciężkiej gwardyi okrył się nową chwałą pod Essling, Wagram, Możajskiem, Dreznem, Wachau, Lipskiem, Craonne. Po upadku Cesarstwa przeszedł na stronę Burbonów; został komisarzem rządu w Burgundyi i był przez kilka miesięcy kapitanem-porucznikiem 1-ej kompanii muszkieterów.

Nań-Szań—nazwa wielu łańcuchów górskich w Chinach. Z nich najważniejsze są: 1) wielki systemat górski stanowiący część północno-wschodnią Tybetu, i zajmujący sam środek państwa Niebieskiego (w prowincyach Kukunor i Kau-su). Na północy graniczy z dolinami rzek Su-lei-ho i Edsin-gol, na południu—z pustynią słoną Tsaidam i z rzeką Hwang-ho (Żółtą), która stanowi również granicę wschodnią N-u; na zachodzie wreszcie — z pustynią kamienistą Syr-tyn. Cały systemat górski N. składa się w o-gólności z pewnej ilości pasm samodzielnych, między sobą równoległych, rozgraniczonych wzajemnie dolinami podłużnemi, biegnącemi w kierunku północno-zachodnim. Wgłębienie Kukuno-ru i dolina rzeki Buchain-gol dzieli N. na dwie połowy: północną i południową. Północna znów, składa się z trzech części: wschodniej—z górami Momo-Szań, Ma-Ling-Szań i Tsing-Szi-Ling; środkowej—z 4 pasmami równoległemi: Richt-hofena, Aleksandra III, Tszolo-Szania i Sulei-Nań-Szania; nakoniec zachodniej, złożonej również z 4 pasm: Ta-Sue-Szania, Jema-Szania, Humboldta i Rittera. Stronę południową N-u zajmuje łańcuch górski Ama-Surgu, który ciągnie się daleko na zachód pod nazwami różnemi, nada-nemi przez podróżników rossyjskich. Pod względem flory N. dzieli się na 3 części: leśną, stepową i pustynną, które najdokładniej odpowiadają podziałowi systematu na wschodni, środkowy i zachodni. Co do fauny dzieli się na 2 części: zachodnią i wschodnią. Zachodnia należy pod względem zoogieografieznym do przedgórza Tybetańskiego, wschodnia zaś ma własną faunę t. zw. kansujską. — Por. Przewalski „Mongolia i strana Tangutow”; Potanin „Tangutsko-tibetskaja okraina Kitaj a i Centralnoj Mongolii”; Grum Grzymajło („Izwiest. Imp. Rus. Geogr.

Eno. powsz. Ilustr. S. II. Zesz. 2. T. I.

Obszcz.” 1891 r., XXVII, zesz. 1); Obruczew („Izw. Imp. Rus. Geogr. Obszcz.” t. XXXI, 1895);

B. Szécheny „Die Wissenschaftlichen Ergebnisse der Reisen des Grafen B. Szécheny in Ostasien, 1877 —1880”.—2) pasmo górskie w Chinach południowych, ciągnące się półkolem z zachodu na wschód i dosięgające od 800 — 1000 m. wysokości. Leży na pograniczu między pro-wincyami chińskiemi Hu-Nan i Kiang-Si od strony północnej i Kwang-Tung od strony południowej; stanowi rozdział wód między systematami Jang-Tse-Kiangu i Hsi-Kiangu, którego dopływ lewy Kwei-Kiang połączony jest z Hsiang-Kian-giem, dopływem prawym rzeki pierwszej, kanałem przerzynającym góry N. — Stoki północne N-u obfitują w węgiel kamienny. Z przesmyków zasługuje na uwagę Mei-Ling, przez który prowadzi droga z m. Nan Hsiungu do Nan-Nga-nu, jest to najlepsza droga łącząca prowincye chińskie, południowe Kwang Tung i Kiang-Si.

Nantechildis, królowa Franków (* około r. 610 — f w r. 642). Rozpoczęła karyerę, jako służebna królowej Gomatrudy, żony Dagoberta I (ob.). Kiedy król odtrącił swą małżonkę, zarzucając jej niepłodność, żoną jego została w r. 632 N.—Po śmierci męża (638), sprawowała N. rządy nad Neustrazyą i Burgundyą w imieniu syna małoletniego, Klodoweusza (IL); zdaje się nawet, że rozpoczęła ona tę opiekę, pospołu z dworzaninem Aega, jeszcze za życia króla Dagoberta (634.)— Podania miejscowe przypisują N-ie wybitną zręczność w polityce i cnoty domowe.

Nantejski edykt, V Édit de Nantes, jest to akt regulujący stosunek Hugonotów (ob.) do państwa i Kościoła panującego, t. j. katolickiego we Fran-cyi, wydany d. 13 kwietnia r. 1598 przez króla francuskiego Henryka IV (ob.), celem: 1° uśmierzenia niepokojów i walk trzydziestopięcioletnich we Francyi, wywołanych różnicami wyznanio-wemi, a objętych w historyi nazwą „wojen religijnych” (ob. Wojny religijne) — 2° wcielenia w państwo i podania w zależność od króla potężnej organizacyi politycznej Hugouo-tów, tworzącej we Francyi niejako „państwo w państwie”; jest on nadto pierwszą na zachodzie udaną (podobnie jak w Polsce konfederacya Warszawska z roku 1573) próbą zapewnienia przez państwo tolerancyi religijnej i zrównania pod względem prawno - politycznym obywateli tego samego państwa, a różnych wyznań— i na tern właśnie polega jego znaczenie w dziejach nowożytnych. — E. n. z r. 1598 składa się z 129 artykułów (w ich liczbie 36 sekretnych) i 3 t. z w. brevets, które 1° w zakresie religijnym dozwalają Hugonotom a) odprawiać publicznie nabożeństwa w całej Francyi z wyjątkiem Paryża i jego okolicy w promieniu pię-ciomilowym, przyczem król pokrywa w części koszta utrzymania ich ministrów, t. j. duchownych,— w zamian za co Hugonoci muszą zwrócić zabrane dobra kościelne i dopuścić nabożeństwo kato-

16

gt.

ickie nawet w okolicach wyłącznie dotąd protestanckich i składać dziesięciny należne katolickiemu Kościołowi — b) odbywać synody i zgromadzenia gieneralne (assemblées), jednak tylko za pozwoleniem króla i w obecności jego komisarza — 2° w zakresie politycznym, przyznając im zupełne równouprawnienie z katolikami, dopuszczając ich do wszelkich urzędów i godności w państwie—tworzą po parlamentach, t. j. najwyższych trybunałach sądowych francuskich, izby zwane „chambres mi-parties'⁰, złożone w równej ilości z protestantów i katolików, dla sądzenia sporów między Hugonotami a katolikami — zostawiają im wreszcie szereg miast bezpieczeństwa (places de sûreté) — z nich najznaczniejsze La Rochelle, Sauraur, Montauban, Nîmes — w których stały na koszt państwa załogi złożone tylko z protestantów, lecz pod komendantami mianowanemi przez króla, stwierdzając tym sposobem zasadę zwierzchności króla i państwa nad organizacyą Hugonotów. — Opozycyę wybuchłą przeciw edyktowi w parlamentach (najgwałtowniejsza w paryskim) i po za parlamentami, udało się Henrykowi IV osobistym wpływem i zabiegami stłumić i doprowadzić do powszechnego uznania i zaregestrowania przez parlamenty owego edyktu, regulującego stanowisko Hugonotów francuskich na lat blizko 100, odwołał go bowiem, jako niby już zbyteczny, dopiero Ludwik XIV, d. 22 października r. 1685, po pozornie udanych próbach pozyskania Hugonotów dla katolicyzmu, najpierw przez ustępstwa (na synodzie w Charenton), następnie przez tego rodzaju środki represyjne, jak „dragonady” (t. j. kwaterowanie wojsk w miastach hugonockicb), powodowany z jednej strony prośbami ze strony katolików i przedstawieniami, że Hugonotów we Francyi już prawie nie ma, że więc edykt nan-tejski nie ma dla kogo istnieć, z drugiej strony, i to w wyższym stopniu, swojemi monarchistycz-nemi zapatrywaniami na istotę państwa, wedle których, wszyscy bez wyjątku poddani winni we wszystkiem, a więc i co do religii, stosować się do woli króla. — Następstwem odwołania edyktu była tłumna emigracya Hugonotów z Francyi; blizko 500 000 ludności, przeważnie rzemieślniczej, schroniło się przed prześladowaniem za granicę, do Hollandyi, Anglii i Niemiec.

Nanterre (Seine), gmina i miasto niedaleko od Sanint-Denis pod Paryżem, stacya kolei Paryż - Saint - Germain. Miasto, mające 5 056 mieszkańców (r. 1891), jest pięknie położone w pobliżu Sekwany, na lewym jej brzegu, u stóp wzgórza Mont-Valérien, zdobią je samo i otoczenie jego najbliższe liczne wille, w których latem mieszkają Paryżanie; posiada kilka fabryk chemicznych. Według podania tu miała się urodzić w r. 422 Ś. Genowefa (ob.), patronka Paryża.—N. jest osadą bardzo dawną, zwało się niegdyś Nemetodorum. Dnia 2 lipca r. 1815 zaszła tam potyczka między Francuzami a woj-

skiem angielsko-pruskim. — Corocznie w drugie święto Zielonych Świątek odbywa się w N. uroczystość wieńczenia i nagradzania dziewczyny z gminy pochodzącej, uznanej za najcnotliwszą i najgodniejszą ze wszystkich (Rosière de Nanterre). W pobliżu miasta znajduje się więzienie departamentalne.—Por. „Gr. Encyclopédie” (Lano i r a u 11) T. XXIV str. 726.

Nantes, miasto we Erancyi, stolica departamentu Loire Inférieure, dawna stolica Bretanii, leży pod 47° 13' szer. pół. i 1°33' dług. zach. od Greenwich, 5 m. nad poz. morza, o 52 km. od oceanu Atlantyckiego odległe, rozsiadło się na prawym brzegu i wyspach Loary, która się tu na 6 odnóg dzieli, przy uściu rzek Erdre i Sèvre Nantaise, stacya węzłowa dróg żel. Orleańskiej, zachodniej i skarbowych. Ma piękne pobrzeża (dług. 4 km), ze wspaniałemi budowlami, 20 mostów, okazałe place, m. in. Place Royale z piękną fontanną i Place Louis XVI z pomnikiem tego króla, ładne aleje spacerowe, jak Cours St.-Pierre, St.-André i Cours Cam-bronne z pomnikiem tego gienerała. Z kościołów, pomiędzy któremi jest jeden protestancki, zasługują na uwagę: katedra św. Piotra z wieku XV (wykończona w r. 1886) z pięknemi nagrobkami Franciszka II, księcia Bretanii (dłuta Michała Colomba z r. 1507) i gienerała Lamori-ci er e (ob.), dzieło Dubois z r. 1877);zbudowany w r. 1854, w stylu wieku XIII, kościół św. Mikołaja z nagrobkiem biskupa Fourniera i wieża, wysoka na 85 m., nakoniec kościół św. Krzyża z wieku XVII, w ostatnich latach odnowiony. Do ozdób miasta należą też jeszcze: wielki pałac książąt Bretanii (z r. 1466), prefektura (z r. 1763), ratusz z piękną kolumnadą, pałac sprawiedliwości (z r. 1853) z mouumentalnemi schodami i portykiem, giełda (z r. 1809), ozdobiona kolumnadą i posągami, teatr, jeden z najpiękniejszych we Francyi (z r. 1787), z imponującą fasadą, galerya obrazów, nowy gmach poczty i telegrafu, wielki skład towarów kolonialnych (Sa-lorges), passaż Pommerage. N. liczyło w r. 1891 115 608 (jako gmina 122 750) mieszk. — Przemysł rozwinął się w latach ostatnich i obejmuje budowę okrętów, przemysł metalurgiczny, przyrządzanie sardynek i innych konserw, rafi-nerye cukru, garbarstwo, malarstwo na szkle, farbiarstwo, fabrykacyę świec i mydła, towary chemiczne i farmaceutyczne, wyrób czekolady, manufakturę tytuniu, młynarstwo i w. in. Handel za to w czasach ostatnich podupadł, zwłaszcza zagraniczny, znaczną bowiem część jego , N. ustąpić musiało położonemu szczęśliwiej i dostępnemu dla wielkich statków portowi St. Na-zaire (ob.). Utrzymały się tylko na stopie dawnej stosunki z portami francuskiemi. Drugi port, położony niżej od N., Paimbeuf (ob.) jest zamulony i słabo odwiedzany. W celu ominięcia przeszkód na Loarze, zbudowano pomiędzy Pellerin a Paimboeuf kanał dla statków

morskich, długi na 15 kilom, (ukończony w r.

1892). Oprócz tego łączy N. z portem w Bre-ście kanał, długi na 368 kilom, (ukończony w r. 1842), który korzysta z wód rzek Erdre, Osac, Vilaine, Oust, Blavet i Aune. Marynarka handlowa N. liczyła przy końcu r. 1894, 287 okrętów, objętości 53 000 tonn. Port N., położony przy odnodze północnej Loary, pomieścić inoże 200 okrętów po 300 tonn. W r. 1894 wpłynęło do N. 331 okrętów, objętości 111672 tonn, opuściło zaś port 1070 okrętów o 148 270 tonnach. Do głównych artykułów handlu należą, przywóz: cukier kolonialny, zboże i mąka, kakao, budulec, kawa, konopie, oliwa, miedź, wino; z portów francuskich oprócz tego żelazo i stal, kamienie, sól i in.; wywóz: cukier, zboże i mąka, ołów, drzewo, skóry, ryby, wyroby metalowe, do portów zaś francuskich, oprócz tego przetwory chemiczne, wino, mydło i in. — Z zakładów naukowych posiada N. liceum, szkołę aptekarską, wielkie seminaryum, szkołę hydrograficzną. rzemieślniczą i handlową, liceum dla dziewcząt, instytut nauczycielek, konserwa-toryum muzyczne, instytut głuchoniemych, bibliotekę (100000 tomów), muzeum sztuki (przeszło 1000 obrazów i 300 rzeźb), archeologiczne, przyrodnicze, rzemiosł, handlu i żeglugi; oraz ogród botaniczny. Oprócz tego posiada miasto kilka towarzystw naukowych i użyteczności publicznej i liczne zakłady dobroczynne. N. jest siedzibą biskupa, trybunału, sądu handlowego i izby handlowej, giełdy towarowej, filii banku francuskiego, wielu konsulatów i wreszcie naczelnej komendy 11-go korpusu armii. Przedmieściami N. są Chanteuog (ob.) na zachodzie i Doulon (5 521 mieszk.) na wschodzie, — Za czasów celtyckich N. nazywało się Condivincum, za rzymskich Portus Namnetum i było znacz-nem miastem; w wiekach średnich burzyli je kilka razy Normandowie; było później stolicą hrabiów i książąt Bretanii, których większość tu jest po chowana. Dnia 13 kwietnia r. 1598 król Henryk IV ogłosił tu Edykt Nantejski (ob.), zapewniający protestantom we Francyi wolność sumienia, odwołany dnia 22 paźdżiernika r. 1685 przez Ludwika XIV. Za czasów wielkiej re-wolucyi N. ucierpiało znacznie wskutek wojny wandejskiej i okrucieństw osławionego J. Carrie-r a (ob.), również i wskutek zatamowania handlu. N. jest miejscem urodzenia Anny z Bretanii, La moricière’a i J. Verne’a (ob. te nazw.) — Por. Travers (1680 — 1750); „Histoire de la ville et du comté de Nantes” (Nantes 1844, 3 tomy); Mellier „Essai sur l’histoire de la ville et du comté de Nantes” (tamże 1872); Maillard „Nantes et le département au XIX siècle” (Nantes 1896).

Nanteuil Robert, sztycharz francuski (* około r. 1623 w Reims—f d. 9 grudnia r. 1678 w Paryżu). Syn kupca, otrzymał wychowanie staranne w mieście rodzinnem; wcześnie objawione zamiłowanie do sztuk plastycznych, a zwłaszcza do rytownictwa, nie było rozwijane ani przez wychowawców jego (Jezuitów, później Benedyktynów), ani też namiętnie stosowane przez niego samego. Przeznaczony do zawodu prawniczego, sztycharstwo uprawiał pobocznie, w czem dopomagał mu Mikołaj Regnesson, artysta sztycharz z Reims, którego siostrę N. później poślubił. Miłej powierzchowności, uzdolniony wszechstronnie (bo i wiersze okolicznościowe, na cześć dam zwłaszcza, pisywał), N. cieszył się uznaniem powszechnem i był rozrywany w towarzystwie. Z natury hulaszczo usposobiony i lekkomyślny, zawikłał się wkrótce w stosunki kompromitujące, które zmusiły go, prawie pokryjomu, opuścić miasto rodzimie. Przybywszy do Paryża bez środków do życia, bo i rodzina jego w owym czasie zupełnie podupadła majątkowo, jął się dopiero na seryo rysunku, jako środka utrzymania. Z początku za bardzo małe wynagrodzenie robił portrety rysunkowe i pastelowe studentów z Sorbonny, później na zamówienie członków parlamentu i otoczenia dworskiego, wykonywał sztychy na miedzi z własnych rysunków, aż wreszcie, gdy talent jego stał się głośnym i sława jego dotarła do samego tronu, uzyskał od Ludwika XIV brevet na 1000 franków pensyi rocznej i tytuł „rysownika i rytownika gabinetu Jego Królewskiej Mości” (1658). Odtąd rozrywany przez wyższe sfery stolicy, spędzał czas pomiędzy pracą zawodową, a rozrywkami towa-rzyskiemi. Rozrywka, a następnie hulanka pochłaniały go coraz bardziej; przebywał nietylko chętnie w kółku otaczającem pannę Scudéry, na której cześć pisywał wiersze, ale i w mniej wy-brednem towai zystwie, w nudnych ówczesnych gospodach paryskich (cabarets), tracąc nietylko czas, majątek, ale i zdrowie To też przedwcześnie umarł, bo zaledwie 52 rok życia licząc, a pomimo dużego zarobku z prac swoich, nie pozostawił żonie majątku żadnego. N. należy do najlepszych sztycharzy wogóle, a wszczególnośoi jest jednym z najwybitniejszych sztycharzy z okresu Ludwika XIV we Francyi, okresu najwyższego rozwoju tamże tej sztuki. We Francyi jest on nietylko jednym z najwybitniejszych artystów owego czasu, ale zarazem najpierwszym wielkim artystą sztycharzem, który toruje drogę innym; pod jego kierunkiem wykształcił się np. Edel inek (ob.). Obsj pracowali w świeżo ufundowanym (1667) zakładzie królewskim Gobelinów, będącym niejako przybytkiem akademickim sztycharstwa. Ludwik XIV poznał się od-razu na talencie wybitnym N-a i nietylko darzył go łaskami swemi, ale za jego, zdaje się, wstawiennictwem, wyzwolił sztycharstwo z więzów legalnych, któremi dotąd było krępowane, zaliczając je edyktem z r. 1660 (Edit de Saint-Jean-de-Luz), w poczet „sztuk wyzwolonych” (art libéral), i głosząc, że odtąd sztycharze mogą swobodnie uprawiać swoją sztukę, „nie podlę-

gając żadnym innym prawom, prócz tych, które nakłada na nich własny ich geniusz”. Otóż taki geniusz posiadał rzeczywiście N. i ów to geniusz jego kazał mu panować nad przedmiotem swoim, stąd ta prostota, ten spokój które cechują prace jego. N. nie używa żadnych efektów, nie uwydatnia wirtuozostwa swej techniki, panuje zawsze nad przedmiotem i zdaje się ukrywać mistrzowstwo swej ręki; ale właśnie ta harmonia czyni dzieła jego utworami klasycznemi.

pszych, N. portretował między innemi i to kilkakrotnie: Le Telliera, kardynała Mazarinie-go, Annę Austryaczkę, królowę matkę; jednokrotnie: Riche li eu go, kanclerza uniwersytetu paryskiego, Piotra Lalemanta, Jakóba de Coigneux, słynnego księdza Michała de Ma roles, królowę szwedzką Kry s ty nę, a także Ludwikę Maryę, królowę polską i szwedzką. Rzadki ten sztych, wykonany podług obrazu Justa Sutermansa, nosi datę r. 1653, wysokości 214 milim. a szerokości 157 milim. Por

tret samego N-a podług własnego jego rysunku, sztychował Gerhard Edelinck. —Por. Robert Dumesnil. „Le Peintre-Graveur français” (Paryż 1835 — 71); „Le magazin pittoresque” (Rocznik 1859, za miesiąc październik); Georges Daplesis „Histoire de la gravure en France” (Paryż 1861); Ch. Loriquet „Robert Nanteuil, sa vie et son oeuvre” (Paryż 1885 in 4-o); Charles Le Blanc „Manuel de l’amateur d’estampes” (Paryż 1854 — 1890); V-te Henri Delabord „La Gravure” (Paryż, bez

s. s.

Nanteuil Celestyn, malarz i litograf francuski (* w r. 1813 w Rzymie—f r. 1873 w Mar-lotte). Kształcił się w paryskiej Szkole Sztuk Pięknych, oraz w pracowni Langlois; wkrótce jednak porzucił studya klasyczne i oddał się całą duszą kierunkowi romantycznemu. Kierunek ten odbił się głównie w rysunkach, sztychach i litografiach, któremi ozdabiał w latach od 1846 do 1856 wydania ilustrowane dzieł Wiktora Hugo, Aleksandra Dumasa i Teofil a Gau-tiera). Jako ilustrator dzieł, odpowiadających zwłaszcza jego zamiłowaniu gotycyzmu, N. dał dowody bogatej i niewyczerpanej wyobraźni swojej.— N. zwykł był ilustracye swe ozdabiać ornamentyką w motywach architektury gotyckiej; ornameutyka ta nader charakterystyczna, odbija najczęściej wzory katedry Nôtre - Dame paryskiej, ulubionego przezeń zabytku architektury średniowiecznej. N. ilustrował także utwory muzyczne Hipolita Monpeau i „Ewangielie” Bidy. O ilustracye jego ubiegano się w swoim czasie; jako malarz mniejsze miał uznanie, bo też i obrazy jego (Źródło, Promień słońca, z r. 1848; Winnica z r. 1853; Urodzenie, Szał z r. 1859; Wiosna z r. 1863 i wiele innych), nie noszą na sobie tych cech oryginalności i prawdziwego talentu, które artysta ten rozwinął w kierunku ilustracyjnym. Od r. 1867 N. był dyrektorem Szkoły Sztuk Pięknych w Dijon i konserwatorem muzeum tamtejszego.—Por. Teofila Gautier „Histoire du romantisme” (Paryż

s. s.

Otóż portrety jego, są na pierwszy rzut oka za zimne, zbyt spokojne, ale przy bliższem wniknięciu w rysunek i technikę ich, wyrastają w oczach widza, w coraz silniejsze, coraz charakterystycz-niejsze typy ludzkie, pełne prawdy i wyrazu, pełne podobieństwa duchowego odtwarzanych postaci; z drugiej zaś strony technika w ich odtwarzaniu, tak prosta, spokojna i ;niepowikła-na na pozór, w szczególności przedstawia się jako bogata skala środków użycia rylca, skala wybornie zawsze stosowana do natury przedmiotów odtwarzanych.—N. był przedewszystkiem portrecistą, i to znakomitym portrecistą, słynne daty), portrety jego rylca, jak np. Turenna, prezydenta Pompoma de Belièvre, Van Steen-berghena, przezwanego „adwokatem Hollan-dyi”, Piotra de Maridal, Franciszka de Lamothe le Vay era, Loreta, marszałka de Castelnau, ministra Colberta, księcia Orleańskiego wreszcie, który pozował przed nim 11 razy, i którego tyleż sztychów rylca N-a istnieje, są prawdziwemi arcydziełami sztychar-stwa portretowego, a ich twórcę zaliczyć należy do najlepszych, najsubtelniejszych znawców fi-zyonomii ludzkiej. Każdy niemal portret sztychowany przez niego, był przedtem jaknaj staranniej wystudyowauy w szkicu. Szkice takie, właściwie rysunki, najpiękniej robione trzema ołówkami i wzmacniane tu i owdzie pastelem, dowodzą tej sumienności jego. Szkice te, są nader cenne-mi zabytkami i dziełami wysokiej wartości artystycznej, że wspomnę tylko dwa pastele znajdujące się w muzeum jego miasta rodzinnego, w Reims; jeden przedstawia Katarzynę Bernard, a drugi popiersie nieznanego mężczyzny.

1874).

Ten drugi zwłaszcza, świeżo nabyty do muzeum z podpisem i datą (1662), jest niezrównanej piękności. Pozostałość artystyczna N-a wynosząca 234 sztychów, jest właściwie kollekcyą portretów, bo w tej liczbie dzieł jego, tylko 17 sztuk ma za przedmiot tematy religijne i winiety, a pozostałe 217 są portretami. Właściwością ich charakterystyczną jest także unikanie rąk; są to przeważnie popiersia z rękami schowanemi, z całej liczby portretów przez niego wykonanych, tylko dwa posiadają obie ręce, a 6 po jednej.

Zbiór kompletny portretów N-a, jest rzeczą na-    Nanteuil - le-Haudouin (Nantalium Hil-

der rzadką, o ile wiemy, tylko Biblioteka Naro- duim), miasto we Francyi, w dep. Oise, stacya dowa paryska, posiada taki zbiór w pięknych dr. żel. północnej; 1526 mieszk. Posiada szcząt-odbiciach. Prócz wymienionych wyżej osób, któ- ki wspaniałego zamku, zbudowanego w wieku rych sztychy zaliczają powszechnie do najle- | XVI przez Henryka de Lenoncourt, zbu-

rzonego za czasów wielkiej rewolucyi i kośoiół z wieku XIII, niegdyś ufortyfikowany.

Nantokit, minerał. Zbity, ziarnisty, w wąskich żyłkach i wtryśnięty. Skupienia czasami wykazują łupliwość kostkową. Twardość 2, ciężar właściwy 3.93. Bezbarwny i przezroczysty lub biały. Sztucznie odtworzony, krystalizuje się w postaciach tetraedrycznych, układu regularnego. Chemicznie jest bezwodnym chlorkiem mie-dziawym CuCl, zawiera 64°/₀ miedzi i 36°/₀ chloru. Na powietrzu po części przechodzi w atakamit. Rozpuszcza się w kwasie solnym, azotowym i amoniaku. Na węglu, w płomieniu dmuchawki, topi się i barwi płomień na niebiesko. Wystę-

z. w.

Red.

Red.

Red.

puje w Nantoko (Chile).

Nantua, miasto we Francyi, stolica okręgu w departamencie Ain, 480 m. nad poz. morza, w dolinie, wśród gór Jura, nad jeziorem N. (144 hektarów), przy drodze żel. Lyońskiej, ma dawne opactwo w stylu romańskim, kolegium i izbę rolniczą; ludność zajmuje się przeważnie tokarstwem i handlem; 2 599 mieszk. (r. 1891).

Nantuaci (Nantuatae s. Nantuates) lud szczepu celtyckiego, osiadły w Alpach, w dzisiejszym kantonie szwajcarskim Vaud, nad jeziorem Gienewskiem; wspomina o nich Jul. Cezar i gieograf Str ab on.

Nantucket, wyspa u wybrzeży wschodnich stanu Massachusetts, w Ameryce północnej, o 25 kim. na południe od półwyspu Cap Cod oddalona, zajmuje 130 klm. Q przestrzeni i liczy (w r. 1890) 2268 m-ców, trudniących się rybołówstwem. Po upadku (od r. 1846) połowu wielorybów w tych okolicach, znacznie N-u zmniejszało się z roku na rok. Obecnie nabiera coraz większej wziętości jako letnisko. Wyspa stanowi hrabstwo oddzielne.

Nantwich, miasto angielskie w hrabstwie Chester, nad rz. Weaver i kanałem łączącym Liverpool z Birminghamem, na północno-wschód od miasta głównego hrabstwa, liczy (r. 1891) 7412 m-ców i ma starożytny kościół gotycki (z XIV w., restaurowany przez Scotta) i dosyć rozwinięty przemysł rękawiczniczy, szeweki, jedwabny i szklany. Niegdyś były tutaj wielkie warzelnie soli.

Nanus albo Nannus (gr. vàvoç lub vàvvoç), po łac. właściwie pumilio, t. j. karzeł (ob.). Rzymianie bogaci lubili trzymać w domach swych karłów, jako osobliwość zabawną; używano ich też na scenie do wystawiania p antom in (ob.) Zamiłowanie to doprowadziło nawet do tego, że starano się wytwarzać karły sztucznie, tamując sposobami różnemi rozwój i wzrost ciała dzieci. Dzieje przechowały nam nazwisko karła Julii, córki cesarza Augusta, zwał się Co no pas, a wzrost jego dosięgał podobno tylko 2ł/₂ sto py. — Nad karłów drobnych tylko, ale dobrze zbudowanych, przekładali Rzymianie potwornych, garbatych, lub wogóle odznaczających się brzydotą, więc karłaków (ob.), zwano takich morio-nes, uczono ich tańca oraz sztuczek gimnastycznych i zabawiano się ich niezdarnością. Cesarz Do miej an (ob.), używał ich nawet do walk w cyrku, każąc im się bić z niewiastami. — W wykopaliskach pompejańskich i innych, znaleziono stosunkowo dość wiele posążków bron-zowych i glinianych, wyobrażających te istoty potwornie ułomne; nie należy ich nigdy brać za jedno z chłopcami małemi (pueri minuti), trzy-manemi także dla uciechy i zabawy w domach zamożnych w Rzymie starożytnym. — Porów. Lübker „Reallex. des klass. Altertum” (wyd. 7 str. 808).

Nanzig, nazwa stolicy Lotaryngii, Nancy (ob.), wymyślona przez Niemców - szowinistów, pragnących i to miasto francuskie zagarnąć w r. 1871 na rzecz cesarstwa Niemieckiego. Jest to wymysł czczy rozwydrzonej pożądliwości niemieckiej, na niczem nie oparty. Nancy w niemczyźnie średniowiecznej nazywano zawsze Nanse, nigdy zaś N.

Nao, nazwa dwuch przylądków: 1) na półwyspie Apenińskim, u wejścia południowego do zatoki Tarenckiej, niedaleko od Cotrone, (Promunturium Lacinium starożytne), z resztkami kolumn świątyni niegdyś rzymskiej na cześć Junony (stąd też Capo Colonne); 2) na półwyspie Pirenejskim, na południe od Walencyi, w pobliżu Javei, naprzeciwko wysp Pityuskich, najbardziej wysunięty do morza Śródziemnego cypel południowy zatoki Walenckiej (Cabo de la Nao).

NaogeorgUS Tomasz (właściwie KircIi-me y er), poeta łaciński i pamflecista protestancki (* r. 1511 w Hubelsehmeis—f r. 1563 w Wies-loch); uczył się filologii i teologii w Tybindze; w r. 1535 został pastorem w Sulzy; w r. 1541 przeniósł się do Kabli, później był pastorem w Kaufbeuren, Kempten, Bazylei, Stuttgarcie, pod koniec w Badeńskiem. Z pism jego nacechowanych wielkim zapałem dla osoby Lutra (ob.) i nieubłaganą, granice wszelkie przekraczającą nienawiścią przeciw Rzymowi, zasługują na wyróżnienie: dramat „Pammachius” (Wittenberg 1538; przekład niemiecki Justusa Ma-niusa p. n. „Vom Papsttum”, Wittenberg r. 1539 i trzy inne); „Incendia seu Pyrgopolini-ces” (Wittenberg 1541; trzy przekłady niemieckie, m. in. „Der Mortbrandt” 1541); „Mercator seu Judicium” (1540; po niemiecku „Der Kaufmann” 1540), jedna z lepszych komedyj z w. XVI; poemat satyryczny „Regnum papisticum” (Bazylea 1553, po niemiecku 1555). Słabsze znacznie są jego utwory na tle biblijnem: „Ha-manus”, „Eieremias” i „Judas Iscariotes”, również na język niemiecki przełożone.

Naos, część wewnętrzna świątyni greckiej (ob. Świątynia).

Napa, miasto w Stanach Zjedn. Ameryki Półn., w Stanie Kalifornii, w hrabstwie tegoż imienia, w żyznej dolinie rzeki Napy, wpadającej

cf*

szlacheckiej pięć piór strusich, białych. Nadany N. Mikołajowi Napadz i e w icz o wi Więckowskiemu, rektorowi uniwersytetu lwowskiego, w d. 18 kwietnia, r. 1835 przez Ferdynanda I, cesarza au-stryackiego.—Poczet szl. galicyjskiej; Ostrowski; Hep-ner; Rietst ap „Armorial général”.

Napair, matematyk, ob. N a-p i e r Jan.

Dr J. P.

Dr J. P.

Naparstek, sprzęcik znany powszechnie, wkładany na palec średni ręki prawej podczas szycia, służący do zabezpieczenia palca od ukłuć końcem tępym igły w czasie wpychania jej w przedmioty zszywane. — N-i dziszejsze miewają postać, albo kubeczków małych, w dnie nieco węższych, nakrywających zupełnie koniec palca, albo też pierścieni stosunkowo bardzo szerokich, nieco stożkowatych; powierzchnia ich wewnętrzna jest zawsze gładka, zawnętrzna zaś pokryta całkiem prawie dołeczkami drobnemi, zapobiegającemi usuwaniu się igły popychanej. N-ów pierścieniowatych, żelaznych krawcy tylko używają zwykle, osoby inne kubkowatych. — N-i, nieomal takie same jak dziś, używane były już w Starożytności i w Wiekach średnich, z tą różnicą wszakże, iż dawne mniej miewały do-łeczków na powierzchni zewnętrznej. N-i starorzymskie miały postać stożkowatą, ściętą, albo też oliwkowatą, wyrabiano je z metalu i z kości słoniowej, lub zwyczajnej. W wieku XIV, ery naszej, ozdabiano je nieraz herbami właści-

do zatoki S. Francisco; posiada zakład dla obłąkanych, mieszk. liczy 4395 (1890); handel ożywiony, wywóz pszenicy, owoców i wina.

z Napachania Antoni, ob. Antoni z Napachania.

Napadziewicz, herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękitnem pół-księżyc złoty, a nad nim trzy takież gwiazdy sześciopromien-ne. Nad hełmem w koronie

Fig’. 53. Napadziewicz, herb.

Napajedla (Napajedly), miasto okręgowe na Morawach, na granicy Han y (ob.), równiny morawskiej, na brzegu lewym Morawy; ma 605 domów i liczy (w r. 1900) 3 769 mieszk. a w tej liczbie tylko 85 Niemców, 2 Polaków i 46 innych narodowości. Stacya kolei Ostrokowice-Wy-zowice, ma pocztę, telegraf, kościół pod wezwaniem św. Bartłomieja, w r. 1712 założony, i klasztor sióstr św. Krzyża (od r. 1874). Cukrownia, tartak, cegielnia, browar i wielki młyn wodny; fabryka posadzek i ubrań. Miasto oświetlone elektrycznością. Ludność trudni się głównie rolnictwem (256 gospodarstw) i rzemiosłem (164 rzemieśln.), zwłaszcza stolarstwem. Miastem zostały N. na mocy postanowienia ces Franciszka Józefa z dnia 13 listopada r. 1898. Kroniki pierwszy raz wspominają o N-ch pod r. 1344, w którym cesarz Karol IV udzielił m-com przywileju żeglugi wolnej po Morawie. Przywilej ten następnie często potwierdzali monarchowie: Zygmunt w r. 1421, król Łady sław w r. 1457 i Władysław w r. 1496. W roku 1733 cesarz Karol VI nadał miaBtu przywilej na 4 targi doroczne.—Por. V. Prasek „Pameti inest. N-el.” (Międzyrzec w Czechach, r. 1882). Okręg sądowy N-i liczył w r. 1890 domów 4807 i 26 309 mieszk., w tej liczbie tylko 235 Niem ców, reszta Czesi.

Napar (Infusum cum humore fervente para-tum), postać leku, tym głównie różniąoa się od nam oku (ob.), że sporządza się ją za pomocą wody nie zimnej, lecz wrzącej. Jest to wyciąg przygotowany ze środków suchych, roślinnych (liści, kwiecia, korzeni, kory), rozdrobionych na leżycie, naparzonych ukropem i trzymanych następnie w ciągu minut 15-u w naczyniu szczelnie nakrytym, poczem odcedza się płyn, a po ostudzeniu przesącza się cedzonkę. Lepszy jeszcze sposób sporządzania N-u jest następujący: leki suche, rozdrobione umieszcza się w puszce cynowej, nalewa się na nie ilość odpowiednią wody zimnej, a następnie, zamknąwszy puszkę szczelnie, wstawia się ją na kwadrans do wody wrzącej, poczerń dla ostudzenia przenosi się ją do zimnej, w której ostyga. Po odcedze-niu i przesączeniu płynu już zimnego, wedle potrzeby, dodaje się jeszcze leków innych. — Stosunek najzwyklejszy leków suchych do wody bywa 1:10.—Szczegóły dokładniejsze podaje każda farmakopeja.

Naparo-odwar (Infuso - decoctum), postać leku, różniąca się tym od naparu (ob), że środki lekarskie, po nalaniu na nie kipiątku, w puszce cynowej wstawiane bywają jeszcze na §■ godziny do wody wrzącej, w której się zagotowu-ją, oraz, że się je cedzi i przesącza jeszcze w stanie gorącym i następnie dopiero studzi. Dawniej leki tego rodzaju wygotowywano na ogniu otwartym, w naczyniach bez przykrywek, co jednak słusznie teraz jest zaniechane. Do ce-dzonki ostudzonej dodawane bywają dopiero istoty lecznicze inne, rozpuszczające się w niej. Czasem N.-o-y przygotowywane bywają i w ten sposób, że z część leków roślinnych, suchych sporządza się odwar (ob.) i nim nalewa się na gorąco część druga leków innych, również roślinnych, sporządzając z nich w ten sposób napar właściwy, sposób ten wszakże nie zasługuje na zalecenie. N.-o-y, zarówno jak napary i odwary właściwe, obecnie coraz rzadziej używane bywają, ponieważ wobec postępu znacznego chemii, wymierzanie dawek istot roślinnych, rzeczywiście skutecznych, daleko łatwiej i pewniej osiągnięte być może za pomocą rozpuszczania ich w płynach odpowiednich.—Szczegóły dokładniejsze znaleźć można w każdej farmakopei.

Rod.

S. Drz.

8tr. 757).

Napier (czyt. nepjer), miasto główne okręgu Hawkesbai, na wyspie Nowej Zelandyi (ob.), na wybrzeżu wschodniem, nad zatoką tegoż miana. Jest stolicą biskupa anglikańskiego, ma olbrzymią katedrę w r. 1888 zbudowaną, i liczy (w r. 1891) 8 341 m-ców. Punkt wyjścia kolei żelaznych do Wellingtonu i Nowego Plymouthu. Przystań leży na przedmieściu Port Ahuriri i ześrodkowuje w sobie cały handel morski pro-wincyi, W roku 1893 wywóz (produkty rolne, a głównie wełna) wynosił 20 038 250 fr., a przywóz 5 010925 fr.

cielek. Najozdobniejsze wyrabiano w wieku XVI, zastępując często dołki płaskorzeźbą w kwiaty, gałązki i t. p. Pod koniec wieku XVI zaczęto je zdobić na obwodzie dolnym napisami stosowne-mi, które czasy owe lubiły umieszczać na przedmiotach najróżniejszych, do użytku codziennego służących. Wtedy też nastał, naprzód we Fran-cyi, zwyczaj dodawania N-ów ozdobnych i cennych do wyprawy panien za mąż wychodzących; zwyczaj ten trwał również dalej w wiekach XVII i XVIII. Około r. 1684 słynął szczególnie z*wy-robu N-ów pięknych i drogich, złotnik hollen-derski Mikołaj Benschotteu. W wieku XVIII zaczęto N-i wyrabiać z modnej wówczas porcelany, lecz z powodu ich nietrwałości zaniechano tego niebawem. — Dziś pospolicie używa się N-ów żelaznych, mosiężnych, srebrnych i rzadziej z kości słoniowej lub materyału innego; srebrne nieraz zakończone bywają denkiem ka-miennem, najczęściej z krwawnika soczewkowa-to wypukłego, wygładzonego, lecz pokrytego również dołkami.

Naparstnica, roślina Ob Digitalis.

Napata, po grecku m Nawara, starożytna, znaczna stolica Etyopii, położona u stóp góry Barkal, poniżej czwartego wodospadu Nilu, w języku etyopskim także Merna zwana, stąd dzisiejsza nazwa drobnej osady, na rozległych ruinach odwiecznych założonej, Merani, powstała; miano sąsiedniego Meröe (ob.), do tego samego źródła odnieść należy. Od r. 1550 przed Chr. pod panowaniem egipskiem, występuje N. od r. 1000 przed Chr. jako stolica państwa samodzielnego. Od czasów podbicia Etyopii przez Persów, pod wodzą Kambyzesa w r. 524przed Chr., traciło to miasto coraz więcej na znaczeniu, a dopiero pod koniec republiki rzymskiej wyniosła je królowa Kandake znowu do godności rezydencyi, aż w r. 23 przed Chr. zburzone zostało przez legiony C. Petroniusa do szczętu. Stanowiło ono najwięcej ku południu wysunięty punkt Afryki, do którego Rzymianie dotarli. Szpiegowie cesarza Nerona znaleźli na tem miejscu nieznaczną tylko mieścinę. Według źródeł wiarogodnych, były niektóre świątynie miasta tego w żywej skale wykute, a pochodziły z czasów króla etyopskiego Ta hr a ko, którego Pismo Święte pod nazwą Tir haka wspomina. — Por. Strabon XVII 720, 820, i nast. Pliniusz „Nat. Hist.” (VI 29, 33).

Napeir, matematyk, ob. Napier Jan.

Napias Henryk (* w Sézanne [Marne] d. 7 marca r. 1842), lekarz. Kształcąc się w Paryżu, należał do najgwałtowniejszych przeciwników cesarstwa między młodzieżą uniwersytecką, ówczesną. W r, 1861 stał w gronie założycieli pism: „Jeune France” i „Jeunesse”, oraz był współpracownikiem wydawnictw rewolucyjnych „Mouvement”, „Qui-vive” i łagodniejszego „Europę littéraire”. W r. 1863 wstąpił do służby zdrowia marynarki francuskiej i odznaczył się w r. 1865 podczas cholery panującej nagminnie na wyspie Guadelupie. Po powrocie do Paryża, w r. 1871 obronił rozprawę p. n. „Essai sur la fièvre pernicieuse algide” i otrzymał dyplom doktorski. Od czasu tego poświęca się wyłącznie prawie hygienie. W r. 1877, wraz z kilku iunemi lekarzami wybitnemi, założył „Société de médecine publique et d’hygiène professionelle”; w towarzystwie tym sprawował później urząd sekretarza głównego. Oddawszy się służbie zdrowia publicznego, osiągnął w niej stanowisko urzędowe niepoślednie. N. jest członkiem Akademii medycznej paryskiej, członkiem Akademii Umiejętności i oficerem legii honorowej, od roku zaś 1898 zajmuje urząd dyrektora Assistance publique. — Z prac jego bardzo licznych i w treść bogatych, odnoszących się bez wyjątku do hygieny i służby zdrowia publiaznego, wymieniamy tu: „Manuel d’hygiène industrielle” (Paryż 1882); „L’étude et le progrès de l’hygiène en France de 1878 — 1882” (tamże 1882, wspólnie z A. Marti na u); „Les hôpitaux d’isolement en Europe” (tamże 1888, odb. os. z „Revue d’hygiène”); „Hygiène hospitalière et assistance publique” (tamże 1889 [wspólnie z A. Mar tin a u]); stanowi T. V dzieła A. Roch ar ta p. n. „Encyclopédie d’hygiène”).—Por. Lamiraulta „G. Encyclopédie” (T. XXIV

Dr J P.

Napier (Napeir, Nap air, Neper) John baron of Merchiston, matematyk szkocki (* r. 1550— f r. 1617) odbył, jako młody człowiek, podróż naukową po Niemczech, Francyi i Włoszech i powróciwszy z niej w r. 1571, osiadł na stałe w swoim zamku szkockim. Poznawszy dzieła Regiomontana, Kopernika, Van Lansber-gea, Pitiscusa i innych, oddał się samodzielnym studyom matematycznym. Należy mu się sława wprowadzenia do nauki rachunku loga-rytmów (ob.), jakkolwiek źródło samego pomysłu tkwi w pracach jego poprzedników Stif-fela i Biirgi. Dzieło, w którem odkrycie swoje przedstawił N. światu naukowemu, nosi tytuł: „Mirifici logarithmorum canonis Descriptio, ejusque usus in utraque trygonometria; ut etiam in omni logistica mathematica amplissimi, fa-cillimi et expeditissimi explicatio” (Edynburg 1614, in 4-0 str. 156; wydania następne .1619, 1620, 1658 (wraz z dziełem Constructio

1807, 1857). Daje w tem dziele N. genezę wojska, służył pod lordem Moira, walczył w Ir-i własności logarytmów, tablicę logarytmów liczb landyi Portugalii i Hiszpanii (1808 — 11), gdzie i wstaw; właściwą zaś teoryę i metodę otrzymy- odznaczył się męstwem, w Ameryce (1813) i Fran-wania logarytmów podaje w ogłoszonem po je- cyi (1815). W r. 1822 mianowano go rezyden-go śmierci przez syna w r. 1619, dziele ncszą- tem na Cefalonii; zarządzał wyspą tą umiejętnie cem tytuł: „Mirifici logarithmorum Canonis Co u- i obdarzył ją siecią dróg. Dopomagał nieraz ra-structio, et eorum ad naturales ipsorum ha- dą rządowi greckiemu, który mu nawet propo-bitudines, unacum appendice, de alia eaque prae- nował objęcie dowództwa nad częścią wojska, stantiore logarithmorum specie condenda etc. N. jednak odmówił. W r. 1830 zaszły nieporo-Una cum annotationibus... D. Henrici Briggii” zumienia pomiędzy N-em, a komisarzem naczel-(Edynburg 1619, in 4-o, str. 68). Wydania na- nym na Cefalonii, F. Adamem; N. podał się stępne 1620, 1658, 1895 i 1899. To ostatnie do dymisyi. Zajął się wtedy studyami wojsko-wydanie angielskie (Edynburg i Londyn) in 4-o, wemi, ekonomicznemi i polityką. W r. 1839 str. 169, obejmuje: „Constructio”, Dodatek Hen- otrzymał dowództwo w Północnym okręgu woj-ryka Briggs a, twierdzenia trygonometryczne, skowym w Anglii. W r. 1841 wyjechał do In-noty do trygonometryi przez Henryka Brigg- dyi, gdzie wkrótce otrzymał dowództwo naczel-s a, noty tłómacza (W i 11 ia m Rae Macdonal- ne nad wojskami w Sindzie i Beludżystanie da), wreszcie katalog dzieł N-a. Nadto N. jest i przez świetne zwycięstwa pod Miani (d. 17 lu-autorem trzech innych dzieł, z których jedno, tego r. 1843) i Haidarabadem (d. 24 marca r. stanowiące najwcześniejszą jego pracę pod n.:    1843) złamał potęgę emirów Sindu, poskromił

„A plaine discovery of the whole revelation of Beludżów i Sind do posiadłości angielskich przy-St. John, etc.”, zostało wydane w Edynburgu łączył. Zajął się następnie zorganizowaniem za-w r. 1593, ponownie w latach 1594, 1611, 1645, rządu cywilnego kraju. Zwycięstwa N-a wywo-w przekładzie na duński w Middelburgu, w r. łały wielki zapał w Anglii; przyjmowano go też 1600, 1607, na francuski w la Rochelle 1602, owacyjnie po powrocie w r. 1848. W r. 1849 1603, 1605, 1607, na niemiecki w Gera w r. wrócił do Indyi i zajął się reorganizacyą wojsk 1611, 1615, 1627. Dwa inne, wydane po śmier- krajowych, nie mógł się jednak pogodzić z gu-ci autora, są treści matematycznej. Pierwsze bernatorem gieneralnym, w r. 1850 podał się z nich p. t. „Rab do 1 ogiae seu numerationis do dymisyi. Ostatnie lata życia spędził w po-libri duo etc.” (Edynburg 1617), zawiera wy- siadłości swej pod Portsmouthem, zajęty pracami kład sposobów, ułatwiających wykonywanie ra- naukowemi i literackiemi. Napisał dosyć dużo chunków arytmetycznych przy pomocy t. zw. jak oto: „Memoir on the roads of Cephalonia” laseczek (pręcików) i innych sposobów me- (Londyn 1825); „The Colonies” (1833); „Coloni-chanicznych; obejmuje też między innemi przy- sation, particularly in Southern Australia” (1835); kład t. zw. mnożenia skróconego i rachunek „Remarks on military law” (1837); „Lights and ułamków dziesiętnych. Ostatnia praca, pozosta- Shadows of military Life” (1840); „Defects, ci-wiona w rękopisie, p. n. „De arte logis tica vil and military, of the Iudian Government” Joannis Neperi Merchistonii baronis libri duo, (1853), „William the Conqueror” (1858), powieść qui supersunt”, wydana została w roku 1839 historyczna i w. in.—E. Green w r. 1850 i J. w Edynburgu przez Marka Napiera. Są Mawsonwr. 1854, ogłosili drukiem pozosta-w tem dziele dwa traktaty; pierwszy z nich sta- łe po nim papiery.—Postawiono mu pomniki w ka-nowi właściwą Ars logistica i obejmuje: ra- tedrze św. Pawła i na Trafalgar Square w Lon-chunek wspólny wszystkim rodzajom wielkości, dynie—Por. W. Napier Bruce „Life of Char-rachuuek arytmetyczny i logistykę gieometrycz- les Napier” (1855); W. F. Butler „Life of ną, przez którą N. rozumie wyciąganie pierwia- Charles Napier” (1890); Holmes „Four famo-stków z liczb, nie będących zupełnemi potęgami, us soldiers” (1889); W. Mac-Coll „The career Traktat drugi, poświęcony algiebrze, obejmu- and conduct of sir Ch. Napier” (1855); Mac je wykład, odpowiadający treści dzisiejszej al- Dougall „General Napier as conqueror and giebry elementarnej, wraz z rozwiązywaniem governor of Scinde” (1860). równań. O dziełach N-a pisali między inne- Napier, Sir Wilhelm Franciszek Parni Biot w „Journal des Savants” w r. 1835 tryk, gienerał angielski (* w Celbridge d. 17 gru-i Gravelaar w rozprawach Akademii amster- duia r. 1785—f w Londynie d. 10 lutego r. 1860), damskiej w r. 1899. U nas Brożek w swojej brat Karola Jakóba N-a (ob.). W bardzo mło-arytmetyce („Arithmetica integrorum” 1620) po- dym wieku wstąpił do wojska, służył pod Janem święcił rozdział osobny (XVI, de virgulis) Moorem, w r. 1808 wysłany został do Hiszpanii, rachunkowi za pomocą laseczek N-a (ob. Ne- Tam i w Portugalii odznaczył się wielkiem męstwem pera laseczki).    s-d. j zdolnościami wojskowemi; dosłużył się stopnia

Napier, Sir Karol Jakób, gienerał angiel- pułkownika, liczne jednak rany, odniesione na ski (* w Londynie d. 10 sierpnia, r. 1782—f pod półwyspie, zniszczyły jego zdrowie tak, że w r. I ortsmouthem d. 29 sierpnia r. 1853). Był sy- 1815 opuścić musiał służbę czynną. Zajął się nem pułkownika, w r. 1794 zaciągnął się do wtedy malarstwem i rzeźbą, pisywał o rzeczach

wojskowych do czasopism, zawarł stosunki z pisarzami wybitnemi; wreszcie postanowił napisać historyę wojny w Hiszpanii. Zbadał dokładnie wszystkie znane wtedy źródła, zasięgał iuforma-cyi od marszałka Soulta i Wellingtona, który pozwolił mu skorzystać z całej korresponden-cyi Józefa Bona partego, pochwyconej w Vit-torii. Dzieło to „History of the Peninsular War” (Londyn 1828—40, 6 tomów), wzbudziło zaciekawienie ogólne i zjednało wielkie uznanie dla autora; przełożono je na języki: hiszpański, włoski, niemiecki i francuski; napisane jest bezstronnie

1    bardzo dobrze, w Anglii stało się klasycznem. W r. 1841 N. otrzymał stopień gienerała-majora, w r. 1842 mianowano go gubernatorem Guerne-sey; na tem stanowisku zreformował całą admi-nistracyę cywilną i wojskową wyspy. W r. 1848 opuścił to stanowisko. Puścizna literacka po nim jest bardzo znaczna. Oprócz dziejów wojny na półwyspie, które doczekały się wielu wydań, napisał: „The conquest of Scinde” (Londyn 1845,

2    tomy), „History of sir Charles Napiers administration of Scinde and campaign in the Cu-tchee Hills” (Londyn 1851), „The life and opinions of general sir C. J. N.” (Londyn 1857, 4 tomy). Pomnik jego, dłuta Adamsa, znajduje się w katedrze św. Pawła w Londynie.— Por. Bruce „Life of general sir W. J. P. N.” (Londyn 1864, 2 tomy); J. Carron „Wiliam Napier” (w „Correspondant” 1868)

Napier, Sir Karol, admirał angielski (* d. 6 marca r. 1786 w Falkirk w Szkocyi—f d. 6 listopada r. 1860), krewny poprzednich, wstąpił w r. 1799 do marynarki, odznaczył się w wojnie z Francyą, w r. 1809, po bitwie pod Gwadelupą, otrzymał stopień kapitana, wkrótce potem przeniesiono go na pół żołdu. Wyjechał wtedy do Portugalii i uczestniczył, jako ochotnik, w wojnie na półwyspie Pirenejskim. W r. 1811 mianowano go dowódzcą fregaty i na tym stanowisku okrył się sławą podczas wyprawy do brzegów neapolitańskich. Po zdobyciu przez N-a wyspy Ponza pod Gaetą, Ferdynand, król Sycylii, nadał mu tytuł „Cavaliere di Ponza”. W r. 1833 N. został admirałem w służbie dom Pe-d r a Portugalskiego, który go za świetne zwycięstwo nad flotą dom Miguela niedaleko od przylądka S. Vincente (d. 5 lipca r. 1833) obdarzył tytułem hrabiego „de Cabo de S. Vincente”. Przy końcu r. 1834 N. wrócił do ojczyzny; w r. 1840 pod admirałem Stopfordem walczył z Mehemedem A lim (ob.) i odznaczył się przy zdobywaniu Saidy i St.-Jean d’Acre. Po powrocie do Anglii (1841) wybrany został do parlamentu, gdzie przyłączył się do stronnictwa Whigów (ob.). W r. 1846 mianowano go kontradmirałem; od r. 1847 do r. 1849 dowodził eskadrą w kanale La Manche; po powrocie do Londynu ogłosił w „Times” szereg listów, w których krytykował ostro angielski zarząd marynarki; listy te wydał później w książce krewny je-

Enc Powsz. Ilustr. S. II. Zesz. 3. T. I.

go, gieuerał Wilhelm N. p. n. „The navy, its past and present state” (Londyn 1850). W lutym r. 1854 N., już wtedy wice-admirał, otrzymał dowództwo naczelne nad flotą angielską, na morzu Baltyckiem; blokował wtedy brzegi państwa Rossyjskiego, a po połączeniu się z flotą francuską, zdobył twierdzę Bomarsund (21 czerwca) i zajął wyspy Alandzkie (w sierpniu); wogóle jednak nie wiele podczas tej wyprawy dokonał. To też odwołano go w październiku; wrócił do parlamentu i tam w r. 1855 tłómaczył się z zarzutów, które mu czyniono z powodu ostatnich czynów wojennych. Admirałem został w r. 1858. Napisał: „The war in Portugal between Pedro and Miguel” (1836, 2 tomy); „The war in Syria” (1842, 2 tomy).—Por. Elers Napier „Life and correspondence of Sir Charles Napier” (Londyn 1861, 2 tomy); W. F. Butler „Sir Charles Napier” (Londyn 1890).

Napier, Sir Józef, mąż stanu angielski (* r. 1804 w Belfaście—f r. 1882), od r. 1831 był adwokatem w Dublinie, w r. 1848 wybrano go do Izby gmin, w r. 1852 w pierwszem ministeryum Derby ego (ob.),zajął stanowisko obrońcy koronnego (Attorney general) Irlandyi, w jego drugiem ministeryum (1858—59) był lordem kanclerzem Irlandyi; w r. 1867 otrzymał godność baroneta. Od r. 1868 do r. 1881 należał do wydziału sądowego angielskiej rady tajnej. Napisał: „Lectures on Butlers analogy of religion” (Dublin 1862).—Por. Ewald „Life of Sir Jos. Napier” (Londyn 1887); jako dodatek do tego dzieła wyszły N-a „Lectures, essays and letters” (1888).

Napier Robert Cornelis, lord N-of Magdala, gieuerał angielski (* d. 6 grudnia r. 1810 na Cejlonie, gdzie ojciec jego był majorem—f d. 14 stycznia r. 1890 w Londynie), kształcił się w szkole wojskowej Kompanii indyjskiej w Ad-discombe, w r. 1826 wstąpił do bengalskiego korpusu inżynierów, w 1842 zorganizował sta-cyę wojskową pograniczną, Umballah. Zbudował tam zdrowe i przewiewne koszary, które stanowiły znaczny postęp w budownictwie wojsko wem; ten typ budowli, nazwany Napier-barraks wzbudził uznanie powszechne. N. odznaczył się później w kampaniach przeciwko Sykkom (1845) i Mulradży (1848); w r. 1849 został podpułkownikiem, a po zdobyciu Pendżabu, naczelnym inżynierem cywilnym tego kraju; pobudował wtedy w Pendźabie liczne i dobre drogi i kanały. Przez czas krótki bawił potem w Europie; w r. 1857 był szefem sztabu gien. O u tram a podczas odsieczy miastu Lakno niesionej. Odznaczył się w bitwie pod Lakno (d. 17 listop. r. 1857), gdzie odniósł ranę ciężką. Na czele dywizyi piechoty w r. 1860 pod Hope Grantem walczył w Chinach; w r. 1861 został gienerałem-majo-rem i prezesem departamentu wojskowego w rządzie indyjskim. W styczniu r. 1865 objął komendę naczelną nad armią Bombaju, w lipcu roku 1867 nad armią wysłaną do Abisynii i 2 stycz-

17

P. Chm.

P. Chm.

nia r. 1868 wylądował w Żulach. Pomimo braku żywności i wody, zdołał jednak przed nastąpieniem pory deszczów rozbić wojska cesarza T eodora (ob.). Ponieważ Teodor nie chciał poddać Magdali, N. wziął tę twierdzę szturmem (d. 13 kwietnia r. 1868); Teodor zginął w bitwie. N. rozpoczął wtedy odwrót, nie próbując zaprowadzić porządku w Abisynii, targanej przez zaburzenia wewnętrzne. Na początku lipca przybył do Anglii; osypano go zaszczytami, m. in. mianowano go parem i obdarzono tytułem lorda N-of Magdala. W r. 1876 N. został gubernatorem Gibraltaru; w r. 1883 opuścił to stanowisko w stopniu gienerała-feldmarszałka. Od grudnia r. 1886 do śmierci był gubernatorem (konstablem) Toweru w Londynie.

Napier Franciszek, lord, dyplomata angielski (* w r. 1819—f w r. 1898 we Floren-cyi), w r. 1840 został attaché ambasady w Wiedniu, zajmował potem urzędy przy poselstwach w Teheranie, Neapolu, Petersburgu i Konstantynopolu; w r. 1857 został posłem w Waszyngtonie, w r.1858 w Hadze, w r. 1860 w Petersburgu. Po wybuchu powstania polskiego w r. 1863 stanowisko jego tam stało się nadzwyczaj trudne, to też postarał się, aby go przeniesiono do Berlina (1864). Ambasadorem przy dworze pruskim był do stycznia r. 1866, poczem wyjechał do Indyi, jako gubernator Madrasu. Po powrocie stamtąd w r. 1872 otrzymał godność para Anglii z tytułem barona Ettrick.

Napieralska Marya (pseud. S i m a r a, * r. 1869—f d. 21 paźd. r. 1896), córka dyrektora cukrowni, nowelistka, pełna ognia, lubująca się w tematach drastycznych, była przez lat kilka współpracowniczką „Przeglądu Tygodniowego”. W osobnej książce wyszedł zbiór jej obrazków i powiastek, p. n. „Wy mężczyźni, z cichych monologów” (Warsz. 1892). W rękopisie pozostawiła powieść większych rozmiarów, osnutą na stosunkach fabrycznych, p. n. „Na fali życia”.

łTapieralski Adam (* ok. r. 1870), wybitny publicysta na Szląsku pruskim, piszący jasno, dobitnie, a poprawnie; od r. 1896 był współpracownikiem najważniejszym „Katolika” wydawanego w Bytomiu, i samodzielnie przy tym dzienniku redagował dwutygodniowe dodatki : „Rodzina” i „Praca”. Obecnie kieruje i „Katolikiem” i jego wydawnictwami.

Napiersky Karol Edward, wybitny i zasłużony badacz przeszłości inflanckiej, mieszczanin ryski, pochodzenia polskiego, (* w Rydze dnia 21 maja roku 1793 — f dnia 2 września r. 1862), Po świetnie ukończonych naukach gimnazyalnych, udał się w r. 1810 na studya uniwersyteckie do byłego Dorpatu, gdzie niebawem za pracę konkursową otrzymał medal srebrny, a jeszcze przed r. 1814 stopień kandydata. Wróciwszy do rodzinnej Rygi, ogłosił niebawem cały szereg dziełek popularnych w języku łotew-skim, gdyż oświata ludu inflanckiego leżała mu zawsze na sercu. To zamiłowanie do łotewsczy-zny nie przeszkadzało mu wszakże do oddawania się wciąż badaniom nad historyą inflancką i jej literaturą. Powołany w r. 1829 na dyrektora gimnazyum ryskiego, niemal równocześnie otrzymał nominacyę na cenzora pism łotewskich. Oba wspomniane urzędy sprawował gorliwie w ciągu dwu dziesięcioleci, poczem, w r. 1849, na żądanie własne, uwolniony od nich został z pełną pensyą dożywotnią. Gdy się atoli stan jego zdrowia polepszył, wstąpił ponownie do służby rządowej w roku 1851, jako członek ryskiego komitetu cenzury; wolne zaś chwile poświęcał, jak dawniej, badaniom nad źródłami do dziejów inflanckich. Za pracę, stanowiącą epokę w dziejopisarstwie krajowem, a noszącą tytuł: „Index corporis historico-diplomatici Livo-niae, Estoniae, Curoniae” (wydaną w latach 1833 i 1835) otrzymał od cesarza Mikołaja I kosztowną tabakierę złotą, od króla pruskiego Fryderyka Wilhelma III medal złoty, a od króla szwedzkiego Karola XIV podobnyż medal złoty. N. nietylko należał swego czasu do założycieli Towarzystwa historyczno-archeologicz-nego, inflanckiego, ale był—rzec można—wciąż jego duszą, a w ciągu lat sześciu (1853—1859) jego prezesem. Wydawcę dzieł Długoszowy ch, Aleksandra Przeźdz ieckiego, który był członkiem korespondentem tegoż Towarzystwa naukowego, zdołał zachęcić do osobistego przepisania aż 40 arkuszy cennego rękopisu w zbiorach Biblioteki Watykańskiej, do których w o-wym czasie wstęp innym członkom Tow. histor. był niemożebny, i w roku 1852 wydał tę kopię Przeździeckiego z przedmową i komentarzami własnemi, p. n.: „Livoniae commentarius Gregorio XIII. P. M. ab Antonio Possevino, S. J. scriptus, nunc primum editus e codice Bibliothecae Vaticanae, addito prooemio et adspersis an-notationibus etc. Accedunt: Ejusdem litterae ąd Ep-cum Vendensem, Abbatem Trzemesnensem, et Regis Stephani Bathorei instructio, Georgio Ra-dzivilio, totius Livoniae Praefecto, ad hujus pro-vinciae regimen data, nec non ejusdem Regis litterae ad J. D. Solikowski de curandis Rigae templis oatholicis”. (Rigae 1852). Już w roku 1832 mianował uniwersytet królewiecki N-go doktorem filozofii „propter luculentam eruditio-nem libris historicis compluribus publice com-probatam”—są słowa dyplomu—a rząd rossyjski odznaczał go częstokroć orderami i rangami, które mu ostatesznie przyniosły dyplom szlachecki. Do zasług jego głównych zaliczają biografowie, po pierwsze: wydanie wspólnie z p. J. F. Recke, słownika biograficznego uczonych nadbałtyckich, ogłoszonego w latach 1827—1860 p. n. „Allgemeines Schriftsteller - und Gelehrten-Lexikon der Provinzen Liv-Est-und Kurland” w kilku sporych tomach, do których, w lat 20 po śmierci N-go, wydał uzupełnienia

G. M.

Red.

S. K.

Dr J-y Br.

i ciąg dalszy dr Theodor Beise w roku 1881; powtóre: Starania nieustanne, już to o nowe poprawne wydania dawno wyczerpanych druków, dotyczących przeszłości krajowej, już to ogłoszenie rękopisów licznych, z tejże dziedziüy wiedzy, w archiwum rycerstwa inflanckiego szczęśliwie przechowanych, lub też przez niego samego z archiwum krzyżackiego, królewieckiego w latach 1811 —1816 osobiście przekopiowanych, po trzecie: Opisanie wszystkich źródeł rękopiśmiennych do historyi inflanckiej, które się u-krywają w archiwach i bibliotekach inflanckich, tak publicznych, jako i prywatnych; po czwarte: Ogłoszenie bibliografii dzieł i pisemek wydanych w języku łotewskim pomiędzy rokiem 1587 i 1855.—Nauce polskiej wielką oddają usługę wydania wzorowe kronik, relacyj i dokumentów, nagromadzonych przez N-go i ogłoszonych^ p. n. „Monumenta Livoniae antiquae” (tomów 5 in 4-to majori) w latach 1835—1847, oraz wydanie przedruków kronik inflanckich p. n.: „Scrip tores rerum Livonicarum", wiatach 1848—1853. Badacz ten wybitny dziejów inflanckich, w szerszeni tego słowa znaczeniu, był członkiem honorowym niemal wszystkich Towarzystw naukowych, krajowych i wielu zagranicznych. Że zaś był pisarzem bardzo płodnym, niepodobna wyliczyó w krótkim artykuliku encyklopedycznym mnogich prac jego. To też ciekawszych czytelników odsyłamy do przytoczonego powyżej: „Allgemeines Schriftsteller—Lexikon der Provinzen Liv-Est u. Kurland” tudzież do pisma „Rigasche Stadtblätter” z roku 1864, stron. 299 i dalsze, a także do „Mittheilungen aus dem Gebiete der Geschichte Liv-Est und Kurlands” Tom XI str. 269—286, a zwłaszcza do powszechnie znanego dzieła prof. L Winkelmanna p. n.: „Bibliotheca Livoniae histonca” wydanie z roku 1878; str. 578 i dalsze.

Napierśnik, wyraz ten w języku naszym: określa kilka rzeczy różnych — i tak, oznaczaa

1. Noszenie (ob), zwieszające się z szyi na piersi, nieraz zakrywające je do pewnego stopnia. 2. Rodzaj kołnierzyka niewieściego, noszonego niegdyś, osłaniającego pierś, spadając na nią. 3. Zasłonę płócienną lub wełnianą, z rękawkami, sięgającą od szyi poniżej pasa, nakładaną dzieciom, żeby jedząc sukien nie walały, zowią ją także napierśniczkiem.

4.    Część zbroi pierś osłaniającą (ob. Z b r oj a).

5.    Rzemienie szerokie, idące przez pierś końską od jednej strony siodła do drugiej, powstrzymujące je od zsuwania się ku tyłowi konia. N-i te bywały dawniej często bardzo ozdobne, nieraz wysadzane kamieniami, lub nabijane gwoździami i guzami srebrnemi albo nawet niekiedy złotemi. 6. Nakoniec tak samo nazywano i blachy szerokie, osłaniające piersi koni rycerskich, używane w wieku XV i XVI.

Napięcie, naprężenie, stan ciała wymuszony, w jakim się znajdują w szczególności ciała sprężyste, gdy pod działaniem sił zewnętrznych ulegają przekształceniu i dążą do odzyskania postaci pierwotnej, do której też wracają, skoro od wpływu tych sił zostają oswobodzone; tak np. mówimy o N-iu lub naprężeniu sprężyny uciśniętej, rozciągniętej lub skręconej (ob. Sprężystość).— Ciała lotne dążą zawsze do rozprzestrzeniania się, wskutek czego wywierają ciśnienie na ograuiczające je ściany i w ogólności na przedmioty, z któremi pozostają w zetknięciu, są przeto w stanie pewnego napięcia które się nazywa ich prężnością, (ob. Gazy).—Ponieważ ciała naelektryzowane posiadają zdolność wykonywania pewnych działań, podobnie jak ciała sprężyste w stanie napięcia, mówimy przeto też o napięciu elektryczne m, które znaczy toż samo, co różnica elektryczna albo różnica potencyałów i wyraża się pewną liczbą woltów (ob. Elektryczny po-tencyał, Elektryczne jednostki, Stosy galwaniczne), ob. też Natężenie.

Napięcie (tonus, greckie b zovoç), w stosunku do mięśni i naczyń krwionośnych, oznacza pewien stan skurczu, zależny od stałego pobudzenia, płynącego z ośrodków nerwowych za po-średnictwom nerwów lub też ośrodków obwodowych, znajdujących się w samych tkankach kurczliwych. N. mięśni dowolnych równoważy działanie mięśni przeciwniczych; wskutek tego, N. w jednostronnem porażeniu (ob.), nerwu twarzowego, twarz wykrzywia się w stronę przeciwną, gdyż skurcz mięśni przeciwniczych na zdrowej stronie przestaje być równoważny przez porażone mięśnie strony chorej. Mięśnie gładkie (ob.), zwieraczy (ob.) w żołądku, pęcherzu moczowym, odbytnicy również znajdują się w pewnym stanie N-a, wskutek czego zawartość tych narządów nie może przedwcześnie z nich uchodzić. N. naczyń krwionośnych, uwarunkowane obecnością mięśni gładkich w ścianach ich jest głównie zależne od ośrodka naczyniorucho-wego w rdzeniu przedłużonym (ob. Mózg), po części zaś od zakończeń nerwowych we włó-kienkach mięśniowych ściennych. Zmiany w N-u naczyń, zależne od wielu czynników, powodują różnice w szybkości prądu krwi i w ogólnem jej ciśnieniu. — Co do niektórych ośrodków nerwowych, również przyjmowany bywa stan stałego, czynnego N-a. Do takich ośrodków należy ośrodek hamujący serce, który za pośrednictwem nerwu błędnego (ob. Nerwy), stale hamuje czynność tego narządu. Przecięcie nerwów błędnych, czyli wyłączenie ośrodka, powoduje więc znaczne przyspieszenie bicia serca.

Napięstek, (Carpus) anat. ob. Ręka.

Napinacz albo Natężacz (Tensor) anat. Nazwa ta bywa dawana kilku mięśniom (ob.) ciała ludzkiego, mającym za zadanie, napinanie albo naprężanie części ustroju niektórych innych, mniej lub więcej błoniastych: i tak mamy 1. N. worka łzanego (T. sacci lacrymalis), czy-

Dr J. P.

Red.

Dr J. P.

li t. zw. Mięsień Homera (ob.); 2. N. podniebienia miękkiego (T. palati mollis s. Mu-sculus spheno - salpingo - stapliylinus); 3. N. powięzi szerokiej uda (T. fasciae latae)\ 4. N. naczyniówki oka (T. chorioideae s, liga-mentum ciliare) i 5. N. błony bębenkowej ucha (T. tympani). O każdym z mięśni tych pomówi się obszerniej pod nazwami narządów, do których należą.

Napisne. Niegdyś nazywano tak u nas opłatę ściąganą na korzyść własną przez starostów, burgrabiów i poborców podatkowych za to, że utrzymywali spisy osób do składania danin obowiązanych, oraz za wydawanie im poświadczeń na piśmie o dokonaniu zapłaty. Król Kazimierz Jagiellończyk zniósł tę opłatę, jako nadużycie niesłuszne i niesprawiedliwe. W Herburta „Statucie polskim” czytamy o tym: „Wyciągącz podatków względem znaku, który napisnem zo-wią, niech nic nie wyćiąga, a wszakże listy swe-mi niech kmieći kwitnie z zapłacenia”. Napisoznawstwo, ob. Epi graf.

Napiwoń, Napiwowie. Herb polski. Na tarczy w polu złotem głowa jelenia, między której rogami siedzi z ogonem zadartym do góry wilk szary, łeb w lewo zwracając. Nad hełmem w koronie pięć piór strusich, białych. Tego herbu, tym kształtem i z nazwą Napiwoń, podług Paprockiego, a za nim innych heraldyków naszych, miał używać już osławiony wojewoda poznański, Maćko Borkowic z, a później potomkowie jego: Borkowie-Radzimscy i Gostyńscy. Otóż szczęśliwym trafem dochowała się do naszych czasów oryginalna pieczęć Borkowicza, z roku 1343, na której jest wprawdzie głowa jelenia, ale między rogami tylko drugim, co prędzej za odmianę Gry zim y poczy-taćby można. Jednym słowem, omawiany herb, w tym kształcie w jakim opisują go, i z tą nazwą, jaką mu dają heraldycy, w wiekach średnich nie istniał; przedstawiał prawdopodobnie tylko jelenią głowę, jak to widzieliśmy na wyżej wspomnianej pieczęci Borkowi cza, i jak to ma miejsce na innej pieczęci z roku 1382, należącej do ziemianina wielkopolskiego, Józefa z Grodziszcz, właściwa zaś nazwa jego w dyplomatach brzmi Nap i wo wie. Tak zaś, jak jest przedstawiony u Paprockiego, mógł powstać przy końcu XV, a nawet w początkach XVI stulecia z jakiejś kombinacyi herbów Brochwicza (ob.) i Gryzimy (ob). Na to przypuszczenie naprowadza między innemi i ta okoliczność, że Paprocki w swojem „Gnieź-dzie cnoty” stawia wilka między rogami już nie samej głowy jeleniej, ale jelenia w całości. Mógł zresztą rysunek herbu stworzyć i sam Paprocki, podobnie jak, mylnie przeczytawszy nazwę Nap i wo wie, jako Nap i wo nie, stworzył Napiwonia, która to nazwa nigdy nie istniała. Herbu N-a używały lub dotychczas używają rodziny Borków z odm. Bortkiewiczów, Cierpińskich, Eydymtów, Odolanowskich, Ra-dzimskich z odm. i Włoszakowskich z odm. —

Paprocki, Niesiecki, Ostrowski, Pieko-siński, Małecki: „Studya heraldyczne” (t. I.).

Naples, nazwa franc. Neapolu (ob.).

Napletek (Praeputium), marszczka skórna, wydłużona, okalająca i pokrywająca tulejkowato żołądź prącia męskiego (por. Narządy płciowe męskie). N-m również nazywa się marszczka błony śluzowej, łącząca wargi sromowe mniejsze ponad łechtaczką i zrastająca się z jej powierzchnią górną. (por. Narządy płciowe niewieś cie).

Naplus, dawne Flavia Neapolis ob. Na-

b ulus.

(r-

Eig. 54. Napiwoń, herb.

Napływy, warstwy napływowe, ob. Alluvium i Diluvium.

Napo, rzeka w Ameryce Południowej, dopływ lewy, znaczny Maranonu (Amazonki góruej). Bierze początek na stoku północnym gór Cotopaxi i Quilindana, w części północnej Ekuadoru i przy-jąwszy kierunek wschodnio-południowo-wschodni, wpada po ubieżeniu 1300 kim. do Amazonki pod 3°30' szer. płd. i 71°20' dług. wschód, niedaleko od Destacamento. W biegu górnym ma liczne progi i płynie szybko (spadek wysoki 300 m.), natomiast w biegu dolnym płynie wolno i tworzy liczne zakręty. Spławna jest na głoska gotycka M, będąca oczywiście począt- przestrzeni 500 kim., nawet dla parostatków, kową literą imienia Maćka — wilka ani śladu, aczkolwiek wielką przeszkodę dla żeglugi stano-Gostyńscy używali od czasów niepamiętnych wią liczne „wyspy pływające”. Dolina rzeki jest i używają dotychczas herbu Gryzima, w któ- wprawdzie bardzo urodzajna, ale dotychczas sła-rym na tarczy występują aż trzy wilki, ale znów bo zaludniona i pokryta po większej części la-bez jelenia, co się zaś tycze Radzimskich, to, sami dziewiczemi, przez które prowadzi tylko podług N iesie cki ego, używali oni zawsze pod kilka dróg. Z dopływów N. zasługują na uwagę nazwą Napiwoń dwuch wilków—jednego nad | z lewej strony — Coca, Aguarico i Ambigam,

z prawej Curaray. N. jest do dziś mało jeszcze zbadana; zaledwie kilku misyonarzy i podróżników podało o niej obszerniejsze wiadomości i zwiedziło ją dokładniej, jak np. Osculati w r. 1848, Orton w r. 1867 i Wiener w r. 1880.

Napoleon I (Bonaparte), cesarz Francuzów (* w Ajaccio w dniu 15 sierpnia r. 1769; [data stanowczo dziś przyjęta, wbrew dawnym przypuszczeniom, uznającym dzień d. 7 stycznia r. 1768, t. j. dzień urodzin Józefa Bonapar-tegoj—f w Longwood na wyspie św. Heleny w d. 5 maja r. 1821), syn Karola Bonapar-tego i Letycyi Ramolino.

Rodzina (ob. Bonaparte w t. IX str. 114).

Imię. Napoleon był drugim z kolei synem rodziców swrych. Nadano mu imię niezwykłe na wyspie, ale spotykane zdawna w rodzinie. Za czasów Konsulatu N. miał zamiar nie używać go i dopiero bracia Józef i L u c y a n odwiedli go od tego, zwracając mu uwagę, iż brzmienie niezwykłe imienia, może mu właśnie zapewnić powodzenie we Francyi, co nie będzie rzeczą bez znaczenia dla sprawy utrwalenia dynastyi.

Dzieciństwo. Wiadomości nasze o dzieciństwie N-a są bardzo skąpe. Był dzieckiem uparłem i trudno zgadzającem się z rodzeństwem, objawiającem wcześnie zamiłowanie do zabawy w wojsko. Czytać i pisać po włosku nauczyły go jakieś zakonnice w Ajaccio, dalsze nauki pobierał w t. zw. szkole „Jezuitów” tamże. Wyróżniał się zamiłowaniem i zdolnościami w zakresie matematyki. Gdy dzięki poparciu Marbeufa uzyskano dla N-a miejsce bezpłatne w szkole wojskowej we Francyi (t. zw. „bourse royale”), oddano go wraz z bratem Józefem do kollegium w Autun, dla nauczenia go po francusku. W d. 1 stycznia r. 1779 zjawili się obaj bracia w Autun. N. swą szorstkością i ponurością wywarł wrażenie niekorzystne na nauczycielach. W ciągu trzech miesięcy nauczył się dość swobodnie mówić po francusku. W d. 21 kwietnia opuścił Autun, udając się do szkoły wojskowej w Brienne.

Brienne. Szkoła w Brienne, z nazwy tylko wojskowa, w istocie w niczetn prawie nie podobna do dzisiejszych szkół kadetów, utrzymywana była przez Franciszkanów. Uczono tam chłopców w ciągu kursu 6-cio letniego łaciny, literatury francuskiej, history i, gieografii, matematyki początkowej i niemieckiego. Jedynym przedmiotem wojskowym, była fortyfikacya, a ćwiczenia szeregowe, urządzali sobie wyehowań-cy sami dla rozrywki. Godzin zajęcia hyło mało, wakacye długie, dużo ćwiczeń fizycznych. Peu-syonarze królewscy i uczniowie płacący, poddani byli rygorowi jednakowemu, nie wolno im były w ciągu całych 6-iu lat wyjeżdżać, ani posiadać pieniędzy. N-a traktowano po trosze jako cudzoziemca, stosowano więc do niego wymagania mniejsze, wskutek czego, np. bardzo niewiele nauczył się łaciny, a nic prawie niemieckiego. Wyróżniał się w matematyce, z najwięk-szem jednak zamiłowaniem zagłębiał się w historyk Przełożeni nie lubili go za jego szorstkość i dzikość, nie karauo go jednak nigdy, gdyż jedna, jedyna kara stała się dlań powodem napadu nerwowego. Z początku czuł się N. mocno przygnębiony w Brienne, na zdrowie jego źle oddziałało przeniesienie go tak znaczne na północ, tęsknił za Korsyką. Z kolegami nie chciał się zżyć wcale, czuł się Korsykaninem wśród tych Francuzów.—Najchętniej uciekał do biblioteki, którą wkrótce poznał całą, lub z książką w ręku siadywał w ogródku urządzonym przez siebie. Koledzy płacili mu pięknem za nadobne. Gdy zaczęli urządzać ćwiczenia wojskowe i zorganizowali batalion, N. początkowo mianowany kapitanem, został przez radę oiicerów, za nieko-leżeńskość, zdegradowany. Uczestniczył jednak w wystąpieniach uczniowskich przeciw przełożonym. Gdy w r. 1783 zaczęto jego klasę uczyć fortyfikacyi i uczniowie budowali ze śniegu okopy i zdobywali je, N. zbliżył się wówczas do kolegów i nawet kierował ich ćwiczeniami. W swem odosobnieniu rozwinął się on przedwcześnie. Był to już prawie mężczyzna, pełny poczucia swej godności. — Kiedy w roku 1784 raz jeden odwiedził go w Brienne ojciec, który odwiózł tutaj 3-go syna Lucyana, uderzyła go powaga i rozsądek z jakim N. zapatrywał się na sprawy rodzinne. Od tego czasu posiadł N. głos niemały w sprawach tych, a stanowczość, z jaką obchodził się z niemi po dziś dzień uderza w jego listach (np. list do wuja F e s c h a (ob.) w sprawie przerzucenia się brata Józefa z zawodu duchownego do wojskowego).—N. miał zamiar po ukończeniu szkoły zostać marynarzem. Opór matki wszakże, która obawiała się, że syn nie zniesie morza, skłoniło go do myśli o służbie w ar-tyleryi, jedynej naówczas broni, gdzie o awansie rozstrzygała zasługa—nie urodzenie. Podinspektor szkół wojskowych, Keralio, wyróżnił wcześnie N-a, ceniąc jego wiadomości z zakresu matematyki i miał zamiar już w r. 1783 przenieść go do szkoły wojskowej w Paryżu; jednak nowo mianowany podinspektor Reynaud de Monte nie potwierdził tego, uważając, że byłoby to za wczesae. Miał N. zamiar przygotowywać się w Brienue do egzaminu na elewa szkoły artyleryi, a następnie na oficera, gdy d. 22 października r. 1784, niespodziewanie otrzymał patent na kadeta-stypendystę w szkole wojskowej paryskiej.

Szkoła wojskowa paryska. Nie była to, podobnież jak w Brienne, szkoła wojskowa w ścisłem słowa tego znaczeniu. Uczono tam tych samych przedmiotów co i w Brienne, z dodatkiem prawa publicznego i nauki moralności. Przedmiotów wojskowych nie wykładano wcale. Gdy N. przeczytał później Jo mi nie g o „Traité de Tactique” wyraził się z żalem: „Nas niczego podobnego nie uczono”. Oprócz tych kursów, istniały kursa osobne dla przygotowujących się do egzaminu na stopień elewów, lub oficerów artyleryi. Tutaj korepetytorowie umyślnie do tego wybrani, przechodzili z uczniami kurs, matematyki, zawarty w pismach Bez o u ta. Ćwiczenia szeregowe wychowańców miano raczej za rozrywkę, uczono ich tylko obchodzić się z bronią. Karność panowała wojskowa, a wychowańcy tego, zbytkownie urządzonego zakładu, odcięci byli całkowicie od życia paryskiego.—N. więcej udzielał się tu już kolegom, niż w Brienne; nawiązuje stosunek przyjazny z kolegą Desmazisem, Z powodu swego patryotyzmu Korsykańskiego staje się celem docinków i przedmiotem do karykatur kolegów, ma nawet z tego powodu zajście z prefektem przy spowiedzi.—W czasie pobytu w szkole dotknęła go ciężko śmierć ojca (d. 24 lutego r. 1785), który konając wołał: „Gdzie jest Napoleon, onby mnie uratował”.—N. stanął do egzaminu w d. 4 września r. 1785, przed słynnym astronomem Laplacem (ob.), egzaminatorem urzędowym. Dotąd żaden z wychowańców nie zdał odrazu egzaminu na oficera artyleryi, zdawano go z trudnością zaledwie na stopień elewa. Obecnie kilku wychowańców szkoły przystąpiło wprost do egzaminu oficerskiego i zdali go z powodzeniem, a jednym z najmłodszych i najkrócej przygotowujących się był N. Patent jego na podporucznika antydatowauo na dzień 1 września r. 1785. Do służby wstąpił N. w pułku La Fère, który dwie kompanie wysyłał na Korsykę. Dnia 28 października opuścił szkołę wojskową i na jej koszt udał się do Grenobli, miejsca postoju pułku. Zarząd szkoły dostarczył mu munduru i wypłacał 200 liwrów rocznie dotąd, póki nie otrzyma stopnia porucznika.

La Fère. Korpus artyleryi francuskiej, najświetniejszej naówczas w Europie, wyróżniał się bardzo doborem swych oficerów i stosunkami, od innych rodzajów broni. Była to dopiero szkoła prawdziwa, zawodowa, bardzo korzystna dla N-a na całe życie późniejsze.—N. uzyskał swój stopień oficerski jedynie na podstawie egzaminu z matematyki, dopiero w pułku (zwłaszcza w czasie jego pobytu w Auxonne) nauczył się rzemiosła artylerzysty, wyróżniając się odrazu o tyle, że, jedyny z podporuczników, wszedł w skład komissyi, mającej badać sprawę strzelania bombami z dział zwykłych, a naczelnik szkoły wojskowej w Auxonne, baron du Teil, uważał go za jednego z najzdolniejszych oficerów w pułku. Dotychczas trzymający się zdała od życia kolegów, N. zaczyna uczestniczyć w ich życiu i zabawach. Powierzają mu porucznicy pułku orga-nizacyę pułkowej „Calotte”, a plan ustawy towarzystwa ułożony przez młodego podporucznika, jest pierwszą próbą działalności ustawodawczej N-a, ciekawą z wielu względów.—Dzięki poleceniom Marbeufa zdołał N. nawiązać w Grenobli stosunki towarzyskie dość liczne; obracał się chętnie w towarzystwie kobiet. W Grenobli bywał zwłaszcza u pani du Colombier, której córka Karolina zwróciła jego uwagę.—Są to czasy największego rozczytywania się N-a; potem miało go uczyć tylko życie. Pierwsze miejsce w tern czytaniu, zajmują dzieła historyczne: pamiętpiki i historya wieku XVIII. Na tych to dziełach urabia sobie N. swój pogląd na świat istotny, swe uwielbienie dla Fryderyka Wielkiego. Na razie jednak, podobnie jak większość inteligencyi francuskiej, ulega N. wpływowi Rousseau, zatapia się w Raynalu, oraz we współczesnych broszurach polityczni ch. Stara się też zapoznać bliżej z klasykami francuskiemi, tragikami zwłaszcza, z których wypisuje ustępy wybitniejsze. Chwyta po raz pierwszy sam za pióro. Pod wpływem Raynala, i za jego poradą, pisze gorące »Listy o Korsyce”, będące dość słabą kompilacyą historyczną, ciekawą wszakże z tego powodu, że autor barwami sil-nemi odmalowuje »tyranię” Francuzów na wyspie. Najciekawszym z tych płodów pióra młodzieńczego, które nie ujrzały druku, jest t. zw. „Dyskurs Lyoński”, t. j. odpowiedź na pytanie, zadane przez Akademię Lyońską, jak osiągnąć szczęście. N. uważa, że szczęście zapewnia zrównoważenie w życiu, występuje przeciw ambieyi, przeciw zdobywcom, sławi Cyncynata (ob.). Obok tego hołdu młodzieńczego, złożonego duchowi czasu, czuć tu miejscami w spostrzeżeniach trafnych N-a późniejszego, zwolennika Fryderyka Wielki eg u. Dzięki tym zabawianiom się książkami za młodu, N. imponował potem swem oczytaniem panującym, z któremi się stykał, w pułku zaś uważanym był już wtedy za jednego z najwykształceńszych oficerów.—N. nie przebywał długo w pułku. Gdy minął rok obowiązkowy służby początkowej, skorzystał ze szczodrze udzielanych naówczas w artyleryi urlopów i udał się na Korsykę, gdzie po śmierci ojca staje się opiekunem prawdziwym matki i rodzeństwa. W r. 1787 w sprawach rodziny (chodziło o utrzymy-mywanie przez Bonapartów szkółki rządowej drzew morwowych), jeździł N. do Paryża i podobnie jak ojciec, krążył po biurach, wygotowując memoryały. W Auxonne, ze szczupłego żołdu swego utrzymuje przy sobie brata młodszego Ludwika.

Początki Wielkiej Rewolucyi. Początkowe wypadki r. 1789 powitał N. z zachwytem zwolennika Raynala i Rousseau. Należał bowiem do nielicznej garstki oficerów pułku swego, którzy bez zastrzeżeń przechylali się do ruchu nowego. Udeizyły go potem nieprzyjemnie rozruchy ludowe i objawy niekarności wojska. W d. 16 sierpnia r. 1789 był N. świadkiem buntu kano-nierów pułku La Fère. Pomimo sprzyjania szczerego ruchowi, przeciw motłocliowi (canaille), przeciw niekarności wojskowej, czuł N. wstręt, połączony z obawą. Z wypadków rewolucyi wywodził przedewszystkiem następstwa dla spraw

Korsyki i był wciąż przedewszystkiem Korsykaninem, to też w d. 15 września r. 1789 wziął urlop i odtąd aż do połowy r. 1793 z przerwami nieznacznemi oddawał się z przejęciem zupełnym sprawom wyspy rodzinnej.

cetti, a w d. 9 kwietnia roku tegoż, zapadł dekret uwięzienia Paolego. Sprawcą postawienia wniosku tego w Konwencyi, był najmłodszy z Bonapartów, Lucyan, naówczas krzątający się pomiędzy Jakobinami południa. Z przejętego biletu Lucyana do braci, donoszącego, że jest sprawcą dekretu, dowiedzieli się przeciwnicy Bonapartów o wszystkiem i dla całej rodziny nie pozostało teraz nic innego, jak złączenie się ścisłe ze sprawą Francyi, przeciw której wybuchało teraz powstanie, oraz ucieczka do miast, zajętych jeszcze przez załogi francuskie. W końcu kwietnia r. 1793 uciekł N. z Ajaccio. Schwytany po drodze, zbiegł w nocy i udał się do S. Bonifacio. Po nieudanej próbie zawładnięcia niespodziewanie miastem Ajaccio, N. zabrał tylko stamtąd szczęśliwie całą swą rodzinę i w czerwcu t. r. znalazł się pod Tulonem. Na razie nie pozostawało mu nic innego, jak stawienie się do pułku i dopomaganie z żołdu kapitańskiego rodzinie, pozostałej bez środków. Z konieczności N. został teraz Francuzem.

Na Korsyce. N. rzucił się w wir przypadków, wywołanych na Korsyce przez Rewolucyę, przypadków, w których rolę znaczniejszą odegrały antagonizmy miejscowe górali i mieszczan, B o-napartów i Pozzo di Borgów (ob.) niż różnice w stanowisku wobec haseł Rewolucyi.

Zdąża N. do wyrobienia dla brata Józefa stanowiska w przekształcającej się administracyi cywilnej, dla siebie zaś w gwardyi narodowej (ob). Józef, mimo młodości swej, zostaje członkiem rady Departamentowej, N. d. 23 stycznia r. 1791, zastępcą kapitana w batalionie gwardyi w Ajaccio, po wyborach pełnych intryg i gwałtów. W kwietniu r. 1792 batalion ten zw.

Souper de Beaucaire. Wypadki korsykańskie zmieniły mocno zapatrywania N-a. Niechętny zawsze anarchii, traci teraz coraz bardziej wiarę w ideał wolności rewolucyjnej. Jest N. kon-stytucyonalistą, ale uznaje przedewszystkiem potrzebę silnej władzy wykonawczej. Gdy w d. 19 sierpnia r. 1792 znalazł się w Paryżu i poszedł za tłumem do Tuilleries — miał już tylko uczucie wstrętu do ruchu, obok wzgardy dla króla, który, mając za sobą sympatyę wszystkich lepszych żywiołów Paryża, dzierżąc nadto w ręku jeszcze dość poważną siłę wojskową, nie umiał wsiąść na koń i obronić swej władzy.—Przebieg stopniowy przypadków utrwalał coraz bardziej w N-e przeświadczenie o „ideologii” wolności, o konieczności władzy silnej we Francyi, dla utrzymania zdobyczy dodatnich Rewolucyi. Mimo jednak wyobrażeń tych, N. pragnął nazbyt wydobycia się na widownię szerszą, by miał odrzucić przymierze ze stronnictwem najskrajniejszym, gdy to podawało mu rękę. — Z pułkiem swoim połączył się N. w Nicei i objął dowództwo kompanii bombardyerów. Wkrótce powierzono mu iuspekcyę bateryj nadbrzeżnych i dozorowanie przewozu prochu. Starał się N. o przeniesienie do armii Reńskiej i wnosił w tym celu podania do ministra wojny. Skończyło się na tern, że polecono go komisarzom Konwencyi, znajdującym się przy armi włoskiej. W tym czasie zaczynała się właśnie walka z miastami południowemi, zbuntowanemi, nasamprzód z Marsylią. Wojsko pod dowództwem Carteaux wyparło z Avignionu Marsylczyków. Z powodu tej walki wydał N. broszurę p. n. „Souper de Beaucaire”, rozwodzącą się w formie dyalogu o powstaniu południowem i potępiającą je bez zastrzeżeń. Książka ta jest dokumentom cieką-

„Quenza Buonaparte” — trzyma w oblężeniu rzeczywistym miasto Ajaccio. Jest to pierwszy występ większy N-a na tle stosunków miejscowych. Związany ze stronnictwem najskrajniejszym na wyspie, N. zapomina przytem nieomal zupełnie o swym związku z Francyą. W drukowanej broszurze swej p. n. „Lettre à Butafuo-co”, pełuej napaści osobistych, robi główny zarzut temu deputowanemu szlachty do konstytuanty z tego, że był narzędziem zjednoczenia wyspy z Francyą. — Zapomina N. o tern, że jest oficerem francuskim; zamierza usunąó garnizon francuski z fortecy w Ajaccio. Przetrzymuje urlopy pułkowe tak swobodnie, że w styczniu r. 1792 zostaje wykreślony z listy oficerów, zawdzięcza jednak swym stosunkom z radykałami wyspy i własnej zdolności chodzenia po biurach, że w d. 30 sierpnia r. 1792 zostaje mu przywrócony stopień i odbiera żołd zaległy, a nawet w d. 6 listopada r. 1792 zostaje kapitanem.

W lutym r. 1793 uczestniczy N. z częścią swego batalionu gwardyi narodowej w nieszczęśliwej wyprawie na wysepkę Ś. Magdaleny, udaremnionej wskutek buntu marynarzy. Wiążę się następnie wraz z całą swą rodziną ze stronnictwem krańcowym na wyspie, z ludźmi, jak Sa-licetti i Areno i rozpoczyna wraz z nimi walkę przeciw dotychczasowemu ideałowi swemu, obrońcy niezawisłości wyspy przeciw Francuzom,

Paolemu (ob.). Nieufność Paolego do Bonapartów, niechęć N-a do dyktatury Paolego na wyspie — dokonały tej zmiany. Zwycięskie stronictwo krańcowe w wyborach do konwencyi, pobite zostało przy wyborach do administracyi miejscowej; Józef Bonaparte stracił swój urząd. Za punkt wyjścia napaści przeciwko Paolemu — wybrali wówczas Bonapartowie klub Jakobinów (ob.) w Ajaccio, gdzie N. używał znaczenia nie małego; a klub ten posiadał związki z radykałami w Paryżu.

W lutym r. 1793 Konwencya wysłała na wyspę wym. Niema w niej młodzieńczości żadnej, komisarzy, między którymi znajdował się Sali- głównym argumentem jest przewaga sił, prze-

fĘtp*

ty y

waga wykształcenia wojska rządowego, któremu Marsylia uledz musi. N. przyznaje nawet pewną słuszność żądaniom Marsylii. Po za tern broszura była aktem lojalności wobec Jakobinów, i zaświadczała o tern, że N. przemawia bez zastrzeżeń za nimi i staje po ich stronie.—Gdy N. w d. 16 września r. 1793 w powrocie do Nicei zetknął się z kwaterą główną armii Car-teaux, Salicetti, komisarz Konwencyi, zaproponował mu objęcie w tej armii dowództwa artyleryi, gdyż oficer, dowodzący nią poprzednio, został ranny. N. bez wahania przyjął tę propozycyę.

V;>

BSjp

ta

F II

Fig. 55. Napoleon Bonaparte, podpułkownik 1-go batalionu Korsykańskiego, w r, 1792 (podług dzieła „Życie marszałków francuskich”.— Warszawa 1841 — przekład z franc.).

Tulon. Mianowany w d. 28 października r. 1793 dowódcą batalionu (2-go pułku artyleryi), objął N. swe stanowisko w armii Carteaux, przystępującej do oblężenia Tulonu. Pierwszą jego zasługą było zebranie materyału oblężni-czego, artyleryjskiego i zorganizowanie obsługi. W sztabie armii oblężniczej panowało przeświadczenie, że nie można wogóle liczyć na oblężenie regularne miasta, lecz należy postarać się tylko o to, aby zmusić flotę sprzymierzonych do opuszczenia portu. N. wskazał punkt, którego zajęcie dokonałoby tego odrazu, Opór i nieudolność Carteaux udaremniły jednak dokonanie tego planu, a tymczasem Anglicy zbudowali w tym punkcie jeden z najsilniejszych okopów, t.zw. „Mały Gibraltar”. Wskutek starań komisarzy Konwencyi— Carteaux został odwołany, a następnie po krótkotrwałej komendzie równie niedołężnego Doppeta, objął dowództwo nad armią oblę-żniczą gien. Dugommier (d. 3 października). Oblężenie poszło żwawiej. Baterye zbudowano całkowicie podług planu N-a, który również poważną rolę odegrał w czasie odparcia wycieczki oblężonych w d. 30 października — oraz podczas napadu na „Mały Gibraltar”, prowadząc kolumny do szturmu. W wojsku uważano go słuszuie obok Dugommiera za jednego ze zdobywców Tu-lonu, Po opanowaniu „Małego Gibraltaru” — flota sprzymierzonych opuściła miasto, do którego w d. 19 grudnia wkroczyli republikanie. N. ze wstrętem odsunął się od rzezi, którą wśród nieszczęśliwych mieszkańców zarządzili Barras i Freron, komisarze Konwencyi. Na przedstawienie komisarzy, w nagrodę za zasługi okazane podczas oblężenia, został N. d. 22 grudnia mianowany gienerałem brygady.—Najnowszy biograf N-a, Chuqueti, zaznacza, że oblężenie to związało go bliżej z wojskiem francuskiem, po części zrobiło go już Francuzem zupełnym.

Okres niepowodzeń. Po krótkotrwałem powodzeniu pod Tulonem, zaczyna się dla N-a okres dłuższy niepowodzenia. Oskarżono go przed Kon-wenoyą z powodu podanegu przezeń planu odbudowania fortów Marsylii i dopiero ministeryum wojny zdołało go ocalić przed odpowiedzialnością. Przykomenderowauy następnie do armii włoskiej, zeszedł się N. blisko z komisarzami Konwencyi, Augustynem Robespierrem i Rio or dem. Jego sława, zyskana pod Tulonem, plany zaczepne śmiałe we Włoszech, przedstawiane przezeń, a zwłaszcza jego prawowier-ność jakobińska, skłaniały podobno Augustyna Robespierra (ob.) do myśli powierzenia N-i dowództwa w Paryżu. Faktem jest, że był N. wówczas w najlepszych stosunkach z Robespierrem. Przed d. 9 Thermidora wysłany z mis-syą wywiadowczą do Genui neutralnej, doznał N. po powrocie do Nicei skutków tej katastrofy. Rodak i dawny protektor jego, Salicetti, oskarżył go, ratując się denuncyacyą przed odpowiedzialnością osobistą, o pomaganie Robes-pierrom do osiągnięcia dyktatury we Francyi. W d. 12 sierpnia r. 1794 N. został pozbawiony stopnia gienerała brygady i uwięziono go. Już d. 20 tegoż miesiąca wypuszczono go wszakże z więzienia, stwierdziwszy bezpodstawność zarzutów, ad. 14 września został mianowany dowódcą artyleryi korpusu, mającego odebrać Anglikom Korsykę. Wypraw⁷a ta nie powiodła się zupełnie: statki wojenne rozproszyli Anglicy (w marcu r. 1795), a przewozowe — cofnęły się do brzegów Francyi, poczetn korpus ekspedycyjny rozwiązano, a N-a w d. 2 maja r. 1795 przeznaczono do armii zachodniej, do Wandei. Stanowiska tego nie zamierzał N. przyjąć, dość już miał laurów w wojnie domowej, pociągały go przy-tem Włochy, gdzie pragnął przeprowadzić swój plan śmiałej zaczepki. Rozpoczął zatem starania w Paryżu, które nie powiodły mu się wszakże wcale, gdyż przeniesiono go w stopniu gienerała brygady do piechoty w armii zachodniej, co było degradacyą wyraźną.—Dawny protegowany terrorystów był podejrzany w oczach żywiołów umiarkowanych, które po d. 9 Thermidora przychodziły do władzy — i oczyszczały wojsko z gienerałów, którzy swe stopnie zdobywali w walce wewnętrznej. N-i nie pozostawało nic innego, jak obchodzić biura ministeryum wojny ze swymi planami zaczepnemi we Włoszech. Stał się wtedy osobistością dobrze znaną w tych biurach. Dzięki protekcyi, znających go z pod Tulonu, a wpływowych teraz, Barrasa i Fré-r o n a (ob.), przeznaczono go na czas pewien do biura planów wojennych, ale w d. 15 września r. 1795 został, wskutek nieusłuchania rozkazu udania się do armii zachodniej, wykreślony z listy gienerałów francuskich. Był to czas naj-krytyczniejszy dla niego; został na bruku paryskim prawie bez środków do życia. Zamierzał wówczas udać się do Turcyi, jako instruktor, a tymczasem śledził bacznie odbywające się przed jego oczyma wypadki polityczne.

13 Vendémiairea. Panującym i znamiennym rysem ruchu odbywającego się po d. 9 Thermido-ra był zwrot ogólny na prawo. W obawie przed terrorystami, Konwencya zwracała się ku czynnikom umiarkowanym. Ale tutaj panowała prze-dewszystkiem nienawiść do Konwencyi, jako całości do wszystkich jej polityków. Posuwając się za ruchem reakcyjnym, spostrzegła się wreszcie Konwencya, że nie znajdzie żadnego punktu oparcia. Widoczne było po uchwaleniu kon-stytucyi z roku 3-go (1795), że gdyby kraj miał wolność wyborów, to reprezentacya narodowa przypadłaby w znacznej większości rojalistom. Utożsamiając, po części słusznie, interesa swoje za sprawą Rewolucyi, postanowiła Konwencya rozporządzeniem z d. 23 września r. 1795, aby z ²/₃ jej członków weszło w skład nowego Ciała Prawodawczego. Dekret ten stał się hasłem walki. W d. 4 października 44 sekcye Paryża zebrały swoją gwardyę narodową i wyruszyły przeciw Konwencyi. Wysłany przeciw nim, gienerał M e-nou działał nieudolnie i wdał się w końcu w rokowania z sekcyami; położenie stawało się coraz groźniejsze dla Konwencyi. W nocy z d. 4 na 5 października wybrała ona do zaradzenia w położeniu tym komitet, który mianował Barrasa wodzem naczelnym armii wewnętrznej. Barras, sam niezdolny do czynu, nie-znający się na wojskowości, przypomniał sobie wtedy N-a, oblegającego wciąż biura ministeryum wojny, prawdopodobnie zgłaszającego się tam i obecnie, i ofiarował mu miejsce gienerała zastępcy. N. propozycyę przyjął i w d. 5 października r. 1795 (13 Vendémiairea), gdy podeszła gwardya narodowa sekcyi, rozproszył ją kartaczami. Na jego żądanie wyraźne, wstrzymano kroki dalsze, a na drugi dzień z łatwością rozbrojono gwardyę zbuntowaną przeciw Konwencyi. W uznaniu, okazanej zasługi, potwierdziła Konwencya w d. 10 października r. 1795 nomi-nacyę N-a na gienerała zastępcę (en second) armii wewnętrznej, w d. 13 miesiąca tegoż mianowano go gienerałem dywizyi artyleryi, a w d.

Enc. Powsz. Illustr. S. II. Zesz. 3. T. I.

26 nakoniec, po ustąpieniu Barrasa dowódcą naczelnym armii wewnętrznej.

Dowództwo armii wewnętrznej. W zasadzie, jako gienerał dywizyi artyleryi i wódz armii wewnętrznej, stał N. na równi z Hochem, Kellermannem i Jourdanem (ob. te nazw.), w rzeczywistości jednak różnica była aż nazbyt widoczna. Konwencya np. uważała N-a za rodzaj gienerała policyi, za człowieka małego, którego można do wszystkiego użyć.—Jakobini nazywali go „Gienerałem Vendémiaire”. Jednem słowem był on trochę — gienerałem zrodzonym na bruku paryskim. — N. nie posiadał jeszcze sławy wymienionych wyżej gienerałów, sławy, którą można było zdobyć li tylko w walce z nieprzyjacielem zewnętrznym. Liczył wówczas lat 26. Na stanowisku swojem z urzędu stykać się musiał z tern życiem towarzyskiem Dyrektorya-tu, które skupiało się koło jego protektora B ar-rasa. Nieobeznany z niem, nie znający jeszcze kobiet, zetknął się N. z Józefiną de Beau-harnais. Mówiono o niej, że była kochanką Barrasa. Dla N-a była to pierwsza, poznana lepiej dama dawnego świata wielkiego. Barras doradzał mu małżeństwo z nią. N. ostatecznie poszedł za głosem uczucia, gdyż po raz pierwszy kochał, a przytem małżeństwo to zbliżało go do wielkiego świata, otwierało widoki na przyszłość, a poczęści czyniło go ostatecznie Francuzem rzeczywistym. Już wówczas, bowiem, uważał za obelgę największą, gdy go miano za cudzoziemca i nazwisku nadawano włoską pisownię: „Buonaparte* — W d. 9 marca r. 1796 odbył się ślub cywilny z Józefiną. — Dla N-a dowództwo w Paryżu było wielką szkołą polityczną, poznał z jednej strony sposoby rządzenia Paryżem, a przez Paryż—Francyą; zapoznał się ze sprężynami zakulisowemi rządów rewolucyjnych, z całą tą, jak mówi Mirabeau (ob.)— „farmacyą polityczną”. Z drugiej zaś strony bezpośrednio zetknął się i z ludem francuskim, odczuł jego wielkie pragnienie uspokojenia zewnętrznego i utrwalenia porządku wewnątrz kraju, choćby kosztem zupełnego zrzeczenia się pragnień wolności rewolucyjnej i poddania się władzy silnej, która zresztą opierała się o tra-dycye Francuzów.— N. stawał się postacią popularną wśród ludu paryskiego, nawiązywał przytem mnóstwo stosunków, które mu się potem przed d. 18 Brumairea tak bardzo przydały. To wszystko zmieniło go wielce. Jeden z jego znajomych dawnych, który, po dłuższem niewidzeniu się, zobaczył N-a teraz, stwierdza, że na twarzy jego malowało się wyraźnie poczucie wyższości własnej, że był to już człowiek sięgający po władzę. Dyrektoryat zwrócił w końcu uwagę na to, że N. posiada za wiele znajomych w Paryżu, więc postanowiono go się stamtąd pozbyć. Sposobność ku temu nastręczały plany włoskie N-a. Gdy L. Carnot (ob.) przesłał je komendantowi armii włoskiej, Schere-

18

rowi, ten miał odpowiedzieć: „Niech ten, kto te plany podał, przyjeżdża je wykonywać”. Wbrew zdaniu Reubella, który nie ufał N-wi, Carnot i Barras przeparli nominacyę jego na dowódcę armii włoskiej. Dyrektoryat wogóle nie bardzo wierzył w możność działań szerszych we Włoszech, uważał to za awantnrę, a N. zdawał mu się właśnie osobistością odpowiednią do takiej wyprawy awanturniczej. W d. 3 marca r. 1796 podpisano nominacyę N-a, a w d. 27 znajdował się już w Nicei i objął dowództwo.

Pierwsza wojna włoska. Armia włoska liczyła 37 tysięcy żołnierza, odwykłego od karności i żyjącego z grabieży, ponieważ rząd pozostawiał go zupełnie przedsiębiorczości własnej, nie wypłacając żołdu i nie dbając zgoła o dostawy. Dywizyami dowodzili tutaj gienerałowie tacy, jak Massena i Augereau (ob. te nazw.), mający już znaczne zasługi wojskowe. Nomi-nacya N-a wywołała wśród nich żywe niezadowolenie, uważano go za protegowanego Barra s a, oraz jego kochanek. Wrażenie pierwsze, jakie sprawił na wojsku N. było niekorzystne; nie miał powierzchowności dowódcy, w bransolecie na ręce nosił partret swej żony, i pokazywał go wszystkim. Niektórzy z gienerałów, np. Augereau, wzór warchoła rewolucyjnego, gotowi byli traktować z góry nowego dowódcę. Ale w jednej chwili zmieniło się położenie, gdy N., zwoławszy gienerałów na naradę, przyjął ich w kapeluszu na głowie, swą znajomością widowni działań, jasnością wyłożonego planu i stanowczością rozkazów wydanych, zaimponował im tak bardzo, że zajął odrazu bez sporu stanowisko dowódcy. „Ten gieneralik”, powiedział przy wyjściu z narady Augereau do Masseny, „w jakiś sposób niepojęty, wziął mnie za łeb odrazu”. Do żołnierzy zwrócił się N. ze swą słynną odezwą, obiecującą im, głodnym i bosym, łupy równin włoskich. Odezwa na razie nie wywarła wrażenia wielkiego, dopiero zwycięstwa zmieniły ducha w wojsku.

Pierwsze zwycięstwo. W rękach Francuzów, stojących na Rivierze, znajdował się przesmyk w Sar o nie, przez który można się było przedostać na północ. Wojsko sprzymierzonych Au-3tro-Sardyńczyków, w ogólnej ilości 90 tysięcy żołnierza, zostające pod dowództwem naczeluym austryackiego gienerała Beaulieu, było rozdzielone: Austryacy stali pod A q u i na południe od Alessandryi, pilnując drogi z Sarony do miasta tego, Sardyńczycy zaś—nad górnym biegiem rzeki Tanaro, na drodze do Turynu. Silne oddziały austryackie pilnowały połączenia obu wojsk. N. zamierzył uderzyć na oddziały łączące, rozdzielić oba wojska, a następnie pobić każdę z nich z osobna. Chciał jednak przedtem zaopatrzyć swe zastępy w żywność. Uderzenie Austryaków na najbardziej wysuniętą na wschód dywizyę Laharpea (d. 8 kwietnia r. 1796) zmusiło N-a do wcześniejszego zaczęcia kroków nieprzyjacielskich. Bitwy pod Montenotte (d. 12 kwietnia), Millesimo (13), De g o (d. 14) — dokonały rozbicia oddziałów pośredniczących Au-stryackich i rozdzielenia obu wojsk. Beaulieu cofnął się na wschód ku Medyolanowi, Colli z Sardyńczykami ku Turynowi. Wbrew wskazówkom Dyrektoryatu, które w przypadku podobnym przepisywały mu marsz na Medyolan, N., nie chcąc pozostawiać na swych tyłach nieprzyjaciela, pogonił za Sardyńczykami. Był to pierwszy czyn nieposłuszny wobec Dyrektoryatu. W d. 22 kwietnia Colli, cofając się wciąż, pobity został pod Mondovi i zwrócił się do N-a z prośbą o zawieszenie broni. Rozkazy Dyrektoryatu zabraniały wdawania się w rokowania, mimo to N. propozycyę przyjął i w nocy z d. 27 na 28 kwietnia w Cherasco podpisano zawieszenie broni, oddające w ręce Francuzów trzy najważniejsze punkty strategiczne Piemontu. Dyrektoryat, postawiony wobec faktu dokonanego, musiał ustąpić, chcąc się jednak na przyszłość zabezpieczyć od samowoli młodego zdobywcy, postanowił dekretem z d. 7 maja r. 1796, aby N. oddał część wojska i zarząd, mającej być zajętą, Lombardyi w ręce Kellermanna, sam zaś z resztą udał się na wyprawę przeciw Toskanii, Rzymowi i Neapolowi, mającą głównie na celu ograbienie krajów wymienionych.

Lodi, Borghetto. N. udał się dalej na wschód za Austryakami. D. 9 maja Parma uzyskała zawieszenie broni na ciężkich warunkach, w parę dni potem Modena.

Beaulieu próbował utrzymać się na linii rz. Ticino, ale N. obszedł jego stanowisko i pod Piacentą przeszedł na prawy brzeg Padu — Au-stryacy cofnęli się za Adygę. Dnia 11 maja, pod Lodi, kolumny francuskie z męstwem nie-zrównanem otworzyły sobie przejście. Lodi—to pierwsza bitwa w większym stylu w kampanii włoskiej, dała ona N-wi poczucie pewne zdolności własnych i przeczucie roli swej przyszłej. W czasie tym otrzymał też wzmiankowane powyżej rozporządzenia Dyrektoryatu, polecające mu oddać Lombardyę w ręce Kellermanna, a jego samego czyniące naczelnikiem wyprawy rozbójniczej. N. oparł się temu stanowczo i w liście do Dyrektoryatu, z dnia 14 maja r. 1796, zażądał, albo pełnomocnictwa zupełnego, albo uwolnienia ze służby. Dyrektoryat nie mógł dać dymissyi zdobywcy Lombardyi, więc cofnął wnet swe rozporządzenie.—N. góruje tu już wyraźnie nad Dyrektoryatem. — W d. 15 maja wkroczył tryumfalnie do Medyolanu, gdzie go przyjęto, jako oswobodziciela Włoch, z zapałem niezrównanym. Zachwyt wszakże nie trwał długo. Rozporządzenia Dyrektoryatu, który Lombardyę oceniał li tylko jako przedmiot zamiany możliwej za Belgię i kraje nad-reńskie, polecały przedewszystkiem ściąganie kontrybucyj wojennych, zabieranie kapitałów do instytucyj publicznych należących, zagrabianie arcydzieł sztuki, rękopisów i t. p. Zdzierstwa te, łącznie z podniecaniem przeciw Francuzom przez duchowieństwo, wzburzyły lud. Na tyłach posuwających się za Austryakami wojsk, wybuchło powstanie. N. wrócił i szeregiem krwawych odwetów (Binasco, Pawia) przywrócił spokój. — W d. 30 maja nad Borghetto wojska Beauliego zostały rozbite i rozdzielone na dwie części; jedna szukała schronienia w mu-rach Mantui, druga cofnęła się do Tyrolu. We Włoszech nie było już ani jednego Austryaka prócz załogi Mantui. — Nic nie stało obecnie na przeszkodzie wyprawie na południe, na Rzym i Neapol, którą N. pojmował jednak w nieco inny sposób, niż Dyrektoryat, zwłaszcza wyprawę na Rzym, dla którego Dyrektoryat, dając upust niechęciom polityków rewolucyi przeciw katolicyzmowi, pragnął być bezwględny. — D. 5 czerwca zawarł N. zawieszenie broni z Neapolem, a 23 tegoż miesiąca z państwem Ko-ścielnem (na tych samych warunkach co do kontrybucyi, jak z Parmą i Modeną, tylko lega-cye [Bologna i Romania] zostały w ręku Francuzów), uakoniec d. 30 z Toskanią.—Te zawieszenia broni kończyły pierwszy okres kampanii włoskiej. Wyróżnia się ona już wówczas pewną strategią odrębną, stanowiącą właściwość N-a. Dotąd, wzorem Fryderyka Wielkiego, starano się raczej manewrować, zajmować ważniejsze stanowiska strategiczne, drogi it. d., niż odrazu zadać cios stanowczy przeciwnikowi. Prowadziło to do rozproszenia wojska. Tego systemu trzymają się Austryacy w kampanii roku 1796.—Nowe zasady taktyczne, które stosuje tu N., polegają na skupieniu o ile można największej ilości wojska we własnych ręku, a na rozdzieleniu sił przeciwnika. To skupianie wojsk osiąga się za pomocą ruchów szybkich, w których celuje N. w r. 1796. Następnie zaś wzorem taktyki dotychczesnej gienerałów rewolucyjnych, zadaje się ciosy rozstrzygające napadem i natarciami śmiałemi raczej, niż manewrowaniem.— Talent N-a, jako wodza zabłysnął odrazu w całej pełni, a szereg prędko po sobie następujących zwycięstw, postawił go wyżej od innych gienerałów francuskich. Odbiło się to przede-wszystkiem na stosunku jego do wojska, w któ-rem udało się N-wi zaprowadzić, jeżeli nie karność wzorową, to przynajmniej posłuszeństwo, korzystnie odbijające się od samowoli i nieładu, panujących dotychczas powszechnie w wojskach rewolucyjnych.

Odparcie pierwszej wyprawy Austryaków do Włoch. Lonato i Casłiglione. W końcu lipca r. 1796 Austryacy dwoma oddziałami wkroczyli z Tyrolu do Włoch; jeden oddział prowadził gien. Quosdanovicz, drugi feldmarszałek Wurmser. W d. 29 lipca Massena poniósł porażkę. Położenie stawało się bardzo poważne dla Francuzów. Podobnie, jak w późniejszych wojnach Napoleońskich, mimo szeregu zwycięstw świetnych, uprzednich, Francuzi, przy zaczynającej się kampanii stawiają zwykle na jedną kartę wszystko; jedna przegrana większa pozbawia ich odrazu całych Włoch wobec nastroju ludności miejscowej. N. zamierzał zrazu cofnąć się za Adygę, ale na radzie wojennej oparł się temu Augereau i pociągnął za sobą wszystkich. W bitwach w dniach 3 i 4 sierpnia pod Lonato pobił N. Quosdanovicz a, a w d. 5 pod Ca-stiglione — Wurmsera. Wyprawa Austryaków została odparta, ale kresu wojny mimo to nie było widać, gdyż Cesarz nakazał nowe zbrojenia i Francuzi gotować się musieli do walki ponownej, w której znowu stawką był cały dorobek zwycięstw poprzednich.

Druga wyprawa Austryaków. Bassano. Feldmarszałek Wurmser prędko uporządkował swe wojska rozbite w Tyrolu i znowu dwoma korpusami, mającymi po pewnym czasie zejść się razem i zadać cios ostateczny nieprzyjacielowi, ruszył do Włoch. Jak poprzednio, udało się N-wi pobić oddzielnie każdy z dwu oddziałów. Zwrócił się najpierw przeciw korpusowi Davido-vicza i wyparł go do Tyrolu. Wskutek tego Wurmser, który zapuścił się dalej na południe, miał przeciętą komunikacyę z krajami au-stryackiemi. W d. 8 września pobił N. z kolei Wurmsera pod Bassano. Niedobitki rozgromionego wojska austryackiego schroniły się do Mantui.—W przerwie między drugą a trzecią wyprawą Austryaków—zajął się N. urządzeniem prowincyj zajętych. Jak wyżej zaznaczyliśmy, Dyrektoryat nie miał zamiaru na trwałe zajmować Lombardyi, lub utworzyć tutaj rzeczypospolite, podległe sobie; w Paryżu uważano wciąż kraj zajęty li tylko za przedmiot wymiany, który w czasie zajmowania go chwilowego wyzyskać należało. N. był zdania przeciwnego. Bądź to chcąc sobie utworzyć we Włoszech prokonsulat na podobieństwo tego, który Cezar posiadał niegdyś w Gallii, bądź też z ambicyi zatrzymania i przekształcenia zdobyczy, bądź nakoniec przez wzgląd czysto wojskowy, zabezpieczenia sobie tyłów, tworząc rządy trwałe włoskie, zwołał N. d. 16 października w Bolonii kongres deputowanych dwu, mających powstać, Rzeczypospolitych: Cys-padańskiej i Transpadańskiej. Był to czyn, który zobowiązał Dyrektoryat, wbrew jego woli, względem Włochów na przypadek pokoju.

Trzecia wyprawa Austryaków. Arcole. W celu dania odsieczy oblężonej Mantui, w listopadzie wyruszyli Austryacy po raz trzeci w tym roku do Włoch. Dowództwo nad wojskiem au-stryackiem objął teraz zbrojmistrz (Feldzeugmeister) Alvinzi, najzdolniejszy bodaj ze wszystkich gienerałów austryackich, którzy dowodzili we Włoszech w latach 1796—97. Na nieszczęście dla Austryaków, znowu rodzdzielono wojsko na dwa korpusy, które nie złączyły się ze sobą w chwili rozstrzygającej. W d. 12 listopada Francuzi doznali porażki pod Weroną, a w d.

15 z walki z oddziałem austryaokim o przeprawę wywiązała się bitwa stanowcza, trzydniowa pod Arcole, najkrwawsza z bitew pierwszej wojny Włoskiej. W pierwszym dniu jej, korzystnym dla Austryaków, nadaremnie sam N. ze sztandarem w ręku prowadził kolumny do boju przez most; natarcie zostało odparte, a N. ugrzązł w bagnie i w zamieszaniu o mało nie dostał się do niewoli. Ostatecznie wszakże Austryacy zostali pobici. W parę dni potem drugi korpus austryacki Davidovicza, który zjawieniem się swojem na placu boju pod Arcole mógł był rozstrzygnąć dla swoich zwycięstwo, uległ temu samemu losowi. W tymże czasie, obawiający się coraz bardziej samodzielności N-a Dyrekto-ryat, wysłał doń do Włoch gienerała Clarke, z poleceniem pozornem prowadzenia w danym wypadku rokowań dyplomatycznych, w rzeczywistości— w celu dazorowania zwycięzcy. N. potrafił w ciągu trzech dni pozyskać Cl ark ego do tego stopnia, że ten wydał mu cel istotny swego posłannictwa. Objaśnił również N-a o stanie wewnętrznym Francyi, o panuj ącem tam powszechnie pragnieniu pokoju, o popularności, którą zyskać może gienerał, umiejący przyczynić się do prędkiego zawarcia go. N. myślał już oddawna o odegraniu roli takiej, zdawał sobie jednak sprawę z tego, że same zwycięstwa, nad Austryakami odniesione, nie zmuszą ich jeszcze do zawarcia pokoju, że cesarz będzie dalej wojsko za wojskiem słał do Włoch, a każda nowa wyprawa taka wystawi na sztych wszystkie zdobycze Francuzów. W umyśle N-a rodzi się zatem pomysł pozyskania Austryi, oddaniem jej Wenecyi, o której zdawna marzyła polityka austryacka, którą Katarzyna II podsuwała Józefowi II. Wenecya była tak słaba, że nie mogłaby oprzeć się temu, sam zaś sposób rozwiązania sprawy leżał w duchu polityki XVIII w. i nasuwał się N-wi, czytelnikowi pamiętników politycznych z wieku tego, a także zwolennikowi Fryderyka Wielkiego; uznawał go więc za najnaturalniejszy w świecie. Przedtem jednak należało odeprzeć nową wyprawę austryacką.

Czwarta wyprawa Austryaków. Rivoli. W okresie bitwy pod Arcole N. był w stanie w ciągu 5 dni nie zdejmować butów, nie zmrużyć nawet oka, co potem, po zupełnem pobiciu Austryaków, wynagrodził sobie 36-godzinnym z rzędu snem. Obecnie podlega rozstrojowi. Nie jest w stanie wsiąść na konia, przypuszcza nawet, że go otruto. Siła woli niepomierna, myśl że „decet imperatorem stantem mori”—utrzymuje go jednak na nogach. Wyprawa austryacka była przy-tem obecnie najmniej groźna; wojsko, które prowadził teraz A1 v i n z i, różne było od tego, które miał W u r m s e r. Oficerów było mało, panowało między nimi niezadowolenie żywe i rozstrój, a żołnierze byli to rekruci, przeważnie Kroaci, zdolni do śmiałego napadu, ale niezdolni do stawiania czoła w walce dłuższej wojskom wyćwiczonym N-a.—Pod Rivoli z początku J ou bert, następnie Massena znaleźli się w położeniu krytycznem. W końcu natarcie niespodziane drobnego oddziału jazdy francuskiej wywołało popłoch wśród Austryaków. Mimo usiłowania Alvinziego i oficerów, Kroaci pierzchli z placu boju (d. 14 stycznia r. 1797).

Wyprawa przeciw państwu Kościelnemu. Koniec pierwszej wojny Włoskiej. Niechęć Dyrekto-ryatu do Kuryi Rzymskiej, nadzieja Papieża na powodzenie oręża austryackiego we Włoszech, spowodowały zerwanie zawieszenia broni między Francyą a państwem Kościelnem. Dyrektoryat słał znowu N-wi polecenia wystąpienia stanowczego przeciw Papieżowi, złupienia państwa Kościelnego, przedewszystkiem zaś zabrania skarbów w Loretto, a następnie zniweczenia papiestwa. N. nie myślał wykonywać tych zleceń: zdawał sobie bowiem już wówczas sprawę z tego, że zaciekłość antyreligijna była właściwością li tylko garści polityków rewolucyjnych, podczas gdy większość przeważna ludu francuskiego pragnęła przywrócenia wiary dawnej i jej urządzeń. W d. 5 lutego r. 1797 zajął N. An-konę, nie spotkawszy nieomal oporu. W Anko-nie uderzyło go to, że stąd w ciągu 24 godzin można dostać się do Macedonii, więc na Wschód, który go zawsze nęcił. Nie ograniczając się na planach co do przyszłości, nawiązał wówczas N. pierwsze swoje stosunki z Maltą. W d. 19 lutego pod Tolentino podpisane zostało nowe zawieszenie broni z państwem Kościelnem. Napoleon dość łatwo poczynił ustępstwa od swoich pierwotnych żądań; Francuzi zatrzymywali w swych rękach legacye i Ankonę, Papież wypłacił kontrybucyę, zawarowaną poprzednim układem. Tymczasem w Tyrolu i Karyn-tyi zbierały się nowe zastępy austryackie. Widownia wojenna włoska, podrzędna w początku starcia r. 1796, stawała się teraz stanowczo coraz ważniejszą. Obie strony wojujące przerzucały tutaj posiłki. Zwycięski w Niemczech przeciw Jourdanowi i Moreau, ar-cyksiążę Karol, obejmował dowództwo nad wojskiem, wzmocnionem przez posiłki odciągnięte od armii niemieckiej. Z teatru wojny niemieckiego przybywała N-wi dywizya Bernadottea, wzmacniająca jego siły do 74 tysięcy ludzi. Arcy-książę Karol nie był przeciwnikiem bardzo groźnym dla N-a; ostrożny i wahający się aż do zbytku, dowodząc na widowni wojny nowej dość nieszczególnem wojskiem, trzymał się odpornie.

Francuzi wystąpili zaczepnie; przekroczyli Alpy Karnijskie, obeszli stanowisko nieprzyjaciela nad rzeką Piave, a w d. 16 marca r. 1797 zepchnęli arcyksięcia ze stanowiska nad rzeką Tagliamento, zadając mu znaczną porażkę. Massena zajął następnie przejście Tarvis i całe wojsko francuskie przeszło Alpy. Dywizya Jou-berta udała się do Tyrolu, wypierając wszę dzie przed sobą Austryaków. Armia arcyksięcia Karola poniosła znaczne straty w ludziach wziętych do niewoli; wskutek zaś ciągłego cofania się i porażek doznawanych, była przytem bardzo rozprzężona. Nie było to położenie ostatecznie groźne dla Austryi. ale bardzo poważne w każdym razie, zwłaszcza gdy i w Niemczech Hoche przechodził teraz do działań zaczepnych. Wówczas, w d. 31 marca r. 1797, N. napisał słynny list do arcyksięcia Karola (ob.), list będący pierwowzorem tych listów, które późnioj wystosowywał jako Pierwszy Konsul. Wystawia w nim na jakie straty naraziła strony obie wojna i zapytuje, czy ten tak zgubny dla cywilizacyi stan rzeczy ma trwać dalej? Mówi o sławie smutnej dowodzców na wojnie i o zasłudze obywatelskiej twórców pokoju. W tym czasie nadciągnęły jednak do zastępów arcyksięcia K a-rola posiłki z armii niemieckiej, znowu za późno, i wódz austryacki jeszcze raz spróbował szczęścia. Ale d. 3 kwietnia Francuzi zajęli przesmyk Neumarkt, następnie Muzmarkt, a w d. 7 tegoż miesiąca straż przednia francuska stanęła w Leoben,

Leoben, Wenecya. W Wiedniu zapanował popłoch, zaczęto nawet pakować rzeczy cesarskie. Równocześnie nakazano sypać okopy dokoła stolicy i cesarz wydał odezwę do poddanych, wzywającą ich do obrony tronu. Po pewnym czasie zdecydowano się jednak rozpocząć rokowania, uważając słusznie, że warunki zawieszenia broni nie są jeszcze warunkami pokoju trwałego, a zawieszenie broni jest w danym razie rzeczą konieczną dla Austryi. W d. 13 kwietnia wysłannicy cesarscy; gienerał Meerfeldt i margrabia Galio przybyli do kwatery głównej francuskiej w Leoben. N. na własną odpowiedzialność podjął rokowania, gdyż rozporządzenia Dy-rektoryatu nakazywały mu walkę dalszą. Sądził słusznie, że Francya tak pragnie pokoju, iż Dy-rektoryat nie ośmieli się nieuznać warunków zawieszenia broni, a jemu przypadnie sława twórcy pokoju tak pożądanego. — N. zdawna obmyślił sposób pozyskania Austryi, ofiarując jej posiadłości Weneckie, to też obecnie rokowania poszły szybko i gładko. W d. 18 kwietnia podpisano w Leoben warunki zawieszenia broni. Cesarz odstępował Francyi Belgię, uznawał t. zw. „granicę konstytucyjną” Francyi nad Renem (t. j. odstąpienie Francyi nie całego lewego brzegu Reuu, lecz jeno obszarów, które Konwen-cya swymi dekretami wcieliła do Francyi), warował zwołanie kongresu książąt niemieckich, mającego się zająć sprawą nagrodzenia tych książąt, którzy tracili swe posiadłości na lewym brzegu Renu. W warunkach tajnych Francya obiecywała wydać w ręce Austryaków część t. zw. „Terra ferma” Wenecyi, t. j. posiadłości między Adryatykiem i rzekami Oglio i Padem — oraz Dalmacyę z Istryą. — O ile wiadomość o zawarciu zawieszenia broni wywołała zachwyt we

Francyi i utrwaliła popularność N-a, o tyle warunki szczegółowe podległy krytyce dość żywej. We Francyi żądano całego lewego brzegu Renu, tymczasem układ w Leoben nie zapewniał tego; niezadowolenie mniejsze wywołała wiadomość o podziale Wenecyi. N. chcąc uzyskać zatwierdzenie układu, musiał grozić Dyrektoryatowi dy-missyą. — Gdy w Leoben pełnomocnicy austryac-cy pytali, w jaki sposób Austrya wejdzie w posiadanie Wenecyi, N. mógł im wskazać na przykład podziału Polski. Obecnie zastosowano do Wenecyi klassyczne nieomal w wieku XVIII środki, używane w tych razach, a które zwłaszcza hi8toryografia niemiecka, bardzo wyrozumiała dla spraw polskich, skrupulatnie notuje gdy chodzi o Wenecyę. — W d. 17 kwietnia wybuchł bunt w Weronie, przyczem ludność okoliczna wymordowała część załogi francuskiej. W Wenecyi żołnierze Rzeczpospolitej zamordowali znów kapitana statku francuskiego. Dawało to upragniony powód do wypowiedzenia wojny. W d. 2 maja wojska francuskie zaczęły ustępować z krajów dziedzicznych, austryackich, a N. wydał groźny manifest przeciw Wenecyi. W d. 12 tegoż miesiąca abdykował dawny rząd Rzeczy-pospospolitej w ręce nowego, demokratycznego, który miał wypełnić okres przechodni do rozbioru, nakoniec w d. 14 maja Francuzi zajęli Wenecyę.

Mombello. Czasy między Leoben a Campo-Formio są najświetniejsze dla N-a we Włoszech. Znajduje się on wówczas naprawdę w położeniu Cezara w Gallii. Ma prawdziwy dwór w pałacu Mombello pod Medyolauem. Na dworze tym istnieje już etykieta surowa, np. tylko adjutanci zaproszeni zasiadają do stołu z N-m, na galeryę podczas obiadu jego wpuszczają publiczność. Pełno tutaj deputacyi od panujących włoskich, od miast, pełno dyplomatów i t. d.— N. zajmuje się urządzeniem Rzeczpospolitej Cys-alpińskiej, powstałej z Cyspadańskiej i Trans-padańskiej. Działalność jego w tym kierunku, mało dotychczas znana, zasługuje z dwu względów na uznanie. Poznajemy tutaj N-a jako organizatora z rysami wyraźnie już mówiącemi o Pierwszym Konsulu. Zasady wytyczne, stosowane przez niego do Francyi, już tu wychodzą na jaw: np. nadawanie konstytucyi z góry, zamiast uchwalania jej przez deputatów, wybieranie ludzi do urzędów, na deputatów nawet i t. d. Z drugiej znów strony — działalność N-a we Włoszech, zwracała na siebie uwagę całej Francyi; była krytyką postępowania Dyrektoryatu i stosunków anarchicznych we Francyi, jako też lekcyą na przyszłość zarazem.—Rozporządzenia N-a dla Cysalpiny są czytane i oceniane we Francyi, znane zaś w całej Europie, gdzie N. staje się już jedną z najpopularniejszych osobistości.

18 Frucłidora. Dyrektoryat zmuszony był do coraz większej uległości wobec N-a, ponieważ warunki wewnętrzne Francyi pozbawiały go coraz bardziej wpływu wszelkiego. Od czasu, gdy Carnot i F. B arth él em y (ob.) weszli w skład Dyrektoryatu, w samem tern ciele panowała ciągła walka większości z muiejszością. W d. 19—20 maja dokonane zostały wybory '/₃ członków do Ciał Prawodawczych i wypadły na korzyść żywiołów bardzo umiarkowanych. Wybór gienera-ła Pichegru (ob.) na prezesa Rady Pięciuset— mówił wyraźnie o duchu ożywiającym to zgromadzenie. Zapanowywało położenie, w którym jedna albo druga strona skończyć musiała koniecznie na zamachu stanu. Zwycięstwo jednego albo drugiego stronnictwa miało znaczenie nietylko dla Francyi, ale i dla Europy, gdyż stronnictwo umiarkowane występowało pod hasłem granic dawnych i zawarcia pokoju natychmiast. Austrya np. wyraźnie oczekiwała zwycięstwa umiarkowanych, sądząc, że w tym razie otrzyma warunki pokoju znacznie korzystniejsze. Członkowie radykalni Dyrektoryatu zwrócili sięnajsamprzód do Hoch ea (ob.), którego nieprawnie mianowano ministrem wojny. Ho che owi nie powiodło się jednak dokonanie zamachu stanu i nominacyę jego musiano cofnąć. Dyrekto-ryat był w konieczności zwrócenia się do N-a, którego stanowisko w ten sposób wzmacniało się znowu niepomiernie. N. zbyt był związany z Rewolucyą, aby nie poprzeć jej przeciw reak-cyi, która w ostatecznym swym wyniku wiodła do przywrócenia władzy Bourbonom. Na wezwanie radykalnej części Dyrektoryatu, odpowiedziała najsamprzód armia włoska adresami groźaemi przeciwko rewolucyonistom. Następnie N. nie chcąc sam mieć udziału w zamachu stanu, wysłał do Paryża gienerała Augereau, który pomógł trzem Dyrektorom i mniejszości Ciał Prawodawczych do wykonania zamachu stanu d. 18 Fructidora (4 września r. 1797). Zamach ten rozstrzygnął również sprawę zawarcia pokoju z Austryą, która straciła obecnie nadzieję na znaczniejszą zmianę warunków. Cesarz Franciszek II zwrócił się z listem odręcznym do N-a i wysłał do Udine dla układów C o-b e n z 1 a (ob.).

Campo-Formio. W d. 17 listopada r. 1797 zawarty został pokój w Campo-Formio. Cesarz odstępował Francyi Belgię, uznawał w całej pełni granicę Renu, oraz Cysalpinę, otrzymywał natomiast z posiadłości Weneckich Istryę, Dal-macyę, oraz „Terra ferma” aż do Adygi wraz z Wenecyą (Francya zabrała wyspy Jońskie). Miał być zwołany kongres w Rastadtcie, dla zajęcia się sprawą wynagrodzenia książąt tracących swe posiadłości na lewym brzegu Renu, na tymże kongresie Austrya uzyskać miała przeznaczone do sekularyzacyi arcybiskupstwo Salzburskie, oraz rozszerzenie granicy kosztem Bawaryi. Traktat pokoju Dyrektoryat przyjął niechętnie. W głosowaniu oświadczyło się za nim 3 Dyrektorów, przeciw 2. Dyrektoryat obawiał się teraz stanowiska N-a we Włoszech, jego popularności we Francyi, jako twórcy pokoju; postanowił więc przedewszystkiem wplątać go w nową wojnę. Zwrócono zatem obecnie uwagę główną na walkę z Anglią; dekret Dyrektoryatu z d. 26 października r. 1797 tworzył nową armię t. zw. angielską i na jej wodza wyznaczył N-a. Chcąc prędzej usunąć go z Włoch, polecono mu udać się na kongres do Rastadtu.—N. zdawał sobie dobrze sprawę z tej niechęci. Zachwyt, który wywołał we Francyi pokój zawarty w Campo Formio, wiązany wszędzie z jego nazwiskiem, dawał mu poczucie siły własnej. W rozmowie poufnej, mianej podówczas z MiotemdeMe-li to, powiedział N. wyraźnie, że swych zwycięstw nie myśli oddawać na usługi tych „adwokatów z Paryża”.—Przed odjazdem z Włoch wydał N. szereg rozporządzeń i proklamacyj, dotyczących Cysal-piny. Na Włochy patrzył teraz już z punktu widzenia francuskiej racyi stanu. „Żadna zasada filozofii ani etyki, mówił, nie jest w stanie nakazać Francyi poświęcenia 40 tys. swych synów dla przysłużenia się narodowi obcemu, który sam przez się nie jest w stanie dojścia do niczego”.—Nowe urządzenie państwa włoskiego musi przynosić pożytek bezpośrednio swej oswo-bodzicielce. Wpływ francuski we Włoszech musi być trwały i bezpośredni, Włochy muszą być dla Francyi stopniem do owładnięcia morza Śródziemnego. W tym czasie N. zwraca uwagę przeważnie na to morze i sprawę wschodnią.—Na morzu Śródziemnem wówczas jeszcze dość rzadkim gościem były statki wojenne angielskie; wszak przed kilku zaledwie laty Fox (ob.) oświadczył w parlamencie, że Anglię nic nie obchodzi to morze. Zajęcie stanowiska przeważającego na uiem nie byłoby dla Francyi rzeczą trudną; pokój w Campo Formio oddawał w jej ręce wyspy Joń8kie, przed odjazdem z Włoch wysłał N. swych emissarynszów na Maltę, nawiązali oni tam stosunki, tak przydatne w dobie wyprawy egipskiej. Właśuie niedawno odzyskana została Korsyka, a N. wszedł też w stosunki z Grekami.— Do Rastadtu udał się N. w otoczeniu i z przepychem, jakiego nie powstydziłby się żaden panujący, przez Szwajcaryę. Stanowisko, które obecnie zajęła Francya we Włoszech, zmuszało ją do zwrócenia uwagi baczniejszej na sprawy szwajcarskie ze względów na komunikacyę z Włochami. Po drodze N. nawiązał szereg stosunków ze stronnictwem demokratycznem, które stały się później czynnikiem dokonanego w Szwajcaryi przewrotu. W Rastadtcie bawił N. krótko, jedynie w celu umówienia się z C o b e n zle m co do terminu wydania przez Austryaków Moguncyi, a przez Francuzów Wenecyi.— Cisnęli się do niego wszyscy, starali się o jego względy reprezentanci wszystkich drobnych państewek niemieckich. N. poznał tu poraź pierwszy te Niemcy, które dotąd znał tylko z lekceważąco odzywającej się o nich literatury politycznej i historycznej, francuskiej. Odniósł wrażenie, usposabiające go do lekceważenia jeszcze większego sił Niemiec, które nacechowało całą politykę późniejszą Napoleońską.

We Francyi. W dn. 19 grudnia r. 1797 Dyrektoryat urzędownie przyjmował N-a. W odpowiedzi na przemowę witającą, odpowiedział N. krótko. Ze słów jego podnoszono potem zdanie, stanowiące krytykę stanu rzeczy istniejącego we Francyi: „Gdy Francya będzie mieć prawdziwie dobre prawa organiczne, cala Europa będzie wolna".—Mimo przyjęcia świetnego—odczuwał N. całą chwiejność popularności swej, a nawet stanowiska. W ludzie widział tylko ciekawość i twierdził, że z tern samem uczuciem lud ten towarzyszyłby mu na rusztowanie, w wojskowych widział zazdrość. Czuł, że gdy się czemś w krótkim czasie nie wyróżni, popularność jego Da bruku paryskim przeminie szybko. Zachowywał więc umiarkowanie wstrzemięźliwe, unikał występów publicznych, na ulicy pokazywał się w mundurze członka Instytutu francuskiego. Gorączkowo oddał się sprawie wyprawy przeciw Anglii. Istniało we Francyi za czasów Rewolucyi przeświadczenie, że, gdy się dokona przeprawy przez kanał La Manche, zwalczenie potęgi angielskiej będzie rzeczą łatw⁷ą, gdyż walka z Francyą jest w Anglii li tylko polityką rządu. Nie zdawano sobie wcale sprawy z całej owej nienawiści narodowej, namiętnej Anglików przeciw Francyi— i stąd tyle projektów wylądowania w Anglii. N. był również zwolennikiem tego mniemania złudnego. Jeżeli jednak lekceważono sobie trudności walki na miejscu, to lekceważyć nie można było trudności przeprawy; tymczasem, po odbyciu przeglądu brzegów, N. zdał Dyrektoryatowi w d. 8 lutego r. 1798 raport, stwierdzający, że ze względu na smutny stan marynarki francuskiej, przeprawa jest niepodobieństwem. Należało uderzyć na Anglię z innej strony.

Projekty wyprawy Egipskiej. N. żywił pewien pociąg nieokreślony do Wschodu. W rozmowach swych z Bourriennem i Marmontem (ob.) powiadał, że tam tylko można dokonać rzeczy prawdziwie wielkich. Wypływało to u niego z chęci wypróbowania swej siły na tak wielkiej widowni działań, gdzie łatwo gromadzić koło siebie siły znaczne i tworzyć państwa olbrzymie. O tych marzeniach wschodnich chętnie wspominał N. jeszcze w swych rozmowach na wyspie Św. Heleny. Teraz, obok tych planów fantastycznych, występował jeszcze interes Francyi, nadzwyczaj realny i dobrze pojęty, zrozumiany już dawno i od dawna stanowiący jedno z pragnień polityki francuskiej. Wszak już Józef II i Katarzyna II, w zamyśle potwornym podziału świata, oddawali Egipt Francyi. Konsulowie francuscy w Egipcie dawno już zwracali uwagę rządu na łatwość zajęcia i ważność tego kraju. Z ich doniesień powstaje pomysł przekopania kanału Suezkiego, zagarnięcia handlu Lewantyj-skiego w ręce Francuzów; pomysły, mogące przynieść Francyi korzyści finansowe poważne. Na sprawozdaniach jednego z konsulów francuskich, Magellana, opierał N. swój plan wyprawy, plan, który w zarysach nieokreślonych nasunął mu się jeszcze w Ankonie. Przez Egipt można było zagrozić Indyom; co się zaś tyczy trudności przeprawy, to nie były one tak wielkie, gdyż flota angielska nie panowała tu wcale; wyprawa była znacznie mniej awanturnicza, niż się to zwykle przypuszcza, (Sy b e 1.).—Dyrektoryat zgodził się na plauy N-a z myślą ukrytą pozbycia się go; zresztą potrzebował walki dla polityki swej wewnętrznej. W d. 5 marca r. 171)8 wyprawa była postanowiona; we wskazówkach, wydanych N-wi polecono mu zająć Maltę, wypędzić Mameluków z Egiptu, nie naruszając stosunku dobrego z władcą nominalnym Egiptu, Sułtanem tureckim, przekopać ka-Dał Suezki i wypędzić Anglików z ich stacyj handlowych nad Morzem Czerwonem. Na koszt wyprawy przeznaczono 3 mil. franków, ze skarbu zabranego przez Brunea w Bernie, oraz zdobycz Rzymską Berthiera. (ob.).—Podczas przygotowań do wyprawy, dowiedziano się w Paryżu (dnia 20 kwietnia r. 1798) o napadzie na dom Bernadottea w Wiedniu. Wyjazd N-a wstrzymano, miał się udać nawet do Rastadtu. Tymczasem nadeszły wiadomości, że Austrya jest gotowa dać zadośćuczynienie w tej sprawie i N. wyjechał do wojska. Dnia 10 maja wydał proklamacyę do żołnierzy, a 19-go wyprawa opuściła Tulon.

Wyprawa Egipska. 15 większych okrętów liniowych i 15 fregat odprowadzało statki przewozowe, na których mieściło się 30 tysięcy wojska. Wraz z wojskiem udawała się do Egiptu komissya uczonych, w celu zbadania kraju, oraz inżynierów, w celu poczynienia badań, nad możnością przekopania kanału Suezkiego. Z portów Włoch południowych zebrano jeszcze jedną dy-wizyę i udano się ku Malcie. W d. 13 czerwca r. 1798, za sprawą kilku dostojników zakonu, przekupionych przez emissaryuszów francuskich, poddała się jedyna twierdza wyspy, La Valette, bez oporu wszelkiego.—Pozostawiwszy w niej silną załogę, skierowała się wyprawa ku Egiptowi. Płynięto na szczęście wzdłuż brzegu południowego Kandyi i dzięki temu wysłany w pogoń admirał angielski Nelson (ob), minął się z wyprawą, przybył przed nią do Aleksandryi, zawrócił ku zachodowi i stracił zupełnie jej ślad. W d. 1 lipca wylądowano pod Aleksandryą i w czasie krótkim zdobyto miasto, a następnie najprostszą drogą ruszono na Kair. Po drodze stoczono kilka utarczek drobnych z Marne lukami (ob.). Murada Beya (Damanhour, Che-breis). W d. 21 lipca zdarzyła się większa bitwa pod Piramidami, w pobliżu Kairu, gdzie jazda świetna Mameluków rozbiła się o czworoboki francuskie. — Zwyciężenie nieprzyjaciela nie wiele na razie kosztowało Francuzów, wojsko doznało jednak zawodu. Płynąc do Egiptu, wyobrażano go sobie, jako kraj bardzo ludny i bogaty. Tymczasem z Aleksandryi do Kairu maszerowano przez pustynię, cierpiąc na brak żywności, a zwłaszcza wody. Zawiodła, co do zamożności, Aleksandrya, a w wyższym jeszcze stopniu Kair. Mameluków łatwo było pobić, ale trudno zabezpieczyć się przed ich najazdami. Trzeba było wysłać oddziały znaczne za tymi, którzy schronili się do Górnego Egiptu i ku granicom Syryi.—Tymczasem nadeszła wiadomość, że w d. 1 sierpnia Nelson zniszczył pod Abu-kirem flotę wojenną francuską, zaskoczywszy ją niespodzianie w chwili, gdy znaczna część załogi była na lądzie i za pomocą ruchu śmiałego i zręcznego, przedostawszy się między stanowisko nieprzyjaciela i ląd.—Wojsko zostało odcięte od kraju, pozbawione dowozu broni, amunicyi i posiłków.—N. zamierzał pierwotnie, po zajęciu i urządzeniu administracyi Egiptu, wrócić odrazu do kraju, obecnie stawało się to niemożliwem. Z przyczyn właściwości wojska francuskiego, położenie pogorszyło się jeszcze. Francuz wogó-le nie czuje się dobrze, jak tylko w kraju rodzinnym, nie przejmuje się posłannictwem koloni-zacyjnem. Armia była odciętą od źródła awansów, które spływały na wojskowych, pozostałych w Europie. Między żołnierzami rozpacz objawiała się pod postacią licznych samobójstw; oficerowie szemrali głośno. Gienerałowie najbardziej oddani N-wi, jak Berth i er, Lannes, Davout (ob. te nazw.) byli w opozycyi. Można rzec, że nigdy N. nie okazywał więcej siły ducha, jak wówczas. Postanowił stworzyć dla wojska Fraucyę w Egipcie. Ustanawiał dla żołnierzy umyślnie zabawy, w których urządzanie wkładał całą swą zdolność organizacyjną. Stworzył dla uczonych Instytut Egipski; rozwinął wreszcie pracę gorączkową, płodną w skutki, nad organizacyą zarządu kraju i jego kulturą. Komissya iużynierów zbadała wówczas ślady kanałów dawnych na przesmyku Suezkim i wygotowała projekt nowego. Z tych prac korzystali w swym projekcie kanału Saint-Simoniści (ob.). Pobudowano w Egipcie studnie, założono drogi między miejscami ważniej-szemi, zakładano i ulepszano urządzenia wodne do nawodniania kraju, budowano młyny i t. d. N. miał tylko dozór ogólny nad całą tą pracą, natomiast jego zasługą wyłączną jest ustanowienie tymczasowe zarządu kraju i sposobu wybierania podatków. Podobno na tych wzorach Napoleońskich oparł się później reformator Egiptu— Mehmed-Ali. (ob.). Siła ducha, okazana wówczas przez N-a, jest tem więcej godna podziwu, że wewnątrz trawiony był melancholią. W Egipcie, z opowiadań towarzyszy broni, dowiedział się o zdradzie Józefiny, jej postępowaniu we Włoszech w r. 1797.—Tymczasem, mimo to, że rządy francuskie były dla ludności miejscowej znacznie lepsze, niż rządy Mameluków, mimo to że N. do tego stopnia liczył się z uczuciami re-ligijnemi ludności muzułmańskiej, iż w swych proklamacyach przedstawił się, jako pogromca wrogów Islamu: Papieża i kawalerów maltańskich, ludność miejscowa burzyć się zaczęła przeciw Francuzom. W dodatku dowiedział się N., że Porta, nie uznając wywodu, iż Francya prowadzi walkę tylko z Mamelukami, w d. 1 września r. 1798 wypowiedziała jej wojnę, a sprzymierzeniec jej w Indyach, Tippo-Saib (ob.), jest poważnie zagrożony przez Anglików.—W październiku r. 1798 wybuchło powstanie w Kairze, które wypadło stłumić krwawo; w początkach zaś r. 1799, dowiedział się N. o zamierzonym napadzie Turków na Egipt.—W lutym r. 1799 z 12 tysiącami wojska ruszył N. na Syryę. Bez trudności większych zdobyto miasto E1 -Arisz i Gazę, na opór poważniejszy napotkano dopiero w Jaffie. Miasto zdobyto szturmem na sposób Suworowa (ob.), przyczem część załogi tureckiej złożyła broń. Między poddaj ące-mi się poznano ludzi z załogi jednego z miast zdobytych poprzednio, których puszczono na wolność. Nasuwało się obecnie pytanie, co robić z jeńcami temi. Transportować ich do Egiptu było niepodobeństwem, również, jak i zostawić w Jaffie; równałoby się to umniejszeniu sił własnych, a pociągało za sobą uszczuplenie zapasów żywności, której nie było za wiele na potrzeby własne; wypuścić na wolność, byłoby to równe ze wzmocnieniem załogi twierdzy najbliższej nieprzyjaciela, jak dowiodło doświadczenie świeże. Na radzie wojennej postanowiono więc rozstrzelać wziętych do niewoli w imię zasady, że ocalenie wojsk własnych jest prawem najwyż-szem na wojnie. Na rozwiązanie takie sprawy, zgodził się N. po kilku dniach namysłu. Dodajmy tu, że wszyscy, bez wyjątku, historycy wojskowi, nawet niemieccy, usprawiedliwiają krok ten zupełnie. W d. 19 marca stanęli Francuzi pod Akrą. Miasto było ufortyfikowane przez inżyniera francuskiego, emigranta Phelipeaux, kolegę N-a ze szkoły wojskowej paryskiej, arty-leryę zaś stanowiły działa francuskie kalibru wielkiego, sprowadzone wodą do oblężenia i zabrane przez admirała angielskiego Sydney a Smitha (ob.). Posiadając tylko działa polne, nie można było myśleć o oblężeniu prawidłowem. N. przedsięwziął tylko szereg szturmów morderczych i bezskutecznych.—Mimo rozbicia pod Nazaretem, a następnie pod górą Tabor, dwu wojsk tureckich, wypadło w końcu zaniechać oblężenia twierdzy. Rozpoczął się odwrót do Egiptu, straszny w skutkach dla Francuzów, poniekąd podobny do odwrotu z r. 1812, z tą tylko różnicą, że tam zabijał mróz, a tu słońce, mór i biegunka krwawa.—Dla braku środków przewozowych wypadło kilkakrotnie zostawiać rannych; porzucano z zasady zakażonych. Z 12 tysięcy Francuzów, zaledwie 8 tysięcy wróciło do Kairu. W Egipcie szczęście wojenne uśmiechnęło się znowu do Francuzów. W d. 25 lipca r. 1799 pod Abukirem zniszczył N. nieomal doszczętnie

wysadzoną na ląd przez Sydney a Smitha, wyprawę turecką. Położenie wojsk francuskich w Egipcie polepszyło się przez to znacznie i nie można też nazwać go zupełnie złem, w chwili, gdy N. postanowił opuścić wojsko.—Już w Jaf-fie otrzymał wezwanie od Dyrektoryatu, aby zastanowił się nad możliwą koniecznością opuszczenia Egiptu z wojskiem. W d. 26 maja r. 1799 Dyrektoryat wydał N-i rozkaz stanowczy przewiezienia wojska do Francyi, co stawało się ko-niecznem wobec klęsk poniesionych niedawno we Włoszech. Rozkazu tego N. nie odebrał; podobnie, jak całą nieomal korrespondecyę armii francuskiej, przejęli go Anglicy. O położeniu rzeczy w Europie wiedział N. dokładnie z gazet, które otrzymywał nawet od admirała angielskiego Sydneya Smitha, dozorującego brzegów Egiptu. Od niego też dowiedział się o rozkazie Dyrektoryatu, przyczem admirał angielski oświadczył, że ma rozkaz od Nelsona, przeszkodzenia temu przejazdowi gienerała Bonapartego. — N. postanowił opuścić wojsko. Krok ten brany mu jest dość często za złe, ale niesłusznie. Położenie w Egipcie nie wymagało jego obecności, a sprawa ocalenia kolonii i wojska, nakazywała raczej jego obecność we Francyi.—Odjazd uskuteczniono wówczas, gdy statki angielskie miały się udać po zaopatrzenie się w wodę. Dnia 21 września r. 1799 dwie, pozostałe z pogromu pod Abukirem fregaty zabrały N-a z towarzyszami i podniosły kotwice. Odjazd odbył się w takiej tajemnicy, że konie, na których N. i jego towarzysze przyjechali z Aleksandryi, pozostawione bez opieki, przybiegły do miasta, jak gdyby jeźdźcom zdarzył się jaki przepadek. Podróż brzegami Afryki, wobec wiatrów niepomyślnych, trwała nadspodziewanie długo, a niebezpieczna była, z powodu możliwości spotkania się ze statkami angielskiemi, między Korsyką a Fran-cyą. W ddiu 9 października r. 1799 wylądował N. w Fréjus.

Przed 18 Brumairea. N. przybył do Francyi w czasie, gdy zwyoięstwa Masseny w Szwaj-caryi i Brunea w Hollandyi ochroniły ją już od grozy najazdu nieprzyjacielskiego. Ale ten stan rzeczy może był najkorzystniejszy dla N-a. Ochłonięto już z przerażenia po klęskach pod Trebią i Novi, zapanowało ożywienie pewne, które lepiej nadawało się do zamachu stanu, skłaniając umysły do krytyki Dyrektoryatu, winowajcy klęsk za granicą, a nierządu w kraju. Zwycięstwa Masseny i Brunea nie przyćmiły sławy N-a. Francy a czuła już przesyt zwycięstw zwykłych, pragnęła tylko takich, któ-reby zapewniły pokój, a do nich powoływała N-a; przytem zjawiał się on poprzedzony wiadomością o zwycięstwie pod Abukirem, które olśniewało umysły francuskie, wspaniałością swą odległą, a dla tego właśnie oddziaływało silniej na wyobraźnię, niż równoczesne korzyści odniesione w Hollandyi. To też N-a przyjęto z za-

Enc. powsz. Ilustr. S. II. Zesz. 3. T. I.

palem niebywałym. W Fréjus publiczność rzuciła się do łodzi, przełamując kwarantannę, której wiaien był podledz N., przybywający z kraju dotkniętego morem. Na południu przejazd jego był jednym ciągiem owacyi, a również owaeyj-nte witano go na całej drodze dalszej. W Radzie Pięciuset wiadomość o przybyciu N-a, podana lakonicznie na końcu zawiadomienia Dy-rektoryatu o zwycięstwach w Hollandyi, wywołała owacyę. Dyrektoryat zamierzał zrazu oddać N-a pod sąd za opuszczenie wojska w Egipcie i za przełamanie kwarantanny w Fréjus, przekonano się atoli wnet o niemożności urzeczywistnienia tego — wobec entuzyastycznego przyjęcia N-a przez naród. Ograniczono się więc na przyjęciu bardzo chłodnem.—Stan rzeczy, który zastał N. w polityce, nasuwał znowu konieczność zamachu stanu. W Dyrektoryacie istniało zestawienie nienaturalne żywiołów umiarkowanych (Sieyès, Roger Ducos) z Jakobinami (Gohier, Moulin), wśród którego lawirował Barra s(ob.). Był to wynik sojuszu politycznego, ostatniego, a nienaturalnego. Umiarkowani z Sieyèsem na czele — dawno już zamierzali wyjaśnić położenie za pośrednictwem zamachu stanu, co do którego była jnż obmyślona cała stroua praktyczna. Również, w mniej określony coprawda sposób, o zamachu stanu myśleli i Jakobini. Ani jedna ani druga strona nie miała gienerała, nadającego się do kroku takiego. Hochea nie było, Joubert zginął, Sieyès zwracał się do gienerała Moreau, ale ten wahał się, wskazywał nawet wprost na N-a, jako na jedynego kandydata możliwego. Wśród Jakobinów, po ustąpieniu Bernadottea z mini-steryum wojny, nie było ludzi, gdyż ani Jourdan, ani Augereau nie byli odpowiedni do tej roli. — N. po przybyciu do Paryża, rozpoczął tę grę niezrównaną ze wszystkiemi stronnictwami i ludźmi, która, gdyby nie okoliczności bardzo drobne, mogłaby była urzeczywistnić zamach 18—19 Brumairea nieomal bez oporu.— Przez brata swego Lu cyan a (który właśnie dla uczczenia N-a został wybrany na przewodniczącego Rady Pięciuset), Talleyranda (ob.) i innych, porozumiewał się z umiarkowanymi. Jourdan w imieniu Jakobinów, wśród których „gienerał Vendémiaire” używał zawsze popularności wielkiej, proponował mu dyktaturę. Równocześnie pozyskiwał N. finansistów, zagrożonych świeżo przez postanowienia Rady Pięciuset o sposobie wybierania podatków i literatów krańcowych i członków Instytutu francuskiego, którzy uważali 18 Brumairea za swoje dzieło. Najlepiej udało się N-wi z B arrasem, który do ostatniej chwili był pewny, że jeżeli zamach stanu dojdzie do skutku, to on w nim weźmie udział. — N. zgodził się po namyśle na porozumienie się ze stronnictwem umiarkowanym. Trudność pewną nastręczało tylko porozumienie się konieczne z Sieyèsem, którego N. nie lubił.

19

Rzecz ułatwił Talleyrand. — Zamach stanu miano przeprowadzić w sposób z góry ułożony przez Sieyèsa. Rada starszych, wśród której liczono na większość, miała (legalnie), z powodu niby grożącego zamachu stanu jakobińskiego, przenieść Radę Pięciuset do Saint-Cloud i (nielegalnie) oddać naczelne dowództwo w Paryżu N-wi, następnie dwaj Dyrektorowie (Sieyès i Roger Ducos) mieli złożyć swe godności, a 3 innych miano skłonić lub zmusić do tego. Na drugi dzień, gdyż w ten sposób pojęty zamach stanu musiał być rozłożony na 2 dni, zamierzano skłonić Radę Pięciuset do wybrania komissyi, mającej opracować plan nowej konstytucyi i powierzenia władzy prowizorycznie trzem konsulom. Ten plan, w którym znać rękę teoretyka Sieyèsa, miał usunąć konieczność brutalnego użycia siły zbrojnej; był on dość dobrze pomyślony co do dnia pierwszego, natomiast bardzo nieokreślony na dzień drugi, gdyż nie przygotowano ani materyałów, mających stwierdzić istnienie spisku, ani też nie przewidziano sposobu skłonienia Rady Pięciuset do wyznaczenia komissyi i oddania władzy trzem konsulom. Co do konstytucyi i przyszłości wo-góle, to N. słuchał wszelkich pomysłów Sieyèsa i innych, ale nie myślał zobowiązywać się do niczego; w końcu więc, mimo goryczy Sieyèsa, postanowiono wykonać zamach stanu, umówiwszy się tylko co do szczegółów wykonania. — Do spisku była przypuszczoną bardzo mała liczba osób, większość wojskowych np. wezwał N. po-prostu do siebie — na dzień 18 Brumairea, zwracając się do każdego z osobna listownie.

18 Brumairea. Pierwszy dzień był dla spisku jak najpomyślniejszy. Rada Starszych wydała dekret, przenoszący Radę Pięciuset do Saint-Cloud, oraz mianujący N-a wodzem naczelnym w Paryżu—pod pozorem grożącego jakoby spisku Jakobińskiego. N. otoczony orszakiem świetnym, przybył do Rady Starszych, przysięgę wykonał i odbył przegląd wojsk, po którym, w przemowie ostrej do wysłanego doń sekretarza Bar ras a, napiętnował politykę Dyrektorya-tu. Dwaj Dyrektorowie złożyli swą godność, B a r r a s a skłoniono do tego przez Talleyranda, za pomocą pieniędzy, a dwu innych Dyrektorów internowano w pałacu Luksemburskim. Dyrektoryat przestał istnieć. Publiczność paryska bardzo życzliwie przyjęła cały ten ruch.

19 Brumairea. W Saint - Cloud odrazu zapanowało przerażenie i bezradność powszechna; członkowie Rady Starszych nie mieli nawet pozorów do usprawiedliwienia swego kroku. Gdy rozpoczęto posiedzenie Rady Pięciuset, prezy-dyum zarzucono mnóstwem wniosków nagłych, skierowanych przeciw sprawcom zamachu stanu. Na szczęście przyjęto wniosek jednego z Jakobinów, aby deputowani składali przysięgę imienną na konstytucyę z roku III, co zabrało parę go-dżin czasu. Rada Starszych nie wiedziała co robić ze sobą. Zaczęło się położenie chwiejne, przewlekające się coraz bardziej i bardzo nieznośne dla oczekujących na wyniki działań N-a, Sieyèsa i Talleyranda. — N. postanowił zakończyć wszystko wystąpieniem osobistem. Z początku mówił dość dobrze o konstytucyi z roku III, Dyrektoryacie i o poprzednich zamachach stanu, w końcu jednak, zagadnięty przez Jakobinów o wskazanie spisku, zmieszał się zupełnie i zaczął mówić, prawie nieprzytomnie, o swej sławie, zwracać się do stojących nazewnątrz żołnierzy itd. Nakoniec wyszedł, zostawiając większość Rady przybitą śmiesznością, którą się okrył przywódzca zamachu stanu. N., nie dość wyraźnie zdający sobie sprawę z tego co robi, udał się do Rady Pięciuset. Wszedł do sali w towarzystwie kilku grenadyerów gwardyi Ciał Prawodawczych. Prawdopodobnie tutaj wypowiedziałby mowę jeszcze gorszą, niż poprzednio, gdyby mu z pomocą nie przyszli Jakobini, którzy rzucili się na niego z pięściami i zaczęli go bić poprostu. N, fizycznie nie znoszący tłoku i awantury, stracił prawie przytomność, grenadye-rzy musieli go na rękach wynieść z sali. Za nim rozległy się krzyki „Hors la loi.r. Postawiono natychmiast wniosek o wyjęcie N-a z pod prawa. Wtedy położenie ocalił Lucyan Bonaparte, korzystając zręcznie z chaosu powstałego i niedorzecznego kroku Jakobinów, niedopuścił do głosowania i bardzo zręcznie prowadził posiedzenie do chwili, w której udało mu się salę opuścić z pomocą przybyłych grenadyerów.—Na dworze N. zwrócił się do wojska. W pierwszych szeregach znajdowała się gwardya Ciał Prawodawczych, rekrutowana wśród najgorszego motłochu paryskiego, i nie ożywiona bynajmniej tym samym duchem, co tłoczące się za nią z tyłu, gotowe pójść za N-em wszędzie, oddziały wojsk liniowych, a których spiskowi nie mogli, czy zapomnieli usunąć. N. przejeżdżał szeregi, przemowy jego jeszcze były bez związku, na twarz wystąpiły mu krwawe cętki, ślad wraże-żenia doznanego. Wojsko odpowiadało okrzykami, ale grenadyerzy Gwardyi stali nieporuszeni. Dopiero Lucyan Bonaparte naprawił zno-wu wszystko. Przemówił do gwardyi, zwracając uwagę na to, że wewnątrz obradują nie deputowani, ale mordercy. — Gdy to nie pomogło, użył środka teatralnego: przyłożył bratu szpadę do piersi, wołając, że pierwszyby go zabił, gdyby śmiał targnąć się na wolność. To poskutkowało. Murat i inni oficerowie dobyli pałaszy i na czele grenadyerów Gwardyi Ciał prawodawczych wkroczyli do sali obrad, skąd z łatwością wyparto deputowanych. —Zaraz Rada Starszych wybrała komissyę i mianowała trzech konsulów. W nocy tego samego dnia uczyniło to samo kilkudziesięciu pozyskanych członków Rady Pięciuset.

Konsulat tymczasowy. Wszyscy trzej konsu-lowie tymczasowi (Bonaparte, Sieyès i Roger-Ducos) mieli być równorzędni, a zakres ich władzy miał być ten sam co Dyrekto-ryatu. Mimo to, że na pierwszem posiedzeniu Roger-Ducos oświadczył się za trwałą pre-zydencyą N-a, utrzymano przewodnictwo kolejne. W zasadzie ten stan rzeczy utrzymuje się wprawdzie, rzeczywiście jednak władza odrazu dostaje się w ręce N-a. Do niego odrazu należą wszystkie sprawy wojskowe, on jeden z trzech konsulów ma za sobą doświadczenie poważne organizatora Włoch i Egiptu. Przy tern wszyst-kiem N. umie znakomicie zachowywać pozory; unika występowania w roli gienerała zwycięscy, chodzi wciąż po cywilnemu, mówi swobodnie o postępowaniu swym w d. 19 Brumairea i śmieje się ze swej mowy w Radzie Starszych. Zamach stanu, z kilkoma wyjątkami nieznacznemi, został przyjęty w całej Francyi bardzo dobrze. Ofiar było niewiele. Na wniosek Sieyèsa, cały szereg osób skazano na wygnanie, ale N. wpłynął na to, że rozkazu nie wykonano. Na razie, główną zasługą zamachu stanu dokonanego, było wzbudzenie zaufania powszechnego do rządu, a właśnie dlatego tyle powodzeń -uświetnia pierwsze chwile Konsulatu. Szereg talentów prawdziwych wstępuje do rządu. Zaufanie finansistów, obok szczęśliwie pomyślanych przez G au d i n a (ob.) środków, pozwala na rozpoczęcie owej świetnej polityki finansowej N-a. Mnóstwo szczęśliwych kroków początkowych (zniesienie poboru przymusowego, prawa o zakładnikach, zawieszenie broni w Wandei, zniesienie obchodzenia niektórych rocznic rewolucyjnych) podniosło bardzo kredyt nowego rządu, który, opierając się na zaufaniu, mógł sobie pozwolić na dość swobodne obejście się ze sprawą wprowadzenia kon-stytucyi nowej. Sieyès używał powszechnie sławy autora przyszłej konstytucyi francuskiej. Obecnie udało się od niego uzyskać sformułowanie jego projektu. Był to ów znany plan, znoszący rzeczywiście wybory, utrwalający władzę polityków Rewolucyi, ale wprowadzający zarazem zasadę wzajemnego przeciwwaźenia się władz, nawskroś chimeryczną. Na szczycie piramidy, uzmysławiającej system Sieyèsa, stał t. zw. „Wielki Elektor” z sowitą listą cywilną, rozdający wszystkie urzędy, ale sam nic nie robiący. Tę rolę przeznaczał Sieyès N-wi, który oparł się stanowczo temu planowi, Sieyès trwał jednak przy swojem. Zapanował wtedy stan rzeczy, zagrażający poważnie dziełu 18 Brumairea. W sprawę wdali się wtedy pośrednicy, Talleyrand przedewszystkiem. Sieyès musiał ustąpić, czując, że za N-em jest ogół, proponował więc powierzenie władzy dwom konsulom: jednemu wojny i spraw zagranicznych, drugiemu spraw wewnętrznych, pierwsze miejsce przeznaczając N-wi, drugie sobie. I na to jednak nie zgodził się N. Plan Sieyèsa został w końcu obalony w sposób następujący. Na posiedzeniach prywatnych u N-a komissya Ciał

Prawodawczych zastanawiała się nad dwoma projektami; Sieyèsa i Daunoua (przypominającym konstytucyę z roku III), a N. za pomocą jednego projektu zwalczał drugi. W końcu, w kółku sciślejszem jeszcze, opracowano ostateczny projekt konstytucyi, który podpisali, każdy oddzielnie, członkowie komissyi. W ten sposób powstała konstytucya z roku VII. Poddana pod głosowanie powszechne, przyjęta została przez 3 miliony głosów przeciw 1500; zaprowadzono ją jednak rzeczywiście już w d. 25 grudnia r. 1799, tj. na 44 dni przed dokonaniem głosowania plebiscytu (ob.).

Konsulat 10-letni. Jako Pierwszy Konsul, wskazany wyborcom przez sam projekt Konstytucyi, N. miał w swych ręku całą władzę wykonawczą, gdyż dwom jego kolegom (Cambacérès i Lebrun) konstytucya przyznawała tylko głos doradczy. Byli to przytem dwaj wyborni współpracownicy bez większej ambicyi politycznej. Wnioski ustawodawcze, odjęte reprezentacyi, wygotowywał pierwszy konsul razem z Radą Stanu, w której zebrane zostało wszystko, co najświetniejszego z talentów miała Francya ówczesna. Dla niej jest to najlepszy okres rządów N-a. Zaczynają się posiedzenia Rady Stanu, na których N. nie wstydzi się pytać o rzeczy najprostsze z zakresu administracyi, ale swych pytań nigdy nie powtarza, słucha chętnie krytyki zapatrywań własnych, zdumiewa wszystkich swą pracowitością i wytrzymałością, fizyczną zarówno jak duchową. Stopniowo wypracowuje się tutaj projekty wszystkich urządzeń, które utrzymały się nadal trwale we Francyi, przystosowane wybornie do ducha narodu, ujmujące w karby prawne zdobycze Rewolucyi i godzące je z tern, co było najbardziej żywotnem w „dawnym porządku.“ Opinia publiczna coraz więcej uwagi zwracać zaczęła na działalność rządu, lekceważąc sobie odrazu opozycyę Ciała Prawodawczego i Trybunatu (ob.), które przejmowały zaledwie garść polityków zawodowych. Już przed Marengo zaczyna się działalność uspakajająca nowej władzy; N. zarządza uroczysty przebieg pogrzebu Piusa VI, nakazuje otwieranie kościołów w niedziele, zmienia przysięgę księży, znosi prawo o krewnych emigrantów. W Montfaucon dokonane zostaje zupełne uspokojenie Wandei. Pierwszy konsul zachowuje przytem całą prostotę pierwszego urzędnika Rzeczypospolitej. Mieszka w pałacu Luksemburskim, występuje przeważnie w stroju cywilnym. Z powodu śmierci Washingtona (ob), nakazuje obchód wspaniały. Gdy rezydencyę przeniesiono do Tuilleries, ustawio • no tam popiersia wielkich republikanów starożytności. Pierwszy konsul liczy się z opinią miasta,—tłomaczy w rozmowach poufnych, ogłaszanych w dziennikach,— rozporządzenia swoje itd. Jest to stan rzeczy dość nietrwały ze względu na osobistość N-a i nastrój opinii we Francyi. Z jednej strony N. nie posiada w sobie umiarkowania do-

W dniu 2 czerwca wojska

O daniu odsieczy Massenie mo-

statecznego, aby umiarkowanie korzystać z nastręczającej się możności; nauczywszy się prędko wszystkiego, zbyt prędko chce sam być wszyst-kiem; z drugiej strony—Francya, znużona anarchią Rewolucyi, zbyt pożąda spokoju i zabliźnienia ran, zadanych przez nią, aby kontrolować kroki nowego rządu. Z początku konsulatu Fouché (ob.), zakupiwszy najradykalniejszy dziennik Jakobiński, bronił w nim językiem Jakobinów rządu; przed Marengo N. zawiesza większość dzienników paryskich. Przeprowadziwszy się do Tuilleries N. powiedział do Bour-riennea: „Teraz trzebaby tu pozostać.”

Druga wojna Włoska. Marengo. Jednym z początkowych kroków Pierwszego Konsula było zwrócenie się z listami do króla angielskiego i cesarza Franciszka II, z listami mówiąctmi o pragnieniu pokoju, które żywi Francya i wzywają-cemi rządy angielski i austryacki do nawiązania rokowań pokojowych. Były to kroki raczej obliczone na opinię francuską, na przekonanie jej o pokojowych zamiarach rządu, niż na utrwalenie pokoju naprawdę, mimo bowiem zwycięstw Masseny i Brune a, w końcu roku 1799, całe Włochy północne i środkowe były w ręku Austryaków, a przeciwieństwa stron walczących były zbyt wielkie, aby je można było rozstrzygnąć na drodze pokojowej. Należało sposobić się do nowej wojny. Pierwszy Konsul powierzył Massenie dowództwo armii włoskiej. Było to niejako stanowisko stracone, na którem się tylko najdłużej należało utrzymać. W kwietniu, na Rivierze, została armia włoska przecięta przez Austryaków na dwie części, a Massena zamknięty w Genui, której obrona świetna miała go tak bardzo rozsławić. Dowództwo na widowni wojny niemieckiej, oddał N. gienerałowi Moreau, któremu powierzył najliczniejsze i najlepiej zaopatrzone wojsko. Chwiejność Moreau spowodowała, że w Niemczech kroki wojenne zaczęły się bardzo późno.—Zabrano się również do utworzenia armii odwodowej, której dowódzcą z imienia został Berthier (ob.). Ogłoszono Dijon za miejsce główne jej zbierania się; tam też skierowali się szpiedzy austryaccy i angielscy, którzy, nie zobaczywszy tu nagromadzonych wojsk, rozgłosili po świecie, iż odwód istnieje tylko na papierze. Na prawdę odwód ten trzeba było stworzyć z rozrzuconych po Francyi oddziałów, przedewszystkiem zaś z wojska, które można już było wycofać teraz z Wandei. Należało to wszystko zebrać w porę. — Sprawienie, opatrzenie i skupienie prędkie wojsk tych uważane jest powszechnie za jeden z większych czynów N-a.— Szwajcarya znajdowała się wówczas w ręku Francuzów, N. zamierzył więc przejść przez Alpy i zajść na tyły Austryaków, oblegających Genuę. W dniu 15 maja r. 1800 zaczęła się słynna przeprawa Francuzów przez górę Św. Bernarda. Działa, umieszczone w wydrążonych pniach, przeciągali chłopi płatni, a potem żołnierze. Wojsko szło dobrze, z odwagą sporą i z pewnością siebie, zatrzymując się dla odpoczynku w klasztorze. Naraz Pierwszy Konsul, znajdujący się na tyłach wojsk, dowiedział się, że na przo-dzie napotkano na przeszkodę nieprzebytą u wylotu przesmyku, prowadzącego do doliny Aosty, znajdował się tam fort austryacki, Bard. Próbowano zdobyć go natarciem doraźnie, ale stracono na darmo kilkudziesięciu ludzi. Przeszkodę trzeba było ominąć, przeprowadzono więc wojsko bokiem ścieżką górską, bardzo trudną do przebycia, działa przeciągnęli kanonierzy w nocy pod ogniem fortu, odwodowe zajęły Medyolan na tyłach Austryaków.

wy już być nie mogło, Genua kapitulowała w d. 4 czerwca. Ale N. na danie jej odsieczy nie liczył też wcale. Teraz za to Austryacy byli odcięci od krajów dziedzicznych swych i musieli się przebijać przez wojska francuskie. W d. 12 czerwca, pod Montebello, Lannes pobił usiłującego się przedrzeć Otta. W celu przecięcia drogi Austrya-kom, osadził N. najrozmaitsze stanowiska, popełniając ten sam błąd, który wyzyskiwał dotychczas u swych przeciwników: t. j. rozdrobił niepomiernie swe siły. W d. 14 czerwca N. miał przy sobie 20 tysięcy ludzi (2 dywizye), gdy pod Marengo został zaczepiony przez siły główne austryackie pod wodzą Melasa (liczące również wskutek rozproszenia wojsk, zaledwie o 10 tysięcy ludzi więcej niż N.). Pierwszy Konsul wysłał rozkazy do znajdującego się najbliżej gie-nerałaDesaixa(ob.),aby przybywał natychmiast. Po sześciogodzinnym boju dywizye Dann e sa i Viet ora zaczęły się cofać, N, wprowadził do boju odwód i gwardyę konsularną. O g. 5 po południu kolumna grenadyerów austryackich pod dowództwem Zacha odrzuciła ostatecznie Francuzów, których odwrót stawał się coraz podo-bniejszy do ucieczki. Bitwa była przegrana. Gienerał Melas opuścił nawet plac boju, udając się do Alessandryi, a do cesarza wysłał już wiadomość o wygranej. — Tymczasem De saix, usłyszawszy huk dział, zatrzymał swą dywizyę i doczekał się rozkazu N-a, poczem poprowadził ją na plac boju. Przybywszy tu, uderzył, poparty przez jazdę Kellermanna, na nieprzy-, gotowanych i osłabionych pogonią Austryaków-których z łatwością rozbił. Pościg, żwawo poparty przez ogół sił francuskich, dokonał porażki Austryaków doszczętnej, Przegrana o g. 5*ej bitwa, o 7- ej była dla N-a wygraną świetną. Cień na zwycięstwo rzuciła tylko śmieró Desaixa. — Na drugi dzień Melas prosił o zawieszenie broni i zyskał je pod tym warunkiem, że Austryacy cofnąjsię za linię rzeki Mincio. Piemont i Lom-bardya kontrybucyami swemi zasiliły wtedy pusty skarb francuzki. — Na widowni wojny niemieckiej Moreau w d. 3 maja pobił Austryaków pod Stokach i Engen, d. 4-go pod Moeskirch, 7-go pod Biberach w końcu d. 15 lipca pod

PanBdorf, zajął następnie Ratyzbouę i Monachium. W Egipcie, po odjeździe N-a, Kleber (ob.) zawarł d. 28 stycznia r. 1800 umowę w El-Arisz, zobowiązując się do opuszczenia z wojskiem Egiptu. Parlament Angielski nie uznał układu tego i zażądał, ażeby Francuzi złożyli broń, wskutek czego w Egipcie zaczęła się walka na nowo i d. 20 marca r. 1800 Kleber odniósł świetne zwycięstwo nad Turkami pod Heliopolis, lecz sam w d. 14 czerwca zginął z ręki skrytobójcy.—Wnet po zawarciu konweu-cyi z M e 1 a s e m. Pierwszy Konsul opuścił Wło chy. Doszły go bowiem wiadomości, że w Paryżu u Talleyranda odbywały się zgromadzenia, w których uczestniczyli między innemi: Fouché i Sieyès, a na których zastanawiano się nad tern, kto mógłby zostać Pierwszym Konsulem na wypadek śmierci N-a; rozważano kandydatury Carnota i Lafayettea (ob. te nazw.).

Po Marengo. Pierwsze zawieszenie broni z Au-stryą nie doprowadziło do zawarcia pokoju. Wprawdzie, wysłany do Paryża hr. Saint-Julien, dał się nakłonić do podpisania preliminarza pokoju (d. 28 lipca), ale cesarz Franciszek II odmówił uznania go. Austrya związała się umową o posiłki pieniężne z Anglią d. 20 czerwca i sama nie chciała zawrzeć pokoju, Anglii zaś nie można było skłonić do zawarcia zawieszenia broni, mającego objąć Egipt. Natomiast udało się N-wi zbliżyć się do cesarza ros-syjskiego Pawła, zniechęconego mocno do Au-stryi. Pierwszy Konsul zwrócił cesarzowi, wziętych do niewoli w Szwajcaryi jeńców rossyjskich, których nie chcieli wymienić Austryacy i Anglicy. — Cesarz Paweł wysłał do Paryża gie-nerała Springportena z poleceniem podziękowania N-wi. Stąd wywiązały się rokowania, prowadzone przez posła rossyjskiego w Berlinie, Kriidenera. — W sierpniu r. 1800 Berthier zawarł przymierze z Hiszpanią. W Paryżu toczyły się rokowania z Ameryką, zjawił się tu również poseł papieski, Monsignor Spina. — W zakresie stosunków wewnętrznych dokonywa się ostateczne uporządkowanie skarbowości, głównie wskutek kontrybucyj wojennych i działalności świeżo założonego Banku francuskiego, który wypuszcza wówczas pierwszą rentę. Rządowi udaje się także ukrócić trochę szerzące się po kraju rozboje.—W przededniu przywrócenia dawnej religii, zapanowała zupełna wolność religijna. Pierwszy Konsul także coraz bardziej ułatwiał emigrantom możność powrotu. — W otoczeniu Pierwszego Konsula ścierały się dwa prądy. Z jednej strony Fouché nakłania N-a do jak-najmniejszego pobłażania emigrantom, oszczędzania rewolucyonistów i niezmieniania konsty-tucyi z r. VII, z drugiej znów Talleyrand, popierany przez rodzinę N-a, namawia go do szybkiej reakcyi przeciw Rewolucyi i do przyjęcia tytułu królewskiego. W d. 20 lutego r. 1800 zwraca się do N-a hr. Berry, wzywając go do przywrócenia we Francyi monarchii i przyrzekając za to należną wdzięczność, a gdy N. nie odpowiedział na list taki, zwraca się pretendent do niego po raz drugi, wywołując w końcu (d. 1 7 września

r. 1800) taktowną odpowiedź N-a, że powrót Bour-bonów do Francyi mógłby się odbyć tylko po trupach kilkudziesięciu tysięcy Francuzów, winni go więc zaniechać w imię miłości Francyi. Te pomysły Bourbonów popierała wobec N-a Józefina, obawiająca się rozwodu, gdyby N. zapragnął utrwalić na trouie swą dynastyę.—Niegroźny spisek Areny i Ceracchiego dał nowy powód do myślenia o sprawie ustalenia położenia N-a. Zjawiła się wówczas broszura, rozesłana przez ministeryum spraw wewnętrznych, na którego czele stał wtedy Lucyan Bonaparte, porównywająca N-a z Cezarem, Cromwellem i Monckiem (ob. te nazw.) i wypowiadająca, że jest on najpodobniejszy do Cezara. Autorem broszury był Toutanes. Wrażenie wywołane było nieszczególne i Pierwszy Konsul cofnął się. Lucyana Bonapar-tego wysłano zaś, jako posła, do Madrytu.

Pokój iv Luneville. Austrya w końcu skłoniła się do rozpoczęcia rokowań bez Anglii. Gdy jednak narady Józefa Bonapartego z Co-benzlem nie doprowadziły do niczego, podjęto na nowo walkę i w d. 3 grudnia Moreau odniósł świetne zwycięstwo pod HohenlindeD, a we Włoszech Austryacy wyparci zostali za Adygę. Wówczas zawarto drugie z kolei zawieszenie broni, po którem nastąpił pokój zawarty w Lu-nevillu d. 9 lutego r. 1801. Zręczna polityka Pierwszego Konsula, który potrafił pozyskać względy cesarza Pawła, skłócić go z Anglią, oraz doprowadzić w d. 26 grudnia r. 1800 do skojarzenia Ligi Neutralnych (ob.) przeciw samowoli Anglików na morzu, przyczyniła się bardzo do spiesznego zawarcia pokoju.

„Machina piekielnaGdy w dniu 24 grudnia

r. 1800 Pierwszy Konsul jechał wieczorem do Wielkiej opery, wybuchła t. z w. „machina piekielna”, przygotowana przez rojalistów. N. przypisywał ten zamach terrorystom i^ dotknięty do żywego śmiałością pomysłu, nakazał zarządzenie naruszające konstytucyę z roku VII. Wbrew porządkowi zwykłemu rzeczy, przez Radę Stanu a następnie przez Senat, przeprowadził Pierwszy Konsul — dekret skazujący kilkadziesiąt osób z pośród rewolucyonistów na wygnanie. Równocześnie zostali skazani na śmierć uczestnicy pierwszego spisku na życie N-a (Arena i Cera c c h i). Później dopiero wykryto istotnych sprawców zamachu.—Ponieważ na zachodzie nie ustawały na podróżnych i poczty napady, będące resztkami t. zw. szuaneryi (ob.), przeto N. zażądał ustanowienia trybunałów wyjątkowych (luty r. 1801).

Pokój w Amiens. Stosunki Pierwszego Konsula z cesarzem Pawłem stawały się coraz lepsze. Ambasador rossyjski, Kołysze w, zachęcał nawet N-a do przyjęcia tytułu królewskiego. Naradzano się nad planem wspólnym wyprawy do Ind)i, pomysłu cesarza Pawła, oraz nad planem umowy, na mocy której N. miał rozwiązać legiony polskie, a Paweł w zamian usunąć pretendenta, późniejszego Ludwika XVIII, z Mitawy. — Przyjaźń ta ponętna miała też pewne strony ujemne; Kołysze w, w notach dość gru-biańskich, wtrącał się do spraw stosunku Francyi z Piemontem, z Neapolem, do sprawy seku-laryzacyi w Niemczech i t. p. Wskutek zawiązania się Ligi Neutralnych (ob.), Anglia znalazła się w położeniu poważnem, nie poczyniła jednak żadnych ustępstw co do prawa rewizyi na morzu W d. 8 lutego r. 1801 ustąpił gabinet Pitta (ob.) Cesarz Paweł nałożyłambar-g o (ob.) na statki angielskie, na co Anglia odpowiedziała wysłaniem floty na morze Bałtyckie. W d. 2 kwietnia Parcker i Nelson zbombardowali Kopenhagę. Wiadomość ta przyszła do Paryża razem z wiadomością petersburską o katastrofie w nocy z d. 23 na 24 marca. Misya Duro ca, wysłanego do cesarza Aleksandra, nie była w stanie podtrzymać istnienia Ligi Neutralnych; nowy panujący chciał ze wszystkich projektów cesarza Pawła przyjąć tylko umowę dotyczącą legionów polskich. Francya została pozbawioną tego oręża przeciw Anglii.—W kwietniu r. 1801 gabinet Whig ó w (ob.), który w Londynie zastąpił Pitta, zwrócił się do Francyi z propozycyą nawiązania rokowań. Z początku sprawa rozbiła się o Egipt, którego N. nie chciał ustąpić. Pierwszy Konsul liczył na to, że, gdy da pomoc wojsku znajdującemu się w Egipcie, a Hiszpania wypowie walkę sprzymierzonej z Anglią Portugalii, to uda mu się uzyskać lepsze warunki pokoju. Tymczasem wszystko to zawiodło. Francuzi przegrali w Egipcie bitwę pod Kanopą (przeciw Anglikom) i zamknięci zostali w Alek-sandryi. Wyprawa floty francuskiej do Egiptu nie udała się również, d. 6 lipca stoczono tylko zaszczytną dla flagi francuskiej, ale mało znaczną bitwę pod Algeziras. Hiszpania prędko zawarła przymierze z Portugalią. Wypadło więc zrzec się Egiptu i na tej podstawie podpisać preliminarze pokoju. Zachwyt, z jakim w obu krajach powitano pokój, przechodził wszelkie oczekiwania. — Obok tych dwu głównych traktatów pokoju, zawarła Francya cztery mniej ważne: z Neapolem, Portą, Bawaryą i Portugaalią.—Pierwszy Konsul doprowadził nakoniec do pokoju tak upragnionego przez kraj cały.

Konkordat. N. uważał, że do uspokojenia zupełnego, brak jeszcze pokoju z Kościołem. Było to jego przeświadczenie osobiste, zwalczane usilnie przez ludzi, którzy dotychczas pomagali mu szczerze w Radzie Stanu do uspokojenia zupełnego Francyi. Wśród tych polityków przeważało zdanie o zasadzie oddzielenia Kościoła od państwa i utrzymaniu istniejącej podówczas wolności i równorzędności wszystkich wyznań wobec państwa, a odzywały się i głosy za stworzeniem nowego Kościoła narodowego, lub na-wet za przyjęciem protestantyzmu. N. oparł się stanowczo tym radom, bacząc ua fakt niedostrzegalny dla oczu polityków Rewolucyi, t. j. związku faktycznego i tradycyjnego Fraucyi z katolicyzmem. Dla Pierwszego Konsula Kościół był siłą, którą trzeba było mieć za sobą, albo przeciw sobie. — Wbrew całemu otoczeniu swemu N. podjął tę sprawę i swoim zwyczajem brutalnie i energicznie doprowadził ją szybko do końca. — Wszystko ułatwione zostało dzięki nowemu papieżowi, obranemu w d. 14 marca r. 1800 pod imieniem Piusa VII, kardynałowi Chiaramonte. Gdy wysłannik papieski Mr. Spina robił trudności, N. zagroził zerwaniem rokowań. W końcu w Paryżu zjawił się kardynał Consalvi i Konkordat zawarto d. 15 lip-ca r. 1801. Wkrótce jedDak wynikło rozdwojenie z powodu t. zw. artykułów organicznych, samowolnie ogłoszonych przez N-a wraz z konkordatem.

Oczyszczenie Trybunatu i Ciała Prawodawczego. Zawarty pokój ściąguął do Paryża licznych cudzoziemców, którzy z podziwem przypatrywali się nowym stosunkom i osobistości władzcy Fran-cyi. N. ma wówczas prawdziwe poczucie swej siły i zadowolenie ze stanu, do jakiego doprowadził Francyę. W kraju zapanował porządek, dzięki zaprowadzonej na wzór dawnego stanu rzeczy, administracyi scentralizowanej. Finanse doprowadzone już zostały do stanu pomyślnego. W Radzie Stanu roztrząsano sprawę Kodeksu Cywilnego, dzieła, które miało zostać trwałą pamiątką po N-ie we Francyi, a cywilizacyi francuskiej w Europie. Osobisty udział N-a w re-dakcyi kodeksu, czynny bardzo, polegał na świetnych niejednokrotnie uwagach człowieka rozsądnego, niezawodowca; ,mniej tylko pożądany był w sprawach rozwodu i adoptacyi, gdzie N. przemawiał, jak gdyby w myśl widoków osobistych.— Cała ta działalność twórcza rządu spotkała się z opozycyą w Ciele Prawodawczem i w Trybunacie. Z jednej strony konkordat, był bardzo niepopularny, gdyż w kołach politycznych, rewolucyjnych powszechnie potępiano przywrócenie katolicyzmu, przedewszystkiem zaś panowała niechęć z powodu uszczuplonego zakresu działalności reprezentacyi narodowej. Deputowani, nie wychodzący z wyborów, nie zdawali sobie sprawy z tego, jak mało uwagi zwracał kraj na całą ich działalność, jak dalece oświadczał się za świetną działalnością ustawodawczą Rady Stanu. W tych warunkach opozycyą była bezsilna, co nie wykluczało jednak tego, że występowała stanowczo. Na prezydenta Ciała Prawodawczego obrany został Dupuis (ob.), autor dzieła skierowanego przeciw katolicyzmowi, senat wybrał na swego członka ex-biskupa, konwencyonalistę Gré-goira (ob.), oraz opozycyonistę z Trybunatu Dau-noua (ob.). Opozycyą w Trybunacie zaczepiła

układ z Rossyą o legiony polskie, dotykąjąe zresztą tylko sprawy tekstu umowy, lecz nie wchodząc in meritum rzeczy samej. Odrzucono następnie pierwsze tytuły kodeksu Cywilnego bez najmniejszego powodu uzasadnionego. N. myślał wprost o zamachu Stanu, ale Cambacérès doradził środek lepszy. Za jego poradą rząd cofnął projekty ustaw i zostawił Trybunat i Ciało Prawodawcze bez zajęcia, wystawione na krytyki opinii. N. udał się do Lionu na odbywającą się tam Konsultę Cysalpiny. W tym czasie, zamiast losem wyznaczyć ¹/z część członków Trybunatu i Ciała Prawodawczego, którzy w myśl konstytucyi mieli ustąpić, wyznaczył ich senat, ma się rozumieć usuwając opozycyonistów.

łeczeństwa francuskiego. — Zmiana Konsulatu 10-letniego na dożywotni zmuszała też do pewnych zmian w konstytucyi z roku Vll-go. Zajął się tern w zasadzie komitet redakcyjny, rzeczywiście jednak „konstytucya z roku X-go” jest dziełem N-a samego. Była ona w samej rzeczy nowym zamachem stanu, gdyż przyznawała Pierwszemu Konsulowi prawo wyznaczenia następcy. Otrzymał nadto dawne, królewskie prawo łaski, oraz zwiększenie listy cywilnej z ¹/2 na 6 milionów. Natomiast — społeczeństwo francuskie zyskiwało prawo dokonywania wyborów pośrednich (wyboru t. zw. kollegiów wyborczych), którego odmawiała mu konstytucya z roku ViI-go. N-wi doradzano zaprowadzenie konstytucyi na wzór angielskiej, ale, osobiście niechętny wszel kiej reprezentacyi, ograniczył się na rozszerzenie kompetencyi Rady Stanu, Senatu i Ciała Prawodawczego.—Działalność reprezentacyi jest teraz zupełnie spokojna, przyjmuje bez oporu wszystkie wnioski rządu.—Dwór N-a przybierać zaczął odtąd coraz bardziej wygląd dworu mo-narchicznego. Czasy, gdy Pierwszy Konsul naśladował Washingtona, minęły już dawno i bezpowrotnie. Obecnie Józefina ma swoje damy pałacowe, a w rezydencyi zimowej, w Tuil-leries i letniej, w Saint-Cloud, zapanowuje etykieta surowa, stają się obowiązkowemi pewne stroje i t. p. W otoczeniu N-a panuje walka między rodzinami B o n ap ar t e i Beauharnais.

Zerwanie pokoju z Amiens. Pokój był niekorzystny dla Francyi tylko pod względem polityki kolonialnej; stracono Egipt, Maltę i wyspy Jońskie, aby odzyskać dawne kolonie. N. postanowił teraz zająć się urządzeniem tych kolo-nij. Przygotowano wyprawę na wyspę San Domingo pod dowództwem Leclerca (ob.), do której użyto też legionistów polskich, o ile nie pozostali na służbie w nowo utworzonem królestwie

Konsulat dożywotni. W ten sposób zmieniona reprezentacya z łatwością przyjęła nawet konkordat, który najwięcej wywoływał niechęci, a którego przyjęcie obecnie można było uczcić solennem „Te Deum\ W Radzie Stanu rozważane są projekty Legii Honorowej i nowej orga-nizacyi wykształcenia publicznego we Francyi.

Etruryi; postanowiono zagospodarować, uzyskaną od Hiszpanii, Luizyanę ; do Ile - de - France wysłał N. Decaena (ob.). — Pierwszy konsul w postępowaniu swem z ludnością kolonii nie zamierzał powodować się zasadami Rewolucyi: utrzymywał niewolnictwo i handel niewolnikami, wysyłał missyonarzy katolickich. — San Domingo trzeba było zdobywać nanowo, gdyż zdolny murzyn, Toussaint-Louverture (ob.), starający się naśladować N-a, założył tam państwo Murzyńskie. Z początku dość łatwo pobito gie-nerałów murzyńskich i zaprowadzono spokój na wyspie, ale wkrótce choroby zdziesiątkowały wojska francuskie (po 7 miesiącach z 25 tysięcy ludzi pozostało tylko 8). Umarł też sam Leclerc.—Gdy wybuchła wojna z Anglią, przyszło opuścić wyspę (w listopadzie r. 1803). W Lui-zyanie nie można się było zagospodarować wo-

Pierwszy projekt pochodził bezpośrednio od N-a który rozumiał to pragnienie wyróżnień, które nurtowało społeczeństwo Francuskie, mimo dążeń do równości, i zapragnął na niej oprzeć ustrój nowej arystokracyi osobistej, zrodzonej przez Rewolucyę. W d. 25 marca r. 1802 ostatecznie został umówiony pokój z Anglią w A-miens, który z kolei podano do zatwierdzenia Ciału Prawodawczemu. Przy tej sposobności w kołach zbliżonych do Pierwszego Konsula, poruszono myśl zmiany Konsulatu 10-letniego na dożywotni, pod pozorem okazania w ten sposób wdzięczności narodowej dla N-a za ustalenie pokoju. Sam Pierwszy Konsul nie chciał wcale wypowiedzieć zdania swego w tej sprawie, będąc pewny, iż rzecz dostanie mu się sama przez się, bez żadnych starań z jego strony.—Wszyst-kiem więc zajął się wobec tego Cambacérès.

W senacie przeciwnicy N-a, opierając się na jego milczeniu, zdołali przekonać ogół, że sam nie życzy sobie przedłużenia konsulatu do końca życia, więc Senat postanowił przedłużenie tylko na drugie dziesięciolecie.—-Oburzenie N-a nie miało granic, ale wyjście znalazł znowu Cambacérès, stawiając wniosek, aby Rada Stanu zwróciła się wprost do narodu z zapytaniem, czy Konsulat ma być dożywotni, lub nie? Dodano nawet zapytanie, czy Pierwszy Konsul ma mieć prawo wyznaczenia następcy po sobie? — ale N., z powodów niewiadomych, wykreślił ten dodatek.—W głosowaniu 3x/₂ miliona Francuzów przeciw 8 tysiącom oświadczyło się za konsulatem dożywotnim, wielu dopisywało nawet: „z prawem wyznaczenia następcy”.

Pół miliona głosów przysporzyło N-wi zawarcie pokoju. Jeżeli się zważy, że było wówczas mniej bec oporu Ameryki. Przytem istniejąca mary-lub więcej 12 milionów Francuzów uprawnio- narka francuska nie mogła wystarczyć na po-nych do głosowania, to przyznać należy, że ten trzeby kolouii, brakło statków przewozowych, plebiscyt wyrażał dobrze wolę rzeczywistą spo- | wojska kolonialne nie mogły być dobrze zao-

patrywane. Trzeba było dopiero wszystko stworzyć, a do tego konieczny był pokój z Anglią. Polityka Napoleońska w Europie, odnośnie do państw zostających pod wpływem Francyi, nie krępowała się niczem. W Cysalpinie, Hollan-dyi, Genui, Lucce dokonywały się zmiany na wzór dokonanych we Francyi. W d. 4 września

r. 1802 Senat ogłasza przyłączenie Piemontu do Francyi, w d. 19 lutego r. 1803 ogłoszony zostaje akt medyacyi w Szwajcaryi, poddający ją wpływowi stałemu Francyi. Wszystkie te zmiany nie naruszają w zasadzie traktatów, upozorowane są bowiem zręcznie wezwaniami krajów, o które chodzi. Dotykają one przedewszystkiem Austryi, która jednak jest w tym czasie do tyła zupełnie odosobniona i bezsilna, że się temu oprzeć nie może. Doznaje nadto niepowodzenia w sprawie sekularyzacyi w Niemczech, albowiem N. zawiera układy osobne, spraw tych dotyczące, z Rossyą, z Prusami, z księstwami drobnemi niemieckiemi i w końcu rzeczy już załatwione narzuca Austryi. Na nią w tym czasie mógł się N. poprostu nie oglądać wcale, dopóki była odosobniona. Inne jego było położenie wobec Anglii. Anglia zgodziła się na pokój nie z powodu wyczerpania wojną, ale w nadziei, że pokój podniesie pomyślność handlu i przemysłu. Doznano wszakże zawodu wobec sprężystej polityki protekcyjnej N-a. Oburzenie wywoływać zaczęły jego zamysły kolonialne. Koła handlowe w Anglii parły teraz do zerwania z Fran-cyą. Napaści dzienników angielskich, które N. kazał sobie bez najmniejszych zmian tłómaczyć, i knowania emigrantów francuskich w Anglii zaostrzały położenie jeszcze więcej. Anglikom chodziło przedewszystkiem o morze Śródziemne, tam obawiali się słusznie wpływu polityki francuskiej. Postanowili więc wbrew postanowieniom pokoju w Amiens, zatrzymać Maltę, którą umowa zawarta oddawała z powrotem zakonowi Ś-go Jana.—W czasie od stycznia do maja r. 1803 zaczęła się więc walka o Maltę. N. nie pragnie wojny, musi jej raczej na razie unikać, gdyż praca nad urządzeniem kolonii jest dopiero zaczęta, marynarka francuska jest również jeszcze zupełnie nieprzygotowana (w chwili np. zerwania statki francuskie są rozproszone po koloniach), ale mniema, że w tej sprawie ustąpić nie może. Stąd, zgodnie z porywczością usposobienia swego, używa środków wszelkich do osiągnięcia celu : albo daje Anglii zapewnienia uspakajające, albo rzuca groźby, które przyśpieszyć mogą przesilenie, wszakże bynajmniej nie w zamiarze wywołania go, pewny raczej, że Anglia nie wyda mu wojny o Maltę. W maju jednak Anglia wypowiedziała wojnę, zrywając pokój w Amiens zawarty.— „Staliśmy się winni wiarołomstwa”, mówi o tym kroku ziomków swych wybitny historyk dzisiejszy, angielski (O. B r o w n i n g).—Ścierały się wtedy ze sobą dwa współzawodnictwa narodowe, z których angielskie było silniejsze nawet, gdyż w Anglii do wojny parła opinia publiczna, która we Francyi chciała pokoju. — Zerwanie pokoju tego zmuszało Francyę do podjęcia szeregu wojen dalszych Obok, nie znającej kresu, fantazyi N-a — ta konieczność walki z Anglią jest jedną z przyczyn ciągłych jego wojen późniejszych (Roi off).

Obóz w Boulogne. Cadoudal, Pichegru i Moreau. Śmierć księcia d’Enghien. Zerwanie z Anglią rozstrzygnęło rzecz o natychmiastowym upadku polityki kolonialnej N-a. San Domingo trzeba było opuścić, Luizyanę sprzedać Stanom Zjednoczonym; Anglicy jeszcze przed wypowiedzeniem wojny zaczęli chwytać już statki handlowe francuskie. N. odpowiedział opanowaniem Han-noweru, dynastycznie złączonego z Anglią, oraz podjęciem na nowo dawnego planu wylądowania w Anglii. W tym celu założono około Boulogne cały szereg obozów, w których zgromadził N. przeszło 100 000 wojska (w d. 16 września r. 1801 odbyło się tu pierwsze rozdanie krzyżów Legii Honorowej). W lecie r. 1805 admirał Villeneuve opuścił Tulon i udał się ku Antyllom, gdzie miała się zebrać większa flota francuska, która następnie, oswobodziwszy blokowaną w Brest flotę drugą, miała przeprowadzić do Anglii statki przewozowe z wojBkiem. Plan ten, postanowiony na sierpień r. 1805, zawiódł w zupełności, wskutek odkrycia przez Anglików ruchu Villeneuvea i złemu wogó-le stanowi marynarki francuskiej. Tymczasem emigrauci francuscy w Anglii, którzy teraz zyskali poparcie rządu angielskiego, zaczęli na nowo godzić na życie N-a. Jerzy Cadoudal (ob.), obmyślił plan napadu na N-a i zabicia go w walce ulicznej. W celu pozyskania wojska na rzecz Bourbonów, przybył do Francyi gienerał Pichegru (ob.), który zetknął się z niechętnym N-wi gienerałem Moreau. Spi sek wykryto w początku marca r. 1804; Cadoudal zginął na rusztowaniu, Pichegru odebrał sobie życie, powiesiwszy się w więzieniu, a Moreau skazany został na wygnanie Śledztwo wykazało, że jeden z książąt miał przybyć do Francyi w razie udania się zamachu. Podejrzenie padło na mieszkającego w Badeń-skiem, niedaleko od granicy francuskiej, księcia d’Enghien, zostającego na żołdzie Anglii. Doniesienia podoficera żandarmeryi, wysłanego na śledzenie go, wprowadziły na to podejrzenie. N. postanowił wówczas rzucić postrach na roją-listów. Na jego rozkaz, porwano ks. d’Enghien na terrytoryura badeńskiem, przewieziono do Strasburga, następnie do Vincennes pod Paryżem, gdzie stawiono go przed sądem wojennym. Sąd stwierdził wprawdzie niewinność księcia w sprawie spisku, ale, jako emigranta zostającego w służbie Anglii, skazał go jednak na śmierć przez rozstrzelanie, a wyrok wykonano natychmiast. — Było to postąpienie zgodne z dawną tradycyą terrory-

pi

&Â

-•.V.' • • »v*v* ■"■

% I?

iH

Ww/i

'-' - w

gjjgpj

U'rj

Ki

i.

(S

Sr’

2ÜI

iii?

:v>

MĘmSsm

WÊÊk

SSS

-, ■

Fig. 56. Cesarz Napoleon I (podług obrazu Pawła Delaroche).

Murat

styczną i poniekąd z vendettą (ob.) korsykańską.

Cesarstwo. Od początku r. 1804 posłowie państw obcych donosili swym rządom, że N. ma zamiar przyjąć tytuł cesarza Gallii; po wykryciu spisku Cadoudal-Pichegru, sprawa poszła raźniej. Ciało Prawodawcze zwróciło się do Senatu, który wydał dekret mianujący N-a cesarzem Francuzów i poddał go plebiscytowi (d. 18 września r. 1804), Dekret przyjęto, aczkolwiek mniejszą niż poprzednio ilością głosów. Ogłoszono wówczas nową konstytucyę t. z w. „konstytucyę z r. XII”, która rozszerzała kompetencyę Senatu, a Ciału Prawodawczemu przyznawała władność obradowania nad składanemi mu wnioskami rzą-dowemi. — Urządzono na prędce dwór cesarski, ustanowiono urzędy wielkie, koronne itd.—W d. 2 grudnia r. 1804 dokonano z przepychem ogromnym koronacyi cesarskiej N-a, na którą przybył do Paryża papież Pius VII. W następstwie Włochy zamieniono na królestwo, połączone z Fran-cyą w osobie N-a, który ukoronował się w Me-dyolanie koroną żelazną (ob.) na króla Włoch (d. 26 maja r. 1805), a wicekrólem uczynił Eugeniusza de Beauharnais, pasierba swego. W tym samym czasie ostatnią rzeczpospolitą na ziemi włoskiej—Genuę —wcielono do Francy i.

Zawiązanie się koalicyi trzeciej. Od czasu zerwania pokoju w Amiens zawartego, było widoczne, że Anglia postara się o wywołanie wojny nowej na lądzie stałym. Zmiany, dokonane przez N-a w Europie, dotykały przedewszystkiem Austryi; tymczasem ogniskiem koalicyi nowej stała się Rossya. Polityka cesarza A1 e k s a n-dra I, początkowo czysto pokojowa, polegająca na zbliżeniu się do Prus, stopniowo pod wpływem doradzców cesarza (przedewszystkiem ks. Adama Czartoryskiego), zwróciła się przeciw Francyi i Prusom. Ks. Czartoryski (ob.), zamierzał podnieść sprawę polską, skierować wojska rossyjskie przeciw Prusom i doprowadzić do zjednoczenia ziem polskich w ręku Rossyi. Istniały powody do zatargu z Francyą, np. sprawa przyłączenia Piemontu, zajęcie Ta rentu, a przytem cesarz Aleksander podejrzewał N-a o krzyżowanie planów Rossyi w sprawie wschodniej. Rzeczywiście Rossya wystąpiła czysta zaczepnie. Powodem pozornym zerwania stała się sprawa ks. d’Enghien. Odpowiedź ostra Talleyranda, dana wówczas na notę rossyjską, dotknęła osobiście cesarza A 1 e-ksandral i wywołała w maju r. 1804 zerwanie stosunków. W listopadzie zawarła Rossya układ z Austryą, w marcu i kwietniu roku 1805 — ze Szwecyą i Anglią; w d. 9 sierpnia Austrya przystąpiła do układu Rossyi z Anglią. Koalieya trzecia była gotowa.

Wojna r. 1805. N. nie liczył na wojnę z Austryą. W sierpniu r. 1805 był wyłącznie zajęty planem wylądowania w Anglii. Tymczasem

nadchodziły wiadomości coraz groźniejsze o zbrojeniach austryackich. N. miał pod ręką wojsko do boju zupełnie gotowe, które w każdej chwili mógł przerzucić do Niemiec i działać podług ułożonego z góry planu, który już w d. 13 sierpnia dosyć szczegółowo podyktował.—Austrya zaczęła działania nieprzyjacielskie, wkraczając już w d. 9 września r. 1805 do Bawaryi. Widownię wojny w Niemczech uważano za podrzędną, siły główne, z arcyksięciem Karolem, wysłano do Włoch, w Niemczech zaś powierzono dowództwo gien. Maćkowi, jednemu z tych oficerów, którzy niewiadomo czemu zawdzięczali swą sławę wojenną. Skompromitowany wprawdzie w Neapolu, Mack zdołał zachować swój rozgłos w Wiedniu i obecnie rozstrzygnął o wkroczeniu do Bawaryi, nie czekając na Rossyan, którzy dopiero w połowie października obiecali stanąć w Niemczech na linii rzeki Innu.

Uim i Trafalgar. Mack doprowadził wojsko swe do linii rz. Illeru w końcu września. Korpusy francuskie skierowały się na Strasburg. N. postanowił postawić na wprost Macka, od strony Czarnego Lasu, tylko jazdę Murata (ob.), główne natomiast siły francuskie skierować lewym brzegiem Dunaju na spotkanie się z korpusem, który dotąd zajmował Hanno wer. Skupiało się w ten sposób w okolicach Ratysbony 200 tysięczne wojsko, które następnie częściowo przeszło na prawy brzeg Dunaju i zamknęło Macka w Ulmie. W d. 8 października próbował Mack przebić się, ale został porażony pod Wertingen, pod Memmingen wymknął się arcyksiążę Ferdynand z jazdą, ale piechota jego musiała złożyć broń. Pod Elchingen N e y, zdobywszy okopy austryackie, zadał ostateczny cios wojskom cesarskim. Dnia 17 października podpisał M ac k kapitulacyę, na mocy której zobowiązywał się w ciągu 8 dni złożyć broń, jeżeli mu odsiecz nie przybędzie, tymczasem już d. 20 z 33 tysiącami ludzi i 60 armatami poddał się ostatecznie. Prostem manewrowaniem pobił N, Austrya-ków. Radość ze zwycięstwa zaćmiła wiadomość o tem, że w d. 21 października pod Trafalga-rem Nelson, zniszczył doszczętnie flotę admirała Villeneuva.

Zajęcie Wiednia. N-wi wypadło teraz ruszyć na zastępy Kutuzowa (ob.), które zjawiły się z kolei w Bawaryi. Szybkość pochodu sprawiła trochę nieładu w wojsku francuskiem. Mimo to, że była to, zdaniem N-a, najświetniejsza armia jego, liczyła wszakże obecnie tysiące całe żołnierzy nawiasowych (maraudeurs). K u t u z o w, zagrożony poważnie, cofał się prawym brzegiem Dunaju. Pod Krems przeszedł na lewy i w bitwie pod Diernsteinem o mało, że nie zniszczył z początku dywizyi Mortier a, której wszakże przyszła pomoc i odparła Rossyan. za pośrednictwem dość niezwykłego w wojnach Europejskich podstępu, umiał zapobiedz zniszczeniu mostu Wiedeńskiego i Francuzi zaszli z boku cofającego się Kutuzowa pod Hollabriinn, zostawiony dla obrony tyłów Bagration umiał z kolei zręcznie podejść Murata i wymknąć się. Ku tuz o w cofnął się do Brna, gdzie gromadziły się posiłki rossyjskie i znajdowali się obaj monarchowie sprzymierzeni.

Austerlitz Cesarz Aleksander I nie u-rzeezywistnił planu Czartoryskiego. Prusy. dotknięte tern, że wojska francuskie, zmierzające do otoczenia Macka, przeszły bez pozwolenia przez Ansbach, zgodziły się na przemarsz wojsk ros8yjskich i zawarły z Rossyą umowę w- d. 3 listopada r. 1805 w Potsda-mie. Cesarz Aleksander I u grobu Fryderyka Wielkiego zaprzysiągł przyjaźń królowi pruskiemu, a Prusy zaczęły się zbroić, wyczekując tylko klęski N-a, ażeby wystąpić stanowczo. — Położenie N-a, oddalonego bardzo od Francyi, zmuszonego zostawiać znaczne oddziały w Niemczech, dla utrzymania kommunikacyi, zagrożonego teraz przez Prusy, stawało się poważne bardzo. Dalsze przeciąganie kampanii leżało w tych warunkach w interesie sprzymierzonych. Innego jednak zdania był cesarz Aleksander I, który teraz po raz pierwszy ma do czynienia z wojną. Z imienia dowódzcą wojsk sprzymierzonych był K u t u z o w, rzeczywiście jednak dowodził sam Aleksander I, nie chcący tylko na siebie przyjmować odpowiedzialności w razie przegranej. Sztabowiec austryacki Weyröter, zdołał pozyskać zaufanie młodego monarchy i doradził wydanie walnej bitwy. W otoczeniu Aleksandra twierdzono, że N. unika tej bitwy. Zgłoszenie się Savaryego w kwaterze Aleksandra w celu nawiązania rokowań, pewna trwoga, którą N. udawał wobec wyzywającego zachowania się ulubieńca cesarza rossyjskiego, Dołgorukiego, cofnięcie się Francuzów po drobnej utarczce jazdy pod Wischau, wszystko to utrwaliło mniemanie błędne.—Pian Weyröter a, polegający na oskrzydleniu N-a, został przyjęty w kwaterze głównej sprzymierzonych i doprowadził w d. 2 grudnia do bitwy walnej pod Austerlitz. Skrzydła wojsk sprzymierzonych zeszły ze wzgórz Pratzen i uderzyły na Francuzów, którzy tymczasem zdołali rozbić środek nieprzyjaciela i zająć Pratzen. Odtąd rozpoczął się szereg natarć bezładnych, w celu odzyskania tych wzgórz, a wszystko skończyło się pogromem zupełnym sprzymierzonych. Stracili 15 000 zabitych i rannych, 20 000 wziętych do niewoli, oraz 146 armat. Skrzydła wojsk sprzymierzonych zostały prawie całkowicie zniesione. Bitwa rozstrzygnęła uajzupeł-niej wojnę całą. N. umyślnie wstrzymał pościg za Rossyanami, na polu zaś bitwy wyróżnił jeńców rossyjskich.

Pokój preszburski. Wnet po Austerlitz cesarz Franciszek II prosił o rozpoczęcie rokowań. Pokój preszburski, zawarty w d. 26 grudnia r. 1805, pozbawiał Austryę całkowicie

Wenecyi, Istryi i Dalmacyi, a oprócz tego Tyrolu i Voralbergu. Skłonił on także do zrzeczenia się przez Franciszka II tytułu cesarza Rzymskiego (d. 6 sierpnia r. 1806) i rozwiązania państwa Rzymskiego. — Wnet po pokoju preszbur-skim elektorowie bawarski i wirtemberski przyjęli tytuły królów. W d. 12 lipca roku tegoż była już gotowa konstytucya Związku Reńskiego (ob.), a w d. 1 sierpnia odbył się w Ra-tyzbonie akt uroczysty ogłoszenia tego Związku, którego N został protektorem.—Prusy gotowały się zadać cios N-wi w razie poniesienia przezeń klęski. Zwycięstwo stało się pawodem, że hr. Hau g wit z (ob), zamiast wypowiedzenia wojny, zwrócił się do N-a z powinszowaniem: „Oto kompliment, którego adres zmieniła fortuna”, powiedział o tern cesarz. D. 15 grudnia r. 1805 Haugwitz musiał podpisać akt przymierza odpornego z Francyą, której Prusy oddawały Ansbach, Wesel i Cleve, a otrzymywały w zamian Hannower, który dawniej, w myśl konwencyi potsdamskiej, miał im przypaść za pośrednictwem Rossyi, oraz zobowiązywały się zamknąć swe porty dla statków angielskich. Król pruski daremnie próbował zrazu nie zatwierdzić tego układu.—We Włoszech ustępował jeszcze jeden uczestnik koalicyi, Bourboni z Neapolu, którego koronę w d. 30 marca r. 1806 otrzymał najstarszy brat N-a — Józef. D. 24 maja r. 1806 Hollandya, jako królestwo, dostała się w udziale drugiemu bratu N-a, Ludwikowi. Eliza Bacciochi, siostra N-a, już poprzednio otrzymała Lukkę, a następnie szwagier jego, Murat, miał otrzymać w. księstwo Bergu, które powstało z ziem ustąpionych przez Prusy. Obok tego osadzania rodzeństwa na tronach, N. spokrewnią! je z domami panującemi. W d. 14 stycznia r. 1806 odbył się ślub pasierba cesarskiego, Eugeniusza de Beauharnais, z księżniczką Augustą bawarską, a później Stefanii de Beauharnais z w. księciem Badeń-skim. Tworzył N. w ten sposób związek państw, podobny do monarchii Karola Wielkiego (ob). Od czasów Karola V (ob.), Europa nie widziała nic podobnego. We wszystkich państwach podległych zachowywał N. pewną ilość posiadłości dla siebie, z których tworzył księstwa dla swoich marszałków. Wojska tych państw—łącznie z francuskiemi, składały się na nieznaną przedtem potęgę.

Zerwanie ż Prusami. Pokój preszburski nie kończył walki z trzecią koalicyą, wycofywał z niej tylko Austryę. Co prawda gabinet Whi-gów, który nastąpił po śmierci Pitta, zwrócił się do Francyi z propozycyą rokowań, a ks. Czartoryski wysłał do Paryża radzcę O u-brila, który w d. 20 lipca r. 1806, dzięki skłonności do ustępstw N. podpisał traktat pokoju bardzo korzystny dla Rossyi. Pokój ogólny nie doszedł jednak do skutku, a winne temu było stanowisko Rossyi.—Prusy, zmuszone do przy-

„błoto jest piątym żywiołem”. W grudniu rozpoczęły się potyczki z Rossyana-mi nad rzeką Wkrą. Głównodowodzący rossyjski, feldmarszałek Kamieńsko j, poprostu ze strachu nie wiedział co począć, wojska rossyjskie cofały się więc w nieładzie niemożliwym. Trwało to dotąd, dopóki Kamieuskoj nie opuścił armii i nie zdał dowództwa Bennigsenowi (ob.), który dopiero wstrzymał cofanie się. W d. 26 grudnia — zdarzyły się dwie bitwy: pod Pułtuskiem i pod Gołyminem. Pierwsza była nierozstrzygnięta, pomimo że Francuzi zdobyli 22 działa. (Rossyanie utrzymali się przez dzień cały na pobojowiska), drugą zaś wygrali Francuzi i wojsko swe rozłożyli na leżach zimowych. W lutym Bennigsen wystąpił zaczepnie przeciw Neyowi, N. oparł na tem plan otoczenia Rossyan, ale nie doszło to do skutku, gdyż Bennigsen. cofnął się za wczasu. W d. 8 lutego r. 1807 przyszło do krwawej bitwy pod Pruską Iławą (Eylau). Kolumna środkowa francuska, marszałka Auger au, nacierająca pomimo wiatru i śnieżycy, sypiącej się w oczy, została nieomal całkowicie zniesiona. Rossyanie, goniąc ją, zapędzili się aż do miejsca, gdzie stał N.; dopiero natarcie Murata naprawiło położenie. Korzyści pewne odniósł Da vont na skrzydle le-

jęcia ciężkich dla siebie warunków przymierza z Francyą, zaniepokojone były wiadomością, że N. zamierza, w celu zawarcia pokoju z Anglią zwrócić jej Hannower; nadto oburzone tern, że nie zgodził się na to, aby pod opieką ich mógł powstać „Związek północny”, wdały się w rokowania tajemne o sojusz z Rossyą, popierane w tem przez aż nadto dobrze usposobionego dla pruskiej rodziny królewskiej cesarza Aleksandra. D. 24 lipca r. 1806 zawarły Prusy przymierze zaczepno-odporne z Rossyą. Wytwarzało się stąd położenie polityczne, nie mające przykładu w dziejach. Prusy były w przymierzu z Francyą przeciw Rossyi i z Rossyą przeciw Francyi. Wskutek tego cesarz Aleksander I nie zatwierdził traktatu, podpisanego przez Ou-b r i 1 a, to zaś z kolei pociągało za sobą zerwanie rokowań z Anglią. Prusy zaczynały uruchomienie wojsk swych, oficerowie zaś pruscy przychodzili wyzywająco ostrzyć swe szpady przed domem ambasady francuskiej w Berlinie. — N. nie chciał tej wojny, nie zwracał zrazu uwagi na zachowanie się wyzywające Prus. W końcu jednak Prusy, czujące za sobą Rossyę, wystąpiły z zerwaniem wyraźnem. Dnia 1 października Fryderyk Wilhelm III postawił N-wi ultimatum, żądając wycofania wojsk francuskich z Niemiec i uznania „Związku północnego”. Cesarz odpowiedział proklamacyą z d. 6 tegoż miesiąca, wydaną w Bambergu, a zapowiadającą zgniecenie Prus.

Wojna pruska przypomina ze wszech miar początek wojny z r. 1805. Wojsko 150-tysięcz-ne pruskie ruszyło odrazu naprzód i zajęło stanowisko na linii Erfurt, Weimar i Schleitz. Podzielone było na dwie armie: pierwszą księcia Brunświckiego, przy której znajdował się król Fryderyk Wilhelm III i drugą — Hohen-1 oh ego, rozwinięte pod kątem jedna do drugiej.—N. w 175000 żołnierza obszedł lewe skrzydło pruskie, posuwając się na południowy wschód przez Eisenach.—W d. 14 października r. 1806 stoczone zostały jednocześnie dwie bitwy: pod Jeną N. przeważnemi siłami, zająwszy w nocy stanowisko wyborne, zgniótł mniejszy korpus Hohenlobego, poczem jazda świetna Murata rozproszyła przybywający oddział Sasów Rüche 1 a; pod Auerstädtem zaś marszałek D a -v o u t w 26 000 ludzi trzymał się z początku przeciwko znacznie liczniejszym Prusakom na stanowisku pod Koesen, a następnie przeszedł sam do zaczepki i rozgromił armię główną księcia Brunświckiego. Odwód pruski nie uczestniczył wcale w bitwie.—Po tych dwu zwycięstwach bezprzykładnych następuje cały szereg kapitulacyj: Hohenlohe kapituluje pod Prentz-lowem, Blücher (ob.) pod Lubeką; poddają się też bez wystrzału patrolom jazdy francuskiej twierdze, jak Magdeburg, Szczecin i wiele innych. „N.—mówi Heine—dmuchnął, a Prusy rozleciały się jak domek z kart”. — W d. 25 października korpus Davouta, idący w nagrodę za Auer-städt na czele, wszedł do Berlina, w d. 28 listopada Murat zajął Warszawę. — Fryderyk Wilhelm III nie mógł się oprzeć na kresach wschodnich swego państwa, wydartych Polsce, gdyż tu wszędzie Francuzów uprzedzano nawet, wszczynając powstanie i uderzając na załogi pruskie. Prusy składały się już tylko z kilku broniących się jeszcze twierdz i z Prus książęcych, ale do walki wystąpiła teraz Ros-sya. Zaczynała się wojna nowa, którą N. nazwał pierwszą kampanią polską.

Pierwsza kampania polska. N. wypowiedział po Aus terlitzu zdanie, że Rossyanie nie prędko będą zdolni do wznowienia walki. Obecnie miał się przekonać, że się omylił. Rossya zaczynała kampanię nadzwyczaj zaciętą. Z polecenia Synodu świątobliwego odczytywano wszędzie odezwy, zarzucające N-wi, że za pośrednictwem żydów chce się ogłosić Messyaszem; rozpoczęto zbrojenia bardzo poważne i ogłoszono wezwania do narodu o dary patryotyczne. N. miał przed sobą najtrudniejszą z dotychczasowych wojen. Był oddalony od Francyi, wśród wojska jego wojna była bardzo niepopularna. Ludność polska oświadczała się gorąco za Francuzami, licząc na to, że z ich pomocą zdoła przywrócić sobie niezawisłość utraconą. Stąd N. miał pod ręką wszystko, co można było wycisnąć z kraju na potrzeby wojskowe, otrzymał nawet zasiłek dość znaczny w ludziach. Ale kraj stał na stopniu niewielkiej kultury materyalnej i nie zawsze na czas mógł dostarczyć wszystkiego, a stan dróg do rozpaczy doprowadzał Francuzów. „W tym kraju” — mawiali

worn; Ney przybył zapóźno na plac boju. Bitwę oczywiście wygrał w końcu N., zostając przez noc na pobojowisku, z którego Rossyanie i Prusacy ustąpić musieli, a także ze względu na straty poniesione, gdyż Rossyanie i Prusacy stracili około 26 tysięcy ludzi w zabitych i rannych, oraz 24 działa i 16 chorągwi, ale i straty fran cuskie były nie małe, im także blizko 20 tysięcy ludzi ubyło z szeregów. Wielkość strat obustronnych była tak zuaczna, że N., oglądając pole bitwy, miał powiedzieć: „To nie bitwa, ale rzeź”. — Bennigsen przypisywał sobie zwycięstwo, a w samej rzeczy bitwa była przegraną N-a o tyle, że w jego położeniu każde zwycięstwo nie druzgoczące nieprzyjaciela stanowczo, mogło uchodzić za porażkę, najlepszym dowodem tego są następstwa bitwy pod Iłowem. Na tyłach wojsk francuskich znajdowała się w rękach Prusaków twierdza silna, Gdańsk, której dotychczas nie udało się zdobyć, a skąd łatwo obawiać się było można dywersyi poważniejszej, szwedzko-angielskiej. Trudność zaopatrywania wojska w potrzeby wszelakie stawała się coraz dolegliwsza Większość gienerałów francuskich sarkała jawnie przeciwko dalszemu prowadzeniu wojny. Austrya uruchomiała swe wojska pod dowództwem arcyksięcia Karola. Mocarstwa sprzymierzone, zawarłszy w d. 26 marca r. 1807 nową umowę w Bartoszkowicach, wzywały Au-stryę do przystąpienia do niej. Jedna jeszcze przegrana, albo nawet bitwa nierozstrzygnięta, mogła poważnie na szwank narazić całą potęgę cesarza. W tych warunkach N. rozpoczął kroki pokojowe. Wysłał Bertranda do Fryderyka Wilhelma III, oświadczając przez niego „że do Polski, odkąd ją poznał, wagi żadnej nie przywiązuje” i proponując zatem Prusom koronę polską. Poselstwo nie odniosło skutku. Z kolei więc obmyśla N. najrozmaitsze sposoby, mogące osłabić siłę wojenną Rossyi. D. 27 grudnia r. 1806, za poradą ambasadora francuskiego Sebastianiego, Sułtan Selim wypowiedział już był wojnę Rossyi, obecnie N. za pośrednictwem grona spiskowców warszawskich, przygotowuje powstanie na Wołyniu, dokąd ma być wysłany Masse na i wiąże się przymierzem z Szachem Perskim (d. 4 maja r. 1807). Położenie w końcu skłania się dlań ku lepszemu. Marszałek Mortier wypędza Szwedów z Pomorza, a w d. 24 maja kapituluje Gdańsk, przy którego oblężeniu wyróżniło się dodatnio nowozacięż-ne wojsko polskie.—Równocześnie sprzymierzeni Rossyanie i Prusacy nie mają też zamiaru przeciągania wojny dłużej przez bezczynność. Wojsko Bennigsena, które po otrzymauiu posiłków doszło do poważnej liczby 100 tysięcy ludzi, występuje zaczepnie. Dochodzi do rozstrzygającej bitwy pod Friedlandem w d. 14 czerwca r. 1807. Po odparciu nieprzyjaciela pod Heils-bergiem (d. 11 czerwca) wojska francuskie szły iewym brzegiem rzeki Alli, a rossyjskie pra

•

wym. W końcu Bennigsen przeszedł na lewy jej brzeg i zajął w d. 13 stanowisko przed miastem Friedlandem, mając rzekę z tyłu. Nazajutrz wywiązała się zacięta, 13-godzinna bitwa, aż nareszcie o godzinie 4 popołudniu usłyszano strzały na tyłach prawego skrzydła rossyjskiego, które obszedł marszałek Ney. Wówczas Francuzi przeszli do natarcia, Rossyan spędzono ze stanowisk zajmowanych i do rzeki Alli, w której wielu się potopiło. Klęska była stanowcza. Bennigsen stracił około 25 tysięcy ludzi w zabitych i rannych, oraz 80 dział. Straty francuskie nie przeszły 6 000 ludzi. Wojsko pobite, parte pościgiem natarczywym, musiało się cofnąć pospiesznie za Niemen. Królowi pruskiemu z państwa całego pozostał już tylko jeden Królowiec.

Ty/ża. N. dobrze rozumiał, że dopóki nie dojdzie do porozumienia się z Rossyą, cała jego potęga będzie nietrwała. Stąd wypłynęło też oszczędzanie Rossyan, tak widoczne, po bitwie Austerlitzkiej, oraz łatwość, z jaką w traktacie zawartym przez O u b r i 1 a poczynił Rossyi ustępstwa. Obecnie postanowił zwrócić się wprost do cesarza Aleksandra z propozycyą przymierza i traktować go, nie jako zwyciężonego, ale jako potęgę, o której pozyskanie mu chodzi. O wojnie dalszej, mimo to, że później wspominał, iż za 10 dni mógłby był stanąć w Wilnie, nie chciał nawet N. myśleć, wobec trudności walki, oraz wobec nastroju wojska własnego i Francyi. W kwaterze głównej rossyjskiej również, jeRzcze przed Friedlandem nawet, znajdowali się zwolennicy pokoju (np. W. Książę Konstanty) którzy, pomimo oświadczenia lojalności panów litewskich w Taurogach, nie życzyli sobie przeniesienia wojny na Litwę. N. wysłał zaraz po bitwie friedlandzkiej Duroca (ob.) do kwatery głównej, rossyjskiej z propozycyą zawieszenia broni i z oświadczeniem, że spotkanie osobiste się monarchów najlepiej ułatwićby wszystko mogło. Gdy przybył wysłannik rossyjski, ks. Lob a no w, N. wskazał mu na Wisłę i rzekł: „Ta rzeka powinna stanowić granicę między mną i waszym monarchą”. W d. 22 czerwca r. 1807 zawarto zawieszenie broni osobne z Rossyą, a w d. 25 tegoż miesiąca nastąpiło na Niemnie spotkanie N-a z cesarzem Aleksandrem. Cesarz Francuzów wywarł wówczas wrażenie potężne na młodego monarchę rossyjskiego, a rozmowa osobista, w której przed nim roztoczył wspaniałe widoki na Francyę, dokonała olśnienia. W d. 7 sierpnia został zawarty w Tylży pokój oraz dokonane zbliżenie francusko-rossyjskie. To, czego się obawiał de Maistre, t. j. zbliżenia się dwu potęg, które mogły teraz podzielić świat między siebie, stało się ciałem. Równocześnie dokonano podziału Prus, które ziemię na zachód od Elby oddawały Francyi, obwód Białostocki — Rossyi, a z części największej zaboru polskiego, do Prus dotąd należącego, utworzono Księstwo Warszawskie i miasto wolne Gdańsk. — Księstwo Warszawskie powstało nie wbrew Rossyi, jak dotychczas przypuszczano ogólnie, ale nawet z jej inicya-tywy. N. proponował Aleksandro w i odebranie Prusom całego 2-go i 3-go zaboru polskiego i przyjęcie tytułu króla polskiego — zgodnie z planami Aleksandra z roku 1805. Cesarz rossyjski jednakże propozycyi tej nie przyjął, uważał bowiem za rzecz dość niebezpieczną przyjęcie daru takiego po klęsce i postawił wniosek, aby ziemie te oddać Hieronimowi Bonapartemu, na co się wszakże znów nie zgodził N , nie chcąc sąsiadować bezpośrednio z Rossyą. Wtedy Aleksander I nasunął oddanie tych ziem elektorowi Saskiemu, z którym ńiedawno przez traktat poznański sprzymierzył się N.—Nazwa „Księstwo Warszawskie” wynikła z chęoi uniknięcia nazwy „Polska”, mogącej mieć pewne określone znaczenie polityczne. — Cesarz Aleksander zobowiązał się wezwać Anglię do zawarcia pokoju z Francyą, a Szwecyę do przystąpienia do systemu kontynentalnego, a w razie odmowy wydać im wojnę. N. w podobny sposób miał wezwać Turcyę do zawarcia pokoju z Rossyą, a Portugalię do zerwania z Anglią. — Tyl-ża postawiła N-a na szczycie potęgi jego najwyższym; przymierze francusko - rossyjskie dawało podstawę tej potędze, dotychczas zagrożonej wciąż przez Rossyę. N. osobiście uważał chwile spędzone w Tylży za należące do najszczęśliwszych w życiu, gdyż po niepowodzeniu pewnem pod Pruską Iławą wkrótce odniósł zwycięstwo świetne i utrwalił swą potęgę, niedawno jeszcze bardzo poważnie zagrożoną.—We Fran-cyi zawarcie pokoju z Rossyą przyjęto jak najlepiej, już bowiem tak długo trwająca wojna pruska była tam bardzo niepopularna. Sojusz francusko-rossyjski przeciwnie, witano go najprzychylniej. W oczach wielu polityków francuskich zastąpił on, bardzo korzystnie nawet, dawny ich ideał: przymierze francusko-pruskie. — N. zmniejszał niepopularność wojen swych tern, że od Francyi wymagał tylko żołnierzy, nie pieniędzy, nawet kontrybucyami zasilał skarb państwa i świat finansowy. Gdy np, po bitwie Austerlitzkiej zapanowało położenie bardzo ciężkie w świec:e Aliansowym francuskim, wskutek tego że Anglicy zabrali transport srebra z Ameryki do Hiszpanii wieziony, N. naprawił wszystko odrazu kontrybucyą ściągniętą z Austryi. Obecnie starania jego o podniesienie przemysłu i handlu wydawać zaczynają owoce. To też handel i przemysł żywią zaufanie zupełne do rządu, a najlepszym tego dowodem jest to, że renta francuska z 12 franków, w dniu jej wypuszczenia, doszła teraz do 99. Wojsko wynagradzał N. sowicie za ciągle boje, tworząc szereg nowych dotacyj. Dokoła dworu cesarskiego ze świeżo utworzonych dostojeństw koronnych powstała nowa arystokracya cesarska, gdyż N. hojnie rozdawał tytuły urzędnikom i wojskowym, pozwalając równocześnie na tworzenie majoratów.

Wszelka opozyeya umilkła w Ciele Prawodaw-czem i w Senacie; dzienniki poddano cenzurze, p. de Staël (ob.) została wygnana z Francyi Sojusz francusko-rossyjski. Przymierze z Rossyą, stwarzając silną podstawę dla polityki francuskiej, pozwoliło N-wi stanowczej wystąpić przeciw Anglii, a równocześnie oddać się już bez ograniczeń urzeczywistnieniu planów chimerycznych, które mu podsuwała jego bujna wyobraźnia. W tych planach leżała przyczyna upadku dzieła Napoleońskiego, zwłaszcza, że przymierze rossyjskie nie było podstawą wcale silną. W Tylży dokonało się tylko zbliżenie osobiste obu monarchów, koła wpływowe rossyjskie bez wyjątku były mu przeciwne, przymierze zaś, oparte wyłącznie na przychylności osobistej cesarza Aleksandra I, było bardzo zawodne, gdyż cechą przeważającą w usposobieniu monarchy ros-syjskiego była jego zmienność, przytem obawiał się też trochę odpowiedzialności wobec arysto-kracyi kraju swego. Z tego powodu, przy pierwszej próbie, przymierze rossyjskie miało zawieść. Na razie jednak wydało następstwa poważne dla stron obu.—W dwu dekretach: Berlińskim z d. 27 października r. 1806 i Medyolańskim z d. 17 grudnia r. 1807 ustalił N. ostatecznie system kontynentalny (ob.), zamykający towarom angielskim przystęp do portów państw sprzymierzonych z Francyą. Układ z Hiszpanią, zawarty w d. 27 października r. 1807, stanowił o podziale Portugalii między Hiszpanię i Fran-cyę; w d. 30 listopada tegoż roku J u n o t (ob.) zajął Lizbonę. Gdy Papież wzbraniał się zamknąć swych portów dla statków angielskich, w lutym r. 1808 gienerał Mi o 1 lis zajął Państwo Kościelne. W lipcu r. 1807 już wojska francuskie najechały Pomorze Szwedzkie. — Odpowiedziała na to Anglia, zbombardowaniem w d. 5 września r. 1807 Kopenhagi, karząc Danię za przystąpienie do systemu kontynentalnego. — Rossyą zerwała stosunki z Anglią w d. 7 listopada r. 1807. W lutym roku następnego wojska rossyjskie zajęły Finlandyę. Cesarz Aleksander pragnął przedewszysskiem zatrzymać zajęte przez siebie księstwa Naddunajskie, opierając się na nieokreślonych obietnicach N-a w Tylży. W zamian za to N. zażądał Szląska. Tymczasem w początku r. 1808 wojska francuskie wkroczyły do Hiszpanii pod pozorem marszu do Portugalii, obsadzając trwale najważniejsze stanowiska strategiczne. N. nie ufał Bourbonom Hiszpańskim, wszak w d. 5 października r. 1806 Godoy (ob.) wydał proklamacyę przeciw Francuzom i miał zamiar przyłączyć się po bitwie pod Pruską Iławą do koalicyi. Co prawda istniejący układ rzeczy zapewniał N-wi całkowity wpływ w Hiszpanii, oddawał wszystkie jej środki w jego ręce; wystąpień Hiszpanii ostatecznie mógł się N. nie obawiać i z łatwością zabezpieczyć się przeciw nim. Ale N. chciał zmiany stanowczej w Hiszpanii, a po Tylży nie oglądał się już na nic, postanowił więc zrzucić B ou r b o n ó w z tronu hiszpańskiego. Dla niego sprawa wymagała tylko zgody Rossyi. — Podobno Anglia, przed samym rozpoczęciem urzeczywistnienia planów hiszpańskich N-a, miała zamiar zwrócić się do niego z propozycyą rokowań pokojowych, ale nowy zwrot polityki N-a uniemożliwił raz na zawsze myśl o pokoju.—Od czasu rozpoczęcia polityki hiszpańskiej odsunęło się od N-a wielu ludzi, np. Talleyrand, który go odtąd wyraźnie zdradzać zaczął. Uważano, że N. traci miarę. W istocie rzeczy, wystąpienie przeciw Hiszpanii, nieuzasadnione żadną potrzebą naglącą, przypisywane przez wielu li tylko chęci pozyskania tronu nowego dla jednego z braci, zawiera w sobie zarodek wszystkich późniejszych zawikłań, które ostatecznie sprawiły upadek N-a. — N., chcąc pozyskać Rossyę dla swych zamiarów hiszpańskich, poddał jej myśl podziału Turcyi. W d. 2 lutego r. 1808 napisał słynny list do cesarza Aleksandra, zawierający projekt podziału półwyspu Bałkańskiego między Rossyę, Francyę i Austryę. W Petersburgu Cau-laincourt i Rumiancew układali szczegóły planu, różniąc się ostatecznie tylko co do pytania, do kogo mają należeć Bosfor i Dardanele? Sprawę miał rozstrzygnąć ostatecznie zjazd obu monarchów.

Sprawa Hiszpańska. Tymczasem w Hiszpanii doszło do przesilenia. W d. 18 marca r. 1808 wybuchło powstanie przeciw Go d o y o w i (ob.) w Aran-juez, wskutek czego Karol IV złożył koronę na rzecz syna. W d. 23 miesiąca tegoż Murat zajął Madryt i nakłonił Ferdynanda VII, do podążenia w ślad za ojcem do Bayonny. W d. 2 maja w Madrycie wybuchło powstanie, stłumione przez Murata, a d. 10 w Bayonnie N. zmusił Ferdynanda VII do zrzeczenia się korony, Kortezy (ob.) zaś do obrania w d. 6 czerwca na króla swego, dotychczasowego króla Neapolu, Józefa Bonapartego. Naród hiszpański odpowiedział na to silnym nadzwyczaj wybuchem oburzenia ogólnego, jakiego nie spodziewał się po nim N. Wszędzie potworzyły się „junty” (ob.) prowincyonalne, które postawiły 150 000 ludzi pod bronią, Kortezy zawarły przymierze z Anglią. Józef musiał z wojskiem francuskiem przebijać sobie drogę do Madrytu. W szeregu bitew, które wypadło stoczyć z wojskiem hiszpańskiem, przedewszystkiem zaś w głównej pod Medina-del Rio Secco (d. 14 lipca r. 1808) Francuzi z łatwością rozbili wojska hiszpańskie i w d. 20 lipca r. 1808 Józef zajął Madryt. Wypadło jednak walczyć z powstaniem ludowem, wysyłać wojska przeciw pozostałym od działom hiszpańskim. Jeden z wysłanych korpusów francuskich, korpus gien. Dup on ta, otoczony przez powstańców, ale zresztą nie znajdujący się jeszcze w położeniu bez wyjścia, w d. 23 lipca pod Baylen złożył przed nimi broń; 17 tysięcy Francuzów poszło w niewolę hiszpańską.

Po raz pierwszy wojska francuskie poniosły tego rodzaju klęskę. Trzeba czytać koresponden-cyę N-a, aby zdać sobie sprawę, jakiego wrażenia doznał cesarz na wiadomość o Baylen. W sierpniu r. 1808 kapitulował przed Anglikami, na lepszych co prawda warunkach, Junot pod Cintrą, trzeba było przytem opuścić Madryt. Wiadomość o wydarzeniach tych odbiła się echem głośnem w Europie całej. Widoczne było, że Francya ma przed sobą konieczność prowadzenia długiej i kosztownej wojny, gdzie trzeba będzie walczyć nietylko z powstaniem hiszpańskim, ale i z całą potęgą Anglików, którzy do tychczas nie mieli punktu oparcia na stałym lądzie. Głośniej też zaczęło się objawiać wrzenie wśród umysłów w Niemczech, a przedewszystkiem, zaczęła zbroić się, zagrożona dotychczas przez przymierze francusko rossyjskie, a przerażona upadkiem Bourbonów hiszpańskich, Austrya.

Erfurt. Zamiast rozwiązywania sprawy wschód niej, wypadło teraz N-i zająć się całkowicie wojną hiszpańska i przerwaniem zbrojeń austryac-kich. Chcąc pozyskać Rossyę, zawarł N. w d. 8 września r. 18U8 umowę wojskową z Prusami i wyprowadził z tego państwa wojska własne z wyjątkiem kilku załóg ważniejszych. Liczył N. na to, że Aleksander zgodzi się na wywarcie nacisku na Austryę, aby ją zmusić do przerwania zbrojeń. W tym celu we wrześniu r. 1808 udał się N. na zjazd z cesarzem ros-syjskim do Erfurtu. — W Rossyi ogół cały był przeciwny zjazdowi. Cesarzowi Aleksandrowi przepowiadano los Bourbonów, cesarzowa wdowa i jej stronnictwo głośno wyrażali swe niezadowolenie z przymierza: lekceważono sobie nabytek Finlandyi i coraz wyraźniej grożono cesarzowi odpowiedzialnością wobec narodu. W d. 27 września zjechał Aleksander do Erfurtu. W szeregu świetnych zebrań, przedstawień teatralnych, parad i t. d., które urządzał N. na cześć jego, roztoczony był cały przepych potę gi Napoleońskiej, na którego tle rysowała się przyjaźń dwu monarchów. W istocie N. nie osiągnął tego, do czego zmierzał. Aleksander I ochłonął już z wrażenia osobistego, a teraz ulegał wpływom niechętnego N-wi otoczenia swego i rad, zdradzającego N-a i Francyę, Talleyranda. Cesarz rossyjski nie zgodził się na to, aby we wspólnej nocie zażądać od Austryi przerwania zbrojeń, wymijająco również odpowiedział na pytanie N-a, czy, w razie jego rozwodu, danoby mu za żonę jedną z Wielkich Księżniczek rossyjskich. Zgodził się Aleksander tylko na danie Francyi armii posiłkowej w razie wojny z Austryą. Stanęła więc tylko umowa, mocą której Rossy a uznała Józefa Bonapartego za króla hiszpańskiego, a N. przystał na zajęcie przez Rossyę Księstw Nad-dunajskich.

Wojna hiszpańska. W d. 5 listopada w Vit-torii objął N. dowództwo nad 186 tysięcznym wojskiem. Pod Espinozą (d. 11.) i pod Tudellą (d. 23.) rozbito dwie armie główne hiszpańskie. Francuzi ruszyli na Madryt. W d. 30 listopada szwadron lekkokonnych gwardyi, pod dowództwem Ko zietulskiego (ob.) przerwał w przesmyku górskim Somo-Sierra stanowiska Hiszpanów, którzy umocnili bateryami zakręty gościńca, a piechotą obsadzili wzgórza, panujące nad nim. Natarcie to wykonano z odwagą szaloną, budzącą podziw słuszny, nawet w okresie Napoleońskim, tak bogatym w czyny niezwykłe. W miesiąc po rozpoczęciu kroków wojennych Francuzi zajęli Madryt. N. zwrócił się teraz przeciw korpusowi gienerała angielskiego, Moor a; ścigał go z naciskiem, aż w Astordze złożył dowództwo w ręce So ul ta (ob.) i podążył sam do Paryża, gdzie obecność jego była potrzebniejsza. Po wyjeździe N-a, Soult w lutym zajął Gallicyę i Portugalię, a d. 20 lutego r. 1809, po długim oporze, kapitulowała Saragossa, którą oblegały też, między iunemi, pułki polskie. W maju jednak wypadło opuścić Portugalię, 23 000 wojska Soul ta musiało cofnąć się ku Madrytowi przed 98 000 Anglo-Hisz-panów. D. 28 lipca Btoczono bitwę nierozstrzygniętą pod Talaverą. Francuzi wycofali się z Madrytu. Wskutek wszakże szeregu zwycięstw drobnych, w d. 15 sierpnia Józef z powrotem zajął na nowo stolicę swą.

Zerwanie z Austryą. Odjazd N-a z Hiszpanii wywołała wiadomość odebrana o knowaniach Fouehégo i Talleyranda, którzy liczyli na to, że kula jakiegokolwiek zagorzalca hiszpańskiego może pozbawić życia N-a i przygotowywali się na przypadek wszelki, a przede-wszystkiem na oku mieli zbrojenie się Austryi bardzo pośpieszne. Talleyrand zawiadomił Metteruicha (ob.) o tern, że Aleksander w Erfurcie odmówił przyłączenia się do noty, mającej zażądać od Austryi przerwania uzbrojeń. Aleksander jeszcze raz odmówił tego samego, a teraz po nowej prośbie N-a, podpisał nawet w Petersburgu umowę tajną z księciem Schwarzenbergiem (ob.), wysłannikiem Austryi, zobowiązując się, że pomoc Rossyi, dana Francyi w nadchodzącej wojnie, nie zaszkodzi w niczem Austryi.—N. chciał koniecznie uniknąć tej walki, odciągającej jego siły od Hiszpanii, â nadto zupełnie bezużytecznej dla Francyi, a mogącej przytem poważnie narazić na zerwanie sojusz francusko-rossyjski. Stąd gwałtowne jego rozmowy z M e 11 e r ni c h e m. — Ale Austryacy mieli już pewność ze strony Rossyi, więc w d. 10 marca r. 1809 arcyksiążę Karol, bez wypowiedzenia poprzedniego wojny, wkroczył do Bawaryi.

Wojna austryacka r. 1809. Siły główne, francuskie znajdowały się wtedy w Hiszpanii. N. stamtąd zabrał tylko korpus Lannesa, gwar-dyę swą i część jazdy. Po za tern wojsko, którego przeciw Austryi mógł użyć, składało się z korpusu D a v o u t a, który znajdował się w Niemczech, pułków posiłkujących Związku Reńskiego, oraz popisowych francuskich, obowiązanych do służby w r. 1810. Wobec zmienionego składu wojska — wypadło zmienić także taktykę; odtąd rzadziej prowadzono piechotę do natarcia na bagnety, nie przygotowawszy przedtem gruntu ogniem działowym, zabójczym—za pomocą śmiało podsuwanych ku nieprzyjacielowi bateryi. Walki stawały się przez to więcej mordercze, chociaż nie były przez to więcej stanowcze. — Davout był poważnie zagrożony przez marsz arcyksięcia Karola, ale szczęśliwie udało mu się, zostawiwszy jeden pułk na załodze w Ra-tyzbonie, cofnąć się do Neustadtu. W d. 17 kwietnia r. 1809 przybył N. do obozu w Do-naueschingen, a w d. 19 bitwą pod Thannem zaczęły się działania wojenne. Żołnierze, którzy przypuszczali, że N. jest jeszcze w Hiszpanii, witali go z zapałem niebywałym. D. 20 kwietnia pod Abensbergiem rozbił N. na 2 części zastępy austryackie, pobiwszy ich środek; d. 21, ten sam los spotkał skrzydło lewe gienerała Hiller a i arcyksięcia Ludwika. Nakoniec d. 22, głównie wskutek obrotów znakomitych i zręcznie wykonanych Davout a, odniesiono jedno z najświetniejszych zwycięstw N-a—pod Eggmühl. D. 23 kwietnia pobito arcyksięcia Karola pod Ratysboną, którą N. zajął z łatwością i przeszedł za Dunaj. W ciągu 5 dni zabrano Austrya-kom 40 000 jeńców i 100 dział, wojska arcyksięcia Karola nie były już w stanie zasłonić Wiednia. Dnia 3 maja stoczono jeszcze bitwę krwawą z gienerałem Hill erem, który zajął zamek Ebersberg, a w d. 10 miesiąca tegoż, stanęły wojska francuskie pod Wiedniem, do którego wkroczono w dwa dni później. Publicz-uość wiedeńska przyjęła Francuzów jak gdyby nic nie zaszło.—Podobnie jak Berlin w r. 1806, Wiedeń nie zmienił swego zwykłego trybu życia, N-a witano bardzo dobrze nawet. — W d. 20 maja przygotowano wszystko do przeprawy przez Dunaj, w miejscu, gdzie wyspa Lobau dzieli rzekę na dwie odnogi o szerokości 700 i 120 metrów. Dnia 21 przeprawiły się na drugą stronę rzeki korpusy Lannesa i Masseny (30 000), zajęły wsie Aspern i Essling i utrzymały się przy nich przeciw 90 tysiącom arcyksięcia Karola. W d. 22 na tamtej stronie Dunaju znajdowało się już 60 000 Francuzów i L a n n e s natarł śmiało na Austryaków, gdy przeprawa dalsza wojsk ustała nagle. Okazało się, że Austryacy, zdołali zerwać most na większej odnodze Dunaju. Położenie stało się dla N-a niebezpieczne, wojska przeprawione nie posiadały już amunicyi i ledwie zdołały się utrzymać na stanowiskach. Pod wieczór cofnął N. swe siły na wyspę Lobau. Położenie było gorsze niż po bitwie pod Eylau. — Tymczasem zaczynało się bowiem wrzenie w Niemczech, gdzie wydarzyły się wyprawy partyzanckie przeciw Francuzom (major Schill, ks. Bruns wieki, Katt), pogorszył się też stan rzeczy w Hiszpanii, przygotowywała się wyprawa Anglików na Belgię, a co ważniejsza, zachowanie się sprzymierzeńca rossyjskiego nie było nawet dwuznaczne.—Austryacy w d. 15 kwietnia r. 1809 weszli w 40 tysięcy do Księstwa Warszawskiego. Świeżo utworzone, nie dochodzące do połowy tej liczby wojsko polskie, mężnie stawiło im czoło pod Raszynem, ale musiało ustąpić i opuścić nawet Warszawę. — Zagrodziwszy Austryakom przeprawę na prawy brzeg Wisły, rzucili się Polacy na Galicyę, i zajęli część jej znaczną bez oporu. — Wówczas zjawia się na widowni sprzymierzeniec rossyjski N-a. Dnia 3 kwietnia 3*2 000 Rossyan przechodzi Bug. Unikają oni starcia wszelkiego z Austryakami, korespondują z nimi nawet; natomiast zachowują się nieprzyjaźnie wobec sprzymierzonych z sobą wojsk polskich, które starannie usuwają z Galicyi wschodniej, pozwalając za swą linią gospodarować urzędnikom austryackim (byle nie wybierali podatków). Gdy Austryacy po nieudanej wyprawie na Toruń (d. 14—20 maja), w d. 2 czerwca opuścili Warszawę, a w końcu opuścić musieli i Kraków, wydali go zdradziecko wojskom rossyjskim i na drugi dzień o mało nie przyszło do starcia krwawego między Rossyanami i Polakami, którzy przemocą wkroczyli do miasta (d. 16 lipca). Rossyanie podczas całej tej niekrwawej wyprawy, naprawdę stracili coś dwuch, czy trzech Kozaków wszystkiego. — N. zrozumiał w zupełności to milczące wypowiedzenie sojuszu. Pomimo to ducha nie stracił. Wyspę Lobau umocnił, mosty na odnodze szerszej Dunaju pobudował, pośeiągał o ile mógł posiłków najwięcej. (We Włoszech arcyksiążę Jan pobił był pod Sacile wicekróla włoskiego, Eugeniusza de Beauharnais, ale z kolei sam został pobity i odrzucony aż za rzekę Rabę).— Wykonano w końcu natarcie pozorne przeciw ufortyfikowanym przez Austryaków wsiom Aspern i Essling i rzucono tymczasem mosty pod Marchfeldem.—Na równinach pod Wagramem przyszło do rozprawy zaciętej, dwudniowej (d. 5 i 6 lipca r. 1809). Drugi dzień bitwy był dopiero rostrzygający. Austryacy, pragnąc oskrzydlić Francuzów, rozciągnęli zanadto czoło wojska swego, następnie zapuścili się zbyt daleko za skrzydłem prawem nieprzyjaciela, na którem stali Sasi i osłabili przez to nadmiernie środek stanowiska swego. D a v o u t utrzymał się dobrze na skrzydle drugiem. N. skorzystał w lot z osłabienia środka nieprzyjaciela i nawprost niego ustawił bateryę olbrzymią (100 dział), słynuego odtąd w wojnach N-a Drouet a, osłabiwszy ów środek ogniem zabójczym artyleryi; rzucił potem korpus Macdonalda (ob.) na przeciwnika, Austryacy zostali zupełnie pobici. Dnia 11 lipca doszło, po bitwie, do zawieszenia broni w Znajmie, a w d. 14 października

Enc. powsz. Uustr. S. II. Zesz. 3. T. I.

w Schöubrunnie zawarty został pokój, który kazał czekać na siebie tak długo z powodu stanowiska zajętego przez Rossyę, na którą Austrya liczyła do chwili ostatniej.—N. nie dał poznać Rossyi niezadowolenia swego z zawodu doznanego; pokój obdarzył ją nawet obwodem Tarnopolskim w Galicyi. Musiał też cesarz Francuzów wynagrodzić sprzymierzeńca, który mu naprawdę wiernie dopomagał. Księstwo Warszawskie otrzymało wtedy cały prawie 2-gi i 3-ci zabór austryacki wraz z obwodem Zamojskim.

Rozwód N-a i nowe małżeństwo. Francyę wojna r. 1809 zaniepokoiła silnie. Stan rzeczy, który zapanował po bitwie pod Aspern i Essling, wyprawa angielska na Antwerpię, wywołały żywe obawy na przyszłość; niepokojono się również wzrastającem wrzeniem w Niemczech. Sądzono, że tak być nadal nie może, gdyż każda nowa wyprawa wojenna wystawia na szwank wszystko. Zwracano uwagę na nietrwałość cesarstwa, opartego tylko na osobie N-a, na którego w Schönbruuu wykonano zamach nieudany. Oburzenie wywoływała też polityka kościelna N-a, który doszedł w końcu do użycia środków bardzo radykalnych przeciw Papieżowi. Gdy w lutym r. 1808 gienerał Mio liis zajął państwo Kościelne, Pius VII odpowiedział na to protestem i rzuceniem klątwy na N-a. W d. 17 maja r. 1809 na rozkaz N-a Papieża uwięziono, a w nocy z d. 5 na 6 lipca roku tegoż gienerał żandarmeryi Radet otrzymał rozkaz przewiezienia Papieża do Savony. — N. sądził, że rozwód jego z Józefiną i związek z księżniczką jednej z rodzin panujących uspokoi wzburzoną opinię francuską. Rozwód postanowił ostatecznie bawiąc w Schönbrunnie.— W d. 10 grudnia r. 1809, w sposób dość niezwykły, offieyałat paryski przeprowadził rozwiązanie kościelne małżeństwa cesarza. N. zwrócił się wówczas po raz drugi do cesarza Aleksandra o danie mu ręki jednej z Wielkich Księżniczek. Ale z Ros-syą stosunki pogorszyły się mocno od czasu, gdy pokój w Schönbrunn powiększył Księstwo Warszawskie. Cesarz Aleksander zażądał od posła francuskiego Caulaincourta podpisania umowy, której pierwszy punkt brzmiał jak następuje: „Królestwo Polskie nigdy przywrócone nie będzie”. Caulaincourt w d. 4 stycznia r. 1810 podpisał teu układ. Tymczasem N. uważał, że dał Rossyi w sprawie polskiej zapewnienie dostateczne przez usta hr. Monta-liveta w Ciele Prawodawczym (d. 1 listopada r. 1809); zażądał więc teraz ręki Wielkiej Księżniczki za podpisanie umowy przytoczonej. Zaczęto zwlekać z odpowiedzią, w końcu wynikło ze wszystkiego, że dwór rossyjski nie życzy sobie zbliżenia tęgo rodzaju. N. odmówił wówczas uznania umowy, a co ważniejsza, ze staraniami małżeńskiemi zwrócił się odrazu, niedo-czekawszy się nawet odpowiedzi rossyjskiej stanowczej, do Austryi i sprawę załatwił bardzo

21

szybko. W d. 2 kwietnia r. 1810 odbył się w Paryżu ślub N-a z arcyksiężniczką Maryą Ludwiką, na którym świecili nieobecnością kardynałowie francuscy, zaznaczając przez to fakt, że Stolica Apostolska nie uważała rozwodu N-a za prawomocny.

Sprawy kościelne. Hiszpania. System Kontynentalny. Uwięzienie Papieża postawiło N-a w położeniu kłopotliwem o tyle, że nie miał kto udzielać zatwierdzenia kanouicznego biskupom. W r. 1811 zwołuje więc N. sobór narodowy w celu przeprowadzenia uchwały, że metropolita ma prawo w tym przypadku zastąpić Papieża. Sobór szedł opornie i N. musiał internować na prowin-cyi wielu dostojników kościelnych i ostatecznie rozwiązać zebranie. W lecie r. 1811 Pius VII ustąpił co do sprawy zatwierdzania biskupów i co do większości wymagań innych N-a, ale żądał zwrotu państwa Kościelnego. N. upierał się przy nim. Gdy w d. 20 marca r. 1811, urodził mu się syn, nadał mu tytuł Króla Rzymskiego (.Boi de Rome).—W lutym r. 1810 Hiszpanie zostali zamknięci w Kadyksie, a Masse na udał się naprzeciw Wellingtona (ob.) do Portugalii. Wellington odparł jego napady na obóz oszańcowany w Torres-Vedras, a następnie pobił go w szeregu bitw (kwiecień, maj r. 1811), Suchet (ob.) w d. 28 czerwca r. 1811 zdobył Tarrago-nę, d. 10 stycznia r. 1812 Waleucyę, Hiszpanię podzielono na 7 gubernatorstw wojennych, a pro-wineye na północ od rzeki Ebro położone wzięto nawet wprost pod zarząd francuski. Wskutek niezgody panującej między dowódzcami francu-skiemi, położenie króla Józefa stało się bardzo poważne, gdy Wellington w r. 1812 rozpoczął działania zaczepne.—System kontynentalny N-a wprowadził go, podobnie jak Anglików, w położenie drażliwe w stosunku do państw neutralnych. Anglicy określili stanowisko swe w 2 dekretach (luty i listopad r. 1807), nakazując każdemu statkowi neutralnemu, idącemu z kolonij, zawijać do portów angielskich; N. w dekrecie medyolańskim (grudzień r. 1807) uważa statek każdy, któryby to uczynił, za pozbawiony przynależności narodowej i nakazuje go chwytać, jako zdobycz wojenną. Dotyczyło to przedewszystkiem Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Rząd Stanów w odpowiedzi zakazał zupełnie handlu z Europą. Skończyło się jednakże na tern, że pod flagą amerykańską zaczęto sprowadzać towary zakazane, angielskie. N. nakazał wtedy konfiskować transporty okrętów takich (lipiec 1810). Spotkało to opór w Holan-dyi i Westfalii. N. w tym względzie nie znoszący oporności, był zdania, że państwa podltgłe winny się najściślej stosować do polityki ekonomicznej Erancyi. „La France avant tout” było jego zasadą. We Franeyi wydawano nawet t. zw. „licencye” na sprowadzanie pewnej ilości towarów zakazanych, gdzieindziej było o nie bardzo trudno. W d. 5 sierpnia r. 1810, z przyczyny zrzeczenia się Ludwika Bonaparte g o, oburzonego na system wyzyskiwania poddanego mu kraju na rzecz Franeyi, przyłączono Hollandyę do Franeyi.—N, zdając sobie jasno sprawę z olbrzymiej kontrabandy, która przynosiła znaczne zyski, postanowił je zwrócić do kas rządowych i z tej zasady pozwolił na sprawdzanie towarów kolonialnych z opłatą cła 50⁰/₀i zastosowano to i do wyrobów przemysłu angielskiego, których przytem nakazano szukać, a znalezione, jako sprowadzone nieprawnie, niszczyć. Urzeczywist nienie tych wszystkich rozporządzeń wymagało jednolicie działającego systematu, obejmującego całą Europę, tymczasem właśnie wyłamywała się od niego Rossya.

Zerwanie z Rossya. W Rossyi odmowa N-a podpisania umowy odnoszącej się do Polski, wywarła wrażenie wielkie. Do podniecenia, stale niechętnej Francuzom, opiuii rossyjskiej przyłącza się teraz działalność tajna Prus, podsuwających np. cesarzowi Aleksandrowi sfałszowane raporty Champagnyego (ob.), w których jest mowa o konieczności odbudowania Polski. Od wiosuy r. 1810 Rossya przygotowuje się już do nowej wojny, ściąga wojska, umacnia twierdze. Jesienią tegoż roku zażądał N. od Rossyi konfiskowania towarów angielskich, przywożonych na statkach amerykańskich, ale odebrał odpowiedź wymijającą. Wtedy dokonał N. zajęcia całego wybrzeża Niemieckiego od Lubeki aż do granic Franeyi w celu pewniejszej kontroli nad statkami przybywającemi, a w grudniu r. 1810 postanowiono i w d. 18 lutego r. 1811 dokonano wcielenia Oldenburga. Cesarz Aleksander odpowiedział słynnym ukazem celnym (koniec grudnia r. 1810), nakładającym cło wysokie na przedmioty przywożone z Franeyi, a równocześnie pozwalający pod flagą neutralną przywozić towary angielski, oclone bardzo nizko, Było to zerwanie oczywiste z dziełem Tyl-życkiem, a równocześnie dotknięciem Napoleona przez oclenie wysokie, równające się zakazowi przywozu wytworów przemysłu francuskiego. „Nawet Ludwik XV, zgnuśniały w łożu pani Du-bary, nie zniósłby takiego policzka”—powiedział wtedy N.— Na wiosnę r. 1811 zamierzała Rossya wystąpić śmiało zaczepnie. Chodziło tylko o to, czy wystąpić na linii Odry, czy też Niemna. Skłoniono się na pierwszy z tych zamysłów, w nadziei podburzenia Niemiec. Ale na drodze stało księstwo Warszawskie. Stąd za pośrednie twem ks. Adama Czartoryskiego, któremu wyłuszczono projekt cały ze szczegółami wszelkie-mi, zwrócił się cesarz Aleksander do ks. Józefa Poniatowskiego, czyniąc obietnice dla Polski.—Doznał wszakże odmowy, która uniemożliwiła na razie wykonanie zamysłu. N. nic o tern nie wiedział.—Dzisiejsi historycy rossyjscy (up. S z i 1 d i e r) przyznają mu, że do tego czasu trzymał się wieruie dzieła Tylżyckiego.— Przez gienera-ła Czernyszewa — nawiązuje N. rokowania z Aleksandrem. Otrzymuje żądanie, aby w zamian za Oldenburg — oddano Rossyi choć kilka powiatów księstwa Warszawskiego. W tym samym czasie z Warszawy przez ambasadora swego, B i g n o n a (ob.), dowiaduje się N. szczegółów o zamierzonej na kwiecień wyprawie rossyjskiej. Przybyły do Paryża ks. Józef określa stan rzeczy istniejący w księstwie, wobec ciągłych pogłosek o najeździe rossyjskim — temi słowy: „Stoimy naprzeciw siebie, lanca stuka o lancę, kouiec końców czyjaś broń musi wypalić”. — N. zaczyna się wtedy dopiero zbroić w odpowiedzi na zbrojenia rossyjskie, ale jedynie w zamiarze prowadzenia układów zbrojnych, nie wojny. Przez Czernyszewa ofiaruje gotowość wynagrodzenia za Oldenburg — konwencyą dotyczącą Polski, byleby Rossya wytrwała przy systemie kontynentalnym. Nie otrzymując odpowiedzi stanowczej, zbroi się dalej i wkońcu w zbrojeniach swoich prześciga Rossyę. , W lutym r. 1812 zawiera przymierze z Prusami, w marcu tegoż roku również z Austryą (warując możliwość wymiany Galicyi na Illiryę). W d. 27 kwietnia r. 1812 Kurakin, ambasador rossyjski,— składa N-wi ultimatum, podobne do pruskiego z r. 1806, niemożliwe do przyjęcia. Jest to już wyraźne wypowiedzenie wojny.

Wojna r. 1812. a) Początek. N. nie miał dotąd zamiaru prowadzenia walki zaciętej, liczył raczej wciąż jeszcze na układy pod bronią, a ostatecznie na krótką błyskawiczną wyprawę, która prędko skłoniłaby cesarza Aleksandra do zawarcia pokoju. Że to nie było mrzonką bez podstawy, stwierdza, że łatwego pogodzenia się monarchów obawia się de Maistre (ob.), o łatwej możliwości ustąpienia cesarza Aleksandra mówią między innemi też Metternich, Gneisenau (ob.) i ks. Adam Czartoryski. Ta chęć zrobienia z wyprawy wojennej tylko układów pod bronią—miała być jednym z najważniejszych czynników niepowodzenia N-a. — Stąd np. późne zaczęcie wyprawy. D. 9 maja r. 1812 N. wyjechał z Paryża, d. 17 stanął w Dreźnie, skąd wysłał Narbonnea (ob.) do cesarza Aleksandra — „Wydaję” — mówił Narbonne owi—„cesarzowi Aleksandrowi grzeczną wojnę z pół milionem żołnierzy”. Dalej nie chciał np. N. podniecać przeciwnika do ostatecznego oporu rzuceniem hasła odbudowania Polski.—Początkowo miał zamiar wysłać do Warszawy Talleyran-d a, wysłał ostatecznie osobistość prawie humorystyczną, P r a d t a (ob.); w instrukcyi pierwotnej dla wysłannika była mowa o uczynieniu z Polski rodzaju Wandei, rzeczywistość ukazała się w kształcie nieomal komedyi, Konfederacyi Gieneralnej. Dopiero na wyspie św. Heleny—N. inaczej wystawiał ten swój stosunek do sprawy polskiej. Podczas zjazdu monarchów w Dreźnie (przybyli tu cesarz Franciszek II i Fryderyk Wilhelm III) rozmawiał N. z Metternichem o przyszłej wyprawie. Mówił, że zajmie nasam przód tylko Litwę, Wołyń i Podole i zatrzyma się; a jeżeli to nie skłoni Rossyi do zawarcia pokoju, to pójdzie na drugi rok dalej. Miał więc cesarz zupełną świadomość tego, co należało czynić, wkońcu jednak chęć zawarcia pokoju prędkiego, popchnęła go za daleko. — b) Siły obu str on. Plany. W d. 1 czerwca r. 1812 miał N. w Niemczech i w Polsce zgromadzonych blisko 678 000 ludzi, włączając w to nawet i służbę pociągową. Było w tern 355 913 Fran-suzów i 322 000 sprzymierzeńców (w czem do 90 000 Polaków). Podział na rodzaje broni był następujący: 480 tysięcy piechoty, 100 tysięcy jazdy i 30 tysięcy artyleryi, reszta należała do pontonierów, powózek itd. Wielka armia była podzielona na jedenaście korpusów, prócz gwar-dyi i korpusu odwodowego jazdy. Z tego—korpusy Victors i Augereau, zostały: pierwszy na linii Wisły i Odry, drugi—Elby. Rossya wystawiła 3 armie: główną zachodnią (Barclay de Tolly) 120 000, rozłożoną między Rossienia-mi i Lidą, 2-ą zachodnią (Bagration) 37 tys. stojącą na południe od Lidy, oraz odwodową (Tormasow) 46 tys. w Lucku.—Rossyi, wbrew polityce N-a udało się w d. 28 maja r. 1812 zawrzeć pokój z Turcyą i przez to wyprowadzić na widownię wojny armię t. z w. Mołdawską (później admirała Czyczagowa) 40 000, ale tę armię z początku chciał cesarz Aleksander użyć do wywołania powstania ludów słowiańskich przeciw Austryi i dlatego zjawiła się na widowni wojny dopiero we wrześniu r. 1812. — 678 tysiącom N-a mogli więc przeciwstawić Rossyanie tylko 203 tysiące. Tak ogromna przewaga sił uniemożliwiła wydanie bitwy większej na Litwie, której pragnęli wszyscy gienerałowie rossyjscy. Przy armii znajdował się cesarz Aleksander I (w Wilnie), który teraz ulegał wpływowi sztabowca pruskiego P ful la, z którego porady urządził obóz oszańcowany w Dryssie za Dźwiną, gdzie Rossyanie mieli się schronić i bronić na podobieństwo Wellingtona pod Torres-Vedras. Z początku zaś projektował Pfull działać na Litwie na skrzydła N-a, bez względu na przewagę sił. Plan N-a był bardzo prosty. Zamierzył on wyzyskać rozciągnięcie armii Barclaya de Tolly i odeprzeć ją daleko, a następnie wysłać znaczne oddziały na tyły wojsk Bagration a, przeciw któremu korpusy francuskie, stojące naprzeciw nim, miały ruszyć później niż armia główna. 80 tysięcy ks. Eugeniusza miało wejść w przerwę między siłami Barclaya i Ba-grationa. „Bagration nie zobaczy się już z Barclayem”—powiedział N. — streszczając w ten sposób plan swój.

Działania na Litwie. W d. 23 czerwca w Wił-kowiszkach wydał N. proklamacyę, oznajmiając żołnierzom, że „druga wojna polska zaczęła się”, a na drugi dzień rozpoczęto przez Niemen przeprawę armii głównej w okolicach Aleksoty i Poniemunia. Podczas gdy stojący na przeciw

Bagrationa wicekról włoski, Eugeniusz, i król Westfalski, Hieronim — przeprawili się dopiero w d. 30 czerwca w okolicach Grodna. To prędkie przeprawienie się wojsk francuskich było niespodzianką prawdziwą dla Rossyan. W rozrzuconych oddziałach rossyjskich zapanował popłoch. O połączeniu się wojska Bagra-tiona z Barclayem w Wilnie nie mogło już być mowy, za punkt więc zborny wybrano z początku Swięciany, potem Dryssę, w końcu Smoleńsk. Stąd wynikło to szybkie cofanie się Rossyan, które niesłusznie przypisywane bywa za miarowi wciągnięcia N-a w głąb kraju.—W 10 dni po zaczęciu kroków nieprzyjacielskich armia główna N-a w ten sposób mogła znaleźć się nad Dźwiną. Dnia 28 czerwca 6-ty pułk ułanów polskich zajął Wilno, do którego na drugi dzień wjechał N. Stąd wysłano 45-tysięczny korpus Davouta na tyły Bagration a. Zaczęło się znane usiłowanie otoczenia Bagration a, które zawiodło z winy króla Westfalskiego. Hieronim Westfalski postępował bardzo wolno, jego straż przednia, złożona z jazdy polskiej (Róż nieć ki), została dwukrotnie pobita (pod Mirem d. 9 — 10 lipca i pod Romanowem d. 14). Dnia 16 lipca Hieronim, oburzony za poddanie go pod komendę Davouta, opuścił Wielką Armię. Davout doszedł do Mo-hilowa, d. 23 pod Sołtanówką stoczył bitwę z Bagrationem, ale nie mógł mu przeszkodzić w przeprawie przez Dniepr pod Starym Bychowem. W parę dni potem dopiero do Mo-hilowa nadszedł korpus V (Polski), jako straż przednia wojsk Hieronima. Druga armia rossyjska wymknęła się, a wynikiem wyprawy było ostatecznie tylko zniszczenie marszami niektórych oddziałów wojsk francuskich, np. korpusu V-tego (Kołaczkowski).—Dnia 10 lipca zajęli Rossyanie obóz pod Dryssą. Dnia 18 tegoż miesiąca na żądanie otoczenia swego, cesarz Alek sand er opuścił wojsko, w tym samym dniu ustępujące dalej.—Barclay de Tolly (ob.) nie mógł się jednak cofać więcej, cała bowiem armia sarkała na to, a jego położenie, jako cudzoziemca (Inflantczyk), stawało się dość podejrzane w oczach żołnierzy. Stąd walki jego straży tylnej pod Ostrownem (d. 25 i 26 lipca) oraz zajęcie szyku bojowego pod Witebskiem w d. 27. Dopiero zawiadomiony o przybyciu Bagrationa do Smoleńska, cofnął się tam i Barclay de Tolly. Szybkie przemarsze za nieprzyjacielem, bardzo nieszczególnie w całej tej wyprawie urządzone dostawy żywności i paszy, spowodowały pewien rozstrój Wielkiej Armii—jeszcze nawet przed Smoleńskiem. Wszystkie oddziały miały znaczny procent żołnierzy nawiasowych, a najznaczniejszy oddziały sprzymierzeńców, którzy bardzo niechętnie szli naprzód. Dalsze marsze z tą samą szybkością mogły poważnie zmniejszyć skład liczebny wojska.—Mimo to N. postanowił, wbrew podawanym mu wciąż radom, iść dalej. Według sprawozdań barona Faina (ob.), stanowisko swoje w tej sprawie określa sam N. mniej lub więcej w ten sposób: wyprawa przeciągająca się w oddali od Francyi jest groźna, sprężysta wojna zaczepna jest w duchu Francuzów. Należy więc uprzedzić knowania dyplomatów za plecami na-szemi wszczynane, a iść naprzód, zanim się opamiętają sprzymierzeńcy, którychżeśmy za sobą pociągnęli. Po Smoleńsku, mówił znów: „za dni 15 będę w Moskwie, za 20 dni wojna będzie skończoną”. — Osobiście cesarz czuł się w tym czasie źle. W pozostałych notatach D u r o c a (ob.) spotykamy np. takie ustępy z owego czasu, jak z d. 7 sierpnia: „Cesarz bardzo cierpiący brał opium preparatu Methivier... Duroc! trzeba teraz maszerować albo umierać... Cesarz umiera stojąc... w ten sposób nie umiera się nigdy... Trzeba raz skończyć z tą chorobą niepewności”.— Stan ten duchowy i cielesny N-a odbijał się mocno na tym pośpiechu, z jakim teraz parł naprzód. Nie oglądał się wcale na skrzydła.—Na skrzydle prawem, na Wołyniu, w d. 26 lipca pod Kobryniem zostali pobici Sasi gienerała Kleingla — N. posłał tam, zamiast Polaków ks. Józefa, którzy nadawali się do tego najbardziej, korpus austryacki ks. Schwarzenberg a, o którego pewności świadczy dziś fakt, że cesarz Franciszek II, w liście pisanym w przededniu wyprawy do Aleksandra I, oświadczył, że pamiętać będzie o roli Rossyan w roku 1809 (Luckwaldt). W d. 18 sierpnia Schwarzenberg pobił Rossyan pod Horo-deczną, ale nie poparł usiłowań gienerała Rey-niera, które mogły uczynić klęskę Rossyan więcej stanowczą i wogóle bił się tylko o tyle, o ile tego było koniecznie potrzeba „dla ocalenia honoru wojskowego”. (A. Ostrowski). Na lewem skrzydle Wielkiej Armii, w korpusie M a c d o n a 1 d a, który obiegł Rygę, przeważali Prusacy. To powierzenie skrzydeł sprzymierzeńcom niepewnym jest faktem rzucającym wiele światła na wyprawę wojenną r. 1812 (Chłapowski). W d. 29 lipca wysłany przez N-a, przeciw oddzielonej ku północy od głównej siły rossyjskiej armii Wittgensteina, Oudinot, doznał porażki nieznacznej pod Kliasz-czycami i Jakubowem, a d. 16 sierpnia został pobity pod Połockiem, który trzeba było opuścić. Dnia 18 sierpnia Saint C y r, który objął dowództwo po rannym Oudinotcie pobił z kolei Wittgensteina pod tymże Połockiem.

Krasnoje. Smoleńsk. Walutino. Podczas, gdy połączone 2 armie rossyjskie, zamierzały wykonać ruch ku Witebskowi, N. z Witebska przerzucił się, za pomocą marszu bocznego, świetnego, przez Babinicze do Orszy, tu przeprawił się przez Dniepr, połączył się z korpusami Da voûta i 5-tym i ruszył ku Smoleńskowi. Dnia 14 sierpnia pod Krasnem, straż przednia francuska, pod dowództwem Murata, stoczyła walkę z dy-wizyą Newerowskiego, która poniosła wprawdzie straty znaczne od natarć jazdy, ale schroniła się do Smoleńska. Dnia 16 tegoż miesiąca Bagration i Barclay zbliżyli się z powrotem ku Smoleńskowi, którego postanowili bronić. Doszło do krwawej, nie wiodącej do następstw, bitwy pod Smoleńskiem d. 17 i 18 sierpnia, skąd w nocy z d. 18 na 19 zdołali się Rossyanie wycofać na drugi brzeg Dniepru. D. 19 Ney poszedł za Rossyauami na drugi brzeg rzeki, doścignął ich pod Walutinem, zmusił do bitwy, któraby mogła wydać korzyści większe, gdyby N. poparł Ney a. Tymczasem cesarz z powodów niewiado mych nie uczynił tego, w dodatku Juuot, który miał zajść Rossyanom z boku, ruchu swego nie wykonał. Bitwa kosztowała obie strony po 6 — 7 000 ludzi straconych bez korzyści żadnej. W d. 21 sierpnia wielu gienerałów francuskich oświadczyło się przeciw dalszemu pochodowi. Wskazywano na zachowanie się dwuznaczne Austryaków pod Horodeczną i na konieczność poważniejszego zabezpieczenia tyłów. Książę Józef Poniatowski podobno aż na kolana upadł przed cesarzem, prosząc o wysłanie Polaków na Wołyń. N. odmówił jednakże żądaniu gienerałów, aby zatrzymać się na kresach dawnych ziem polskich. Ściągnął tylko na Litwę Korpus Vic-tora (ob.).

Bitwa pod Możajskiem. Posuwanie się dalsze Wielkiej Armii odbywało się w warunkach najgorszych. Zapasów coraz, bardziej zaczynało brakować, a Rossyanie, cofając się, palili wszystko za sobą. N. parł naprzód, szukając zwycięstwa stanowczego. Nawet Bert hi er był już przeciwny marszowi dalszemu. Na szczęście dla cesarza, Rossyanie, równie jak on, pragnęli teraz bitwy. Cesarz Aleksander, ulegając woli szlachty, mianował naczelnym wodzem niemiłego sobie Ku tuzów a (ob.) w d. 20 sierpnia. Ku tuzów, dowiedziawszy się o opuszczeniu Smoleńska, z żalem zawołał: „Klucz do Moskwy wzięty”, a stanąwszy d. 29 w kwaterze główuej, rzekł, patrząc na żołnierzy: „Czyż można się cofać z takimi zuchami?” — Rossyanie zajęli stanowisko w odległości 11 wiorst od Możajska, opierając swe skrzydło prawe na wsi Borodino, skąd nazwa rossyjska bitwy (francuska „Bataille de la Moscova” pochodzi od rzeczki tak nazywanej; wzięliśmy tu używaną przez wojskowych naszych).—Stanowisko rossyjskie na skrzydle prawem (Borodino) było bardzo mocne z natury terenu (linia wzgórz), środek i skrzydło lewe były umocnione redutami (Wielka Reduta, 3 strzały {flèches), Siemienowskoje) ; na przodzie była wysunięta Reduta Szewardyńska. N. postanowił urządzić tylko demonstrancye przed prawem skrzydłem i środkiem Rossyan, a natrzeć na lewe. Davout zalecał plan obejścia skrzydła lewego, którego N. nie przyjął za podstawę, ograniczył się tylko do nakazania korpusowi 5-u (ks. Józefa), aby wykonał ten ruch i zajął wieś Utyczę. Wd. 5 wrześniadywizya Compansa zdobyła redutę Szewardyńską. — Dnia 7 o godzinie 57₂ rano zaczęła się bitwa o stanowisko główne (N. miał 130 tys. ludzi i 587 dział przeciw 120 tys. i 640 działom Rossyan). Początkowe natarcie D a-vouta na Wielką Redutę zostało odparte, dopiero przed 10 wzięli ją Ne y i ks. Eugeniusz. Nie poprowadzili jednak Francuzi dość silnie natarcia dalszego i Rossyanie mogli znowu wystąpić zaczepnie, odebrać W. Redutę i rzucić z prawego skrzydła na Francuzów roje jazdy. Dopiero o godziuie 3§ kirassyerzy Caulaincourta, zdobyli z powrotem W. Redutę, a równocześnie przyszła wiadomość o zajęciu Utyczy przez Polaków. Rossyanie cofnęli się zbitemi, bezładne-mi kupami do redut dalszych. Wtedy N ey zażądał od N-a wprowadzenia w ogień nietkniętej dotąd gwardyi (18 tys.), która mogła zwycięstwo zamienić w pogrom zupełny. — Ale cesarz był przez cały ten dzień chory i przygnębiony. Oficerowie znajdujący się przy nim, np. Ségur (ob.), zauważyli nawet pewną, widoczną zmianę w jego zachowaniu się. Na żądanie Ne y a odpowiedział, że nie wprowadzi w ogień ostatniego odwodu swego w takiej odległości od Francyi. Nakazał tylko N. ustawić bateryę olbrzymią z 400 dział i strzelać do Rossyan. Bitwa stała się przez to bardzo krwawą dla nich, stracili w niej 60 000 ludzi (Francuzi 30 000), ale nie doprowadziła do pogromu stanowczego. Mimo to, że dla względów politycznych Rossyanie ogłosili bitwę Możajską za zwycięstwo, w d. 13 września r. 1812, na radzie wojennej we wsi File, powzięli postanowienie opuszczenia Moskwy, do której w d. 14 miesiąca tegoż wkroczyli Francuzi.

Moskwa. D. 15 września — d. 19 października r. 1812. N. w dniu tym nie chciał jeszcze wejść do miasta, czekał nadaremnie przy rogatkach na wysłańców bojarów, a w końcu mianował Mortie-ra gubernatorem stolicy i nakazał mu przede-wszystkiem zapobiedz rabunkowi. Było to jednak niemożliwe: rabunek zaczęli, wypuszczeni przez gubernatora Roztopczyna (ob.), zbrodniarze, oraz zbiegli do miasta chłopi okoliczni, w tych warunkach nie można go było zakazać i wojsku. W d. 19 wybuchł pożar pierwszy, a w kilka dni potem, okazało się, że podpalanie trwa dalej systematycznie, że nawet Rossyanie umyślnie zabrali sikawki i przyrządy ratunkowe. Francuzi nie mogli zrozumieć tej łatwości podpalenia własnej stolicy. Tego rodzaju zaciętości nie oczekiwał N., który później niejednokrotnie we Francyi wypowiadał zdanie, że Rossyanie sami sobie więcej szkód zadali, niż im zadano. Od czasu pożaru nie można było już zapobiedz zwiększającemu się coraz bardziej rabunkowi. Skutki pożaru były straszne, spalono nawet rannych rossyjskich z pod Borodina. N. musiał się przenieść z Kremla do pałacu Piotrowskiego. Cesarz żywił nadzieję, że Aleksander nawiąże z nim rokowania. W tym celu już w d. 20 wrzesnia zwrócił się z listem do niego. Położenie cesarza Aleksandra w czasie pobytu Francuzów w Moskwie nie było do pozazdroszczenia. W kołach Peterburskich nikt nie śmiał go nawet bronić, ludność przyjmowała go jak-najgorzej. Odzywały się głosy poważne za pokojem (W. Ks. Konstanty, Arakczejew). Ale cesarz Aleksander nie chciał teraz układać się, „Napoleon albo ja”—mówił wówczas— „razem uie możemy już panować”. Natomiast Kutuzow, wówczas wódz naczelny, zgodził się na rozejm nieurzędowy z 3-godzinnem wypowiedzeniem i podtrzymywał nadzieję N-a co do rokowań, chąc go zatrzymać w Moskwie aż do zimy. Wojsko francuskie wypoczęło i odżywiło się w Moskwie, szeregi zaczynały się na nowo zapełniać, tylko jazda zmniejszyła się zuaczuie; ale wojsko wcale nie było przygotowane na zimę. Sam N. to żywił plany fantastyczne wywołania powstania chłopów rossyjskich, to znowu zapadał w przygnębienie i całe godziny spędzał na czytaniu romansów. — Tymczasem wojsko rossyjskie, wzmocnione posiłkami, oraz do porządku doprowadzone, wypocząwszy w obozie pod Tarutiuem, w d. 17 października rozpoczęło kroki zaczepne, a w starciach pod Win-kowem, Woronowem i Tarutinem pobiło Murata.

Odwrót. —Z Moskwy do Smoleńska od d 19 października do d. 12 listopada r. 1812. W d. 19 października armia francuska opuściła Moskwę, a pozostały tam na czas pewien marszałek Mortier, z rozkazu N-a, wysadził w powietrze część murów Kremlu, za co potem wymordowano pozostawionych w Moskwie ranionych Francuzów. N. miał zamiar z początku ruszyć starą drogą do Kaługi, połączyć się z Muratem, a następnie przedostać się na drogę nową do Kaługi. Tymczasem ruch ten spostrzegł partyzantrossyjski Sie sławi n i zawiadomiony przez niego Kutuzow, posłał do Małego Jarosławca dywizyę Dochturowa dla powstrzymania Francuzów. — W d. 24 października zaszła tam bitwa 18-godzinna, którą ostatecznie wygrali Francuzi, ale Kutuzowowi udało się przez ten czas skupić w odległości 2Ł/.₂ wiorsty od miasta wszystkie swe wojsko. — N. musiał więc wrócić na trakt Smoleński, około którego Francuzi zuiszczyli już wszystko w marszu na Moskwę. Nadzieja dokonania odwrotu, przez nietknięte gubernie południowe, przepadła.—A 1 e-ks a n d e r I postanowił teraz, aby, połączone w d. 18 października armie Mołdawska i Wołyńska (Czyczagowa) złączyły się z Wittgenstei-n e m i zaszły od tyłu na N-a, naciskanego z przodu przez Kutuzow a. Niechęć Kutuzo-wa, który sądził, że nie należy doszczętnie gubić N-a, ponieważ to wyjść może ostatecznie tylko na korzyść Anglii, — niedołęstwo Czicza-gowa i W i 11 g e n s t e i na—udaremniły wykonanie tego planu. Kutuzow wogóle nie zamyślał wyzyskać swej obecnej przewagi materyal-nej nad Wielką Armią. Zniszczenia jej dokonać miały przede wszystkiem mrozy.—Przymrozki zaczęły się około d. 13 listopada a 9 spadł pierwszy śnieg. Mrozy srogie nastały dopiero w czasie pochodu Francuzów od Berezyny do Wilna i dochodziły do 30°R., tak, że ich skutków doznała też, choć w mniejszym nieco stopniu i armia rossyj-ska, która z Tarutina wyszła w sile 97 113-u ludzi i 622 armat, a do Wilna przyszła w—27 464 z 200 działami. Francuzi, mniej przyzwyczajeni do zimna i gorzej odziani, dziesiątkowani byli odrazu. — W d. 1 listopada jazda rossyjska natarła na straż tylną francuską, w d. 2 pod Wiazmą stoczyła znowu straż tylna W. Armii walkę z korpusem Miłoradowicza, najruchliwszego z gienerałów rossyjskich. Tylko 40 000 Francuzów szło teraz jeszcze pod bronią, większość Wielkiej Armii składała się już tylko z żołnierzy nawiasowych, wlokących się w nieładzie po gościńcach. Żywności miano na parę doi zaledwo, ale liczono na zapasy większe, nagromadzone w Smoleńsku, spodziewano się też, iż na Litwie można się będzie zatrzymać dłużej i wypocząć nieco. Tymczasem i jedno i drugie chybiło. Do Smoleńska rzeczywiście wyprawiono zaledwie nieznaczną część zapasów, reszta dostała się w Mińsku w ręce Rossyan. Austrya-cySchwarzenberga w 40000 cofnęli się ku grauicy księstwa Warszawskiego, ustępując spiesznie, bez wystrzału, przed niewiele silniejszym nieprzyjacielem, a Czyczagow, pozostawiwszy naprzeciw nich nieznaczny korpus 25-ty-sięczny S a c k e n a, jak gdyby mając pewność, że go Austryacy nie zaczepią, wyruszył na Litwę, gdzie z łatwością pobił i zniszczył zawiązujące się pułki litewskie, a d. 17 listopada zajął Mińsk, zabrał zapasy francuskie, a co gorsza znalazł się na linii odwrotu W. Armii. — D. 18 października Wittgenstein pod Połockiem pobił Victora i Oudinota, którzy się cofnęli ku

W. Armii, ale na tyłach N-a znalazło się o 35 tys. Rossyan więcej.— D. 12 listopada szczątki W. Armii doszły do Smoleńska, gdzie doznano zawodu ciężkiego, gdyż żywności wystarczyło zaledwie dla gwardyi cesarskiej. Ta okoliczność rozprzęgła ostatecznie niektóre oddziały, których ludzie rozbiegli się by żyć i ocalić się, jak się uda.

Sprzysiężenie Malleła. W tym czasie dowiedział się N. o fakcie, świadczącym, na jak niepewnych podstawach opierało się cesarstwo. Niejaki gienerał Mallet; uwięziony niegdyś za należenie do spisku republikańskiego, pozostający ostatniemi czasy w domu zdrowia w Paryżu, zdołał się stamtąd wydostać i sporządzić fałszywe zawiadomienie senatu o śmierci N-a i utworzeniu rządu tymczasowego. Z tym rozkazem w ręku —pozyskał Mallet dwa oddziały gwardyi narodowej i o mało nie obalił rządu. Uwięził Sa v ar eg o, ministra policyi, gienerała Hul-lina, dowódzcę załogi paryskiej, ranił i dopiero wkońcu, poznany przypadkowo, został uwięziony. — Dostojnicy paryscy, którzy w tym przypadku dowiedli, jak łatwo można było wśród nich wzniecić popłoch, okazali się potem bardzo surowymi dla spiskowców. Oprócz M a 11 e t a, rozstrzelano kilkunastu ludzi, których winą całą była tylko ich łatwowierność.

Krasnoje. Berezyna. Odjazd N-a K u t u -i. o w zdołał uprzedzić wojsko francuskie i zająć pod Krasnem stanowisko dogodne.—Każdy z przybywających od Smoleńska korpusów francuskich musiał się teraz przebijać przez jego zastępy. Pierwszy przebił się N. sam, w d. 16 listopada uczynił to samo wicekról włoski, Eugeniusz, którego Rossyanie wezwali już do poddania się. D. 17 Davout, a d. 18 nakoniec Ney, który z trudem wielkim ocalił kilkuset rozbitków. Li tylko powoluość lękliwa Kutu^owa złożyła się na uratowanie części armii francuskiej. — W d. 21 listopada, po walce zaciętej, gien. Dąbrow-s k i ustąpić musiał z Borysowa, gdzie pilnował mostu dla przeprawy W. Armii przez Berezynę. N. dostał się między wojska Ku tu z owa, Witt-gensteina i Czyczagowa. Zdawało się, że nic już go nie zdoła ocalić od zguby, zwłaszcza, że naraz nastąpiła odwilż silna i szybka. Ale błędy Czyczagowa i Wittgen-steina oraz nieruchliwość Kutuzowa, pozwoliły teraz zabłysnąć świetnie talentowi N-a. Za pomocą ruchów zręcznie obmyślonych wpojono w Czyczagowa przekonanie, że Francuzi myślą o przeprawie pod Borysowem, a tymczasem pontonierzy francuscy Eblćgo i saperzy Dąbrowskiego—postawili dwa mosty na Berezynie pod Studzianką. D. 26 listopada marszałek Oudin ot ze szczątkami 5-go korpusu przeszedł na lewy brzeg Berezyny i bił się z gienerałem Czaplicem na trakcie wielkim, do Mińska wiodącym, a tymczasem siły główne francuskie udały się drogą boczną przez groblę Ziembińeką, o której osadzeniu lub zniszczeniu Czyczagow zapomniał. D. 27 i 28 przeprawili się O u d i n o t i Ney, w przerwach przechodziły tłumy rozpuszczone, bez broni, które spychały się do wody po łamiącym się jednym z mostów; d. 29 oba mosty zniszczono. — Zapanowały zaraz potem mrozy trzaskające. Zaledwie już tylko 9 600 ludzi z W. Armii szło pod bronią. Dywizya Loi-s o n a, która wyszła z Wilna naprzeciw W. Armii, straciła od zimna odrazu przeszło połowę ludzi. — D. 3 grudnia wydał N. 29-ty biuletyn W. Armii, datowany z Mołodeczna, a w d. 5 w Sraorgoniach zdał Muratowi dowództwo nad wojskiem i sam udał się do Paryża. W d. 10 stanął w Warszawie, gdzie widział się z Prad-tem i przerażonymi ministrami księstwa Warszawskiego, a następnie przez Drezno popędził do Francyi. W d. 18 grudnia stanął w Paryżu,

N. we Francyi. Zbrojenia. Położenie polityczne. We Francyi miał N. pod ręką popisowych z r. 1813 (140 000), mógł przytem użyć, uzyskawszy z łatwością na to zgodę Senatu, 100 tys. ludzi gwardyi narodowej. Zawiodły tylko nadzieje pokładane na wojskach wracających z Rossyi: Do Kowna przyszło jeno z W. Armii tysiąc ludzi pod bronią i 20 tys. żołnierzy nawiasowych, włóczęgów, odartych i zbiedzonych. Wd. 30 grudniar. 1812 gien. York (ob.), dowodzący oddziałem posiłkowym pruskim w korpusie Mac-d o na ld a, zawarł na własną rękę z Rossyana-mi umowę w Turogach (Tauroggen) i wycofał swe wojska z widowni wojny. Zdrada ta pruska zniweczyła ostatecznie korpus Madonalda. W końcu, po zaopatrzeniu w załogi Gdańska i Torunia, zaledwie 10 000 ludzi z W. Armii zebrał w Poznaniu Murat, a po jego odjeździe niespodziewanym, nowy dowódzca, wicekról Włoski Eugieniusz. Również zawodnem okazało się liczenie na siły Księstwa Warszawskiego.—Co prawda Rossyauie, prawie równie osłabieni jak Francuzi, nie wiele mieli danych do zaczęcia kroków zaczepnych, ale ułatwili im to Austry-acy Schwarzenberg a. Mimo, że silniejszy stanowczo od stojących przed nim Rossyan, S cli w arz en b er g ustępował wciąż przed nimi i w końcu wydał im Warszawę, z której musiały ustąpić władze Księstwa i którą w d. 7 lutego r. 1813 zajęli Rossyanie. W dodatku nieliczne, świeżo zbierające się wojsko polskie nie mogło za gienerałami Reynierem i Dąbrowskim podążyć na zachód, ale zamknięte zostało w Krakowie. W Księstwie rekruta i podatki wybierali Rossyanie. — N. chcąc się wzmocnić należycie, musiał uciec się do pociągnięcia do służby popisowych z lat 1809—1812, poprzednio już uwolnionych, oraz wezwać do służby popisowych z r. 1814. Ta rekrutacya niepomierna wywołała oburzenie we Francyi. Oprócz tego miasta ofiarowują cesarzowi w darze patry-otycznym jeźdźców; synowie klass zamożniejszych pociągnięci są do służby w nowo utworzonych pułkach gwardyi honorowej. Posiadając nagromadzone materyały artyleryjskie i niemało ka-nonierów marynarki, cesarz z łatwością mógł dokonać wystawienia w pole artyleryi wystarczającej i bitnej. Gorzej było z jazdą, przyczem łatwiej było o konie, niż o jeźdźców; jazdy tej było w r. 1813 bardzo niewiele. N. musiał ściągnąć część konnicy z Hiszpanii. Na tej widowni wojny w d. 22 lipca r. 1812 Wellington pobił Francuzów pod Salamanką i zajął Madryt. W Burgos załoga francuska odparła Anglików, a wybuchający bunt w wojsku W el-lingtona, nieopłaconym, zmusił wodza angielskiego do cofnięcia się na zachód. Z winy Soul-t a Francuzi nie zniszczyli jego armii podczas odwrotu owego.—Obecnie N. nakazał skupić wszystkie swe wojska hiszpańskie (około 300 000), jak można najbliżej granicy francuskiej. Co się tyczy środków finansowych, to w celu pokrycia deficytu z lat 1811 —12 (83 mil;) i wydatków bieżących (do 60 mil.) N. postanowił sprzedać posiadłości gminne. Oprócz tego cesarz w czasie wojny korzystał ze swej szkatuły prywatnej. Posiadając 40 mil. rocznej listy cywilnej (jako cesarz król i t. d.), mimo liczne wydatki konieczne, w których nie był oszczędny, dzięki rządności nagromadził wszakże 35 miliony fr. oszczędności, które się teraz bardzo przydały. Dla pozyskania kraju, zniechęconego wojną, stara się N. załatwić sprawę z Papieżem. W d. 25 stycznia, wskutek spotkaniu się osobistego N-a z Piusem VII, Papież podpisał konkordat, przyznający Francyi niepomierne ustępstwa pod względem kościelnym. N. rozkazał wówczas wypuścić przytrzymanych kardynałów i odpra wić uroczyste: „Te Demu”, ale w d. 24 marca, Pius VII, ulegając namowie kardynałów, cofnął swe ustępstwa. N. ostatecznie w d. 22 stycznia r. 1814 pozwolił na wyjazd Papieża do Rzymu—Oba sprzymierzone niby z N-em mocarstwa: Prusy i Austrya, pospieszyły wyzyskać położenie nowe. Prusy zwróciły się do niego z żądaniem opuszczenia fortec pruskich i zapłaty za dostawy, a król pruski wyjechał na Szląsk, gdzie we Wrocławiu wydał odezwy do narodu o zaciąganie się ochotników, a w d. 28 lutego r. 1813 zawarł z Rossyą przymierze w Kaliszu.

D. 15 marca cesarz Aleksander uroczyście wjechał do Wrocławia, a w całych Prusach o budził się ruch narodowy przeciw Francyi. Austrya zamierzyła trzymać się tymczasem innego postępowania. Zbliżenie się Rossyi i Prus, podburzające odezwy sprzymierzonych, w Kaliszu do ludu niemieckiego wystosowane, wzywające go do walki za wolność, a nie mówiące nic o panujących, dotykały niemile Austryę, jak również umówione w Kaliszu plany powiększenia Rossyi w Polsce, a Prus w Niemczech na uznanie jej liczyć nie mogły. Zamierzyła Austrya usunąć z pod wpływu N-a drobnych panujących Niemieckich, utworzyć t. zw. Ligę Niemiecką i zająć między walczącemi stanowisko pośrednika, oczekującego na czyją stronę szczęście się prze chyli. Polityka ta zdawała się na razie wydawać owoce: np. Król saski opuścił kraj swój, przybył do Czech i gotował się na poświęcenie Księstwa Warszawskiego, a tymczasem zawarł z Austryą umowę o rozbrojenie korpusu ks. Józefa Poniatowskiego, który był solą w o-ku Rossyan i Austryaków. Wyniki pewne wydała też polityka ta w Danii, jej też następstwem było dziwne zachowanie się Murata.—O pokoju narazie mowy być nie mogło.—Cesarz Aleksander chciał koniecznie walkę wieść dalej, pragnęły tego i Prusy, a N. sam czuł się dość silnym, aby zgodzić się na coś więcej prócz poświęcenia Księstwa Warszawskiego, i to Rossyi tylko, nie Prusom. W tych warunkach pośrednictwo austryackie nie miało żadnych widoków powodzenia, nawet gdyby było czemś więcej, niż polityką wyczekiwania wyniku wojny.

Wojna r. 1813. N. oświadczył, że obecną potrzebę prowadzić będzie jako gienerał Bonaparte, nie jako cesarz. Rzeczywiście pod względem pomysłu i sprężystości wykonania stoi tu N. na poziomie bez porównania wyższym, niż w r. 1812, chociaż nie na tak wysokim jeszcze jak w r. 1814. Oddawszy rządy Maryi Ludwice i utworzonej do jej boku Radzie regencyjnej, w Moguncyi objął N. dowództwo nad 200-tysięczuem wojskiem, złożonym przeważnie z rekrutów, którzy wychodzili z Francyi nieszczególnie usposobieni dla cesarza, tutaj jednak, w szeregach, pod wpływem oficerów i kolegów starszych, stawali się odrazu jego wielbicielami. W d. 26 kwietnia r. 1813 N. opuścił Moguncyę, a w d. 29 pod Weissenfelsem czworoboki piecho ty nowej formacyi świetnie odparły natarcia jazdy nieprzyjacielskiej. W kilka dni potem połączono się z resztkami W. Armii pod wicekrólem Włoskim, a w drobnej potyczce zabity został marszałek Bessières (ob.). W d. 2 maja stoczono bitwę pod Lützen. N., na szczęście umieściwszy w wiosce Kaja 5 dywizyj N e-ya, uietylko zapobiegł oskrzydleniu stanowiska swego, ale odparł wszystkie napady sprzymierzonych, głównie Prusaków, i zadał im straty znaczne, głównie ogniem morderczym wytrawnych bateryj Dr ou et a. Na pobojowisku ze stron obu razem legło 9 000 trupa. Francuzi stracili z ranionymi około 17 tysięcy ludzi, sprzymierzeni około 20 000; dla braku jazdy N. nie mógł ścigać skutecznie pobitych, ani też nabrać od nich niewolnika. W d. 8 maja zajęli Francuzi Drezno, dokąd N. zaprosił Króla Saskiego i po jego powrocie nie dał mu w niczem poznać swej urazy.—Bitwa pod Lützen wywarła wrażenie wielkie we Wiedniu. Korpusowi ks. Józefa Poniatowskiego pozwolono teraz zatrzymać broń podczas przemarszu przez kraje Au-stryackie, a do N-a zwrócono się, ofiarując mu pośrednictwo, za cenę odstąpienia IlBryi, Księstwa Warszawskiego, krajów odebranych Prusom, oraz zgody na zniesienie Związku Reńskiego. N-a oburzyło bardzo, że propozycye te wychodzą od Austryi, która była z nim związana przymierzem, wolał więc zwrócić się wprost do Rossyi, która miała za sobą prawo zwycięscy. Ale cesarz Aleksander nie nazywał już N-a inaczej jak Attylą, pragnął całkowitego zgniecenia potęgi jego i marzył o wkroczeniu do Paryża w odwecie za Moskwę, o porozumieniu się mowy być więc nie mogło. W d. 20 i 21 maja rozegrała się bitwa pod Budyszynem (Bautzen). Pierwszego dnia zdobyto miasto i linię Sprewy, drugiego—stanowiska środkowe.

Z winy nieudolności marszałka N e y a, który stanął w miejscu, zamiast iść naprzód, nie odcięto nieprzyjacielowi drogi odwrotu i wygrana, chociaż niewątpliwa, znowu nie dała jeńców. „Ci ludzie nie zostawią mi ani gwoździa“, powiedział N. z goryczą. Jeden z ostatnich strzałów armatnich nieprzyjaciela uchodzącego powa-llł serdecznego przyjaciela cesarza, Wielkiego marszałka pałacowego, Duroca; N. stratę jego odczuł głęboko.—Francuzi zajęli już byli Wrocław, gdy w d. 4 czerwca podpisano w Ploisch-witz zawieszenie broni—do d. 20 lipca (przedłużone następnie do d. 10 sierpnia). Cesarz Aleks a n d e r nie przyjął znowu Caulaincourta, wyprawionego doń przez N-a po raz drugi.— N. na wyspie Św. Heleny uznawał, że zgoda jego na zawieszenie broni owo zgubiła go wówczas.—Obecnie nadeszła pora dla pośrednictwa au-stryackiego. W d. 27 czerwca podpisała Austrya umowę tajną z Rossyą i Prusami w Reichenbachu, zobowiązując się do wydania N-wi wojny w razie nieprzyjęcia podanych mu warunków. Ostrze pośrednictwa zwracało się już teraz wyraźnie przeciw N-wi, którego widoki zmieniły się na gorsze z powodu przegranej w Hiszpanii bitwy pod Vittorią (d. 21 czerwca r. 1813). W tych warunkach zebrał się kongres pokojowy w Pradze, na którym wedle wyrażenia Nesselrod e-go (ob.) „nikt nie myślał o pokoju”. Austrya postawiła N-wi swoje ultimatum z d. 8 sierpnia r. 1813 (oddanie Księstwa Warszawskiego, miast Hanzeatyckich, Westfalii, Illiryi i zniesienie Związku Reńskiego). N. na czas nie odpowiedział na to ultimatum i w d. 12 sierpnia Austrya wypowiedziała mu wojnę. — N. miał teraz przeciw sobie trzy armię sprzymierzonych: Szląską, Północną i Czeską (główną), w ogólnej sile 492 tysiący ludzi i 1 383 dział, którym mógł przeciwstawić 440 tysięcy ludzi i 1 200 armat. Blücher (ob.) pierwszy wystąpił zaczepnie, jeszcze przed terminem oznaczonym przez zawieszenie broni. N. zwrócił się przeciwko niemu i w d. 16 — 22 sierpnia, naraziwszy go na 8 tysięcy straty, odparł za rzekę Katzbach. W tym czasie otrzymał cesarz wiadomość, że armia Czeska zbliża się pod Drezno. Ponieważ załoga Drezna wystarczała do utrzymania się przez pewien czas w mieście, więc N. zamierzył wziąć nieprzyjaciela w dwa ognie, ale obawy marszałka Saint-Cyra (ob.) skłoniły go do udania się osobiście do Drezna.—W d. 25 sierpnia Schwar-zenberg, mający pod Dreznem 60 tysięcy wojska, ograniczył się tylko do demonstracyi. Na drugi dzień sprzymierzeni dowiedzieli się, że N. jest w Dreźnie, mimo to zaczęto natarcie, które skończyło się odrzuceniem zupełnem napadających. Przez noc z d. 26 na 27 padał deszcz ulewny, ranek 27-go był mglisty, poczem znowu zaczął padać deszcz. N. postanowił wyzyskać okoliczność, że skrzydło lewe sprzymierzonych oddzielone było od reszty głębokim parowem Plauen i posłał na nie jazdę Murata, która ubiwszy 4 do 5 tysięcy Austryaków wzięła im 12 000 jeńców. Wiele pułków austryac-kich nie mogąc strzelać, ponieważ broń im była zamokła, rzucało ją i szło w niewolę. A że i w środku, oraz na skrzydle prawem, ponieśli sprzymierzeni straty znaczne, więc cofnęli się

Enc. Powsz. Ilustr. S. II. Zesz. 3. T. I.

natychmiast, nie czekając na klęskę większą jeszcze. N., który przez dwa dni był ciągle obecny na polu bitwy i przemókł do nitki, rozchorował się nawet pod wieczór i powrócił do miasta wraz z gwardyą swą. To, że nie mógł osobiście kierować pościgiem za sprzymierzo-nemi, pociągnęło za sobą, że marszałkowie Saint-Cyr i Marmont nie poparli należycie, zostawionego poprzednio na płaskowzgó-rzu Pirneńskiem, na tyłach sprzymierzonych, gienerała Vandamme (ob.). Gienerał ten, zapędziwszy się w pogoni za korpusem rossyj-skitn Ostermann a, rozpoczął z nim bój w d. 29 sierpnia pod Kulmem. W pierwszym dniu bitwy odniósłszy korzyści pewne, pomimo nieco lekkomyślnie toczonego boju, był pewny, że zwycięży nazajutrz, gdyż liczył na przybycie innych wojsk francuskich. Stało się atoli inaczej. Nazajutrz (d. 30) przekonał się Vandamme, że w nocy przeciwnik otrzymał posiłki znaczne, wstrzymał się więc od natarcia i zajął stanowisko obronne, spodziewając się wciąż jeszcze nadejścia N-a Tymczasem przeciwnikowi przybywały ciągle posiłki świeże, a położenie jego stawało się coraz trudniejsze; wtedy dywizya pruska Kleista zajęła tyły jego. Pomimo oporu bohaterskiego, sprawa skończyła się pogromem zupełnym Francuzów; stracili oni całą ar-tyleryę swą, 6 tysięcy zabitych i 7 tysięcy jeńców, między którymi znajdował się i sam Vandamme, oraz gienerałowie Haxo i Quiot. — W d. 26 sierpnia nad rzeką Katzbach na Szlą-sku pobity został również marszałek Macdonald przez B 1 ü c h e r a, tracąc przy tern 10 tysięcy ludzi, wszystkie działa i obłogi. Dnia 23 tegoż miesiąca O u d i n o t przegrywa bitwę pod Gross-Beeren, a d. 6 września Ney pod Denne-witz.—Nieprzyjaciel, bijący tak marszałków N-a, unika wciąż ostrożnie starcia się z nim samym. Przed cesarzem cofają się z kolei Blücher i Schwarzenberg. Wojsko francuskie jest już wskutek porażek doznawanych poważnie zdemoralizowane, a sprzymierzeńcy niemieccy jeden po drugim odstępować zaczynają N-a.—W d. 3 października Blücher przekroczył Elbę pod Warten-burgiem i połączył się z Bernadottem (ob.), a armia czeska w Saksonii połączyła się z nową armią t. zw. „polską”. N. zamierzał pobić oddzielnie Blüchera i Schwarzenberg a, W dniu 7 października ruszył cesarz przeciw Blücher owi i Bernadottem u, którzy unikając bitwy, cofnęli się za rzekę Salę i zajęli stanowisko silne pod Hallą. W tymże czasie dowiedział się N. że Murat, party przez Schwarzenberga ustępuje do Lipska, postanowił więc sam udać sie tam. W d. 15 października wszystkie siły francuskie zgromadziły się pod Lipskiem. N. przyjął tutaj walkę z po-łączonemi siłami nieprzyjaciela, liczebnie przemożnego bardzo. — Trzeba przyznać, że położenie Lipska nadawało się do tego wielce, a roz-

22

porządzenia N-a znakomicie utrudniły działanie obu wielkich wojsk nieprzyjaciela. W pierwszym dniu bitwy (d. 16 paźdźiernika r. 1813) miał N. 115 tysięcy przeciw 160 tysiącom Schwarzenberg a, a od strony Halli 40 tysięcy przeciw 60 000 Prusaków Blücher a, Nié mógł jednak cesarz tracić czasu, gdyż każda chwila wzmacniała sprzymierzonych. W pierwszym dniu bitwy li tylko na skrzydle prawem francuskiem (ks. Józef Poniatowski) ustąpiono trochę pola, ale też tutaj wzięto do niewoli i zniszczono całą kolumnę austryacką gienerała Meerveldta, który sam dostał się do niewoli; natomiast na skrzydle lewem francuskiem napastowano z powodzeniem nieprzyjaciela; odparto potem natarcie jego jazdy i tylko brak posiłków niepozwo-lił odnieść tutaj więcej stanowczego powodzenia. Tylko od strony Halli — M a r m o n t musiał ustąpić przed Bliicherem i zająć stanowisko bliżej Lipska. Francuzi stracili w tym dniu 27 000 ludzi, sprzymierzeni 40 000, N. wtedy już zastanawiał sią nad koniecznością możliwą cofnięcia się, ale to równałoby się uznaniu bitwy Lipskiej za przegraną i pociągnęłoby za sobą poświęcenie silnych załóg, pozostawionych w twierdzach niemieckich. Przytem cesarz liczył trochę na to, że sprzymierzeni nawiążą z nim rokowania, gdyż przez wypuszczonego w tym celu z niewoli gienerała Meerveldta oświadczyć im kazał, że zgadza się i na ustąpienie miast Hanzeatyckich.—Dzień 17 października przeszedł cały spokojnie, w nocy Francuzi cofnęli się na stanowiska bliższe Lipska. — Dnia 18 Armia francuska utrzymała się w walce, przeważnie prowadzonej na armaty, na swych stanowiskach na południowej stronie Lipska. W tym samym jednak czasie Blü-cherowi udało się przerzucić część sił na lewe skrzydło francuskie, gdzie stał korpus gienerała Re y ni era, złożony w przeważnej części z Sasów, którzy odrazu przeszli do nieprzyjaciela i w dodatku dali ognia do służącej wraz z nimi w tym samym korpusie, dywizyi D u-r u 11 e a. Powstała stąd przerwa, którą N. zapełnił wysłaną co żywo jazdą gwardyi. W tym dniu Francuzi ponieśli 20 000, sprzymierzeni 30 000 straty. N. musiał już wobec olbrzymiej przewagi sił nieprzyjaciela pogodzić się z myślą odwrotu. — Postanowienie było tak pospiesznie powzięte, że nic nie było przygotowane do tego. Jeszcze w d. 17 października pułkownik Montfort proponował Berthiero-wi rzucenie trzech mostów przez Elsterę, ale o propozycyi tej nie wspomniano nawet N-wi, który sam również nie pomyślał o przysposobieniu odwrotu. — W d. 19 wszystkie wojsko francuskie od rana samego przechodzić zaczęło po jedynym moście kamiennym przez Elsterę. Na przedmieściach lipskich korpusy Lauristona, Marmonta, Reyniera i Poniatowskie-h o podtrzymywały walkę bohaterską z usiłującym wkroczyć do miasta nieprzyjacielem. Polacy i Prusacy nie dawali sobie wzajemnie pardonu, wykluwano bagnetem całe kolumny; sprzymierzeni zabijali przy wkroczeniu do Lipska rannych nieprzyjacielskich, mieszkańcy Lipska strzelali z okien do cofających się Francuzów i Polaków. W tym czasie tyralierzy nieprzyjacielscy przedostali się do Elstery ogrodami miej-skiemi, a na ich widok—kapral inżynierów wysadził most jedyny przedwcześnie.—Odcięci Francuzi i Polacy albo ginęli, albo poddawali się po bohaterskiej obronie. W końcu 15 gienerałów, 25 tys. żołnierzy i 350 dział, dostało się w ręce nieprzyjaciela. 13 tys. Francuzów i Polaków wymordowano w Lipsku, licząc w to i dobijanych przez nieprzyjaciela rannych. Zginął, mianowany w dniu 17 października za waleczność marszałkiem, ku zadowoleniu marszałków francuskich, ks. Józef Poniatowski, niechętnie przyjmujący ten zaszczyt, a teraz raniony parokrotnie, ale odmawiający poddania się i ginący w falach Elstery. Jeno 120 tys. wielce rozprzę-żonego wojska przeszło przez Elsterę. Był to wynik nie doznanego rozgromu, bo za taki nie można ostatecznie uważać bitwy Lipskiej, ale zaniedbanego przez cesarza przewidzenia i urządzenia odwrotu. Jeno dla tego, że nieprzyjaciel, sam wyczerpany, nie ścigał zbyt żywo, mogli Francuzi zatrzymać się na dwa dni w Erfurcie, gdzie nadeszły im posiłki.—Do Renu trzeba się było przebić jeszcze przez jedną przeszkodę. Bawarya, która w d. 8 października, po klęskach pod Katzbach i Dennewitz, wystąpiła ze Związku Reńskiego, postanowiła uświęcić nową swą przyjaźń z Austryą zagrodzeniem drogi wieloletniemu sprzymierzeńcowi. W d. 30 października pod Hanau, gienerał bawarski Wre de, na czele 50 tys. Bawarów i Austryaków, stanął na drodze wojsk francuskich, chcąc ją przeciąć, doznał jednak porażki krwawej, gdy N. rzucił na Bawarów swą starą gwardyę, „Biedny Wre-de”—powiedział wówczas cesarz — „mogłem go zrobić hrabią, ale nie mogłem zeń uczynić gie-nerała”. W d. 2 listopana 40 tys. ludzi pod bronią, pozostałość z całej armii francuskiej, przeszło Ren, wracając do ojczyzny.— Rozpadł się całkowicie Związek Reński: d. 12 listopada wystąpił z niego król Wirtemberski, d. 20 listopada w. książę Badeński, d. 23 książę Nassauski, d. 24 książę basko-Koburski. Opuścił również N-a Murat, przechodząc, dla utrzymania się na tronie Neapo-litańskim, na stronę koalicyi. We Włoszech trzymał się wice-król Eugieniusz, ale za to Wellington, odniósłszy korzyści w Hiszpanii, zagrażał przekroczeniem Pirenejów. — Pod koniec r. 1813 sprzymierzeni, pomimo zwycięstwa, zwrócili się do N-a z propozycyą rokowań pokojowych. Przez wypuszczonego z niewoli dyplomatę francuskiego Saint-Agnana zaproponowano N-wi granice naturalne dla Francyi, tj. Alpy, Ren i Pireneje. Cesarz odpowiedział zrazu wymijająco, ale d. 2 grudnia wysłał Coulaincourta z oświadczeniem zgody na te warunki. Sprzymierzonym nie chodziło jednak w tej sprawie rzeczywiście o zawarcie pokoju, ale o przekonanie opinii francuskiej, że N. niechce pokoju i dlatego też nie oczekiwali wcale na odpowiedź cesarza, ale już w dniu 1 grudnia r. 1813 wydali we Frankfurcie manifest oświadczający, że koalicya prowadzi wojnę nie z Francyą, ale z N-em, który jest jedyną przeszkodą do zawarcia pokoju.

Nastrój Francyi w przededniu wojny r. 1814. Zbrojenia Napoleona. Francya cała gorąco życzyła sobie wprawdzie pokoju, ale, z wyjątkiem nielicznej garstki rojalistów i liberałów, kraj wszystek chciał utrzymania N-a na tronie (Hous-saye). Rojaliści w licznie rozrzuconych prokla-macyach przypominali Francyi Bourbonów, głosili, że Bourbon i—to pokój—to zmniejszenie podatków, nakazywali uważać wrogów sprzymierzonych za przyjaciół, a w końcu sami udawali się do obozów nieprzyjacielskich z wiadomościami o stanie sił i położeniu Francuzów. N. zdołał raz jeszcze zebrać 300 tys. żołnierza liniowego i 50 gwardyi narodowej uruchomionej, z czego jednak, po zaopatrzeniu twierdz w załogi, zaledwie 175 tys. mógł wyprawadzić w pole. Żołnierze liniowi byli to po większej części młodzi rekruci, zwani wówczas ironicznie „Marie Louises”; a jednak byli to żołnierze wspaniali, którzy potrafili nietylko znosić trudy i ciężkie pochody kampanii r. 1814, ale i zdobywać się na bohaterstwo, wybitnie wyróżniające się nawet w okresie Napoleońskim (la Fère-Cham-penoise). Sam cesarz w r. 1814 był dowódzcą lepszym niż w r. 1813; historya wojenna uważa kampanię r. 1814 za jedną z najświetniej prowadzonych przez niego.

Początek wojny r. 1814. Pochód sprzymierzonych, po wkroczeniu w granice Francyi, z początku robił wrażenie spaceru wojskowego, mogło się zdawać, że N. nie jest już w stanie stawić im żadnego oporu. Przeciwko 250 tysiącom Schwarzenberg a, N. zaledwie rozporządzał 46 tysiącami żołnierza. D. 26 stycznia sprzymierzeni skupili swe siły między źródłami Sekwany i Marną. Dnia 31 stycznia N. zdołał pobić Bliichera pod Brienne, ale pobici Prusacy oparli się odrazu o Schwarzenberg a, który rozporządzając 120 tysiącami przeciwko 40 tys. Francuzów, z kolei zadał N-wi porażkę dotkliwą pod la Rotbière (d. 1 lutego). Francuzi stracili 6 tys. ludzi i przeszło 50 dział. Porażka wszakże, pomimo tak wielkiej przewagi liczebnej sprzymierzonych, nie była bardzo stanowcza, gdyż cesarz po 8 godzinnem boju cofnął się niedaleko i na drugi dzień dopiero zaczął odwrót w porządku, ale wywarła wrażenie korzystne na sprzymierzonych; na ziemi Francuskiej N. został tak łatwo pobity. Cesarz Aleksander oznaczał już czas bliski wkroczenia do Paryża. Sojusznicy byli tak pewni siebie, że Bliicherowi, li tylko ze względu na jego zasługę pod La Ro-thière, pozwolono oddzielnie wzdłuż Marny posuwać się na Paryż, podczas gdy wojsko główne sprzymierzonych miało ruszyć przez Troyes ku Sekwanie. Maszerowano tak powolnie i wygodnie że dano czas i N-wi do odpoczęcia po doznanej porażce. Położenie cesarza było okropne. Gdy przechodził przez Troyes (6 lutego), miasto przyjmowało go milczeniem grobowem.—N. zamierzył pozostawić naprzeciw Schwarzenberga oddziały Victora i Oudinota, sam zaś uderzyć na Bliichera. Pomysł ten wykonał N. świetnie. Dnia 10 lutego rozgromiony został korpus ros-syjski Ołsufiewa pod Champaubert, Francuzi wzięli 2 tys. niewolnika, a w tej liczbie cały sztab i 15 dział. Linia marszu Bliichera była przeciętą na dwoje. Dnia 11 i 12 pobił N. idące w straży przedniej oddziały Sackenai Yor-ka, które przy tym straciły 7 tys. ludzi, a d. 14 pod Vauchamps samego Bliichera. Stary feldmarszałek pruski, doznał niespodzianki przykrej, gdy za szeregami Marmonta ujrzał starą gwar-dyę i usłyszał okrzyki: „Vive l’empereur”, a z tyłu zaszła go jazda Grouchyego, rozbijając mężnie czworoboki piechoty pruskiej. Sam Blücher w zamieszaniu o mało nie dostał się do niewoli.—N. nie mógł niestety, ścigać dalej Prusaków i zgnieść ich zupełnie, musiał albowiem zwrócić się przeciw Schwarzenbergowi, który tymczasem posunął się, aż do Montereau, gdzie d. 17 i 18 lutego N. rozgromił straż przednią jego. Schwarzenberg, nie chcąc przyjąć bitwy, mając rzekę na tyłach, cofnął się za Aube.—Położenie zmieniło się dla N-a na lepsze. Augereau (28 tys. ludzi), miał w myśl planu cesarza, zabrać Gieuewę i zagrozić komunikacyj sprzymierzonych; we Włoszech wice-król Eugie-niusz trzymał się na linii Mincio, a w Hiszpanii Suchet czekał tylko zatwierdzenia przez Kortezy traktatu w Valencyi, aby odprowadzić do Francyi 38 tys. wybornego żołnierza, Soult zaś wstrzymywał Wellingtona. W Belgii trzymał się dobrze gienerał Maison. We Francyi samej nadużycia srogie sprzymierzonych wywołały prawdziwą wojnę chłopską, która przyszła bardzo w pomoc działaniu wojska, zagrażając wciąż połączeniom sprzymierzonych. — Sojusznicy prowadzili rokowanie z N-em w Chatillon, ale, jeżeli istnieje wątpliwość, czy chciano pokoju w Pradze i Frankfurcie, to jest pewność, że nie chciano go w Chatillon. Cesarz Aleksander pragnął przedewszystkiem wkroczenia do Paryża, a co do rządów Francyi, to wahał się między wyborem Bernadottea i rzecząpospolitą. Tylko Anglia oświadczała się wyraźnie za Bourbon a mi. Kongres ciągnął się więc daremnie od d. 4 lutego do d. 19 marca i musiał się skończyć na niczem.

Koniec wojny r. 1814. Pod koniec lutego r. 1814 Blücher drogą na Coulommiers ruszył do Paryża; d. 27 lutego, w Meaux, zdołali się utrzymać przeciw niemu marszałkowie Mar-

mont i Mortier. W nocy z d. 1 na 2 marca dowiedział się Blücher, że N. idzie na niego. Rzeczywiście cesarz, zostawiwszy 40 tysięcy pod Macdonaldem i Oudinotem naprzeciw Schwarzenberg a, sam z 30 tysiącami ruszył na Blüchera, który zaczął się cofać na Oulchy, gdzie liczył, że się połączy z oddziałami Bülowa i Witzingerodego. Ale d. 3 marca odebrał od nich list, że są przed twierdzą Soissons, która się broni. Położenie Blüchera stało się bardzo poważne: najkrótsza droga odwrotu przez rzekę 1’Aisne była zamknięta, z wojskiem znuźonem trzeba było szukać przejścia aż w Berry-au-Bac, a na linii tego pochodu przyszłoby na pewno do starcia, którego wynik był niewątpliwy. Na szczęście dla Prusaków gienerał Moreau poddał małodusznie Soissons. — Mimo to niepowodzenie, N. przeszedł 1’Aisne w Berry-au-Bac i uderzył na Blüchera pod Craonne (d. 7 marca). Francuzi wyparli Rossyan z zajętych przez nich stanowisk na płaskowzgórzu, a Blücherowi nie udało się dokonać zamierzonego obejścia N-a. Straty obu stron były równe i dość znaczne. D. 9 marca wydał N. bitwę pod Laon, licząc wciąż na tó, że będzie miał do czynienia tylko ze strażą tylną Blüchera. Natarcia Francuzów zostały odparte. W nocy Prusacy urządzili niespodziewany napad na Marmonta, którego wojska uciekły w popłochu (Hourrah d’Athis)

wiono więc połączyć się z Blücherem i otworzyć sobie połączenia nowe przez Belgię. Ostatecznie kierunek działaniom nadawał N., który teraz prowadził za sobą sprzymierzonych ku twierdzom. Przypadek zmienił wszystko. W ręce sprzymierzonych dostał się kuryer, wiozący listy dostojników paryskich do N-a, przedstawiające wszystkie stan rzeczy w Paryżu w świetle jaknajciemniejszem. Potwierdziły się wiadomości, otrzymywane przez rojalistów. Uchwycił się tego cesarz Aleksander i skłonił chwiejnego Schwarzenberga do pochodu na Paryż, nie bacząc na N-a. Wzorem jego, przeciw niemu samemu, zostawiono oddział 10-ty-sięczny Witziügerodego, a siły główne sprzymierzonych poszły wprost na Paryż. W d. 25 marca pod Fère-Champenoise pobito Marmonta, a w parę godzin potem, po bohatersku broniących się popisowych i gwardzistów narodowych—dywizyj Amoy i Paethod. — W d. 30 marca stanęli sprzymierzeni pod Paryżem.

Zajęcie Paryża. Paryż nie był przygotowany na oblężenie. Rada regencyjna, na której czele stali Józef Bonaparte i Cambacérès, wykonywała tylko to, co jej wyraźnie nakazał N., t. j. dostarczała materyału wojennego i żołnierzy do obozu. Dokoła stolicy ani okopy nie były gotowe, ani gwardya narodowa należycie uzbrojona, ani też nie umiano zagrzać i pociągnąć za sobą ludu. W d. 29 marca, na wiadomość o pochodzie sprzymierzonych, opuściła Paryż cesarzowa Marya Ludwika, a z nią wyjechał Cambacérès; innym dostojnikom pozwolono pozostać, pozostał więc i Talleyrand. Przeciw 119 tysiącom sprzymierzonych wystawiono tylko 42 tys. Marmonta i Mortier a. Natarcie na Paryż w d. 30 marca pod względem strategicznym nie składa się na żadną całość, był to tylko szereg utarczek przygodnych i obrony bez planu, O godzinie 4-ej po południu, ponieważ ustąpiono już dużo pola sprzymierzonym, marszałek Mar mont wysłał parlamentarza. Broniono jeszcze rogatek Clichy. O godz. 6 ej wieczorem została zawarta umowa między walczącemi i wojska francuskie opuściły Paryż. — N. tymczasem rozgromiwszy Witzingerodego pod S. Dizier, w d. 27 marca dowiedział się o pochodzie sprzymierzonych na Paryż. Chciał właściwie iść dalej ku twierdzom, ale stanowisko sztabu i własny, nurtujący w nim niepokój rzuciły go w stronę Paryża. D. 28 wojsko wyruszyło ku Paryżowi, a cesarz pojechał naprzód pocztą. W nocy z d. 30 na 31 marca dowiedział się N. od oddziału jazdy o poddaniu się Paryża, udał się tedy do Fontaineblau, a do Paryża wysłał Caulaincourta dla rokowań.

N-wi zostało tylko jeszcze 25 tys. ludzi.—Tymczasem, pod nieobecność N-a, Oudinot został pobity pod Bar-sur-Aube; Augereau cofnął się do Lyonu, a Soult zmuszony został do odsłonięcia Bordeaux, gdzie mer Lynch dokonał zaraz przewrotu rojalistycznego i wezwał Anglików. Gienerał Maison z Belgii cofnął się do Lille. D. 3 mai ca N. pobił w Reims korpus emigranta Saint-Priesta i zaprowadził znów ład w wojsku swym. Cesarz miał zamiar zwrócić się ku twierdzom na granicy północno-wschodniej i zabrać stamtąd załogi, ale sprzymierzeni byli już za blizko Paryża; zamyślał następnie uderzyć z boku na Schwarzenberg a, który się jednak cofnął ostrożnie. Wówczas N. udał się ku twierdzom, idąc wzdłuż rzeki Aube. —

W d. 20 marca straż przednia Schwarzen-berga pod Arcis-sur-Aube napadła niespodzianie N-a. Wśród jazdy Sebastianiego zapanował popłoch i cesarz zaledwie znalazł schronienie w czworoboku piechoty polskiej Skrzyneckiego. Położenie było straszliwe, gdyż Francuzi mieli rzekę za sobą. Mimo to stara gwardya utrzymała się w Arcis i dopiero na drugi dzień spokojnie wycofano się za rzekę.

Fontaineblau. W d. 31 marca sprzymierzeni wkroczyli do Paryża, który, dręczony przedtem obawą rabunku i gwałtu, obecnie przyjmował

Przez dwa dni 28 tysięcy N-a stało przeciw 100 Schwarzenberg a. Cesarz ruszył potem ku twierdzom. — Sprzymierzeni, dowiedziawszy się o tern, że N. zaszedł ich tyły, chcieli się zrazu cofnąć, ale zdano sobie sprawę z tego, że odwrót doprowadziłby ich aż za Ren. Postano- I ich z pewnem uczuciem ulgi. Krzątali się tyl-

ko żywo rojaliści, bardzo zresztą odosobnieni. Okoliczność, że sprzymierzeni wkraczali z bia-temi przepaskami na rękach uderzyła publiczność, która zaczęła wtedy brać od rojalistów białe kokardy.—Monarchowie sprzymierzeni zebrali się u Talleyranda, gdzie Aleksander oświadczył się za regencyą Maryi Ludwiki. Środki użyte przez Talleyranda, zachwiały nim wkońcu i zgodził się na wydanie oświadczenia, że z N-em w układy nie wejdzie. Wobec oświadczenia Talleyrand zebrał u siebie 64 członków senatu, którzy w d. 1 kwietnia r. 1814 ogłosili detronizacyę N-a. — Regencyą miała jeszcze za sobą widoki pewne. Cesarz Aleksander łaskawie przyjął Caulaincour-ta, ale polecił mu, skłonić N-a do zrzeczenia się korony. Cesarz abdykować nie chciał. W d. 3 kwietnia był przegląd gwardyi—i przekonał się o zapale żołnierzy. Zawieść go wszakże mieli wodzowie ich. W d. 4, po paradzie, marszałkowie Ney, Lefèvre, Macdonald, Monceyi Oudin o t wtargnęli do gabinetu N-a i w sposób szorstki wezwali go do abdykacyi. Ney oświadczył nawet, że wojsko za nim nie pójdzie. N. próbował z początku wyłożyć im swój plan działania, gdy go nie słuchano, pożegnał sucho marszałków i podpisał akt zrzeczenia się na korzyść syna. Z tem Coulaincourt, Ney i Macdonald udali się do cesarza Aleksandra, który im w d. 5 kwietnia oświadczył, że widocznie nie całe wojsko jest za N-em, skoro w nocy z d. 4 na 5 korpus marszałka Marin o n t a wszedł do szeregów sprzymierzonych. Mar mont ułożył postępek ten w porozumieniu z rojalistami, wykonali go zaś podwładni mu giene-rałowie dywizyi w nocy, bez wiadomości żołnierzy, których wiary dobrej w tym razie nadużyto haniebnie. — Czyn ten uniemożliwił regencyę i w d. 6 kwietnia N. musiał spisać zrzeczenie się władzy bezwarunkowe.—Umowa zawarta następnie w Fontainebleau d. 11 kwietnia, oddawała mu wyspę Elbę we władanie dożywotnie i 2 miliony franków renty rocznej; żonie jego i synowi oddawano księstwa Parmy, Placencyi i Guastali. N. cały czas przepędzał w Fontainebleau, coraz bardziej odosobniony. Nie umiał sobie pozyskać przyjaciół, otaczał się zawsze ludźmi dość wątpliwej wartości, którzy go teraz opuszczali. Opuścili go: B e r t h i e r, kamerdyner Constant, nawet mameluk Ru stan, służący mu dotąd najwierniej. Tylko Bertrand, Maret i Caulaincourt (ob. te nazw.) nie odstąpili go. W nocy z d. 12 na 13 kwietnia usiłował N. otruć się, ale trucizna go zawiodła. D. 20 kwietnia, pożegnawszy się ze starą gwardyą, puścił się N. w podróż na południe, w towarzystwie komisarzy państw sprzymierzonych.—Po drodze przyszło N-wi w Awi-guionie i Orgonie znieść wybuchy rojalistycznie nastrojonej ludności. W Saint-Cannat jedynie w przebraniu, na koźle jednej z karet, zdołał ujść przed motłoehem. D. 29 kwietnia udał się cesarz na pokład okrętu angielskiego „Undaunted”, który go miał przewieść na wyspę Elbę.

Na Elbie. W d. 4 maja r. 1814 wylądował N. w Porto-Ferrajo, a już od d. 7 zaczął konno i pieszo zwiedzać swoje drobne państewko. Po wyczerpaniu trudami wojennemi i bezczynności przygnębiającej w Fontainebleau, ogarniała go na nowo potrzeba pracy i ruchu. Utworzył wnet zarząd cywilny i wojskowy wyspy. Całe wojsko jego składało się teraz jeno z batalionu starej gwardyi, batalionu strzelców korsykańskich, milicyi wyspy, żandarmeryi. oraz 100 koni jazdy polskiej pod dowództwem Jerzmanowskiego. Bryg „lTnconstant” i 129 marynarzy stanowiło marynarkę N-a.—Przez sześć miesięcy rozwija N. czynność gorączkową na wyspie: przekeztałca cła, podatki, zajmuje się warzelnią soli, jedwabnictwem, stawia teatr i koszary, for-tyfikuje i upiększa Porto-Ferrajo. Tymczasem Francya i mocarstwa do niedawna przeciw niej sprzymierzone nie dotrzymują mu warunków przyjętych w Fontainebleau.— W celu zgubienia dynastyi N-a Metternich urządza całą histo-ryę Maryi Ludwiki, osoby słabej i lekkomyślnej. N-a pozbawiono żony i syna. Wskutek zabiegów Talleyranda nie wypłacono mu renty przyrzeczonej, a w dodatku myślano już wtedy o przeniesieniu go na wyspę św. Heleny. Oprócz tego pełno było planów urzędowych i nie-urzędowych pozbycia się N-a. — Te wszystkie przyczyny nie skłoniłyby go jednak może do opuszczenia wyspy, gdyby nie stan Francyi na początku rządów Bourbonów przywróconych i gdyby nie jego tęsknota paląca do działalności i życia politycznego. Bezczynność zabijała go po prostu na wyspie. Były audytor Rady stanu, Fleury de Chaboulon (ob.) donosił N-wi o sprzysiężeniach we Francyi. N. powziął postanowienie odrazu. W d. 26 lutego r. 1815, korzystając z nieobecności komisarza angielskiego, C a m p b el 1 a, zgromadził flotyllę z 6 statków niewielkich i wsadził na nią wojsko swe wynoszące wszystkiego 1100 ludzi tylko. Otoczenie całe N-a było przeciwne wyprawie zamierzonej, ale to nie zmieniło jego postanowienia. Już uprzednio zredagował on i kazał wydrukować dwie odezwy: jedną swoją do narodu, drugą niby od żołnierzy jego do towarzyszów broni. W pierwszej powiada o Bourbonach, że niczego się nie nauczyli, ni zapomnieli cośkolwiek (ils n'avaient rien appri ni rien oublié), mówił dalej, że zdrada stała się przyczyną jego upadku, w czem była i prawda, — że zrzekł się władzy dla dobra Francyi, ale B o u r b o n i, którzy zamiast prawa narodowego, wprowadzili feo-dalne, stali się niemożliwi, wraca więc, wzywany głosem narodu, by go oswobodzić.

Lot orła (Le vol d'aigle). Uniknąwszy szczęśliwie spotkania ze statkami agielskiemi, wylądował N. w d. 1 marca r. 1815 w zatoce Jou-

an. — Pierwszy krok tej wyprawy awanturniczej był niepomyślny; w cytadeli w Antibes aresztowano 20 grenadyerów starej gwardyi, wysłanych naprzód w celu podburzenia załogi.—Garstka wojaków, z cesarzem na czele, ruszyła nie główną drogą na Lion przez prowincyę, gdzie ludność była nieprzychylna dla cesarstwa, ale przez Cannes, Grasse, Digne ku Grenobli. Do d. 6 marca posuwano się wśród ludności obojętnej, nie znajdując wśród niej stronników. Dopiero po wkroczeniu do Delfinatu zmienił się stan rzeczy. Chłopi gromadami całemi wychodzili naprzeciw N-a, towarzyszyli wojsku jego, służąc za przewodników, z zapałem ogromnym przyjmowali i witali cesarza. Zapał śród ludności był większy niż w wojsku, które niejednokrotnie możnaby było utrzymać w porządku, gdyby nie usposobienie ludności. D. 5 marca otrzymano w Paryżu wiadomość o wylądowaniu N-a. Minister wojny, marszałek Soult. oświadczył królowi, że z łatwością będzie umiał ruch opanować, wobec czego wydano tylko w d. 6 marca dekret, wyjmujący N-a z pod prawa. W d. 7 marca pod Laffray garstka N-a spotkała się po raz pierwszy z wojskiem francuskiem. Był to batalion 5 pułku liniowego, wysłany z Grenobli. Żołnierze oparli się z początku nawoływaniom oficerów N-a i chłopów, ale wystąpienie samego cesarza zmieniło odrazu ich opór w oddanie się pełne zapału. Niedaleko od Grenobli pułkownik La Bédoyère przyprowadził 7-my pułk liniowy, a wieczorem tegoż dnia — otworzyła mu swe bramy Greuobla, gdzie nadaremnie Marchand próbował się bronić. N. miał teraz już pod ręką wojsko. Do Grenobli wyprawa jego była przedsięwzięciem awantur-niczem, odtąd staje się poważnym zamachem stąnu.—D. 10 marca zajął N. Lion, skąd musiał uciec hr. Artois, brat królewski. Wszędzie z zapałem pełnym zachwytu przyjmowały go stany niższe, wydając okrzyki groźne przeciw szlachcie i księżom, tak, że współczesnym wydawało się, iż powtarzają się wypadki i nastrój w r. 1793 panujące. Mieszczaństwo natomiast powitało N-a 5-ciofrankowym spadkiem renty. Między d. 7 a 11 marca wybuchnął na korzyść N-a, spisek wojska we Francyi północnej, ale się nie powiódł, natomiast d. 14 marszałek Ney, który obiecywał Ludwikowi XVIII przywieźć N-a w klatce, przeszedł z wojskiem swym na jego stronę. D. 13 marca wyruszył N. z Lio-nu, a 20 wieczorem witały go w Paryżu rado-ośnie tłumy ludności, cisnące się około pałacu Tuilleries, z którego Ludwik XVIII z dworem i stronnikami już był uciekł za wczasu.

Sto dni. D. 2 marca Francy a uznawała jeszcze Bourbonów. Ale już w d. 23 tegoż miesiąca Ludwik XVIII, widząc wszędzie niechęć wojßka ku sobie, opuścił Lille, dokąd się schronił z Paryża i udał się spiesznie ku granicy Belgii. Od d. 21—26 marca stłumiono powstanie na rzecz króla w Tuluzie. Dnia 1 kwietnia nadaremnie księżna d’Angoulème próbowała pociągnąć za sobą w Bordeaux żołnierzy, a w d. 8 kapitulacya w La Palud dokonała uspokojenia okolic Rodanu, jedynych gdzie ks. d’Angoulème wywołała opór zbrojny. — Trudniej było z zagranicą. Na wiadomość o wylądowaniu N-a Kongres Wiedeński (ob.), wydał w d. 11 odezwę, wyjmującą go z pod prawa, a d. 25 oświadczenie, że sprzymierzeni dotąd nie złożą broni, póki „Bonaparte nie będzie pozbawiony możności wzniecania niepokoju we Francyi i zagrażania spokojowi Europy”. Posłów N-a nie przyjęto nigdzie, a na jego cyr-kularze nie odpowiadano. N. przybył do Paryża — przyjmowany wszędzie okrzykami rewolu-cyjnemi, nieomal jako wybraniec Rewolucyi przeciw rojalizmowi. Mógł teraz z łatwością ogłosić rodzaj dyktatury Jakobińskiej, ale N. do tego czuł wstręt nieprzeparty, również jak i do poruszenia w swej sprawie tłumów ludowych. W Grenobli, w Lionie był wybrańcem robotników i chłopów, w Paryżu czuł się znowu cesarzem. Ustępstwem dla żywiołów krańcowych było tylko mianowanie Carnota ministrem spraw wewnętrznych. — O prostem przywróceniu cesarstwa i jego urządzeniu oczywiście nie mogło być mowy: większość nowego otoczenia N-a była przeciwna temu, sam cesarz chciał silniej oprzeć się na opinii. Stąd powstał ten okres króciutki cesarstwa liberalnego. Benjaminowi Const ant owi (ob.), powierzono wypracowanie kon-stytucyi, którą ogłoszono, jako akt dodatkowy do konstytucyi cesarstwa (2 Izby z prawem uchwalania budżetu, kontyngeosu rekrutów, odpowiedzialność ministrów, wolność prasy i t. d.). Akt dodatkowy nie zadowolił nikogo, przyjęto go w plebiscycie 1532 527 głosami przeciw 4 802. Wybrana niezadługo potem Izba składała się przeważnie z żywiołów opozycyjnych (500 liberałów, 40 Jakobinów, 80 bonapartystów) i rozpoczęła odrazu sprzeciwianie się rządowi, jak gdyby za czasów najspokojniejszych. Uroczystość zebrania wyborców i poświęcenia orłów nie wywołała też wrażenia pożądanego (d. 4 czerwca r. 1815).— Wszystkie trudności te wywarły wrażenie wielkie na N-a. Od czasu przeprawy marcowej przez góry, zapadał cesarz wciąż na zdrowiu, sypiał bardzo wiele, męczył się po kilku godzinach pracy. Czasem widywano go zamyślonego i bezradnego. Carnot zastał go jednego razu we łzach nad portretem syna; cesarz teraz wo-góle często upadał na duchu, zaczynał lubić długie rozmowy, a wobec knowań Fouché-g o, którego mianował ministrem policyi i opo-zycyi Izby był bezsilny. — Przed samem rozpoczęciem działań wojennych N. ożywił się znowu; pobudził go do tego nastrój wojska, jako też patryotyzm widoczny i ofiarność ludności. — Ostatecznie zwycięstwo mogło dlań zmienić wszystko we Francyi na lepsze.

Wojna r. 1815. N. zdołał zgromadzić w d. 15

czerwca (chwila przekroczenia granicy Belgijskiej) 284 tysięcy wojsk czynnych i 222 tysiące odwodu (przeciw milionowi, który mogli wystawić sprzymierzeni). Zastępy francuskie były świetne. N. miał ongi żołnierzy lepiej wyćwiczonych, ale nigdy nie posiadał więcej przenikniętych zapałem, więcej bitwy pragnących. Było to, jak mówi Houssaye, narzędzie bardzo świetne, ale bardzo kruche, gdyż wojsko niedowierzało swoim wodzom i gotowe było wszędzie wietrzyć zdradę. Dziwić się temu nie można wcale, ponieważ wojsko miało w pamięci świeżej postępowanie tylu gienerałów, przed rokiem zaledwo rzucających cesarza wobec najeźdźców Francyi.—Dwa plany nasuwały się N-wi: obrończy w kraju, na wzór r. 1814 — i drugi zaczepny. Cesarz, ze względu na położenie polityczne we Francyi, wybrał drugi. — Sposób skupienia wojsk na granicy Belgii i plan początkowy pochodu — przypominały żywo najświetniejsze działania wojenne N-a.

Bitwa pod Ligny. (Dnia 16 czerwca r. 1815) N. rzucił się z początku na Blücher a pod Ligny (87 tysięcy Prusaków przeciw 65 tysiącom Francuzów). Prusaków pobito srodze po walce krwawej (Francuzi stracili 8 500 ludzi, Prusacy 12 tysięcy), a Blücher sam, mając pod sobą konia zabitego, o mało nie dostał się do niewoli; z winy wszakże zachowania się Neya, który z łatwością mógł uderzyć na tyły Prusaków, a tymczasem odwołał nawet, wbrew rozkazowi N-a, korpus d’Erlona, Prusacy nie zostali rozgromieni doszczętnie; zwycięstwo nie było tak stanowcze, aby Blücher, pomimo strat wielkich, nie mógł odrazu powrócić na linię bojową. — Na drugi dzień N. mógł znów zniszczyć wojsko angielskie pod Quatre-Bras, wziąwszy je w dwa ognie. Cesarz opuścił tę sposobność, wahał się długo i dopiero o godzinie

2-giej przybył do Quatre-Bras. Był to błąd niepowetowany. Przypisywano go dotąd chorobie N-a, dziś Houssaye wykazał, że w czasie tej 96 godzinnej kampanii cesarz zaledwie 20 godzin poświęcił spoczynkowi i ciągle znajdował się w ruchu. Przyczyna była inna. N. starający się w Memory ale ze Św. Heleny usprawiedliwić siebie błędami popełnionemi przez innych, przyznawał się w rozmowach poufnych, że wtedy nie miał wiary w powodzenie, stąd też chwiejność i brak woli. — Z Quatre-Bras Anglicy, natarczywie ścigani przez N-a, cofnęli się na dawno upatrzone stanowisko, na którym pragnęli przyjąć bitwę.

Waterloo, Anglicy zajęli wspaniałe stanowisko na płaskowzgórzu Mont-Saint-Jean, które umocnili jeszcze i na którem, jak to okazywało doświadczenie z wojen w Hiszpanii, przy swym sposobie walki byli poprostu niezwyciężeni. N-wi doradzano próbować usunięcia Anglików ze stanowisk za pośrednictwem manewrowania, ale postanowił uderzyć na nich od czoła. — Natarcia jego, rozpoczęte późno, nie doprowadziły do niczego; Anglicy odpierali je krwawo, zwłaszcza natarczki jazdy, rzucanej na oślep przez Neya. N. nie popierał silniej tych napadów, tak iż żaden z nich nie wydawał wyniku stanowczego, pomimo zaciętości walczących. — Szeregi angielskie były jednak już poważnie naruszone, gdy na boku prawym Francuzów, zachodząc im na tyły, zjawili się Prusacy Bülowa, wysłani przodem przez Blücher a. Blücher, którego miał pilnować Grouchy (ob.), zostawił na wproßt niego Thielemanna, a sam pośpieszył na pomoc Wellingtonowi. Grouchy nie okazał tej inteligencyi wojskowej, którą się wyróżnił niegdyś Desaix pod Marengo (ob. wyżej), i poszedł ślepo za głosem rozkazów otrzymanych, nie za hukiem dział, wskazującym mu że N. toczy większą bitwę. O g. 7-ej wieczorem rzucił N. gwardyę na Anglików, ale i gwar-dya musiała się cofnąć, nie zdoławszy złamać przeciwnika. Wówczas Anglicy przeszli do natarcia z czoła, a poparli ich z boku Prusacy Ziethen a. Wojska francuskie ogarnął popłoch nie do opisania, wszystko rzuciło się do ucieczki. Po bohatersku cofały się tylko, broniąc się do upadłego, czworoboki starej gwardyi. — N. próbował wprawdzie kilkakrotnie wstrzymać rozbitków i stworzyć jaki taki opór przeciwko jeź-dzie pruskiej, ale zawsze nadaremnie. Wojsko jego, w południe jeszcze tak dzielne, teraz opętane duchem trwogi, rzucało broń i uciekało w nieładzie, a rozjuszona jazda pruska mordowała okrutnie rozbitków bezbronnych. W d. 20 czerwca, w Laon, opuścił cesarz szczątki wojska rozgromionego.

Abdykacya druga. Dnia 21 stanął N w Paryżu. Na zwołanej radzie ministrów nie zdobył się na żadne środki stanowcze, był zupełnie rozbity na duchu. Działali natomiast jego przeciwnicy (Fouché). Izby ogłosiły posiedzenie nieustające i wezwały do siebie ministrów, a w d. 22 zażądały, aby N. natychmiast zrzekł się władzy. W ciągu godziny N. podpisał abdy-kacyę na rzecz syna. Czuł, że jest zwyciężony i bezsilny, dla tego też nie odważył się ani na zamach stanu, ani go też poruszyły okrzyki zebranego przed Tuilleries ludu i wojska, żądającego, aby je wiódł na wroga. — N. udał się do Malmaison, gdzie zapadł w odrętwienie prawdziwe. Zaproponował jeszcze rządowi tymczasowemu usługi swoje, jako gienerał dywizyi, ale, gdy w odpowiedzi na to zażądano od niego, aby bezzwłocznie opuścił Francyę, poddał się temu posłusznie i wyjechał.—Dnia 3 lipca stanął w Rochefort, odrzucił stanowczo wszystkie zalecane sobie plany ucieczki do Ameryki iw d. 15 lipca udał się na pokład okrętu angielskiego „Belle-rophou*, oddając się w liście pisanym do księcia Regenta pod opiekę narodu angielskiego i praw jego.

Wyspa Świętej Heleny. Anglia w żaden spo-

iLîÂhî

sób nie mogła się zgodzić na zamiar N-a, osiedlenia się w Anglii; ani ze względu na Fraucyę, ani na stosunki angielskie — nie było to możliwe. Rząd angielski miał prawo niewątpliwe raz na zawsze zabezpieczyć się od osoby N-a. Prawda, że ministrowie angielscy zapatrywali się na tę sprawę aż nadto brutalnie (np. lord Liverpool pisał, że najlepiej byłoby oddać N-a królowi Francyi, który powinien go kazać rozstrzelać), ale ostatecznie wygnanie na wyspę Św. Heleny było koniecznością. — Natomiast ni-czem usprawiedliwić niepodobna sposobu obchodzenia się z N-em podczas drogi i w czasie pobytu na wyspie. — Nie dość, że odmawiano mu tytułu cesarza, lub prawa używania pseudonimu, ale nazywano go zawsze nazwiskiem „Bouna-parte”, przykrem dla N-a i, pastwiąc się nawet jeszcze nad zmarłym, kazano nazwisko w tej pisowni umieścić na trumnie jego.— Wyznaczenie N-wi mieszkania marnego w Longwood (wspaniałą rezydencyę objął gubernator Hudson Lowe), przyznanie mu skromnej stosunkowo pensyi 8 tysięcy funtów sterlingów, podczas gdy gubernator pobierał 12 tysięcy — niczem usprawiedliwić się nie da. „Rząd, który rozrzuca złoto, a liczy się z miedziakami, traci swą godność”, mówi o tern lord Rosebery. — Pomimo bezwarunkowej niemożliwości ucieczki z wyspy Św. Heleny, trzymano N-a pod strażą nadzwyczaj ścisłą, a na domiar dozór nad nim powierzono osobistości nikczemnej i przewrotnej, osławionemu Hudsonowi Lowe. — „Świat zwykle krócej załatwiał się ze swymi Cezarami”, mówi z powodu pobytu N-a na wyspie lord Rosebery, to też dogorywanie N-a, pozbawionego działalności, przedstawia coś wyjątkowego w dziejach. — N. postanowił znosić teraz wszystko, a pracować dla dynastyi. Stąd to zachęcanie wszystkich otaczających go do pisania pamiętników, przygotowywanie za pośrednictwem me-moryału Las Casesa (Memoriale de S. Helene) opinii dziejowej o sobie, pisanie nawet osobiste broszur (np. „Listy z przylądka” [R. 1817]), myślenie o wydaniu swych listów do panujących i t. d. — Cesarz kryje się pod temi zbyt licznemi wynurzeniami, w których jest to, co N. chciał, żeby o nim mówiono. Dopiero z dzieł innych, z pamiętników Gourgauda, dowiadujemy się trochę o prawdziwym N-ie. — Na wygnaniu dyktuje N. swe pamiętniki, swe świetne komentarze o wojnie r. 1796, prawdziwie cenne rzeczy dla hi story i wojennej. — Przeważnie jednak czyta, rozmawia z otoczeniem, prowadzi walkę z gubernatorem, w końcu bawi się ogrodnictwem, ginąc z tej przymusowej bezczynności, tak wielce niezgodnej z usposobieniem jego.—Koniec nadchodzi niespodziewanie prędko.— Przed nim ma N. jakąś potrzebę większego wypowiedzenia się przed otoczeniem, zaczyna mówić szczerzej i prościej. Ale otoczenie nie przeczuwa jeszcze końca tak już bliskiego. W kwiet

niu r. 1821—stan N-a wskutek dziedzicznego raka żołądka, staje się bardzo groźny. Na kilka dni przed zgonem chory traci przytomność, nie odzyskując jej aż do śmierci, która go zabrała w d. 5 maja r. 1821. — Pochowano go w kotlinie, pod cieniem drzew koło źródła, z którego mieszkańcy Longwoodu wodę czerpali, a tara spoczywał lat 20 blisko. — W d. 15 października r. 1840 ciało zostało wydobyte z ziemi, dla przewiezienia go do Francyi. — Od czasu tego szczątki mocarza wielkiego leżą w grobie wspaniałym pod kopułą kościoła inwalidów w Paryżu.

Fig. 57. Grobowiec cesarza Napoleona I w kościele paryskim Inwalidów (z fotogramu).

Oprócz utworów pióra N-a wymienionych już w tekście, dodać tu jeszcze należy: „Correspondance de N. I” (Paryż 1858 — 1870, 32 tomy wydane z rozporządzenia Napoleona III; dopełnienie wydał Ducasse, tamże 1887); Hiif-fer „Ungedruckte Briefe N.-ss aus den Jahren 1796 u. 1797” (Wiedeń 1873;; „Correspondance militaire de N. I* (Paryż 1875 — 1877; 10 tomów) i Martel „Oeuvres littéraires de N.” (tamże 1887 — 1888; 4 tomy. Nadto do dzieł cesarza doliczyć trzeba, wydane przez Gourgauda i Montholona „Mémoires pour servir à l’histoire de France sous N. écrits â St.-He-lène sous la dictée de l’Empereur” (Londyn i Paryż 1822—25; 7 tomów; wyd. 2-e Paryż 1830; 9 tomów).

er a

Trz.

Literatura. A. Chuquet „La jeunesse de Napoleon“ T. I „Brienne”, T. II „La Revolution”, T. III „Toulon” (Paryż 1897 — 1899); A. Sorel „L’Europe et la Revolution française” T. V „Bonaparte et le Directoire” (Paryż 1903); tenże „Bonaparte et Hoche en 1797” (tamże); La Jonquière „L’expédition d’Egypte” (Paryż 1902); F. Rousseau „Kléber et Menou en Egypte depuis le depart, de Bonaparte” (Paryż

1900) ; E. Desbrières „Projets et tentatives de debarquement aux iles Britanniques” (T. I--III Paryż 1901 — 1902); A. Vandal „L’ascension de Bonaparté” (Paryż 1903); F. Corréard „La France sous le Consulat” (Paryż 1902); Capitaine de Cugnac „Campagne de l’armée de reserve en 1800, T. I „Passage du Grand Saint-Bernard”, T. II „Marengo” (Paryż 1900); Hüffer „Die Schlacht von Marengo und der italienische Feldzug des Jahres 1800” (Lipsk 1900); L. Madelin „Fouché [1759 — 1820]” (T. I — II Paryż 1901); M. Philip son „La Paix d’Amiens et la politique générale de Napoleon I” („Revue historique” r. 1901); T racz ew ski j „Dipłomaticzeskija snoszenja Ros-sii z Francjej” (Przedmowa do I tomu wydawnictwa pod powyższym tytułem wyd. w „Sbor-niku Russkago Istor. Obszczestwa”); E. Daudet „La Conspiration de Pichegru et les complotes royalistes du midi et de l’est 1795 — 1797” (Paryż 1901); Ba illeu „Preussen und Frankreich” (Przedmowa do I tomu wydawn. p. n. tym w wy-dawn. Prusk. Archiw. Państwowego); G. Roioff

Die Kolonialpolitik Napoleons I” („Histor. Bi-

liot. beransgegeb. v. d. Red. der HZ. XI Band”); L. Séché „Les origines du Concordat” (Paryż 1894); Welschinger „Le duc d’Eng-hien” (Paryż 1888); Uhlmann „Russisch-preussische Politik unter Alexander I und Friedrich Wilhelm III bis 1806”; M. Soret „Między Jeną i Tylżą” (Warszawa 1902); E. Rüther „Napoleon I u. Polen” (Rostock i Hamburg

1901) ; P. Foucart „Campagne de Pologne Pułtusk et Gołymin” (T. I — II Paryż 1882); A. Vandal „Napoléon et Alexandre I, l’alliance russe sous le premier empire” (T. I—III Paryż 1890 — 1895); Ranke „Hardenberg u. die Geschichte des Preussischen Staates”; S. Askenazy „Przyczyny wyprawy do Moskwy” („Dwa stulecia” Warszawa 1901) Osten-Sacken „Krieg v. 1812” (Berlin 1900);

C. Margueron „Campagne de Russie” (Paryż 1897); B. G. Hereford „Napoleons Invasion of Russia” (Londyn 1899); G. Fabry „Campagne de Russie 1812” (Paryż 1900);

H. Weil „Le prince Eugène et Murat [1813 — 1814]” (T. I — II Paryż 1902); O Harnack „Die Ursachen der Niderlage Napoleons im Herbst 1818” (w „Histor. Zeitschrift” T. 89, zeszyt

3.); H. Houssaye „1814” (Paryż 1900); Tenże „1815 La première Restauration. Le Retour de l’Ile d’Elbe. Les Cent-Jours” (Pa-

Eno. powsz. Ilustr. S. II. Zesz. 3. T. I.

ryż 1901); Tenże „1815 Waterloo” (Paryż

1902); Tenże „La seconde abdication” (w „Revue des deux Mondes” 1903); Lord Rosebery „Napoleon I am Schluss seines Lebens” (Lipsk 1901); Fr. Masson „Napoléon inconnu”; Tenże „Napoleon et sa familie”; Z dzieł obejmujących całość rządów N-a, oprócz podniosłych i nie tracących swej wartości i uroku dzieł Thiers a „Histoire du Consulat et de l’Empire”, Bignona „Histoire diplomatique de la France”, wymienić należy z krótszych

P. M. Laurent de l’Ardèche „Histoire de l’Empereur Napoléon” (Paryż 1839, z rycinami

H. Verne ta; dzieło znakomite, jako charakterystyka cesarza), „Życie Napoleona podług najlepszych źródeł” (Warszawa 1841; 2 tomy z rycinami licznemi podług wzorów najlepszych); oraz niedawno napisane A. Fournier „Napoleon I” (T. I- III Lipsk i Wiedeń 1886 —

1888) i G. Roi off „Napoleon I” (Berlin 1900). Spis bardzo bogaty dzieł odnoszących się do N-a sporządził A. Lumbroso p. n. „Bibliografia dell’ epoca Napoleonica” (Modena 1895 i nast.).

v'

Fig. 58. Napoleon 11, ks. Reichstädt (podług Kraemera).

Napoleon II Franciszek Józef Karol ks. Reichstadt (* dnia 20 marca r. 1811 w pałacu Tuilleries w Paryżu—f d. 22 lipca r. 1832 w Schoenbrunn pod Wiedniem), jedyny syn cesarza N-a I-go i Maryi L u d w iki, arcy księżniczki Austryackiej, córki cesarza Franciszka II. Młody książę, w którym cesarz widział rękojmię utrwalenia swej potęgi i dynastyi, zaraz po urodzeniu otrzymał tytuł dumny króla Rzymu. Ludność Paryża przyjęła wiadomość o narodzinach następcy tronu z radością nieopisaną, a poeci (Kazimierz Delavigne i Michaud) uczcili je dytyrambami entuzyastycz-nemi. Na ochmistrzynię dziecka wybrano hrabinę Montesquiou, kobietę umysłu światłego i serca złotego, która zaufaniu położonemu godnie odpowiedziała. Traktowany chłodno przez matkę, kochany był natomiast czule przez ojca, który wśród huku dział i wrzawy wojennej pamiętał ciągle o doli i przyszłości jedynaka swego. Kiedy wojska sprzymierzonych zbliżyły się po raz pierwszy do Paryża, N. II. pod opieką matki i stryjów, Józefa i Hieronima, udał się do Rambouillet, a następnie do Blois. Zagrożony utratą tronu cesarz N. przed podpisaniem w Fontainebleau aktu zrzeczenia się, abdykował na rzecz syna, regencyę powierzając małżonce swej, Maryi Ludwice. Zamiary Napoleonal rozbiły się wszakże o opór zwycięzców, którzy, usunąwszy cesarza na wyspę Elbę, synowi jego i żonie przeznaczyli na pobyt stały zamek Schoen-brunn pod Wiedniem. Tytułem dożywocia, z prawem przekazania go synowi, oddano Maryi Ludwice w posiadauie księstwa Parmę, Pia-cenzę i Guastallę. Po ucieczce z Elby do Paryża cesarz napróżno domagał się od teścia Franciszka Austryackiego, odesłania żony i syna; wówczas powzięto zamiar uprowadzenia młodego N-a z zamku Schoenbrunn do Francyi. Zamiar ten wszakże przed wykonaniem samem odkryto i udaremniono, Kiedy klęska pod Waterloo rozstrzygnęła losy cesarza Francuzów, kilku członków Izby Prawodawczej proklamowało powtórnie (d. 22 czerwca r. 1815) cesarzem młodego N-a, ale bezskutecznie. Nad księciem dwór wiedeński roztoczył tylko opiekę ściślejszą. Usunięto od niego czcigodną hr. Montesquiou za to, że syn jej należał do spisku mającego na celu wykradzenie ceaarzewicza. Oddano dziecko pod nadzór ochmistrzów niemieckich, a matki pozbyto się z łatwością przez nadanie jej rządów (d. 16 marca r. 1816) w Parmie. Usiłowano przytem zagłuszyć w dziecku wszelkie uczucia francuskie, wynarodowić i zobojętnić je na wszystko. Na żądanie Bourbonów, bojących się cienia nawet Napoleona, na zasadzie umowy zawartej d. 10 czerwca r. 1817 w Paryżu między mocarstwami sprzymierzonemi, pozbawiono księcia praw do dziedzictwa Parmy. Porzucony przez matkę, utracił niebawem uietyl-ko swe mienie, ale i nazwisko. Cesarz Fra n Ciszek II Austryacki, niby wynagradzając wnukowi utratę Parmy, przeznaczył mu postanowieniem z dnia 22 lipca r. 1818 księstwo Reichstadt w Czechach, nadto w porządku hierarchicznym dworu Wiedeńskiego umieścił go zaraz po książętach domu austryackiego, nadał tytuł „jaśnie oświeconego księcia” i obdarzył herbem osobnym. Odtąd miał zostać zwykłym księciem Reichstadz-kim. Ale po za względami politycznemi dziadek kochał podobno wnuka młodego i dbał o jego wychowanie. Na ochmistrza wybrał mu Maurycego hr. Dietrichsteina, któremu Metternich (ob.) zalecił zwracać uwagę szczególną na stosunki ucznia ze światem zewnętrznym. Młody N. poznał języki starożytne i filozofię pod kierunkiem Mateusza Collina; historyę, prawo naturalne, państwowe i administracyjne, matematykę pod kierunkiem kapitana Forestiego

i sztukę fortyfikacyjną (major Weiss), Uczeń dostojny objawiał zdolności niepospolite, zwłaszcza w naukach wojskowych. Bigotyzm tylko dworu austryackiego przytępiał jego inteligencyę, a nieustannie szpiegujące go otoczenie, dręczyło jego serce i przyzwyczajało do ukrywania, nie okazywania, swych uczuć i woli. W roku dwunastym życia zaliczony został do służby wojskowej jako podchorąży, w r. 1828 został kapitanem i przyjął propozycyę dziadka, pełnienia obowiązków w armii czynnej austryackiej, a w r. 1830 mianowano go majorem i dowódzcą batalionu w pułku hr. G y ul ay a. Ćwiczeniom wojskowym oddawał się z zamiłowaniem. W roku 1828 Barthélemy, poeta francuski, chciał młodemu N-wi ofiarować osobiście napisany przez siebie poemat p. n. „Napoléon en Egypte”, ale rząd austryacki niedopuścił go do księcia. Mszcząc się za to, opublikował Barthélemy apologię ceaarzewicza, p. n. „Fils de 1’homme”, w której dopatrzono się we Francyi dążności przewrotowych i skazano autora na 3 miesiące więzienia. Niedopuszczenie Barthélemego do N-a młodego dało w Paryżu pochop do wielu pogłosek o zbyt uciśuionem stanowisku księcia w Wiedniu, i o tern, że utrzymywano go w nieświadomości czynów ojca. Tymczasem N. II więźniem nie był, znajdował się tylko pod szczególną opieką państw sprzymierzonych, które usiłowały przezeń trzymać w uległości Bourbonów. Czyny i los ojca były również znane doskonale młodemu N-wi; dla ojca żywił cześć głęboką, rozczytywał się namiętnie w dziełach o nim

1    pałał żądzą niezaspokojoną czynów wielkich; dla każdego kto uwielbiał czyny ojca, był przyjacielem. Na tym tle powstała przyjaźń jego do hr. Prok es c h-0 s tena , z którym poznał się w czerwcu r. 1830.—Rewolucya lipcowa w Paryżu zwróciła znowu uwagę ogółu na młodego N-a. Dnia 30 lipca r. 1830 rozlepiono w Paryżu pro-klamacye wzywające go na tron. Imperyalizm wisiał w powietrzu. Stronuictwo bonapartystycz-ne wzmagało się dość szybko na siłach. Józef ks. Bonaparte jeszcze w październiku r. 1830 tak wierzył w powrót N-a II, że w liście swym do Met terni cha nazywał to przedsięwzięcie wybawieniem Europy ze stanu anarchii. Talleyrand jeździł nawet do Wiednia w celu złożenia odpowiedniej propozycyi dworowi Wiedeńskiemu, ale przyjęty został chłodno i tegoż wieczora wyprawiony z powrotem. „Cesarz barykadowy” nie mógł być uznany przez M etter nicha i mocarstwa związane Przymierzem Świętem (ob.). Oddano go tylko pod dozór jeszcze ściślejszy i przerwano ko-munikacyę listowną, nie tylko z osobami prywatne-mi, ale i z rodziną ojca. Odpowiedź księcia na

2    listy ks. Cameraty świadczą niejako o tern, że wygotowana została pod dyktandem. O popularności imienia N-a II świadczy również i to, że kilku zagorzałych Bonapartystów w Belgii wzywało go proklamacyami na tron tamtejszy

de Rome” (Paryż 1899).

WŁ

■ ImÊÊ

lWSÊm

'■mmmm

■m

w r. następnym. W r. 1831 także myślano o koronie dla niego w Warszawie. — N. II był wzrostu niskiego, cery bladej, jak ojciec, włosów jasnych, oczu niebieskich; charakter miał raczej marzycielski niż zastanawiający się; był nadto wielce ambitny. Zdrowie swe, słabe od urodzenia, podkopywał niebacznie męczącemi ćwiczeniami woj-skowemi. W kwietniu r. 1832 ukazały się u księcia pierwsze oznaki suchot płucnych, i rozwijały się z taką szybkością, że w 3 miesiące już życie zakończył. Mówiono o otruciu, ale jak się zdaje zgoła niesłusznie. Umarł na rękach matki w Schoenbrunn w tym samym pokoju, w którym ojciec jego w r. 1809 wydał postanowienie pamiętne, losy Austryi i Państwa Kościelnego rozstrzygające. Śmierć przedwczesna młodego księcia wybawiła dyplomacyę europejską i dwór austryacki od wielu zawikłań niepożądanych, stąd więc może urosła pogłoska o jego otruciu. Zwłoki pochowano z przepychem cesarskim i złożono je w grobach domu austryackiego w kościele Augustyauów w Wiedniu. — Wiktor Hugo uczcił śmierć księcia odą przepiękną p. n. „Napoléon II” umieszczoną w zbiorze „Feuilles d’automne”.— Wstępując na tron francuski, N. III zaliczył N-a II dekretem z d. 7 listopada r. 1852 do rzędu monarchów francuzkich, wychodząc z założenia, że choć nie wstąpił na tron, jednak konstytucyjnie ogłoszony był cesarzem. Życie młodego N-a tajemniczością swoją pociągało wielu poetów. Ostatniemi czasy: Eostand w „Orlęciu” (przekład polski) obrał je za osnowę.—Por. Montbel „Le duc de Reichstadt” (Paryż 1833); Saint-Félix „Histoire de N. Il” (Paryż 1853); hr. v. Pr ok es c h - O sten „Mein Verhältniss zum Herzog von R.” (Stuttgart 1878); St-. Amand „Marie Louise et le duc de Reichstadt” (Paryż 1886) i Henri Welschinger „Le roi

E. Chw.

Napoleon III, cesarz Francuzów (* w Paryżu d. 20 kwietnia r. 1808—f w Chisselhurst [Anglia] d. 9 stycznia r. 1873) był trzecim synem króla hollenderskiego Ludwika i Horte nsyi de Beauharnais, pasierbicy Napo-leona 1. Z dwuch jego braci, najstarszy, Napoleon Ludwik Karol (* w r. 1802) umarł w wieku dziecięcym, drugi, Karol Napoleon Ludwik (* d. 11 października r. 1804) został mianowany po śmierci brata swego starszego następcą tronu po Napoleonie I, z tytułem wielkiego księcia Kliwii i Bergu (d. 3 marca r. 1809). Umarł bezpotomnie d. 17 marca r. 1831 we Włoszech, w czasie gdy uczestniczył wraz z bratem młodszym w powstaniu w Romanii. Na chrzcie, do którego go trzymał Napoleon I wraz z Maryą Ludwiką, otrzymał najmłodszy syn króla hollenderskiego imiona: Karol Ludwik Napoleon; wpisano go również na listę książąt krwi z prawem dziedzictwa, w myśl konstytucyi z r. XII.

Lała młodzieńcze. Po upadku cesarstwa i wygnaniu Bonapartych z Francyi, przeniosła się królowa Hortensya wraz z 6-letnim Ludwikiem Napoleonem za granicę, przebywając kolejno w Genewie, Aix, Karlsruhe i Augsburgu, gdzie syn przez lat kilka do gimnazyum uczęszczał. Od r. 1824 zamieszkał wraz z matką na zamku Arenenberg (Szwajcarya, kanton Thurgau), dopełniając pod kierunkiem różnych nauczycieli wykształcenia wojskowego i poli-tyczno-historycznego. Wtedy też wyrobiły się jego poglądy zasadnicze, polityczne i społeczne: kult cezaryzmu i idei napoleońskiej, obok przekonań niemal skrajnie demokratycznych, streszczających się w żądaniu głosowania powszechnego i daleko idących reform społecznych. Nie mały wpływ na ukształtowanie jego charakteru wywarła także osoba matki, wpajającej w nie-

K.-

'‘ib ' AM

M

m-

Wm

Fig. 59. Cesarz Napoleon III (podług Jaeger a).

go zawczasu ten skryty i cierpliwy oportunizm, który zawsze cechował postępowanie późniejszego prezydenta i cesarza. Młody książę wdał się rychło w tajne knowania włoskich karbonaryu-s z y (ob.) i uczestniczył żywo w wywołanych przez rewolucyę lipcową ruchach w Romanii (1831). Po zgnębieniu powstania uwiozła matka ciężko chorego do Paryża, lecz na rozkaz rządu musiał wnet Ludwik N. to miasto opuścić i przeniósł się do Londynu, a stamtąd powrócił do Arenenbergu. Tu nawiązał stosunki z przywódcami powstania listopadowego i za cenę korony gotów był wziąć w niem czynny udział, gdy toczące się układy przerwała wieść o upadku Warszawy. Śmierć ks. Reichstadt (ob. Napoleon II) otwarła przed L. N-em nowe pole zabiegów; odtąd uważał się za dziedzica tradycyj i pretensyj napoleońskich we Franeyi i rozwinął w tym duchu żywą działalność publicystyczną, która miała przedewszystkiem spopularyzować imię jego w szeregach wojska francuskiego.

Pierwsże zamachy. Kilkakrotne zamieszki we Franeyi, oraz podszepty garści awanturników, którzy rozpoczęli propagandę bonaparty-stowską wśród załogi strasburskiej, przekonały pretendenta o możliwości urzeczywistnienia jego zamiarów ambitnych, przyczem nie małą miał mu być pomocą niewątpliwy urok imienia Bo napartych. W porozumieniu z pułkownikiem Vaudrey N. wtargnął tedy do Strasburga (d. 30 października r. 1836), gdzie udało mu się pociągnąć za sobą pierwszy i trzeci pułk artyleryi. Lecz tego samego dnia uwięziono go wraz ze wspólnikami w koszarach 46-go pułku piechoty i odstawiono do Paryża. Jedynie dzięki zabiegom matki i ostrożności Ludwika Filipa (ob.), który nie chciał wzniecać sympatyj bonapartystowskich rozgłośnym procesem politycznym, udało się Ludwikowi N-i uniknąć poważniejszych skutków kroku lekkomyślnego za cenę wygnania do Ameryki (d. 21 listopada r. 1836). Wnet jednak, na wieść o chorobie matki, która zmarła d. 3 listopada r. 1837, powrócił do Arenenbergu i kierując stąd propagandą bonapartystowską, coraz silniej rosnącą we Franeyi, jednał sobie mnogich zwolenników w szeregach wojska i wśród ludności wiejskiej. Skutkiem tego, zażądał w porozumieniu z Austryą, rząd francuski wydalenia Ludwika N-a z granic Szwajcaryi, grożąc w razie przeciwnym użyciem broni. Uwalniając Szwajcaryę od kłopotu, udał się Ludwik N., niby dobrowolnie, do Londynu, aby stamtąd módz bezpieczniej rozwijać dalsze knowania na swą korzyść. Wyszedł wtedy z pod jego pióra cały szereg broszur i pism ulotnych, wysławiających Napoleona I, jako stróża i wykonawcę zasad Wielkiej Rewolucyi, a cesarstwo, jako jej najdoskonalsze urzeczywistnienie, jako jedyną gwarancyę praw ludu i postępu demokratycznego (np. „Idées Napoléoniennes” 1839). Kiedy w cztery lata po zamachu strasburskim wzrosło zaniepokojenie umysłów we Franeyi, skutkiem niepowodzeń na wschodzie, a równoczesne sprowadzenie zwłok cesarza z wyspy św. Heleny wzmogło kult Napoleona, sądził Ludwik N„ że już nadeszła chwila sposobna do ucieleśnienia swych pretensyj do tronu. Zapewniwszy sobie tedy pomoc ze strony kilku wybitniejszych wojskowych, wylądował d. 6 sierpnia r. 1840 w Wimereuf z 60 towarzyszami. Stąd zamierzał, pociągnąwszy za sobą stojący załogą w Boulogne 42-gi pułk piechoty, ruszyć na Lille, a stamtąd, połączywszy się z siłami przychylnego mu gienerała Ma gna na, pomaszerować na Paryż. Jakkolwiek Ludwik N. wystąpił z wielką stanowczością, kładąc na miejscu trupem jakiegoś oficera, który stawił mu opór, jakkolwiek nie omieszkał dla podziałania na wyobraźnię otaczających ubrać się w legiendowy kapelusz Napoleona I i uzbroić w jego szpadę z pod Austerlitz, przyczem oswojony orzeł krążył nad jego głową—to jednak zamach się nie powiódł. Aresztowany natychmiast pretendent okrył się tylko śmiesznością, wskutek nieudanych efektów teatralnych wystąpienia swego. Sąd parów (ob.), przed którym go stawiono, skazał go na więzienie dożywotnie w twierdzy (Ham). Korzystając z bezczynności przymusowej, oddał się Ludwik N. badaniom poważniejszym, historyczno-politycz-nym, nie zaniedbując przytem przez korespon-dencyę rozległą i liczne artykuły dziennikarskie utrzymywać dawnych i nawiązywać nowych stosunków politycznych. Odwoływał się głównie do sympatyi stronnictw postępowych, żądając, aby wmieszanie się państw rozwiązało sprawę pau-peryzmu (L’Extinction du paupérisme 1844). Wskutek tego zaprzątał bezustannie uwagę ogółu i urastał w jego oczach na męczennika idei demokratycznych. Po staraniach daremnych u rządu, aby uzyskać wolność, uciekł z więzienia d. 25 maja r. 1846, w przebraniu mularza, pod nazwiskiem Badinguet; stąd przeciwnicy jego za czasów cesarstwa tern nazwiskiem ośmieszali go. Po ucieczce znalazł Ludwik N. schronienie w Londynie, gdzie wiódł życie bezczynne i hulaszcze, aż do upadku rządów Ludwika Filipa.

Druga Rzeczpospolita. Na wieść o rewolucyi lutowej, zjawił się Ludwik N. natychmiast w Paryżu (d. 25 lutego r. 1848), lecz już nazajutrz musiał kraj opuścić z rozkazu Rządu Tymczasowego, powierzając swym zwolennikom dalszą propagandę na swą rzecz. — W czasie wyborów kwietniowych do Konstytuanty, nie postawiono jeszcze jego kandydatury, nikt też nie liczył się poważnie z garstką jego zwolenników, przebiegających ulice Paryża z okrzykiem: „Poléon, Pôléon, nous 1’auronsl” Lecz imię Ludwika N-a wciąż nabierało coraz większego rozgłosu i popularności. W czasie wyborów uzupełniających, czerwcowych przeszedł już w departamencie Sekwany większością 84000 głosów, a w trzech innych departamentach, w których równocześnie postawiono jego kandydaturę, uzyskał również większość poważną. Już wtedy wznoszono okrzyki na cześć cesarza. Okoliczność ta, jak i wzrastająca coraz napastliwość bona-partystów, skłoniły Konstytuantę do unieważnienia mandatu Ludwika N-a. Lecz po krwawych rozruchach robotniczych (d. 23 — 26 czerwca) wskutek zamknięcia warsztatów rządowych (ob. Nar o do w e war s z taty), wysunął się znów Ludwik N. na pierwszy plan, jako oczekiwany zbawca i reformator, a w pięciu departamentach równocześnie wybrany (d. 29 września), zasiadł na nowo w zgromadzeniu narodowem, lecz nie odegrał w niem jeszcze żadnej roli wybitniej-

car. 1851), na czem skorzystało głównie duchowieństwo świeckie i kongregacye, rozprzestrzeniając wpływy swe na bieg wychowania publicznego. W zamian za to, wobec wzrostu sił republikańskich w kraju, ograniczyło Zgromadzenie Prawodawcze ustawą z d. 31 maja prawo wyborcze trzech milionów obywateli, co dotykało szczególnie demokratyczne żywioły robotnicze. Ucierpiała skutkiem tej ustawy wielce popularność Zgromadzenia Prawodawczego, tern bardziej, że Ludwik, obsadzając administracyę ludźmi oddanemi sobie, nie omieszkał wyciągnąć z tego i korzyści odpowiednich dla siebie i dla zamysłów, które przygotowywał tajemnie. Na razie, używając wakacyi parlamentarnych, sam prowadził agitacyę i objeżdżając kraj, wygłaszał wielkie mowy polityczne, w których wskazywał na siebie, jako na jedynego i prawdziwego przedstawiciela ludu, zdolnego zapewnić mu spokój i dobrobyt. W czasie licznych przeglądów wznosiło już wojsko okrzyki na cześć cesarza, co sprowadziło zatarg prezydenta ze Zgromadzeniem Prawodawczem po rozpoczęciu sesyi jesiennej. Zaledwie Ludwik N. zdołał zatarg ten zażegnać, aliści ujawniła się ponowna różnica zdań między władzą wykonawczą a prawodawczą, tym razem na tle bardziej zasadniczem, bo chodziło o przyznanie księciu-prezydentowi komendy nad siłą zbrojną, zgromadzoną w Paryżu. Skoro rząd upadł z tym wnioskiem i nie przeparł również podwyższenia uposażenia prezydenta, nastąpił rozłam otwarty między nim a Zgromadzeniem, który zaostrzyła niebawem sprawa rewizyi kon-stytucyi, zakazującej wyboru ponownego prezydenta ustępującego, którego władza gasła w grudniu r. 1852.—Dnia 26 lipca r. 1851 upadł wniosek rządu o rewizyi konstytucyi, nie uzyskawszy przepisanej większości trzech czwartych głosów, skutkiem połączenia się jednej z grup orleanistowskich z republikanami. Ludwikowi N-wi nie pozostawało teraz nic innego, jak użycie przemocy. Nie czując się atoli jeszcze na siłach, zwlekał z krokiem stanowczym, umacniając swe wpływy przez powtórny objazd kraju, i gromadząc wokoło siebie żywioły oddane sobie bezwględnie. Chcąc jednak zdyskredytować doszczętnie Zgromadzenie Prawodawcze, zgotował mu zręcznie pułapkę, w którą większość zachowawcza nieopatrznie pozwoliła się schwycić, odrzucając (d. 4 listopada) zniesienie ograniczeń wyborczych z d. 31 maja. Wzmocniło to potężnie popularność prezydenta, który równocześnie doprowadził do skutku sojusz żywiołów bonapartystowskich z republikanami, obawiają-cemi się zamachu rojalistycznego ze strony większości monarchicznej Zgromadzenia.—Ubez-na rządy osobiste, wynikające z woli ludu, pieczywszy się w ten sposób wobec opinii ogó-stwierdzonej jego wyborem w d. 10 grudnia, łu przez kompromitacyę Zgromadzenia Prawo-Nie chcąc jednak zrazić sobie zupełnie większo- dawczego, silny poparciem wojska, które zdołał ści monarchiczno-katolickiej, zezwolił na uchwa- przeciągnąć na swą stronę, postanowił Ludwik lenie ustawy o wolności wychowania (d. 16 mar- N. uczynić krok stanowczy.

szej. Wobec zbliżających się wyborów na godność prezydenta rzeczypospolitej, jedną z najpoważniejszych była kandydatura Ludwika N-a. Dzięki swej umiarkowanej polityce i kompromisom zawieranym na prawo i na lewo, zdołał zjednoczyć w obozie swych zwolenników, obok najbliższych towarzyszy politycznych, także skrajnych demokratów, poróżnionych z Cavaignac-em (ob.), orleanistów Thiersa, legitymistów Berry er a i klerykałów Montalemberta (ob. te nazw.). — Wszyscy uważali go raczej za ftguranta, za osobistość tak nieudolną i mało znaczącą, że z łatwością będzie nim można wedle woli powodować, a w danym razie pozbyć się go bez trudu. Wybrany dnia 10 grudnia 5434226 głosami przeciw 1498000 głosom, które otrzymał współzawodnik jego najpoważniejszy Cavaignac, zawdzięczał to Luddwik N. w znacznej mierze urokowi magicznemu, który imię Napoleona wywierało jeszcze stale na szerokie masy ludności, wierzącej gdzieniegdzie z niezachwianym uporem, że stary cesarz dotąd żyje i sam ubiega się o mandat najpierw deputowanego, później prezydenta. Dnia 2 grudnia złożył Ludwik N. przysięgę na konstytu-cyę, dodając z przesadą napuszoną, iż wrogiem ojczyzny będzie w oczach jego każdy, ktoby usiłował drogą nielegalną zmienić istniejący stan rzeczy. Wkrótce jednak ukazał się rozłam między Konstytuantą, złożoną głównie z żywiołów republikańskich, a prezydentem, który, sympatyzując z popierającemi go stronnictwami klery-kalno-zachowawczemi, działał w ich duchu w Rzymie, dokąd wysłany oddział wojsk francuskich, przywrócił władzę świecką Papieża, wbrew zamiarom większości republikańskiej Konstytuanty, która chciała wesprzeć utworzoną właśnie rzeczpospolitą rzymską. Zatarg ten przeniósł się do świeżo (w maju r, 1848) wybranego Ciała Prawodawczego, gdzie już przewaga była po stronie żywiołów katolickich. Skoro zjednoczone stronnictwa prawicy odrzuciły wniosek mniejszości republikańskiej o postawienie N - a w stanie oskarżenia, a zgnieciono usiłowane zamieszki republikanów paryskich (d. 13 czerwca)—zrzucił Ludwik N. maskę, oświadczając, że samo imię Napoleon jest dla niego wystarczającym programem. Działając w myśl tej zasady, wyswa-badzał się Ludwik N. zręcznie z pod przewagi większości parlamentarnej, osadzając urzędy oddanymi sobie ludźmi, jednając sobie zwolenników wśród kół oficerskich, usiłując jednem słowem, stworzyć sobie stronnictwo własne. Wyrazem też nowej polityki było orędzie z d. 31 października, w którem usuwał na drugi plan system rządów parlamentarnych, kładąc nacisk

Zamach stanu z d. 2 grudnia r. 1851. Dłu- przed potęgę finansową książąt Orleańskich, go już przygotowywano i rozważano pomysł za nakazał im sprzedaż ich dóbr francuskich w prze--machu stanu wojskowego i dokonano go nagle ciągu jednego roku, a dobra Ludwika Fili-w d. 2 grudnia r. 1851, w dzień rocznicy koro- pa skonfiskował na rzecz państwa. Natychmiast nacyi Napoleona I. i bitwy pod Austerlitzem. po dokonaniu zamachu przeniósł się Ludwik

D. 1 grudnia odbyło się przyjęcie urzędowe w pa N. do Tuilleryów. W ogóle cały rok 1852 zbiegł łacu Elizejskim. W nocy dnia tego samego zgro- na uroczystych obchodach publicznych i instala-madził minister spraw wewnętrznych, Ma up as cyach. Ciało Prawodawcze, wybrane w ciągu (ob.), komisarzy policyi paryskiej i wydał im roz- marca, składało się prawie w zupełności z kan kaz uwięzienia najwybitniejszych członków Zgro- dydatów rządowych, wybranych pod naciskiem madzenia prawodawczego, bez względu na bar- władzy; posłowie republikańscy wybrani tylko wę polityczną, a równocześnie osadziło wojsko w Paryżu w liczbie trzech, stracili swe roanda-salę obrad. Proklamacye prezydenta do narodu ty, ponieważ nie chcieli złożyć prezydentowi i wojska, rozlepione po ulicach Paryża, zawia- przysięgi na wierność, jak tego wymagała kon-damiały o rozwiązaniu Zgromadzenia i odwoły- stytucya. Po krótkiej sesyi (marzec-czerwiec) wały się do woli ludu, który jest sędzią naj- książę-prezydent, korzystając z wakacyi parla-bardziej powołanym między prezydentem a Zgro- mentarnych, podjął większą podróż po departa-madzeniem. Teoretycznie dokonał się więc za- mentach południowych kraju, podróż, która się mach w imię republiki i zwierzchności ludu. zmieniła w jeden tryumf idei napoleońskiej. Pre-w rzeczywistości jednak był rewolucyą władzy zydenta witano wszędzie okrzykami na cześć ce-wykonawczej i sił zbrojnych przeciwko prawo- sarza, a on sam coraz śmielej podnosił myśl witym przedstawicielom narodu. W najbliższych wznowienia cesarstwa, dając wyraz swym w tym dniach zgnieciono z łatwością opór słaby nie- względzie zamysłom w sławnej mowie, którą aresztowanych członków Zgromadzenia i ru- wygłosił w Bordeaux (d. y października), na ban-chawkę zbrojną w przedmieściach robotniczych kiecie, wydanym na jego cześć przez Izbę han-oraz na prowincji. Więzienia zapełniło 100 000 dlową tamtejszą. „L’Empire c’est la paix” — ludzi, z tych 26000 skazano na dłuższą lub krót- wyrzekł wówczas—bo zdobycze, o których cesar-szą utratę wolności, na wygnanie lub wywiezie stwo myśli, są natury czysto pokojowej: podnieść nie. Plebiscyt (ob) z d. 20 i 21 grudnia uznał uprawę ziemi, budować drugi, zakładać porty, i 481 288 głosami nowy stan rzeczy, udzielając regulować rzeki, przeprowadzać kanały, uzupeł-prezydentowi pełnomocnictwa i przyzwolenia na uiać sieć kolei żelaznych, odnawiać zwaliska, wydać się mającą konstytucyę, którą właśnie burzyć fałszywe bogi i prawdzie torować drogę układał. Ukazała się d. 14 stycznia r. 1852, do zwycięstwa — oto jego zadania i cele. Gdy przypominając pod wielu względami konstytucyę Ludwik N. ukazał się d. 16 października na Konsulatu z r. VIII. — W ręku prezydenta, wy- dworcu kolei w Paryżu, zgotowano mu przyję-branego plebiscytem na lat 10 i odpowiedział- cie uroczyste z udziałem pełnym wszystkich władz, nego tylko przed narodem, spoczywa cała wła- a prefekt, Berger, w mowie powitalnej wez dza wykonawcza; on mianuje na wszystkie urzę- wał prezydenta, by przyjął tytuł cesarski, i speł-dy, on sam zawiera pokój, wypowiada wojnę, nił te piękne obietnice, które Europa z ust jego ogłasza stan oblężenia i posiada inicyatywę pra- usłyszała w Bordeaux.

wodawczą. Współdziałają z nim trzy instytucye:    Ogłoszenie cesarstwa. Po tych manifesta-

nić na

Rada Stanu, mianowana przez prezydenta, przy- cyach na rzecz cesarstwa, zwołał prezydent se-gotowuje projekty ustaw; Ciało Prawodawcze, nat (d. 4 listopada), który na jego żądanie uchwa-wybrane przez głosowanie powszechne, pod kie- lił (d. 6 listopada), wezwać lud francuski, aże-runkiem prezydenta, który poleca kandydatów by oświadczył się, czy przyzwala „na wznowie-urzędowych, uchwala podane sobie ustawy, a Se- nie godności cesarskiej w osobie Ludwika nat, mianowany także przez prezydenta doży wo- Napoleona Bo napar te g o”? Kilka prote-tnio, stoi na straży konstytucyi i może ją zmie- stów ze strony wygnanych republikanów i hr.

wniosek prezydenta, który sam także Chamborda przeszło bez większego wrażenia, mianuje ministrów odwołalnych i nieodpowie- W głosowaniu z d. 21 i 22 listopada padło za dzialnych. Konstytucya ta stwarzała system rzą- cesarstwem 7 824189 głosów „tak” a tylko dów ściśle osobistych, okrytych pozorem repre- 253 145 „nie”. D. 1 grudnia zebrało się Ciało zentacyjnego systemu demokratycznego. Zamach prawodawcze i wieczorem tego samego dnia stanu zgniótł we Francyi wszelkie objawy życia ogłosiło uroczyście wynik głosowania powszech-politycznego. Książę-prezydent, zatrzymując dy- nego, obwołując Ludwika N a cesarzem Fran-ktaturę rzeczywistą jeszcze do marca, umiał ten cuzów pod imieniem Napoleona III. — D. 11 czas wyzyskać dla silniejszego utwierdzenia sta- grudnia uchwalił senat cesarzowi listę cywilną nowiska swego. Ograniczył przedewszystkiem w wysokości 25 milionów franków i l'/₂ milio-wolność prasy, zdając ją na łaskę władz admi- na fr. tytułem apanaży dla członków domu ce-nistracyjnych przez system autoryzacyi i napo- sarskiego. Dla zabezpieczenia dynastyi, ponie-mnien (d. 17 lutego). Równocześnie, w obawie waż sam nie miał potomstwa, przywrócił N. III

rozporządzenia Napoleona I, dotyczące dziedzictwa korony, zapewniając dekretem z d. 18 grudnia prawo następstwa tronu b. królowi westfalskiemu, Hieronimowi i jego potomstwu. Jak wewnątrz kraju, tak i za granicą nie czyniono żadnych trudności w uznaniu nowego cesarstwa. Za przykładem Neapolu (d. 4 grudnia) i Wielkiej Brytanii (d. 6 grudnia) poszły drobniejsze państwa niemieckie, uprzedzając Prusy i Au-stryę, które w d 11 stycznia r. 1853 uznały dopiero N-a cesarzem. Rossya dopełniła wprawdzie tej formalności o kilka dni wcześniej, lecz cesarz Mikołaj I zadrasnął boleśnie N-a, nie dając mu w swym liście zwykłego wśród monarchów tytułu „brata". — Rewizya konstytucyi (d. 23 grudnia r. 1852) zamieniła Francyę na monarchię absolutną, bo w ręku cesarza skupiała się nietjlko władza przyznana mu poprzednio konstytucyą z d. 14 stycznia r. 1852, lecz powiększona jeszcze prawem dowolnego zawierania traktatów handlowych i przedsiębrania wszystkiego, czego wymaga dobro państwa. Ustanowiono ponadto, że Ciało Prawodawcze będzie obradowało w przyszłości nad budżetem sumarycznie, nie rozbierając pojedyńczych rozdziałów, lecz uchwalając ogólne pozycye na potrzeby każdego ministeryum w całości, przyczem cesarzowi przysługuje prawo dowolnego przenoszenia przyznanych kwot z jednego oddziału do drugiego (virement). Uzyskawszy w ten sposób podstawę silną dla swych rządów osobistych, pragnął N. III utwierdzić swą dynastyę na tronie francuskim przez dziedzica w prostej linii i w celu tym czynił zabiegi swadziebne po różnych dworach Europy, lecz skoro ręki jego nie przyjęto nawet w zdetronizowanym domu W a-z ó w (ob.), zdecydował się tym nagłym, a tak jego charakterowi właściwym zwrotem, na zawarcie małżeństwa z miłości. Wybór jego padł na słynną z piękności Hiszpankę, hrabiankę Bugi enię de Montijo, która już od dłuższego czasu zwracała na siebie uwagę cesarza. Matka jej, hrabina Montijo, która już od wielu lat mieszkała we Francyi, pochodziła ze szkockiej rodziny Kirkpatrick de Closeburn, wygnanej wraz ze Stuartami (ob.) z Anglii i poślubiła w r. 1810 granda hiszpańskiego don Joachima de Montijo, księcia Teby, który służył w wojsku Napoleona I. Chwaląc się, że jest tylko dorobkiewiczem, poślubił N. III Eugienię d. 30 stycznia r. 1853, głosząc z przesadą, że w jego małżonce „odżyją wszystkie cnoty cesarzowej Józefiny”.— Eugienia nigdy nie umiała sobie pozyskać popularności wśród ludu. Mało wykształcona, lekkomyślna, a głęboko religijna, oddała się na usługi stronnictwa ultramontańskiego. Czyniła to zaś z tern większą gorliwością, że zwalczał je brat stryjeczny cesarza, ks. Hieronim Napoleon, domniemany następca tronu w braku potomka męskiego. W ten sposób wytworzyły się w bezpośredniem otoczeniu cesarza dwa wrogie sobie stronnictwa, które zyskując kolejno wpływ na umysł N-a III, zwalczały się wzajemnie, wpływając szkodliwie na stałość biegu polityki francuskiej.—Początki cesarstwa zapowiadały się bardzo pokojowo, gdyż N. poświęcił się ze szczególną gorliwością podniesieniu dobrobytu ogólnego. W przeciągu lat kilku wzmógł się potężnie przemysł i handel francuski, poparty skutecznie powiększeniem sieci kolei żelaznych, wzrósł kredyt publiczny i powstały liczne zakłady dobroczynne. Ten postęp ekonomiczny Francyi, który uwidocznił się na wystawie Paryskiej w r. 1855, miał jednak i swoje strony ciemne. Nagły wzrost zamożności spowodował zamiłowanie do zbytku, nawet pośród warstw uboższych, a w ślad za tern po szła gorączka spekulacyj giełdowych, dalej podrożenie przedmiotów spożywczych, skutkiem czego najbardziej ucierpiały warstwy robotnicze i drobnomieszczańskie, a stąd—przycichło chwilowo niezadowolenie, znów się objawiać zaczęło. Wobec tego N. III, pragnąc odwrócić uwagę kraju od zagadnień polityki wewnętrznej, skierował całą energię swą na pole zawikłań międzynarodowych, aby podnieść urok Francyi i upokorzyć, przy nadarzającej się sposobności, cesarza Mikołaja I.

Wojna Wschodnia. Sposobność tę nadarzył toczący się już odddawna spór o miejsca święte w Jerozolimie. Rossya, nie zdoławszy uzyskać protektoratu nad chrześcianami w Turcyi, najechała księstwa Nadduuajskie, co sprowadziło wypowiedzenie wojny ze strony sułtana, a w następstwie zniszczenie floty tureckiej przez siły rossyj8kie pod Synopą (lipiec—listopad r. 1853). Wypadki te skłoniły N-a III do energicznego wystąpienia przeciwko Rossyi. Nie oglądając się na kongres, który właśnie zbierał się w Wiedniu dla zażegnania grożącego niebezpieczeństwa wojny i ułożenia spraw tureckich, wystosował N. d. 29 stycznia r. 1854 ultimatum, pod postacią listu do cesarza Mikołaja, z żądaniem natychmiastowego zaniechania kroków wojennych i opuszczenia księstw Naddunajskich. W odpowiedzi z d. 8 lutego oparł się cesarz Mikołaj tym wymaganiom, zaznaczając, że „Rossya potrafi się w r. 1854 okazać tern, czera była w r. 1812”. Skoro na ponowne przedstawienia gabinetów, paryskiego i londyńskiego, Rossya wręcz odmówiła odpowiedzi, nastąpiło wypowiedzenie wojny ze strony Francyi i Anglii (d. 27 marca r. 1854). Państwa te, połączywszy się już poprzednio z Turcyą przymierzem z d. 12 marca, zawarły d. 10 kwietnia między sobą umowę, której mocą zobowiązywały się do prowadzenia wojny w obronie Turcyi. W celu tym wysłano floty wspólne na Bałtyk, które zajęły fortecę Bo-mardsund (ob.) na wyspach Allandzkich i na morze Czarne, gdzie zbombardowały Odessę. Podstawą operacyjną wojsk lądowych miały być księstwa Naddunajskie, zajęte ciągle przez wojska

rossyjskie. Lecz skoro się Rossya stamtąd wy- | przez chwilę zatarg prusko-szwajcarski w spo-cofała, a Austrya zamiast połączyć siły swe sób pokojowy (marzec—maj r. 1857). Po zjeź-z wojskami sprzymierzonych mocarstw, ograniczy- dzie z cesarzem Aleksandrem II w Stutt-ła się tylko do osadzenia opróżnionych księstw garcie (lipiec r. 1858) zdołał szczęśliwie wpro-Naddunajskich, musiano widownię wojny prze- wadzić w czyn zasadę narodowości, przygoto-nieść na półwysep Krymski, ku żywemu nieza- wując zjednoczenie Mołdawii i Wołoszczyzny dowoleniu N-a III. Pragnął on bowiem nadać przez wieczyste zjednoczenie tych dwu księstw wojnie rozmiary szersze przez skierowanie jej i ujednostajnienie ich praw i urządzeń (sierpień nad Prut, ale temu sprzeciwiono się ze strony r. 1858). Równocześnie prawie dokonało się angielskiej, żądając tylko zniszczenia potęgi mor- ostateczne utwierdzenie rządów francuskich w Al skiej rossyjskiej na morzu Czarnem. Cała więc gierze (r. 1857) i rozszerzenie wpływu Francyi wojna dalsza obracała się około oblężenia Se- w Azyi przez dwie wyprawy zbrojne do Chin wastopola (ob.), bronionego bardzo wytrwale    (r. 1858 i 1860)    w    połączeniu z Anglią    i    cza-

blizko przez rok, przeciw połączonym siłom fran-    sowę zajęcie Syryi    (czerwiec r. 1861),    w    celu

cuskim, angielskim, tureckim i sardyńskim. Król wymuszenia na rządzie tureckim ulg na rzecz sardyńBki bowiem, pragnąc sobie zjednać przy- uciskanych chrześcian. Równolegle z tą działal-chylność państw zachodnich i w przyszłości ich    nością posuwały    się    zabiegi, zmierzające    do    roz-

pomoc przeciwko Austryi, usuwającej się od    szerzenia kolonij    francuskich na dalekim    Wscho-

udziału czynnego w wojnie, przystąpił do przy- dzie. W r. 1853 zajęto bez krwi rozlewu No-mierza antyrossyjskiego w d. 25 stycznia r. 1855. wą Kaledonię. Kilkakrotne zatargi z Annamem Gdy, mimo kilku zwycięstw odniesionych przez przyniosły Francyi wkońcu Sajgon i Kochinchi-wojska sprzymierzone pod koniec r. 1854, woj- nę dolną (r. 1862), a w rok później uznał władz-na przeciągała się coraz dłużej, chciał N. na ca Kambodży, Noro tom, nad krajem swym wiosnę r. 1855 udać się osobiście na widow- protektorat francuski. W r. 1867 zdobyto na nię działań wojennych, lecz zaniechał tego za- Annamie jeszcze trzy dalsze prowincye. miaru wskutek obawy niepokojów we Francyi. Sprawy włoskie. Wydarzenia te jednak odgry-Dokonał natomiast zmiany osób w dowództwie wały w oczach N-a tylko rolę epizodów drugo-naczelnem wojsk francuskich, mianując w miej- rzędnych, gdyż całą uwagę skierował na spra-sce chwiejnego i powolnego Canroberta (ob.), wy włoskie, dokąd go ciągnęły upodobania oso-energicznego gienerała Pélissiera (d. 6 ma- biste i wspomnienia dawnego karbonaryusza, ja), który po szturmie krwawym opanował forty dalej oddawna już przezeń głoszona zasada ńa-fikacye i zmusił wojska rossyjskie do spieszne- rodowości, której ostrze kierowało się głównie go opuszczenia Sewastopola (d. 8 września). Od przeciw Austryi, nienawistnej N-wi od czasu chwili tej kroki wojenne osłabły, zwłaszcza, wojny krymskiej. Z tego powodu czuwał pilnie gdy po śmierci cesarza Mikołaja (d. 2 marca nad utrzymaniem dobrych stosunków z Pie-r. 1855) okazywał z jednej strony następca je- montem (ob.), którego dążenia popierał niedwu-go Aleksander II skłonność do zawarcia po- znacznie od czasu kongresu paryskiego, zwraca-koju, a z drugiej—pragnął go i sam N. III, po- jąc się w energicznych notach do rządów abso-nieważ domagały się tego jednomyślnie życzę- lutnych państw włoskich (Rzym, Neapol) z żą-nia kraju, nie widzącego żadnego celu w woj- daniem wprowadzenia reform liberalnych. Jednanie, która kosztowała Francyę 75 000 ludzi i 1 '/₂ kowoż wzgląd na całość państwa Kościelnego, prze-miliarda franków. Mimo więc oporu Anglii po- ciw któremu nie chciał i nie śmiał—mimo osobi-sunęły się układy przedwstępne, pokojowe szyb- stej urazy do papieża Piusa IX—wystąpić, jak kim krokiem, doprowadzając do kongresu pary- i wzgląd na rosnącą w kraju własnym opozy-skiego (od d. 25 lutego do d. 30 marca r. 1856), cyę—powstrzymywał przez dłuższy czas czynne na którym, gwarantując nienaruszalność Turcyi, wdanie się N-a w sprawy włoskie. Dopiero mno-ograniczono na jakiś czas przewagę Rossyi na żące się zamâchy na jego życie, ze strony pa-Wschodzie. Od tego czasu datuje się coraz tryotów włoskich idące, skłoniły go do nagłego żywsze zbliżenie między Rossyą a Francyą, i niespodziewanego wystąpienia na rzecz naro-z tendencyą jawnie Austryi nieprzychylną. Po dowego zlania się Włoch. Dawni obrońcy rze-r. 1856 dochodzi do szczytu potęga i znaczenie czypospolitej Rzymskiej nie mogli bowiem prze-N-a III, który przez szereg lat następnych ucho- baczyć N-wi jego interwencyi z r. 1849, a pom-dzi za arbitra losów Europy. Mógł on wtedy ni przekonań jego młodości, uważali go obecnie tern bardziej wierzyć w pewną przyszłość swej nie tylko za swego wroga, lecz za zdrajcę, któ-dynastyi na tronie francuskim, skoro w czasie rego śmierć Włochom tylko na korzyść wyjść kongresu paryskiego narodził mu się syn d. 16 może. Stąd poszły zamachy Pianorego (1855) marca r. 1855 Napoleon, Eugieniusz Lu- i Thibaldiego (1857), lecz ich niepowodzenie dwik Jan Józef, „dziecko Francyi” (ob), i wytężona czujność policyi niepowstrzymały Wpływ N-a na bieg dyplomacyi europejskiej też dalszych prób. Dnia 14 stycznia r. 1858 był wówczas bardzo silny i daleko sięgający, czterech patryotów włoskich, na których czele Dzięki jego wmieszaniu się skończył się groźny stał Feliks Orsini, b. członek konstytuanty

rzym8kiej, dokonało ponownego zamachu na życie N-a w chwili, gdy zajeżdżał przed Operę. Choć zamach znów się nie udał, to jednak wywołał skutek pożądany, gdyż N., ocknąwszy się z pierwszego przerażenia, nie spuścił już więcej z oka sprawy włoskiej i postanowił wmieszać się w nią czynnie. Niedługo też po straceniu O r-8 i niego nawiązał rokowania tajne z Cavou-rem (ob.), których wynikiem był t. zw. spisek w Plombières (d. 21 lipca r. 1858). N. III porozumiał się z Ca you rem co do wypędzenia Austryaków z Włoch północnych, przeciw którym kroki wojenne miały się rozpocząć na wiosnę roku następnego. Sardynia miała — w razie zwycięstwa — otrzymać Lombardyę i Wene-cyę, a może nadto Parmę i Modenę wraz z Ro-manią, aby stworzyć państwo z 10 do 12 milionami mieszkańców. W zamian za to przejść miała Sabaudya i Nizza w posiadanie Francyi; Toskania miała się w danym razie powiększyć częścią posiadłości papieskich. Włochy, złożone wtedy z czterech państw, związałyby się w konfedera-cyę pod przewodnictwem Papieża, a pod rzeczywista hegemonia Sardynii. Uświęceniem niejako i jawnem stwierdzeniem nowego, sardo-francuskiego przymierza, miało być poślubienie najstarszej córki króla Wiktora Emanuela (ob.), przez ks. Hieronima Napoleona, stryjecznego brata cesarza (ob.). Układ ten nie na długo pozostał tajemnicą dla Europy. Słowa N-a, w d. 1 stycznia r. 1859 do ambasadora au-stryackiego wyrzeczone, jego wyrozumiałość dla prasy, która coraz gwałtowniej domagała się wojny z Austryą i wyswobodzenia Włoch, wydały wnet prawdziwe jego zamiary, a potwierdziło je zachowanie się Sardynii. Tam bowiem wygłosił Wiktor Emanuel przy otwarciu Izb parlamentu piemonckiego (początek stycznia r. 1859) mowę, ukazującą niedwuznacznie niebezpieczeństwo wojny, a d. 9 lutego zażądał C a v o u r nadzwyczajnego kredytu, 50 milionów, w celu obrony kraju. Wojna była nieunikniona. Na-próżno usiłowała zażegnać ją Anglia propozycyą pośrednictwa pokojowego, które odrzucił N., pragnący upokorzenia Austryi. Rząd austryacki przez swe nieopatrzne postępowanie i nieuzasadnioną pewność siebie przyspieszył przewidywany wynik, zażądawszy w ultimatum z d. 23 kwietnia rozbrojenia Sardynii. Skoro zaś ta odmówiła, nastąpiło d. 26 kwietnia wypowiedzenie wojny ze strony Austryi i wojska jej w trzy dni później wkroczyły do Piemontu pod dowództwem Gyu-1 aya (ob.). Natychmiast pospieszyły zagrożonemu sprzymierzeńcowi z pomocą cztery korpusy francuskie; nad piątym objął dowództwo N. opuściwszy Paryż d. 3 maja i uspokoiwszy poprzednio skrupuły stronnictw katolickich co do zachowania w całości posiadłości papieskich. Po drobnej porażce pod Montebello (d. 20 maja), poniosły wojska austryackie poważną klęskę pod Magen-tą (d. 4 czerwoa), poezem Lombardya stanęła

Enc. Powsz. Illustr. S. II. Zesz. 3. T. I.

otworem wojskom sprzymierzonym. D. 8 czerwca odbył się wjazd tryumfalny obu monarchów zwycięskich do Medyolanu, skąd N. w szumnej odezwie wezwał Włochów, aby tłumnie zaciągali się pod chorągwie piemonckie i wywalczyli sobie wolność ojczyzny. Odezwa cesarza wywołała skutek pożądany, nawet więcej niż pożądany, wbrew zamiarom N-a, który nie życzył sobie bynajmniej tak żywiołowego wybuchu patryoty-zmu włoskiego. Rewolucya bowiem przeniosła się do Włoch środkowych, skąd wygnała ludność książąt panuiących, nie oszczędziła również i państwa Kościelnego, a zewsząd napływały posiłki do wojska piemonckiego, pod hasłem zjednoczenia się Włoch. N. opatrzył się za późno, widząc jak wielkie rozmiary przybiera ruch przez niego wywołany, którego już w żaden sposób nie można było przytłumić. Więc, choć nowe odniósł nad Austryą zwycięstwo pod Solferino (d. 24 czerwca), nie wyzyskał już całkowitych jego następstw, lecz zawrócił w połowie drogi, czem sobie niemało zraził uczucia włoskie. Złożyły się na to i inne przyczyny. Z Francyi mianowicie dochodziły cesarza wieści o niezadowoleniu duchowieństwa, które, mając za sobą warstwy bogatsze i tłumy ludności wiejskiej, okazywało coraz żywsze zaniepokojenie polityką cesarską, tak sprzeczną z interesami Stolicy Apostolskiej To niebezpieczeństwo niepożądanych za-wikłań wewnętrznych, jak i groźba dywersyj ze strony Prus, zaniepokojonych klęskami Austryi, skłoniły N-a do ofiarowania jej korzystnego w tych warunkach pokoju na zjeździe w Villafranca (d. 11 lipca). W Zurychu stanął ostateczny pokój (d. 10 listopada), mocą którego Piemont uzyskał Lombardyę, Austryi natomiast pozostała Wenecya z prawem udziału w przyszłym związku włoskim, przy którym N. wciąż jeszcze obstawał. Układ zaskoczył w równej mierze Europę jak i Włochy, dotknięte najdrażli-wiej w swych nadziejach. Patryoci włoscy domagali się gwałtownie połączenia z Piemontem, do czego podniecała ich także Anglia, któraby z zadowoleniem widziała upadek wpływów francuskich we Włoszech i powstanie tamże jednego, silnego ustroju państwowego. N. zajął zrazu wobec ruchu rewolucyjnego stanowisko raczej wyczekujące, czyniąc z jednej strony przedstawienia w Rzymie, w sprawie przystąpienia Papieża do związku i udzielenia autonomii liberalnej Legacyom (ob.), z drugiej strony wzywając rządy tymczasowe w Toskanii i Emilii, które powstały po wypędzeniu stamtąd książąt panujących, aby poddały się dobrowolnie postanowieniom pokoju w Villafranca. Zabiegi te były nieskuteczne, gdyż Pius IX nie chciał się w żaden sposób zgodzić na reformy, a Wiktor Emanuel (ob.) nie mógł się oprzeć wcieleniu Toskanii w obawie, aby zapał rewolucyjny, ogólny nie zmiótł i jego samego z tronu. Wobec tego dokonywa N. nowej zmiany frontu, proponując zwoła-

24

nie kongresu dla uporządkowania i ustalenia spraw włoskich. Lecz myśl tę sam uniemożebnił, radząc Papieżowi w bezimiennej, przez siebie natchnionej broszurze („Le Pape et le Congrès”, grudzień r. 1859; autorem był la Guerroniè-re), by zrzekł się większej części posiadłości Kościelnych. Z radą tą wystąpił otwarcie w liście do Papieża z d. 31 grudnia, zalecając mu zrzeczenie się conajmniej Romanii. Pius IX odpowiedział na to encykliką gwałtowną (d. 19 stycznia r. 1860), w której przeciwników władzy świeckiej stawiał na równi z tymi, którzyby chcieli targnąć się na władzę duchowną Papieża. Lecz N. porozumiał się równocześnie z Anglią co do zasady nie mieszenia się w sprawy włoskie i uznania prawności anneksyi na wypadek, gdyby ich zażądały prawidłowo wybrane reprezentacye ludu. Wkrótce potem uznał przyłączenie prowincyj Włoch środkowych do Piemontu, uzyskując za to ustępstwo Nizzę i Sa-baudyę, na mocy układu zawartego d. 24 marca r. 1860 w Turynie. Odtąd, zachowując tylko pozory obojętności neutralnej, przyjmował spokojnie dokonywające się szybko zjednoczenie Włoch pod wodzą Piemontu. Kiedy Garibaldi (ob.) wywołał powstanie w Sycylii (maj—lipiec r. 1860), N., mimo niechęci pewnej, nie przeszkadzał mu wcale, również nie sprzeciwił się jego działaniu w Neapolu (wrzesień). Gdy jednak chciał stąd Garibaldi wyprawić się na Rzym, N., ulegając przedstawieniom Cavoura (ob.), zgodził się na wkroczenie do Królestwa Obojga Sycylii wojsk piemonckich, które po drodze zajęły prawie wszystkie posiadłośoi Kościelne, z wyjątkiem Rzymu samego i okręgu najbliższego, t. zw. Patrimonium św. Piotra. W październiku poddały się Marchia i Królestwo Obojga Sycylii, wskutek uchwały plebiscytu, pod panowanie Piemontu, a gdy po kapitulacyi króla Franciszka II w Gaecie, nastąpiło w marcu r. 1861 obwołanie Wiktora Emanuela królem włoskim, uznał N. bez trudności większych nowy stan rzeczy we Włoszech już w czerwcu tegoż samego roku.

Stosunki wewnętrzne Francyi. Zdarzenia te nie pozostały bez wpływu na tok polityki wewnętrznej we Francyi. Stronnictwo zachowawczo-ka-tolickie, które od czasu wyprawy rzymskiej i wydania ustawy o wychowaniu publicznem, popierało stale politykę N-a, odwróciło się obecnie od niego. Rozłam ten przechodził rozwój powolny lecz stały, od chwili zawarcia pierwszego przymierza sardo-francuskiego (d. 20 stycznia r. 1855) w czasie toczącej się wojny krymskiej, wzrastając skutkiem spisku w Plombières (r. 1858), wypadków wojny włoskiej (r. 1859) i skutków, które pociągnęła za sobą przez zjednoczenie Włoch, kosztem obalenia władzy świeckiej Papieża w państwie Kcścielnem. Tak posłuszna większość zachowawcza w Ciele Prawodawczem, wybranem w lipcu r. 1857, zaczęła się obecnie rysować

i oderwał się od niej odłam poważniejszy o dążności wyraźnie opozycyjnej. Wspierała go drobna frakcya republikańska, t. zw. stronnictwo Pięciu, które aż do r. 1863 uosobiało w Izbie opozycyę demokratyczną. Porozumiewająca się ze sobą opozycya występowała z tem większą stanowczością, że czuła za sobą poparcie kół przemysłowych i kapitalistycznych, dotkniętych zmianą systemu protekcyjnego ceł ochronnych, w których pierwszego wyłomu dokonał traktat handlowy z Anglią (d. 25 stycznia r. 1860). Zaniepokojony wzrastającą agitacyą opozycyjną, skłonił się N., idąc za głosem swych najbliższych doradzców, przedewszystkiem Morny-ego (ob.), do poczynienia pewnych ustępstw na rzecz reprezentacyi ludu. Ztąd dekretem z d. 24 listopada r. 1860 N. zezwolił Senatowi i Ciału Prawodawczemu na wypowiadanie zdania swego o polityce zagranicznej rządu, pod postacią odpowiedzi adresowej na mowę tronową; polityki rządu mieli bronić ministrowie bez teki przed obu Izbami, których obrady miały być odtąd w całości ogłaszane. W roku następnym (listopad) zgodził się N. na wprowadzenie dalszych zmian w konstytucyi, zrzekając się prawa zaciągania pożyczek nadzwyczajnych poza sessyą Izb i przywracając uchwalanie budżetu według rozdziałów i artykułów. W Izbach jednakże opozycya wciąż rosła. W sesyi r. 1861 i 1862 nabierała grupa demokratyczna Pięciu coraz większego znaczenia, domagając się przywrócenia swobód z przed r. 1851. Co do polityki zagranicznej, zarzucała ona cesarzowi, że nie dotrzymał swych zobowiązań wobec wymagań włoskich, na których szkodę utrzymywał świecką władzę Papieża w Rzymie, sprzeciwiając się tym sposobem zasadzie narodowości i głosowania powszechnego, które jedynie mogło rozstrzygać o losach państwa Kościelnego. Stronnictwa znów katolickie napadały ostro na rząd cesarski, za to, iż nie przeszkodził wzrostowi rewolucyi włoskiej i zezwolił na zabór posiadłości papieskich. W Senacie bronił polityki włoskiej ks. Hieronim Napoleon w sposób gorący i gwałtowny, z większym taktem i ostrożnością spełniał to samo zadanie w Ciele prawodawczem minister bez teki Billault. W obu Izbach poważne mniejszości klerykalne występowały przeciwko polityce cesarza, co chwilowo uczyniło go bardziej podatnym wobec żądań katolickich. Zwrot ten objawił się pod koniec r. 1862, kiedy rząd włoski, zatrzymawszy Garibaldiego, który podążał przeciw Rzymowi, zażądał od N-a zezwolenia na zajęcie tego miasta. Ulegając wpływom cesarzowej Eugienii, która przedstawiała mu niebezpieczeństwo zrażenia sobie większości katolickiej Ciała Prawodawczego w przededniu nowych wyborów, odmówił N. życzeniom rządu włoskiego (październik 1862).

Wyprawa meksykańska. Dowodem dalszym stanowiska pojednawczego N-a wobec Kościoła by-

Napoleon Ht.

-a

ło podjęcie wyprawy do Meksyku. Chciał on przez nią, uietylko pozyskać sobie przychylność kół katolickich we Francyi i Stolicy Apostolskiej samej, lecz także odwrócić uwagę kraju od coraz to ostrzejszych zawikłań wewnętrznych, przez nowe tryumfy oręża francuskiego na dalekim Zachodzie. Pod pozorem wymuszenia na rządzie meksykańskim wynagrodzeń dla kilku spekulantów francuskich, przedsięwziął N. wspólnie z Anglią i Hiszpanią kroki nieprzyjacielskie przeciw prezydentowi Juarezowi (ob.), aby potem, uzyskawszy pewny grunt pod stopami, obalić wol-nomyślną i antyklerykalną rzeczpospolitą, do czego podniecali wygnani z Meksyku przeciwnicy polityczni Juareza, a w miejsce jej stworzyć monarchię samowładną i katolicką, zawisłą od Francyi. Jakoż rzeczywiście, po pomyślnem uskutecznieniu części pierwszej zamysłu z pomocą Anglii i Hiszpanii, poprowadził N. dalsze działanie zaczepne na własną rękę, a doznawszy z początku porażki, wysłał na wiosnę r. 1863 siły znaczniejsze do Meksyku, którym powiodło się w czasie niedługim obalenie rządu prezydenta Juareza, poczem nastąpiła proklamacya cesarstwa Meksykańskiego, skoro arcyksiążę Maksymilian (ob.) przyjął ofiarowaną sobie koronę i w czerwcu r. 1864 przybił do brzegów Meksy

ku. Rząd N-a nie omieszkał wyciągnąć z tego reklamy odpowiedniej dla siebie, w rzeczywistości jednak wyprawa ta, wielce kosztowna i awanturnicza, przyczyniła się niemało do osłabienia sił i powagi cesarstwa na zewnątrz, co się przede wszystkiem odbiło na biegu sprawy polskiej, która równocześnie niemal zaprzątała przez pewien czas uwagę dyplomacyi europejskiej.

‘ Sprawa polska. Sprawa polska nie była N-i obca. Do wojny w r. 1831 gotów był czynnie i osobiście się wmieszać. Obecnie, jakkolwiek spraw Polski nie spuszczał z oka i choć wierny był trady-cyom napoleońskim, których spadkobiercą głosił się bez ustanku, okazywał jej tylko sympatye nieokreślone. Było w nich może wiele dobrych chęci, lesz więcej jeszcze frazesu i nadziei niewyraźnych. To, czego pragnął teoretyk i myśliciel, nie zawsze mógł spełnić polityk i władzca, który musiał liczyć się z interesem własnym i z układem stosunków międzynarodowych, europejskich, zwłaszcza, odkąd po wojnie krymskiej, nastąpiło zbliżenie się między Francyą a Rossyą. Ten zwrot w polityce francuskiej wpłynął rozstrzygająco na stosunek N-a do dążeń narodowych, polskich. W r. 1854 wyznawał jeszcze w poufnej rozmowie z małżonkiem królowej Wiktoryi, ks. Albertem sasko-koburskim—że dwa żywi pragnienia w polityce zagranicznej : wyswobodzenie Włoch i odbudowanie Polski. W czasie wojny krymskiej popierał utworzenie legionu polskiego, aby, obok sardyńskiej, wciągnąć i sprawę polską w zakres rozgrywających się wypadków. Jeszcze w r. 1857 próbował na zjeździe w Stuttgarcie poruszyć ją w rozmowie z cesarzem Aleksandrem II, który na to później z uburzeniem przed swem otoczeniem się skarżył. Obecnie zmienił najzupełniej swą taktykę. Działając w myśl swej zasady narodowości, która zwycięstwem włoskiem tak ogromne wrażenie sprawiła na umysłach patryotów polskich, pragnął tylko drogą wskazówek przyjacielskich i per-swazyj dyplomatycznych wymódz w Petersburgu ulgi pewne dla Polski i przestrzegał ks. Adama Cz artoryskiego (ob.) przed uciekaniem się do środków gwałtownych. Na tor tej polityki wszedł już w czasie kongresu paryskiego, kiedy na jego usiłowanie poruszenia urzędowego sprawy polskiej, odpowiedział przedstawiciel Rossyi, Orłów, groźbą, że w takim razie rząd jego ogłosi Królestwo Polskie jako kraj w r. 1831 podbity, wobec czego tracą moc obowiązującą traktaty wiedeńskie z r. 1815. — Usiłował N. raz jeszcze postawić sprawę polską na porządku dziennym zagadnień europejskich w czasie wojny włoskiej, kiedy za pomoc przeciwko Austryi ofiarował cesarzowi Aleksandrowi II Galicyę, w tej nadziei, że większe skupienie żywiołu polskiego pod berłem rossyjskiem łatwiej poprowadzi do uznania praw, a nawet do odbudowania Polski. Nie chciał jednak stawiać sprawy na ostrzu noża, skoro porozumienie z Rossyą cenniejszym było dla niego nabytkiem, niż wątpliwe i w każdym razie nie pewne korzyści, które mógłby wyciągnąć ze sprawy polskiej. W tern usposobieniu zaskoczyły go, szybko po sobie następujące wypadki warszawskie, wprawiając go w kłopoty niepożądane, zajął też wobec nich od razu stanowisko odporne. „ Moniteur” urzędowy przestrzegał wtedy Polaków, że cesarz nie myśli podtrzymywać nadziei, których spełnić nie może, a konsul gieneraluy francuski w Warszawie otrzymał wskazówki w podobnym duchu skreślone. Nie zaniechał jednak N. robić równocześnie w Petersburgu przedstawień na korzyść spełnienia życzeń polskich. Ale wnet uniósł go prąd sympatyj polskich w społeczeństwie francuskiem, które znalazły wybitny wyraz w obradach Ciała Prawodawczego i w głosach prasy niezawisłej; zresztą nęciła też N-a nadzieja ponownego odegrania roli arbitra losów Europy, która sprzymierzona pod jego przywództwem miała się ująć za prawami Polski. Popularność sprawy polskiej, wyrzekł w mowie tronowej d. 5 listopada r. 1863, skłania go do porzucenia jednego z najponętniejszych dla Francyi przymierzy na lądzie stałym, aby podnieść głos w obronie praw Polski. Sprawy tej jeduak nie może Francya załatwić bez pomocy państw pozostałych Europy, dlatego musi ją poddać do osądzenia trybunałowi europejskiemu, ogólnemu. Nadeszła bowiem chwila, aby na nowych podwalinach oprzeć gmach, nadszarpnięty wpływem czasu i burzony powoli przez rewolucye kolejne. „Traktaty z r. 1815 straciły moc obowiązującą, i wszędzie

je naruszono. Złamano je w örecyi, Belgii,

najbliższych. Umowa ta przyczyniła się na razie do polepszenia stosunków francusko - włoskich, lecz później pociągnęła za sobą tak zgubne dla N-a ich oziębienie. Sprawiła także cesarstwu kłopoty niepospolite w polityce wewnętrznej, bo zraziła do niego stanowczo żywioły katolickie, a ciężkie położenie rządu pomnożył jeszcze niepomyślny obrót rzeczy w Meksyku. Żywioły republikańskie stawiły tam bowiem zacięty opór najazdowi francuskiemu, zwłaszcza, gdy uzyskały poparcie Stanów Zjednoczonych, które działając w myśl doktryny Monroëgo (ob.), zażądały od Francyi opuszczenia Meksyku (grudzień 1865). Chcąc uniknąć groźnego wmieszania się Stanów Zjednoczonych, zgodził się N. na ten uwłaszczający jego powadze krok i już w pierwszych miesiącach r. 1866, jął zwolna opuszczać kraj zajęty, zbyt powolnie jednak, aby mógł w porę zająć postawę stanowczą wobec nowrego zatargu między Austryą, a przymierzem prusko-włoskiem. Przez niepojętą lekkomyślność ułatwił sam N. przyjście do skutku tego przymierza, znęcony z jednej strony obietnicami podstępnemi Bismarcka (ob.), odnoszą-cemi się do możliwego uzyskania Belgii, lub sprostowania granic francuskich nad Renem, z drugiej zaś strony działał w tem przekonaniu, że na przypadek wojny wzmocni się dostatecznie, by narzucić grozą wmieszania się francuskiego wolę swą stronom wojującym. Jednakże szybki tok wypadków, zakończony pogromem Austryi pod Sadową (d. 3 lipca r. 1866), niemoc wojskowa Francyi i równoczesna choroba N-a samego—wszystko to zniewoliło Francyę do bezczynności przymusowej w czasie, gdy prędkie i sprężyste działanie było rzeczą nieodzowną. Z tej przyczyny musiał N. znieść spokojnie wzrost potęgi pruskiej i wcielenie Wenecyi do królestwa Włoskiego, a wyrzec się nabytków nad Renem, których domagała się opinia kraju. Nawet na wcielenie do Francyi Luksemburga nie chciały Prusy zezwolić. Równocześnie dobiegła kresu wyprawa meksykańska, nietylko przez powrót ostatnich oddziałów wojsk francuskich do ojczyzny, lecz także przez krwawy odwet republikanów, którzy rozstrzelali pojmanego w niewolę cesarza Maksymiliana (d. 19 czerwca r. 1867).

Stosunki wewnętrzne we Francyi (VEmpire libéral). Równomiernie z upadkiem powagi cesarstwa za granicą, postępowało osłabienie jego znaczenia i siły nawewnątrz. Ostatnia próba załagodzenia opozycyi klerykalnej przez poskromienie widoków włoskich na Rzym, nie wywarła skutku pożądanego, co się objawiło w czasie wyborów (r. 1863) do Ciała Prawodawczego, do którego połączona opozycya republikańsko-zacho-wawcza, weszła we wzmożonej liczbie, mając

Francyi, Włoszech i nad Dunajem; Niemcy dążą do ich zmiany, Anglia zmieniła je wspaniałomyślnie przez ustąpienie wysp Jońskich, a Ros-sya zerwała z niemi w Waiszawie”. — Dlatego zaprosił do Paryża monarchów europejskich na kongres, który, jako najwyższy sąd, ma się zająć wprowadzeniem nowego porządku rzeczy, a jest to „wezwanie, którego wszyscy posłuchają, bo odmowa nasuwałaby podejrzenie o jakieś plany tajemne, które się światła dziennego obawiają”. Rzecz ta jednak nie poszła tak łatwo, jak sobie tego życzył N. Oświadczenie jego, że traktaty z r. 1815 straciły moc obowiązującą, nie podobało się równie mocarstwom, jak i pogróżka, tkwiąca w słowach ostatnich mowy tronowej. Wprawdzie gabinet angielski, który z chęcią widział naprężenie stosunków francu-sko-rossyjskich, nie szczędził dowodów sympa-tyi dla Polski i w porozumieniu z Francyą chciał dla niej uzyskać od Rossyi daleko idące reformy i ulgi, jak amnestyę powszechną, reprezen-tacyę narodową na podstawie zbowiązań z r.

1815, administracyę własną, narodową z językiem urzędowym polskim, nieograniczoną wolność sumienia i zaprowadzenie sposobu prawnego poboru rekruta — lecz stanowisko takie zupełnie straciło na swem znaczeniu wobec oświadczenia Palmers tona (ob.), że Anglia w żadnym razie nie przekroczy granic nacisku moralnego. Również i Austrya zgadzała się na te projekty, lecz, podobnie jako i Anglia, nie myślała o ich poparciu poważnem. A gdy Prusy zawarły z Rossyą umowę z d. 8 lutogo, co do ścigania powstańców polskich w granicach państwa swego, mogła się Rossya stanowczo oprzeć spełnieniu żądań N-a i wręcz odmówić państwom podpisanym na traktatach wiedeńskich prawa mieszania się „w jej sprawy wewnętrzne”. Wobec tego ujrzał się N. zmuszonym do porzucenia zamiarów swych Polski dotyczących i d. 18 kwietnia r. 1864, polecił za pośrednictwem ks.

Władysława Czartoryskiego, zaniechanie powstania. Taki koniec sprawy polskiej był klęską dotkliwą dla polity ki cesarstwa, bo zniszczył na razie wszelką możność porozumienia się z Rossyą, pogorszył i obniżył jego stanowisko międzynarodowe i wykazał na jak kruchych podstawach spoczywała jego siła, wplątana niebezpiecznie w awanturze meksykańskiej.

Upadek znaczenia N-a w Europie. Wystąpiło to dowodnie na jaw w chwili, gdy N., krzyżując, przez zemstę za porażkę polską, zamysły Anglii, zezwolił na zabór Szlezwigu i Holsztynu przez połączone siły austryacko-pruskie (r.

1863—1864). Widząc się odtąd osamotnionym zupełnie, zwrócił się ponownie do Włoch i, podejmując przerwane w r. 1862 rokowania, doprowadził d. 15 września r. 1864 do skutku na swe usługi najpierwsze talenty krasomówcze umowę, na której podstawie zobowiązywał się Francyi. Tak już groźna poprzednio „grupa do opuszczenia Rzymu najdalej w ciągu dwu lat Pięciu” liczyła obecnie 35 członków, którzy mi-

mo szalonego nacisku rządu i wszelkiego rodzaju sztuczek wyborczych, zdołali uzyskać razem 2 miliony głosów. Zaniepokojony takim zwrotem opinii N. okazał się skłonnym do poczynię nia Izbie ustępstw pewnych w duchu liberalnym. Usunął przedewszystkiem z ministerstwa spraw wewnętrznych Persignyego (ob), skompromitowanego zbytnią gorliwością, okazaną w cza sie wyborów ostatnich do Ciała Prawodawczego, a tekę ministra oświaty oddał liberalnemu Dumy, który w latach najbliższych przeprowadził częściowe zdemokratyzowanie nauki z dążeniem Kościołowi nieprzychylnym, powierzył wreszcie obronę i reprezentacyę rządu przed obu Izbami ministrowi stanu, którym—po śmierci B i 11 a u t a—został Rouher (ob.), jeden z weteranów zamachu stanu z d. 2 grudnia. Były to jednak ustępstwa pozorne, które w niczem nie naruszały istotnie zasady rządów osobistych cesarza, nie zadowoliły więc ani stronnictwa demokratycznego, ani zwolenników systemu rządów parlamentarnych, którzy kupili się wokół Thier-s a, domagającego się przyznania „swobód koniecznych”, lecz cesarz jednak tern mniej był usposobiony do ustępstw tego rodzaju, gdy udało mu się w tym czasie, wskutek wpływów korupcyjnych Mornyego, pozyskać dla rządu Emila O 11 i-viera (ob.), który, porzucając republikańską „grupę Pięciu”, gotów był pojednać się z ceza ryzmem, pod warunkiem reform w duchu demokratycznym i liberalnym (1864 — 1865). Na stronę jego przechylał się cesarz tem więcej, im bardziej zaostrzał się stosunek jego do stronnictw katolickich. Już od r. 1859 stały one w opozycyi do rządu, a umowa z Włochami z d. 15 września r. 1864, popchnęła je do walki otwartej, tem zaciętszej, że Kurya rzymska udzieliła jej poparcia silnego w encyklikach „Quanta cura i Syllabus” (d. 8 grudnia r. 1864). Zorganizowany przez biskupów francuskich opór, był tak silny, że cesarz stał wobec niego zupełnie bezradny; nie chciał jednakże zrywać stanowczo z dawnymi poplecznikami swemi, lecz pragnął równocześnie pozyskać także zaufanie żywiołów wolnomyślnych, które, jako opozycya konstytucyjna pod przywództwem O 11 i vier a, coraz silniejsze zajmowały w Ciele Prawodawczem stanowisko wobec chwiejącej się i słabnącej w energii większości rządowej. Stąd polityka N-a przybrała bieg wielce niepewny i bezładny, nie przechylaiąc się stale na żadną stronę, lecz lawirując między dwoma sprzecznymi ze sobą prądami i robiąc im, to znów cofając poczynione ustępstwa, w miarę interesu chwili, a postępowanie takie wzmogło niebezpieczeństwo położenia i przyśpieszyło upadek cesarstwa. W ciągu sesyi w r. 1866 utworzyło się w Ciele Prawodawczem t. zw. „stronnictwo trzecie” z Olli-vierem na czele, które przy debacie adresowej ustaliło swój program reform liberalnych pod egidą cesarstwa (wniosek 45). Odpowiedzią rzą

du na to była uchwała senatu (z d. 4 lipca), który zastrzegał dla siebie prawo wyłączne rozpraw nad zmianą konstytucyi. Był to znowu krok wstecz, wywołany wpływami przerażonego stronnictwa bonapartystów, którzy za pośrednictwem ministra stanu Rouhera zdołali na krótki czas, bo na sześć miesięcy zaledwie, powstrzymać N-a na drodze ustępstw dla opozycyi wol-nomyślnej. Albowiem już z początkiem r. 1867 zmienia cesarz taktykę dotychczasową. Dekret z d. 19 stycznia rozszerza kompetencyę obu Izb, przez przyznanie im prawa stosowania interpel-lacyi do rządu, przy czem znosi prawo adresu; przywraca też pozornie odpowiedzialność ministrów, pozwalając im występować wobec obu Izb na umyślny rozkaz cesarza. Towarzyszący dekretowi temu list do ministra stanu, zapowiada równocześnie ulgi na rzecz prasy i prawa zgromadzeń. Zdawało się, że tryumf Ollivie-r a nie ulegał już wątpliwości. Lecz Mamelu-cy (tak zwano zwolenników krańcowych cesarstwa), zdołali jeszcze po raz wtóry zwichnąć zamierzone przez cesarza reformy. Najwpływow-szy ich przedstawiciel, tak zw. wice-cesarz, minister stanu Rouher, umiał tak dalece ujarzmić chwiejny umysł cesarza, że zapowiedziane reformy doznały tylko urzeczywistnienia połowicznego. Uszczupliła je przedewszystkiem u-chwała Senatu z d. 12 marca, na której mocy czynność ustawodawczą podzielono między Senat a Ciało Prawodawcze; zapowiedziane ulgi prasowe i prawo zgromadzeń pozostały na papierze, nie poddano ich nawet roztrząsaniom parlamentarnym. Zrażony tern O lii vier występuje z gwałtowną mową przeciwko Rouherowi, którego nazywa złym duchem cesarstwa i Fran-cyi. N. odpowiada na to nazajutrz bardzo łaskawym listem do Rouhera i przyznaniem mu wielkiego Krzyża Legii honorowej, jako nagrody „za niesłuszne uapaści, których stał się przedmiotem” (d. 12 lipca r. 1867). Lecz znów po roku następuje zmiana prądu, przez wprowadzenie w życie zapowiedzianych ulg prasowych i prawa zgromadzeń (maj i czerwiec r. 1868), stara się więc N. zbliżyć ponownie do stronnictwa wolnomyślnego. Ulgi te jednak zbyt były ograniczone i zbyt późne, by mogły się przyczynić do uspokojenia umysłów. Stronnictwo republikańskie, coraz to silniejsze, oparte na robotnikach i mieszczaństwie pracującem, występuje z gwałtownością wzrastającą przeciwko rządowi, nie szczędząc nawet osoby cesarza. N. stara się wprawdzie ruchowi temu przeciwdziałać przez wpływ prasy, stojącej na jego usługach i sam nawet chwyta za pióro, lecz spotyka się tylko z lekceważeniem lub obojętnością. Wybory w maju r. 1869 wykazują dosadnie zupełne bankructwo systemu rządowego. Podczas gdy na kandydatów urzędowych padło ogółem 4 636 713 głosów, opozy-cya zebrała ich 3 266 366: dla rządu, który rozporządzał pełnią władzy administracyjnej i ueie-kał się do wszelkiego rodzaju nadużyć i sztuczek wyborczych, była to klęska oczywista. W nc-wem Ciele Prawodawczem liczy opozycya teraz 90 mandatów, „stronnictwo trzecie”, wzmożone do liczby 115, występuje natychmiast po otwarciu sesyi (czerwiec) z żądaniem przeprowadzenia zmian konstytucyi daleko idących, liberalnych. Pierwszem ustępstwem cesarza jest dekret z d. 12 lipca, rozszerzający kompetencyę Ciała Prawodawczego w kierunku regulowania spraw wewnętrznych Izby i przedsiębrania zmian w układach handlowych. Uchwała Senatu z d. 8 września potwierdza te zmiany, jak również zwinięcie ministeryum stanu, skutkiem czego Rouher otrzymuje dymisyę i usuwa się na stanowisko prezydenta Senatu. Cesarz jednak nie jest jeszcze zupełnie zdecydowany na wybór nowej drogi. Jego skłonności są jeszcze zawsze po stronie „Mameluków”, którzy mają za sobą coraz silniejszy wpływ cesarzowej.—W miarę jak podupadała sprężystość fizyczna i moralna N-a, Rouher, mimo pozornej niełaski, zawsze rozporządza jeszcze wpływami wielkiemi w Tuile-ryach, gdzie chętnie kierują się jego radą. Zwyciężył ostatecznie ruch opozycyjny i utwierdził N-a w zamiarze dokonania zmian gruntownych w konstytucyi, a to w duchu liberalnym. Przeprowadzenie ich powierzył Ollivierowi, który d. 2 stycznia r. 1870 utworzył gabinet nowy. Ministeryum to musiało jednak zwalczać trudności coraz liczniej piętrzące się, które pomnożyło zajście ks. Piotra Bonapartego (zabójstwo dziennikarza Noir a) i aresztowanie republikańskiego dziennikarza Rocheforta (ob.), skutkiem czego Paryż o mało się do rewolucyi nie zerwał. N. złamany na ciele i na duszy robi ostatni wysiłek, by zapanować nad wzmagającym się duchem rewolucyjnym. W tym celu poleca Senatowi wypracowanie nowej konstytucyi, opartej na podstawach wolnomysluiejszych. Za tą nową konstytucyą oświadczyło się w głosowaniu powszechnem z 3 580 000 osób. Tryumf ten, będący w przeważnej części wynikiem nacisku rządowego, przyczynił się pozornie do wzmocnienia cesarstwa, choć w rzeczywistości przyszłość najbliższa niosła ze sobą jego zagładę.

Upadek N-a. Ażeby jednak do końca doprowadzić dzieło utwierdzenia dynastyi, koniecznym był środek, do którego już niejednokrotnie i skutecznie uciekał się N. — wojna, a opinia kraju jednogłośnie wskazywała przeciwko komu skierować ją należy. Wzrost potęgi pruskiej od r. 1866 i upokorzenia, których od Prus doznało cesarstwo, budziły słuszny niepokój we Francyi. Jakkolwiek N. zdawał sobie z tego sprawę, iż kraj nie jest w stanie pogotowia zbrojnego, to jednak, pod wpłjwem życzeń cesarzowej, przechylił się ostatecznie na stronę wojny i w tym celu rozpoczął żywe zabiegi dyplomatyczne, dla pozyskania sprzymierzeńców. Ale tu pomściły się na nim błędy jego polityki włoskiej. Au-strya pałająca żądzą odwetu za klęskę z pod Sadowy, ofiarowała już w r. 1867 N-wi przymierze przeciwko Prusom, pod warunkiem, że przystąpią do niego Włochy. Te zaś czyniły swą pomoc zawisłą od opuszczenia stanowczego przez załogę francuską Rzymu, który N., opuściwszy go d. 11 grudnia r. 1866, obsadził powtórnie d. 30 października r. 1867, zadawszy przedtem ochotnikom Garibaldiego (ob.) klęskę pod Menton ą. I teraz, mimo naprężonego stosunku ze Stolicą Apostolską nie chciał się N. zgodzić na ten warunek pomocy włoskiej. W przededniu tedy wojny stała Francya zupełnie osamotniona, z wojskiem uzbrójonem niedostatecznie, nie uleczona jeszcze z klęsk zadanych jej przez wyprawę meksykańską, z nieosobliwie wykształconym sztabem oficerskim, z chaotycznym systemem mobllizacyi i koncentracyi, oraz z in-tendenturą niedołężną. Ten rozpaczliwy stan rzeczy tłómaczy się odrętwieniem moralnem i fizycznem w które — od pewnego czasu — zapadł był N., ulegając skutkiem tego biernie zapalczywości wojennej otoczenia swego, które, z powodu kandydatury Hohenzollerna na tron hiszpański, chciało koniecznie wywołać wojnę z Prusami. Myśl tę pochwycił w lot Bismarck i znanem fałszerstwem depeszy Emskiej pociągnął Francyę do wypowiedzenia wojny w d. 15 lipca r. 1870, W kilka dni później wyprawił się N., wraz z 14-letnim synem, osobiście do armii czynnej, nie zpuszczając z oka rokowań dyplomatycznych z Włochami, którym wszakże — mimo wycofania załogi swej z Rzymu, na zajęcie go zezwolić nie chciał. W ten sposób układy w sprawie sprzymierza przewlekły się niepotrzebnie, a klęska pod Reichshofen uniemożliwiła jego zawarcie. Po tych niepowodzeniach i zamknięciu armii Bazainea w Me-tzu, chciał cesarz cofnąć się pod Paryż, aby, zebrawszy w tern miejscu wszystkie siły swe zbrojne, osłonić stolicę. Lecz odwiodły go od tego zamiaru namowy cesarzowej, która utrzymywała, iż odwrót wojsk będzie hasłem do wybuchu rewolucyi w Paryżu. Ulegając więc raczej powodom politycznym, niżeli strategicznym, zgodził się N. na zgubny ruch ku wschodowi, zakończony Sedanem i niewolą (d. 1 i 2 września r. 1870). (por. Francusko - Pruska wojna). Podczas gdy cesarzowa Eugienia, porzuciwszy regencyę, uszła d. 4 września przed Re-wolucyą paryską, N., jako jeniec pruski osadzony został w Wilhelmshöhe (w pobliżu Kas-selu), gdzie przebywał przez cały czas dalszy wojny i układów pokojowych, które potwierdziły jego detronizacyę rzeczywistą. W zasadzie ogłosiło ją już Zgromadzenie narodowe, obradujące w Bordeaux (d. 1 marca r. 1871).—Odzyskawszy wolność, zaprotestował N. z Chiselhurst (d. 6 marca) przeciwko temu aktowi i nie porzucając propagandy bonapartystowskiej we Francyi, u-czestniczył w niej sam czynnie, ogłaszając od zasu do czasu pisma bezimienne, w których bronił swej polityki i całą winę klęsk ostatnich zwalał na swych ministrów, którzy przez oszukańcze wystawienie stanu sił zbrojnych mieli go jakoby w błąd wprowadzić. Zabiegi te jednak nie trwały długo; pod koniec r. 1872 zaczął N. coraz niebezpieczniej zapadać na zdrowiu; aż wkoń-cu musiał się poddać operacyi kamienia, która sprowadziła śmierć jego w dniu 9 stycznia roku 1873.

Osobistość N-a. W zewnętrznym swym wyglądzie nie przypominał N. III w niczem tego, co w wyobraźni ogółu utarto się jako typ familijny napoleoński. Przysadkowaty, a w wieku późniejszym otyły, był wielce w ruchach swych powolny i flegmatyczny. Twarz nie odznaczała się urodą, ani wyrazem, oczy jeno znamionowały w nim osobistość wcale nie powszednią. Ociężały nieco w stosunkach towarzyskich, posiadał mimo to w wysokim stopniu dar ujmowania sobie ludzi. Najlepszym dowodem tego, jest wrażenie wywarte w r. 1855 podczas wizyty londyńskiej na królowę W i k t o r y ę (ob.), która wtedy wpisała do pamiętnika swego, że trudno po bliższem poznaniu nie pokochać N-a i nie podziwiać go, tak dalece umie sobie jednać zaufanie i przekonanie o dobroci swej. — Jako mówca odznaczył się N. wymową spokojną i jasną, acz nieco powolną; nikt też lepiej od niego nie umiał się przysłuchiwać innym. Zdolności posiadał niepowszednie, również i wykształcenie gruntowne i rozległe, tak w zakresie nauk klasycznych, jak z matematyki, fizyki, a szczególnie z mechaniki. — Literaturze oddawał się z zamiłowaniem, a o talencie świadczy chlubnie jego działalność publicystyczna, z którą nie rozstawał się nawet na tronie. W czasie cesarstwa wyszło z pod pióra jego wiele artykułów dziennikarskich i większych rozpraw politycznych; prócz tego kreślił jeszcze szkice do romansów, które służyć miały przedewszystkiem jego celom politycznym. Z dążeniem tern samem pracował też przez szereg lat nad żywotem Cezara, w którym sam występował, niby jako drugi Octavianus Augustus, mający, po czasach przewrotów i wojen, utwierdzić panowanie pokoju trwałego. Lecz i badaniom ścisłym w zakresie historyi, wojskowości i archeologii oddawał się z zapałem; czasami wiódł żywot zamknięty uczonego i zacietrzewieniem swem zawodowem wprawiał w rozpacz ministrów i polityków, najbliżej stykających się z nim. Nie dziw też, że pielęgnowanie literatury i umiejętności ścisłych nie było w oczach jego tylko zewnętrznością błyskotliwą w szeregu obowiązków monarchy, lecz potrzebą rzeczywistą. Był w pełnem słowa tego znaczeniu osobistością niepospolitą.—Cechą główną charakteru jego, obok flegmy nadzwyczajnej, hollenderskiej, (jak ją zwali jego przeciwnicy, podający w wątpliwość prawość pochodzenia cesarza), był upór spokojny i niezłomny, połączony ze skrytością, która niejednokrotnie wprowadzała w błąd nawet otoczenie jego najbliższe. Euergia jego wytrwała, choć niewidoczna, odznaczała się cierpliwością niezwykłą. Plany, które już oddawua dojrzały, umiał odkładać spokojuie w razie nieprzewidzianych przeszkód, lecz celu nie spuszczał z oka nigdy i dążył do niego wytrwale, kilkoma czasem drogami naraz, pozostawiając okolicznościom ostateczne ich spełnienie. Już dla tych przymiotów charakteru swego był przeciwnikiem niebezpiecznym i niełatwym do pokonania, a pierwszym tryumfem u progu działalności jego politycznej było to, że na przymiotaah tych nie poznano się i lekceważono osobę jego. Tkwił obok tego w charakterze jego zasób spory chwiej-ności, która sprawiała, że cesarz poddawał się czasami biernie wpływom zewnętrznym, aby po chwilowej uległości zerwać się nagle do działań i postanowień nieprzewidzianych zgoła. Po matce Hortensyi i babce Józefinie odziedziczył skłonność do przesądów zabobonnych. I tu znowu występuje na jaw jedna z jaskrawych nierówności tego charakteru, tak roztropnego i flegmatycznego. N. był fatalistą. Otrzymawszy za młodu niegdyś wróżbę, że czeka go więzienie, później tron cesarski, wreszcie koniec gwałtowny, uwierzył święcie, skoro spełniła się część pierwsza przepowiedni, w sprawdzenie się i drugiej, a gdy to nastąpiło rzeczywiście, przekonany był, że trzecia część również koniecznie spełnić się musi. Usposobienie to ujawniło się dosadnie w czasie wojny pruskiej. Szedł na nią, poddając się doli spokojnie, z niewiarą w swą dobrą gwiazdę, przekonany, że wiedzie go teraz równie szybko do zagłady, jak przed 20 laty przyświecała mu w drodze do korony.—Klątwą polityki jego były środki, którym wyniesienie swe zawdzięczał, jego przeszłość spiskowca i re-wolucyonizra pretendenta. Ciążyła na nim prze-dewszystkiem wina zamachu stanu. Skutkiem tego musiał koniecznie system jego rządowy strawić się i upaść w ciągłej walce między despotyzmem osobistym, a zasadą wszechwładzy ludu. Stąd też upadek jego był tak tragiczny, bo spotkał się we Francyi jedynie z szyderstwem i z zadowoleniem nienawiści ogólnej.—Siła wpływów i popularność N-a za granicą, były następstwem szybkich jego z początku na każdem polu powodzeń, co zwykle przemawia potężnie do wyobraźni ogółu; dalej zagadkowości, którą umiał otaczać swe zamiary i czyny, w końcu i tego, że zdołał umiejętnie wpleść w politykę swą i w rządy pierwiastek uczuć ogólno - ludzkich, oraz dążeń demokratycznych i postępowych. Urok jego na zewnątrz, ustaliło przedewszystkiem postawienie i skuteczne poparcie zasady narodowości. Ma więc za sobą wiele słuszności wypowiedziane o nim niegdyś zdanie, że gdy Napoleon I podzielił Europę całą na departamenty francuskie administracyjne, on ją podzielił na moralne.

Italien” (1890); Chuquet 1870— 1871” (1901).

Dzieła N-a III wyszły w wydaniu zbiorowem p. n. „Oeuvres de N. III” (Paryż 1854—1859 5 tomów), prócz tego pisma jego drobniejsze ukazały się w wydaniach osobnych, jak „Politique de la France en Algérie” (Paryż 1865); „Carte de la situation politique en Europe” (tamże 1868); „Titres de la dynastie Napoléonienne” (tamże 1868); „Progrès de la France sous le gouvernement impérial” (tamże 1869); „Forces militaires de la France” (tamże 1872). Dziełem jego największem jest „Histoire de Jules César” (Paryż 1865 — 1866 2 tomy). Po jego śmierci ogłoszono „Oeuvres posthumes, autographes inédits de N. III en exil” (Paryż i Londyn 1873). — Por. Thirria „N. III avaut l’Empire” (1895); de la Gorce „Histoire de la II-e republique française” (1887) i „Histoire du second Empire” (1894 — 96); Emile Ollivier „L’Empire libéral” (1895 — 1902); Debidour „Histoire diplomatique de l’Europe depuis l’ouverture du Congrès de Vienne jusqu’à la clôture du Congrès de Berlin” (1895); Klaczko „Etudes sur la diplomatie”; Koźmian „Rzecz o roku 1863” (1895); Sy b ei „Begründung des deutschen Reiches” (1889); Bulle „Geschichte des zweiten Kaiserreiches und des königreiches

„La guerre de

Z. T-ski.

Napoleon, Józef Karol Paweł Bonaparte, książę, przezwany przez paryżan Plon-PI on (* dn. 9 października r. 1822 w Tryeście — f d. 18 marca r. 1891 w Rzymie), syn króla Westfalii, Hieronima Bona-partego i Katarzyny, księżniczki Wirtem-berskiej. W r. 1836 wstąpił do szkoły wojskowej wirtemberskiej w Ludwigsburgu, opuścił jednak służbę wojskową w r. 1840 i wyruszył w podróż dłuższą po Niemczech, Anglii i Hiszpanii. Podczas pobytu w Paryżu w r. 1845 zawiązał stosunki z opozycyą demokratyczną; rząd ówczesny kazał mu wtedy opuścić Francyę. W r. 1847 pozwolono mu i ojcu jego wrócić do Francyi. Był w Paryżu podczas wybuchu rewolucyi lutowej (r. 1848); wybrano go z Korsyki do Zgromadzenia ustawodawczego, gdzie zwrócił na siebie uwagę mowami demokratycznemi i republikańskiemi. Pracował też usilnie nad wybraniem brata swego stryjecznego, późniejszego Napoleona III. na prezydenta rzeczypospolitej. W marcu r. 1849 mianowano go posłem rzeczypospolitej francuskiej w Madrycie. Podczas podróży do Hiszpanii miał w Bordeaux mowę, w której zwalczał politykę rządu, jako reakcyjną. Gdy dostał za to naganę, opuścił urząd swój bez pozwolenia, wskutek czego dano mu dymisyę. Pomimo to jednak nie sprzeniewierzył się interesom rodziny i utrzymywał stosunki dobre z prezydentem. Po ogłoszeniu cesarstwa otrzymał tytuł książęcy, przez kilka lat następnych był domniemanym następcą tronu. W r. 1853 mianowano go gienerałem dywizyi; w r. 1854 wysłano go do Krymu, skąd po kilku miesiącach wrócił. W r. 1855 został dyrektorem głównym wystawy przemysłowej, w r. 1858 ministrem w nowo - utworzonym wydziale Algieru i kolonii. W r. 1857 ożenił się z księżniczką Klotyldą (* r. 1843), córką Wiktora Emanuela II, króla Sarzyńskiego. Podczas wojny włoskiej dowodził V korpusem wojsk francuskich, zajmujących Toskauię. Od r. 1864 był członkiem Rady tajnej, przewodniczącym w komisyi wystawy powszechnej. W r. 1865, przy odsłonięciu pomnika Napoleona I, w Ajaccio miał mowę, w której wyłożył program polityki liberalnej. Cesarz wyraził mu z tej przyczyny niezadowolenie; N. podał się wskutek tego do dymisyi i dopiero w roku następnym pogodził się z Napoleonem. Używany był potem kilkakrotnie do misyj dyplomatycznych, miedzy innemi, do Włoch i Prus (r. 1869), które miał wybadać w sprawie zamierzonej aneksyi Belgii. W lipcu r. 1870 wyjechał do Florencyi, aby skłonić teścia swego do przymierza z Francyą. Podczas wojny r. 1870/71 mieszkał we Włoszech. W październiku r. 1872 wrócił do Francyi, Thiers (ob.) go jednak po kilku dniach wydalił. W maju r. 1876 Ajaccio wybrało go do Izby poselskiej; zasiadł w niej po lewicy. Podczas nowych wyborów (r. 1877) pokonał go Haussmann (ob.).—Po śmierci księcia cesarskiego, syna Napoleona III, N. stał się głową domu Bonapartów. Z początku trzymał się ostrożnie zdała, głosząc, że uznaje rzeczpospolitą. Po śmierci Gambetty (ob.) wszakże wydał d. 16 stycznia r. 1883 manifest, w którym oskarżał rząd republikański o rozmaite grzechy i uwięziono go za to, w trzy tygodnie później jednak wypuszczono znów na wolność. W r. 1884 ogłosił protest przeciwko zwołaniu kongresu, który miał postanowić częściową re-wizyę konstytucyi i żądał zwołania Zgromadzenia ustawodawczego. W tym samym roku poróżnił się z synem Wiktorem; którego odłam zachowawczy Bonapartystów uznał za preteu-denta. Po ogłoszeniu dekretu, skazującego na wygnanie książęta z rodzin dawniej we Francyi panują^ch, wyjechał do Gienewy Nadzieja, którą pokładał w bulanżyzmie (ob. Boulanger) zawiodła, w r. 1890 bowiem strounictwo to poniosło klęskę, a gienerał Boulanger zrzekł się kierownictwa. — Na kilka lat przed śmiercią N. napisał książkę „Napoléon et ses détracteurs” (Paryż 1887), wymierzoną głównie przeciwko Taineowi (ob.). Miał troje dzieci: Napoleona Wiktora Hieronima Fryderyka (ob.), Napoleona Ludwika Józefa Hieronima (* r. 1864), obecnie gienerała-majora w służhie rossyjskiej, i Maryę Letycyę Eugenię Katarzynę Adelaidę (* r, 1866), od r. 1888 małżonkę zmarłego w r. 1890 księcia A osty, królewicza włoskiego.

Napoleon Eugieniusz Ludwik Jan Józef, książę, jedyny syn cesarza Napoleona 111

Napoli, nazwa włoska Neapolu (ob.).

Napoli di Malvasia, nazwa dawna, włoska miasta południowo-greckiego Monemvasia (ob.). Napoli di Romania ob. Nauplia.

Napolne gospodarstwo w leśnictwie oznacza hodowlę drzew, pojedynczo lub w szpalerach rosnących, wśród pól i łąk; użytkowanie z takich drzew polega na ich ogławianiu i podkrzesywa-niu dla pozyskania materyału opałowego. Do tego celu nadają się wyłącznie drzewa liściaste, szybko rosnące, jak różne odmiany topoli, olsze,

St. Rew.

Napolski, herb polski. Na tarczy w polu czerwonem podkowa srebrna, ocelami na dół, przeszyta strzałą w prawo ukosem do góry. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra stru sie, białe między czerwonemi. Labry czerwone,

i cesarzowej Eugienii, zwany pieszczotliwie „Prince Loulou” (* d. 16 marca r. 1856 w Paryżu— f d. 1 czerwca r. 1879 w Afryce południowej). Odebrał wychowanie staranne; po wybuchu wojny w r. 1870 wyjechał wraz z ojcem do wojska i uczestniczył w potyczce pod Saarbrücken. Po pierwszych klęskach Francuzów udał się z cesarzem do Châlons; stamtąd wysłano go przez Belgię do Anglii, gdzie spotkał się z matką, która po upadku cesarstwa opuściła była Paryż. W r. 1872 wstąpił do akademii wojskowej w Woolwich. Po śmierci ojca przy- wierzby i t. d. brał tytuł hrabiego de Pierrefonds; gdy doszedł do pełnoletności (1874), stronnictwo Bo-napartystów ogłosiło go uroczyście za głowę swoją, pod imieniem Napoleona IV.—Aby zwrócić na siebie uwagę Francyi przez czyny wojenne, postanowił przyłączyć się do wyprawy angielskiej przeciwko Żulom. W lutym r. 1879 odpłynął do Natalu. Dnia 1 czerwca, podczas rekonesansu, napadnięty z nienacka przez Zulów, poległ, przebity 17 ich sagajami. Ciało jego przewieziono do Auglii i pochowano w kaplicy w Chi j selhurst; w r. 1887 przeniesiono je wraz ze ! zwłokami ojca do mauzoleum w Farnborough. |

W r. 1883 odsłonięty został pomnik jego w Woolwich. — Por. Barlee „Life of Napoleon Prince imperial of France“ (Londyn 1880);

Hérisson „Le Prince impérial“ (Paryż 1890).

Napoleon Wiktor Hieronim Fryderyk, książę, syn księcia Napoleona, wnuk króla Hieronima Westfalskiego (* d. 18 lipca r. 1862 w Paryżu). Zmarły w r. 1878 książę Ludwik Napoleon, syn Napoleona III, wyznaczył go w tastamencie swym dziedzicem praw napoleońskich; Bonapartyści wszakże uznali ojca jego za pretendenta. N. nie chciał jednak pozostawać długo na stanowisku podrzędnem, na którem go ojciec trzymał; w r. 1884 poróżnił się z nim, a zachowawczy odłam stronnictwa, z Granierem de; siecki; Ostrowski; Siebmach er 111,2 327. Cassagnac (ob.) na czele, zapretendentagouznał. Napolski Piotr (1-a połowa XVII w.), wier-Po ogłoszeniu dekretu banicyjnego (r. 1886) za- szopis rodem z Białej, magister nauk wyzwolo-mieszkał w Brukselli. Od śmierci ojca (d. 18 nych i filozofii w Akademi Krakowskiej, miał marca r. 1891) jest jedynym pretendentem do zacne myśli i dążenia, chcąc podnieść ducha ry-tronu cesarskiego z domu Bonaparte, dotąd cerskiego wśród zadomowionej szlachty, lecz ta-jednakże nie okazał gorliwości wielkiej w za- lentu nie posiadał. Drukiem ogłosił: „Krwawy biegach do osiągnięcia go i wogóle nie odzna- Mars narodu sarmackiego, bitwy królewicza Włączył się niczem.    dysława z sułtanem Osmanem i Żółkiew-

Napoléon- Vendée, także Napléonville, skiego klęska pod Cecorą” (1620, wyd. 2-e nazwa dawna miasta franc. La-Roche-sur- 1628); „Perspektywa albo wizerunek wiecznej

sławy bohaterów starych” (Kraków, 1645) p- chm-Napotne leki, czyli pocenie się wywołujące. Pomijając tu sposoby mechaniczne, do wywołania potu służące, do rzędu N-ych zaliczamy środki zdolne pobudzić skórę do obfitszego wydzielania potu. — Ze stanowiska widzenia leczniczego stosowanie środków N-ych wskazane jest w przypadkach następujących. 1. W cierpieniach, zależnych od zaburzeń w zakresie czynności wy-dzielniczej skóry, zwłaszcza w pierwszym okresie zachorzeń nieżytowych i gośćcowych, połą-

SSL

17

Fig. 60. Napolski, herb polski.

podbite srebrem. Odmiana herbu Niezgoda (ob.), powstała prowdopodobnie w XVI stuleciu. Pieczętuje się nią zacbodnio-pruska rodzina N a-p ols kich.—M. S. o familiach pruskich; Nie-

Y o n (ob.).

Napoléonville ob. La-Roche-sur-Yon.

Napoleondor (Napoléon d’or), była to moneta, wybijana za czasów Napoleona I i III, a zawierająca w sobie 20 franków w złocie. Podwójne N. miały 40 fr.—1 N. zawierał 6,45161 gr. złota i miał próbę ⁹/l0.—1 N.—7£ rub. (w przybliżeniu).

Napoleonidzi, członkowie rodziny Bon a par te (ob.).

Napoleońskie wojny, ob. Napoleon I.

St. A K

Enc. powsz. Ilustr. S. II. Zesz. 4. T. I.

25

Dr A. W.

J. B.

A. Pol.

N.

czonych ze wzmożeniem ciepłoty nieznacznem.

2. W przypadkach przekrwienia i ostrego zapalenia nerek, w celu zmniejszenia ciśnienia w narządach tych. 3. W cierpieniach skóry przewlekłych, którym towarzyszy nadmierna suchość skóry i obfite łuszczenie się naskórka. Środki lecznicze posiadające własności powyższe, podzielić można na dwie grupy. — 1) Pierwsza z nich obejmuje leki, działające drażniąco na ośrodki regulujące wydzielanie się potu. Głów nym przedstawicielem grupy tej jest pilokarpina, która, zastrz)knięta pod skórę, wywołi.je pocenie się obfite. Podobnie działają muskaryna, fizostygmina, nikotyna, octan ammo-nu, kamfora, olejki eteryczne i prawdopodobnie m akowiec czyli opium. W słabszym już stopniu własności N-e posiadają ziółka ciepłe jagód bzu, kwiatu lipowego, rumianku, mięty, melissy i t. p. — 2). Do grupy drugiej zaliczyć można środki porażające narządy naczynioru-chowe skóry i sprzyjające rozszerzaniu się naczyń włoskowatych w skórze. Tu należą przetwory antymonu i inne środki wymiotne, po których zastosowaniu, równocześnie z nudnościami, występują poty obfite.

NapragUS Dymitr, rodem Węgier, prałat katedralny argieński, później biskup siedmiogrodzki. W imieniu stanów węgierskich odbywał poselstwo do króla polskiego, Zygmunta III w r. 1595 i miał wtedy na sejmie krakowskim (2 marca) mowy w języku łacińskim, drukowane tegoż roku w Krakowie: p. n. „Hungariae Pe-riclitantis Legatorum Napragi... et Dominorum Nicolai Zokolii de Kis Varda et Michaelis Kel lemesi Vicecomitis Comitatus Säros, ad sere-nissimum ... Sigismundum III oratio in comitiis generalibus Cracoviae habita die 2 mensis Mar-tii a. d. 1595”. W poselstwie towarzyszyli mu Mikołaj Zakoliu8 i Michał Kellern e s s i u s. N. w mowach swych starał się w najbardziej jaskrawych słowach wystawić opłakany stan Węgier i niewolę turecką, wzywał stany do zawarcia z Węgrami sojuszu, do wspomożenia ich orężem przeciwko Turkom. Mowy wypowiedziane przez N-a zostały przedrukowane w Norymberdze, nadto umieszozone w zbiorze Reusnera „Select. Orat. Turc.” (v. III,

24) i Bela „Apparatus ad HistonamHungariae”. Polski przekład J. Januszowskiw Krakowie r. 1595, p. n. „Napragi Dymitr, Nicol. Zakolius et Mich. Kelemessius. Poselstwo węgierskie posłów).

Naprawnik E d war d (* d. 24 sierpnia r. lt<39 w Bejszti, pod Pardubicami w Czechach), kompozytor i dyrektor orkiestry. Od r. 1853 —1854 N. kształcił się w szkole organistów, następnie zaś u Kittla i May dla w Pradze. W r. 1861 N. udał się do Petersburga, gdzie otrzymał miejsce kapelmistrza orkiestry ks. Jusu po w a. W osiem lat później powołano go na pierwszego kapelmistrza teatru cesarskiego. Prócz wie-lu pieśni czeskich, N. utworzył opery rossyjskie: „Niżegorodcy” (r. 1869); „Harold” (r. 1886) i „Dubrowskij” (r. 1895); poemat symfoniczny „Demon”, parę triów, kwartetów, pieśni do tekstu rossyjskiego, fantazyę na fortepian z towarzyszeniem orkiestry, i w. in. Ponieważ N. prócz pieśni czeskich, tworzył wyłącznie w duchu i stylu muzyki narodowej, rossyjskiej, słusznie go też Rossyanie poczytują za swego muzyka.

Naprawnik Robert (* r. 1840 — fr. 1877), pisarz czeski, ukończył uniwersytet w Pradze, gdzie później otrzymał stopień doktora praw i poświęcił się adwokaturze. Po założeniu dziennika „Narodnó listy” był jego stałym współpracownikiem, a przez krótki czas redaktorem odpowiedzialnym. Jednocześnie redagował tygodnik „Hlas”. W literaturze znany jest jako tłómacz; przełożył bowiem kilka powieści, dramatów i komedyj z W. Hugo, Sar do u, La-boulaya, de Banvillea i Juliusza Verne go. Prócz tego pisywał liczne artykuły dziennikarskie pod pseudonimem J. Drna.

Napr§żenie, w fizyce, ob. Napięcie.

Naprętnik — Geriat rodzaj owadów dwuskrzy-dłych (Dipłera), zaliczony do rodziny Syrphidae; owady te posiadają różki osadzone na szczególnym, znacznej wysokości słupku, wyrastającym mu z czoła, i oczy nagie, u samców stykają się z sobą na środku głowy; odwłok walcowaty, wydłużony, u nasady niekiedy przewężony, golenie tylne wydłużone, maczugowate; skrzydła w stanie spoczynku układają się płasko; larwy ich, uzbrojone w kolce, żywią się sokiem wyciekającym z poranionych lub chorych drzew (kasztanów, wiązów, topoli). Znane są 4 gatunki, najpospolitszy z nich C. conopsoides L. (10—12 mm.); zjawia się, chociaż niezbyt często, latem. K- K ć-

Naprstek (P i 11 g e r h u t) V o j t a, jeden z mężów odrodzenia czeskiego, filantrop, humanista, zwolennik równouprawnienia kobiet, pochodził z rodziny mieszczańskiej (* w Pradze r. 1826 — f w r. 1884). Wykształcenie gimnazyalne otrzymał na Starem Mieście w Pradze, a uniwersyteckie na wydziale prawniczym w Wiedniu, gdzie pisywał do „Vczely”, redagowanej wtedy przez Hawliczka. Gdy służył w wojsku, zmieniono mu nazwisko na Pingerhut, lecz sam, wysłużywszy swoje lata, przywrócił urzędowo pierwotną postać jego czeską. Ścigany przez władze za udział w wypadkach r. 1848, schronił się do Ameryki, gdzie mozolną pracą zarabiał na chleb i niebawem zdołał zyskać sobie zaufanie Republikanów, którzy polecili mu zbierać głosy na prezydenta dla J. K. Fremonta (ob ). W tym celu zwiedził osady czeskie i na zgromadzeniu Czechów amerykańskich w r. 1856 przywiódł do uchwały dotyczącej wydawnictwa pierwszego czasopisma czeskiego w Ameryce. Badał mowę i obyczaje Dakotów (ob.). Za pozwoleniem rządu austryac-kiego powrócił do Pragi w r. 1858. Tutaj dom jego stał się ogniskiem zasad postępowych. Ba-

„Ottuv Nauènÿ Slovnik”.

Naprzemianległe kąt y, ob. Równoległe

III 9).

wiący w stolicy Nadwełtawskiej Czechowie amerykańscy nazywali go swoim „konsulem”. W r, 1862 urządził na wyspie Strzeleckiej stałą wystawę, gdzie odczytami swojemi przyczynił się do założenia klubu amerykańskiego dla pań, które ofiarowały znaczną summę pieniężną na fundusz przytułku miejskiego dla sierot i wystawienie pomnika na uczczenie pamięci B o-żenny Niemcowej (ob.). W dzień 70-letnich urodzin N-a panie czeskie wydały pamiętnik okolicznościowy (r. 1896). Z pierwotnej wystawy na wyspie Strzeleckiej rozwinęło się muzeum przemysłowe ze zbiorami archeologiczne-mi kultury historycznej, sztuki ludowej i t. p. W r. 1886 ukończoną została pierwsza część budowy. Biblioteka muzealna zawiera 50 531 tomów. Są tam nawet zbiory afrykańskie i amerykańskie. W gmachu muzeum złożone są popioły N-a, którego zwłoki spalono w Gotha.

J. F. G.

linie.

Naquet Alfred, lekarz, chemik i działacz polityczny fraucuski (* d. 26 paźd. r. 1834 w Car-pentras); pochodzenia żydowskiego. Oddawał się naukom fizycznym w uniwersytecie paryskim, następnie został doktorem medycyny (r. 1859), od roku zaś 1863 profesorem chemii organicznej na wydziale medycznym w Paryżu. W nauce zasłynął jako chemik. W r. 1867, za należenie do stowarzyszenia tajnego i za wystąpienie jawne, jako przeciwnik cesarstwa, na kongresie pokoju w Gienewie, skazany został na 15-miesięcz-ne więzienie. W r. 1869 miał znowu odsiedzieć 4 miesiące więzienia za książkę p. n. „Religion, propriété, famille” (Paryż 1869; wyd. drugie Bruksella, 1877), ale zdążył przed karą uciec do Hiszpanii. Tam uczestniczył w ruchu republikańskim w Andaluzyi, a jednocześnie zasilał artykułami swemi pisma paryskie „Réveil” i „Rappel”. Wskutek amnestyi w r. 1870 wrócił do kraju i miał udział czynny w rewolu-cyi d. 4 września. Wybrany z dep. Vaucluse na posła do Zgromadzenia narodowego w r. 1871, przyłączył się do lewicy skrajnej. Wówczas wraz z dep. Millotem postawił wniosek (bezskutecznie), uznać Napoleona III za winnego wojny prusko-francuskiej i skonfiskowania jego dóbr w celu spłaty części kontrybucyi. Od roku 1876 do 1882 posłował do parlamentu, od r. 1882 wybrany był do senatu. W r. 1876 wniósł do parlamentu projekt prawa rozwodowego i po walce zaciętej, prowadzonej przy pomocy prasy, zebrań i wykładów publicznych (za walkę o prawo rozwodowe N. otrzymał przezwisko „apostoła rozwodu”) udało mu się pomyślnie przeprowadzić projekt swój przez obie izby i wcielić go w życie (d. 27 czerw. r. 1884; dodatek do prawa — w r. 1886). W celu obrony rozwodu napisał słynny traktat p. n. „Le divorce” (Paryż 1877, wyd. drugie 1881). W r 1889 zrzekł się mandatu senatorskiego, uzasadniając swój postępek tern, że jest przeciwnikiem stanowczym senatu i że wstąpił doń jedynie dla przeprowadzenia prawa rozwodowego. W r. 1886 przyłączył się do stronnicwta gien. Boulange-r a (ob.), został teoretykiem stronnictwa i au torem wielu manifestów. Stronnictwu temu pozostał wierny do końca swej karyery politycznej. Przeciwnicy posądzali go, i nie bez słuszności, o to, że doradzał gien. Boulangerowi dokonanie zamachu stanu. Za poglądy swe bou-lanźerowskie N. usunięty został ze stronnictwa „lewicy skrajnej” w r. 1888. Karany i prześladowany za udział w agitacyi Ligi patryotycznej (Ligue des patriotes), obrany został pomimo to w r. 1890 na posła do parlamentu, ale w rok potem, zrozpaczony klęską bulanzyżmu i utraciwszy popularność swoją, zrzekł się mandatu. Przed procesem panamskim uciekł w r. 1893 do Londynu. Osądzony zaocznie, wrócił do Paryża dopiero po amnestyi. Z prac N-ta, oprócz wymienionych wyżej, zasługują na uwagę: „Applications de l’analyse chimique à la toxicologie” (1859); „De Allotropie et del’Isomérie” (i860); „Des sucres” (1863); „Principes de chimie fondés sur les théories modernes” (1865, wyd. drugie 1866—67); „De l’Atomicité” (1868); „La république radicale” (1873); „Questions constitu-tionneles” (1883); „Socialisme collectiviste et socialisme liberal” (1890).—Porów: M. Port h „Alfr. Naquet” (Paryż, b. r.).

Nar, po grecku Nâp, starożytna nazwa rzeki zwanej dzisiaj Nera, lewego dopływu rzeki Ty-bru. Wypływa ona na umbryjsko-pireńskiej granicy na Mons Fiscellus, przyjmuje sama dopływy rzeczek Velinus (dzisiaj Velino) i Tolenus (dzisiaj Turano), a przepłynąwszy obok miast Interamnii i Narnii, tworzy granicę między Um-bryą, a ziemią Sabińczyków i spławna w dolnym biegu dla mniejszych okrętów, wpada pomiędzy miasteczkami Horta i Ocriculum do Tybru. Barwa wody tej rzeki jest skutkiem licznych cząstek siarczany ch biaława.—Por. Strabon. (V. 227); Verg. „Aen.“ (VII 517;) Tacyt. „Ann.” (178

S. Drz.

Nara, W mitologii indyjskiej, pierwszy człowiek, istniejący wiecznie. Pojęcie to łączy się często z Narajaną (synem N-y; ob.).

Nara (sanskr. Narâs), w mitologii indyjskiej rodzaj centaurów (ob.), t. j. stworzeń z głową i tułowiem ludzkim, a nogami końskie-mi. Stworzył je Brahma (ob.) jednocześnie z kin-narami, rakszasami i innemi półbogami i demonami. Mówi o nich Wisznu-purana (wyd. Wilsona str. 42).

Nara, rzeka w Rossyi, lewy dopływ Oki, długa na wiorst 165, płynie przez gubernie Moskiewską i Kałuską. Nie jest głęboka, można nią jednak spławiać drzewo.

Nara, miasto w Japonii, w prowincyi Jama-to, na wyspie Nipon, niedaleko od Kioto; było

(XXX 29).

Red.

niegdyś stolicą cesarską, W r. 1S87 liczyło 23 288 mieszk.; znane jest ze świątyń i klasztorów buddyjskich i z fabryk broni.

Narada (sanskr. Nârada), jeden z siedmiu mędrców wedyjskich. Przypisują mu autorstwo kilkunastu hymnów Rigwedy (ob. Wedy), uważają go też za jednego z pradżapati, t. j. praojców ludzkości. N. przypomina Orfeusza greckiego (ob.), jest wynalazcą lutni indyjskiej i przywódzcą śpiewaków niebieskich; jak Orfeusz schodził do państwa podziemnego. N. jest też jednym z ważniejszych prawodawców indyjskich. Przypisują mu kodeks „Nârada smrti”, który pochodzi prawdopodobnie z w. VI po Chr. (tłómaczenie angielskie) Jolly ego „Nâradîya Dharmaçastra” (Londyn 1876 i Kalkutta 1885).— Por. Rühler „Grundriss der indo-arischen Philologie” (1896, tom II).

Narada panczaratra (sanskr. Nârada pan-char at r a — pięć nocy Narady), księga święta sekciarzy indyjskich, wisznuitów, treści rytualnej. Wspominają ją już w w. VII po Chr Wydali ją R. Ballant, y ne w „Biblioteca In-dica” (1861) i K. M. Banerjea (1865).

Naraggara, po gr. Napà^yapa, znaczne miasto, położone w środkowej Numidyi, niedaleko od miasta Zamy, sławne w dziejach przez spotkanie się na tern miejscu i przez bezowocne układy Hannibala i Scypiona przed bitwą pod Zamą (ob.) w r. 202 przed Chr.; dzisiaj ruiny Ksi-ba Mrań, albo według „Carte de la prov. de Constantine” (Par>ż 1837), ruiny Kazzir Jebbir, odległe na 6 mil od Keff. — Por. Livius

S. Drz.

Narajana (Nârâyana), w mitologii indyjskiej najdawniejsze z bóstw; pływa ono w początkach istnienia świata na pierścieniach węża Szesza lub Ananty (nieskończonego), symbolu wieczności, po wielkim oceanie świata. Później bóstwo N. za jedno brane, było z bogiem Wisz nu i Brahmą (por. Nâga).

Naraka, w mitologii indyjskiej: 1) piekło, znajdujące się głęboko pod ziemią, niżej państwa podziemnego Patali, państwo ciemności, gdzie dusze zmarłych różnym mękom podlegają. Manu (ob.) wylicza 21, późniejsze Wisz nu-pur an a (ob.) 28 oddziałów N-i; w tymże pomniku wyliczone są też różne rodzaje grzechów i kar wymierzanych za nie w każdym oddzielę.

2) Imię jednego ze złych duchów A sur ów, najgorszego i strasznego wroga bogów.

Naramiennik, część zbroi rycerskiej (ob. Zbroja), tę samą nazwę nadają też niektórzy szlifom (ob.) oficerskim.

Naramowski Adam (* na Litwie w r. 1681 — f w Warszawie w r. 1736), kaznodzieja i historyk, doktór nauk wyzwolonych i filozofii. Wstąpiwszy młodo do zgromadzenia oo. Jezuitów, był następnie kaznodzieją zwyczajnym w akademii ich wileńskiej, później stanowisko takież zajmował przy kollegiacie warszawskiej, skąd przeniesiono go na rektora kollegium w Pułtusku, nakoniec wrócił do Warszawy, gdzie zajął miejsce przełożonego domu profesów, oraz rektora kollegium warszawskiego. Oprócz wielu kazań, ogłosił drukiem dzieła następujące, treści historycznej: „Fax chronologica” (Wilno 1712, wyd. 2-e tamże 1724), „Facies rerum sarmati-carum” (tamże 1724, 2 tomy; wyd. 2-e Poznań 1725, 2 t.; wyd. 3-e Wilno 1726). Tom drugi dzieła tego, zawierający żywoty królów, oraz arcybiskupów i biskupów polskich i litewskich, przedrukowano też osobno p. n. „Elogia Regibus Poloniae Archiep. et episc etc.” (Wilno 1726), „Signatores Regni signati meritorum laude etc.” (Warszawa 1727) i „Aurora solis Sarmatici” (Wilno 1727). Są to wszystko rzeczy pisane bez krytyki wszelkiej, a mając jeno znaczenie bibliograficzne. W dawnej bibliotece Załuskich przechowywano w rękopisie jego „Catalogus scripto-rum Soc. Jesu provinciae Lithuanae”. —Podług

F. M. Sobiesz c zańskie go w „Encyklopedyi powszechn.” Orgelbranda (tom XIX stron. 204).

Naranowicz Paweł (* r. 1801 w gub. Czer-nihowskiej—f w Carskim Siole d. 2 stycznia (st. st.) r. 1874), lekarz. Po ukończeniu seminary urn duchownego w Czernihowie, w r. 1820 wstąpił do Akademii medyko-chirurgicznej w Petersburgu; w r. 1823 został prosektorem zoo t omii (ob.), a w następuym lekarzem klasy I; równocześnie mianowano go ordynatorem szpitala wojskowego, oraz pomocnikiem prosektora anatomii ludzkiej, prosektorem został w r. 1829. Na począku roku 1831 wysłano go do Polski, gdzie pełnił obowiązki chirurga naczelnego wojsk rossyjskich. Po skończeniu wojny wrócił znów do Petersburga i został tamże w r. 1833 adjunktem do wykładu anatomii w akademii. Obroniwszy w r. 1836 rozprawę p. n. „Tractatus de herniis”, osiągnął dyplom doktora medycyny i chirurgii. Od r. 1839 wykładał anatomię patologiczną i chirurgię teoretyczną; profesorem zwyczajnym został dopiero w r. 1844.—W r. 1858 nadano mu godność chirurga przybocznego, cesarskiego i w tymże roku mianowano go chirurgiem-kon-sultantem trzech głównych szpitali petersburskich. W latach 1867 — 1869 stał na czele Akademii medyko-chirurgicznej. Po śmierci cesarza Mikołaja I, N-i powierzono zabalsamowanie ciała jego, tak samo zabezpieczył też zwłoki małżonki jego, cesarzowej Maryi. Na polu piśmienniczym N. był dość czynny i pozostawił po sobie dwadzieścia kilka prac ogłoszonych drukiem. Od r. 1839 do końca 1846 redagował „Wojenno-mie-dicinskij Żurnał”, tak samo pod redakcyą jego wyszły tomy V i VI wydawnictwa „Trudy rus-skich wraczej”, w obu pismach tych właśnie znaleźć można nieomal wszystkie prace jego, zajmujące się głównie chirurgią, nadto wydał osobno „Zamieszczauija o sanitornoj czasti w gier-manskoj armii w wojnie w Szlezwig-Golstejnie

(t. IV, str, 335).

335).

Z. Z.

S. Drz

w 1864 g.” (Petersburg 1864). — Por. D. T. Zmiejewa „Russkije wraczi-pisatieli” (Petersburg 1880 i „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte”

Dr J P

Naranowicz Piotr (* r. 1805—f w Charkowie w r. 1858), lekarz, brat młodszy Pawła N-a (ob.). Wykształcenie zawodowe od r. 1824 do 1826 otrzymał w Akademii medyko-chirur-gicznej w Petersburgu. W r. 1833 mianowano go tamże prosektorem; w r. 1837 został doktorem medycyny i niebawem otrzymał katedrę anatomii w Charkowie, w roku następnym opuścił ją, by zostać profesorem chirurgii i był nim do końca życia. — Z prac N-a drukiem ogłoszonych najważniejsza jest „Anatomo-fizjołogicze-skoje opisanije organow dwiżenija czełowiecze-skago tieła“ (Charkow 1850; 2 tomy). — Por. „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte” (t. IV str.

Dr J. P.

Naras, Acanthosicyos horrida Welw., roślina z rodziny Dyniowatych (Cucurbitaceae), właściwa piasczystym wybrzeżom Oceanu Atlantyckiego w części południowo-zachodniej Afryki (Mos-8amedos) i zatoki Wielorybiej. N. jest obdarzony wąsami dlugiemi, zielonemi, rozgałęzionemi i po-plątanemi, kolcami parzystemi, osadzonemi w kątach łusek (zanikłych liści). Kwiaty ma dwupłciowe; korzenie, grubości ręki, dochodzą do 15 m. długości. Piasek lotny zasp (dunes) ciągle zawiewa N-a. rośnie on jednakże dalej, tak, że nawet przykryty stopniowo warstwą piasku do 20 m. grubości, daje sobie radę, wyrasta jeszcze po nad nią na 1—1,5 m., owoce wielkości pomarańczy, lecz nader ciężkie (do 1,5 kg.) są początkowo, gdy niedojrzałe, gorzkie, następnie nabierają smaku i zapachu przyjemnego; łącznie z nasionami (o smaku zbliżonym do orzecha) stanowią one przez pewien okres roku pożywienie główne mieszkańców, którzy je też przechowują w stanie suszonym. Owoce dojrzałe są także pożerane przez szakale, które wydzielają w kale niestrawione nasiona i w teD sposób pośredniczą w rozpowszechnianiu się N-a.

Narawali, włókna, ob. Cordia.

Naraz, ob. Narzaz.

Narbada (po ang. Nerbudda, po sanskr. N armada), rzeka w Indyach, płynie w kierunku zachodnim między łańcuchem gór Vindhya, składającym się z piaskowców i łupków, a bazal-towemi górami Satpura. Wypływa z wyżyny Gondwana, na wysokości 1100 m., pod 22°41/ szer. płn. i 8l°49' dług. wsch. ze stawu obmurowanego, należącego do świątyni na górze Amar-kantak i tworzy niedaleko swych źródeł wodospad 21 m. wysoki. W biegu górnym płynie wartko, licznemi zawrotami, przez górzystą i lesistą krainę, aż do Dżabalpuru, pod którym tworzy wodospad 9 m. wysokości. Potem wije się doliną wąz-ką między „górami Marmurowemi” i wstępuje do niziny szerokiej, urodzajnej, obfitującej pod

Hoszangabadem w pokłady węgla kamiennego i rudy żelaznej. Od 74° przepływa przez Gu-dżerat, nizinę urodzajną i pod 21°38 szer. półn. i 72°30/ dług. wseh., o 48 kim. poniżej m. Broach (ob.), wpada do zatoki Kambayskiej. Przyjmuje liczne, ale nieznaczne dopływy. Długości ma 1288 kim., a obszar dorzecza wynosi 94 240 kim. kw. powierzchni, spadek przeciętny wypada 0,94 m. na 1 kim. w porze deszczowej wlewa do morza 70000 m.³ wody na sekundę. Dla statków większych nie jest spławna; statki średniej objętości dochodzą do Broachu, barki aż na 177 kim. od morza. Doliną rzeki N-y idzie droga żelazna z Khandwy, aż do Dżabalpuru. Łożysko rzeki leży tak nizko, że nie można korzystać z niej przy nawadnianiu (ob.). Wraz z Gangesem (ob). N. należy do rzek najbardziej czczonych przez Hindów; do źródeł jej rokrocznie ściągają liczni pielgrzymi.

Narbo, genit. Nar bonis, po gr. ^ Napßwv, miasto kwitnące, haudlowe szczepu celtyckiego, zwanego Volcae Arecomici, nad spławną tutaj rzeką Ataką, zwaną również Narbo i jeziorem Narbonistis, w prowincyi rzymskiej Gallia Narbonensis położone. Od r. 118 przed Chr. zostało osadą rzymską, zwaną odtąd N. z przydomkiem Martius, nadanym od konsula Kw. Martiusa; Cezar za czasów dyktatury swej wzmocnił jeszcze tą osadę, osiedlając w niej weteranów ulubionego swego legionu dziesiątego, stąd w źródłach N. niekiedy zwane Co 1. Attari-norum Decumanorumque. Późuiejszemi czasy, jako stolica całej prowincyi, która też nazwę od niej przybrała, prowadziło N. ożywiony handel, który aż do Brytanii sięgał. Wybrzeże morskie w pobliżu N. słynęło z ławic ostryg delikatnych. Dzisiaj zwie się Narbonne (ob.), z ruinami starorzymskiego kanału, łączącego miasto wprost z morzem.—Por. Veil. Paterc. (I 15, 5. II 8, 1); Caes. „Bell. Gall.” (III 20; VIII 7).

Narbonne, miasto we Francyi, stolica obwodu w departamencie Aude, o 8 kim. od morza Śródziemnego oddalone, na równinie na północ od nadbrzeżnego jeziora Sigean, nad kanałem Robine (lub Roubine) de Narbonne, który łączy miasto z morzem Śródziemnem (pod La Nouvelle), z rz. Aude i kanałem du Midi, stacya węzłowa drogi żelaznej Południowej; ma dwa kościoły gotyckie z w. XII, św. Justyna (dawna katedra z pięknym chórem) i św. Pawła, ratusz (dawniej pałac arcybiskupi); w r. 1891 liczyło 27 150 (jako gmina 29 566) mieszk. Najważniejszemi gałęziami zarobkowania ludności jest uprawa wina, fabrykacya wódki, farbiarstwo, bednarstwo, my-dlarsrwo, kapeluszuictwo, handel winem, sławnym miodem, solą i zbożem. N. ma sąd handlowy, gimnazyum, szkołę hydrograficzną, semina-ryum, bibliotekę (18 000 tomów), muzeum (starożytności gallijskie i rzymskie, malowidła, rysunki, rzeźby, fajanse, monety i t. d.) i teatr. Dawne fortyfikacye zburzone zostały w czasach

ostatnich. — Miasto N. nazywało się pierwotnie pole ona. Umarł na dur w oblężonej Torgawie, Narbo Martius od Rzymianina Marcyusza, której gubernatorem mianował go cesarz, który tu w r. 118 przed Clir. założył pierwszą kolonię za obrębem Italii, później Narbona była i stolicą Gallii Narboneńskiej oraz siedzibą prokonsula (por. Narbo). W r. 412 zdobyli miasto Wizygoci; odebrał je im Aecyusz (ob.), w r. 462 przyłączyli je jednak do państwa swego ostatecznie. W r. 508 zdobyli N. Bur gundowie. W czasach tych było jednem z najznaczniejszych miast Septymanii. W r. 720 wraz z całem państwem Wizygotów wpadło w ręce Arabów. Handel N-y chylić się zaczął ku upadkowi, głównie z tego powodu, że rzeczka Aude zamuliła port N-y i odsunęła ją przez to o 20 kim. od morza. Pepin Krótki zdobył miasto w r. 759. Po upadku potęgi Franków, N. była przez czas jakiś posiadłością hrabiów Tuluzy, którzy od niej wzięli swój tytuł książęcy; potem stała się własnością hrabiów S ep ty m a n i i, któ rzy nią zarządzali przez swych vidâmes lub vi-guiers ze szlachetnych rodów. Urząd tychże stał się w r. 1080 dziedzicznym; Berenga-ryusz du Pelet przybrał z tego powodu tytuł wicehrabi N-y. Ostatni wicehrabia sprzedał miasta Ga s tonowi IV, którego wnuk, Gaston de Foix, dał je królom Fraucyi w r. 1507 wzamian za księstwo Nemours.

Narbut, Narbutt, nazwisko kilku odrębnych rodzin szlacheckich, litewskich, używających herbów: Lis, Zadora, Róża i Trąby. Z rodów tych do historycznego znaczenia doszli N-wie herbu Trąby, jednego pochodzenia z możną rodziną Ostyków v. Ostików będący. Protoplastą ich był Narybut v. Narbut, wnuk O s tik a, żyjący za czasów w. ks. Zygmunta i króla Kazimierza Jagiellończyka. Z pięciu jego synów: Dobrogost był namiestnikiem dorsuniskim (r. 1510), Mikołaj, namiestnikiem somiliskim (r.    1503), Stanisław, eiwunem

krewskim (r. 1495), Piotr, podkomorzym litewskim (roku 1506), Wojciech wreszcie, marszałkiem królewskim (r. 1506). Dali oni początek pięciu liniom rodu N-ów, kwitnącym po dziś dzień. Z domu tego na polu zasług obywatelskich zasłynęli: synowie Wojciecha — Wojciech, chorąży ziemski litewski (r. 1529), Jan, kuchmistrz litewski (r. 1536) i Mikołaj, wojewoda podlaski (r.    1551), Bohdan, syn

Piotra, kuchmistrz litewski (r. 1540), Stanisław, syn Mikołaja, starosta oszmiański (r. 1585), wnuk chorążego Wojciecha, Mikołaj, podkomorzy lidzki, syn tego Mikołaja, Jan, marszałek trybunału, Wojciech, marszałek powiatu lidzkiego i poseł (ob.) i wielu innych, bądź urzędy publiczne piastujących, bądź posłujących, bądź wreszcie nie żałujących ni życia ni mienia dla dobra ojczyzny. Do tegoż rodu należeli: słynny historyk Litwy Teodor (ob.), syn jego, Ludwik, zmarły w r. 1863 pod Duchiczami, Kazimierz, pisarz polski (ob.) i Justyn, historyk (ob.).—Ko jałowic z, Nie-siecki, Krasicki, Borkowski, Bo-

Narbonne - Lara, Ludwik Marya Jakób Amalryk, hrabia de, gienerał i dyplomata francuski (* w Colorno [księstwo Parmy], d. 24 sierpnia r. 1755 —f w Torgawie d. 17 listopada r. 1813). Podług mniemania rozpowszechnio nego, a prawdopodobnego, nie był synem męża matki swej, lecz synem króla Ludwika XV.

D.

Narbutt Kazimierz (* r. 1738— f r. 1807), pijar, syn marszałka lidzkiego, ur. się w Doku-dowie albo może w Krupie, wsiach dziedzicznych ojca swego. Po ukończeniu szkół pijar-skich w Szczuczynie, wstąpił do nowicyatu w r. 1755 w Lubieszowie, nauki zakonue odbywał w Dąbrowicy i w Wilnie, następnie przez lat kilka uczył matematyki w kollegiach zgromadzenia swego; poczem, wysłany przez rodzinę do Rzymu, kształcił się tam lat cztery i w bazylice lateraneńskiej w r. 1761 otrzymał święcenia kapłańskie. Za powrotem na Litwę uczył w dalszym ciągu w Dąbrowicy; później był profesorem filozofii w Collegium nobilium w Wilnie i przełożonym drukarni pijarskiej tamże. W tym czasie wydał pierwszy w polskim języku podręcznik logiki p. n. „Logika czyli rozważania i rozsądzania rzeczy nauka” (w Wilnie 1769; wyd. drugie 1782, trzecie 1791). Z dziećmi Michała Brzostowskiego, podskarbiego W. L., odbył długą podróż po Niemczech i Francyi i kierował ich edukacyą. Po powrocie z zagranicy poznał go w Warszawie książę kanclerz

Od piątego roku życia chował się w Wersalu, gdzie w młodym wieku pozyskał sobie względy Ludwika XVI. Mając lat 25 był już pułkowni- niecki, kiem. W r. 1789 oświadczył się za monarchią konstytucyjną. W r. 1791 mianowany był marszałkiem polnym; w tym samym roku został ministrem wojny. Okazał na stanowisku tern wiele dobrych chęci, będąc jednak podejrzanym, zarówno w oczach rewolucyonistów, jak i stronnictwa dworskiego, już po trzech miesiącach musiał z urzędu ustąpić, nic na prawdę nie zdziaławszy.

Po dniu 10 sierpnia uciekać musiał z Francyi.

Z początku udał się do Anglii, potem do Szwajca-ryi, nakoniec lat kilka spędził w Niemczech i wró cił do kraju dopiero po zamachu stanu Bo napartego. N. ofiarował mu swe usługi, przez czas długi jednak trzymany był zdaleka. Dopiero w r.

1809 cesarz mianował go gienerałem dywizyi i wysłał do Austryl, z którą wojował właśnie.

Podczas tej kampanii N. był gubernatorem Raa-bu, później Tryestu. Zajął następnie stanowisko poselskie w Monachium; w r. 1810 został adju-tantem Napoleona i odbył przy boku jego woj • nęwr. 1812 W r. 1813 pojechał jako ambasador do Wiednia, nie zdołał jednak zapobiedz przyłączeniu się Austryi do przeciwników Na-

Ks. Wł. Kr.

Kość.

no r. 1835).

Czartory8ki i zatrzymał przy sobie. Mając wiele chwil wolnych, pisał N. wiersze, przekładał inne z włoskiego, niektóre z nich drukował bezimiennie w „Monitorze" i w „Zabawach przyjemnych i pożytecznych”. Tłómaczył nadto z języka francuskiego dzieła treści religijnej. Po śmierci Czartoryskiego, który mu zapisał swą bibliotekę, został członkiem Komisyi edukacyjnej, w wydziale ksiąg elementarnych.—Przyjąwszy sekularyzacyę, otrzymał od biskupa Massalskiego probostwo lidzkie, a od kanclerzyny-wdowy prezentę na probostwo w Radzyminie. W r. 1787 został nadto koadjutorem opata pa-radyskiego, którą to godność piastował wówczas Tomasz Antic i, kardynał i rezydent polski w Rzymie. Gdy na sejmie czteroletnim była mowa o utworzeniu biskupstwa w Grodnie, król zamyślał oddać nową katedrę N-owi; projekt atoli nie przyszedł do skutku i skończyło się na udekorowaniu kandydata orderem św. Stanisława w r. 1793. Pod koniec życia N. zrezygnował z obydwuch posiadanych probostw i pozostał jedynie przy opactwie paradyskiem; przeniósł się na mieszkanie na Litwę do brata rodzonego, Dominika, u niego też w Radziwo-niszkach dokonał żywota. — Ob. „Roczn. Tow. nauk. Krak.” (1843 poczet II, t. III) i „Pamiętnik rei.-mor.” (t. XVIII r. 1850).

Narbutt Wojciech, poseł i marszałek pow. lidzkiego, syn Tadeusza, podkom. lidzkiego (* r. 1762—f r. 1837). Nauki pobierał w Warszawie, tu, zalecony królowi Stanisławowi Augustowi, został na dworze jego paziem, a później szambelanem. Roku 1788 wybrany został posłem na sejm i, jako taki, znajdował się w Warszawie d. 3 maja r. 1791, a był jednym z przeciwników nowej konstytucyi. Był też posłem na sejm grodzieński. Roku 1794 towarzyszył ks. Czartoryskiemu w podróży za granicę. Roku 1801 został nauczycielem Dominika ks. Radziwiłła (syna Hieronima i spadkobiercy Karola „Panie Kochanku”). Przez trzechlecie (do r. 1812) był marszałkiem w pow. Lidzkim. Skreślił pamiętnik, opowiadający wypadki służby swojej przy królu, a spoczywający dotychczas w rękopisie. Miał go wydać J. I. Kraszewski, zamiaru tego jednak nie doprowadził do skutku.

Narbutt Justyn, brat stryjeczny głośnego historyka Litwy Teodora, historyk polski (* r. 1776 — f w r. 1845). Życie jego całkiem prawie nieznane. Kształcił się na uniwersytecie Wileńskim i był pułkownikiem wojsk polskich; później stale mieszkał we wsi rodzinnej Jurszyszkach (pow. Lidzki). Drukiem ogłosił; „Rys pierwiastków narodu litewskiego” (Grodno r. 1818); „Dzieje wewnętrzne narodu litewskiego z czasów Jana Sobieskiego i Augusta II, królów polskich” (2 tomiki, wyd. I-e Wilno r. 1842, Il-ie tamże, r. następ.). W dziele tym zajmuje się N. głównie sporem między biskupem Br zostowskim a Sapiehami. Z małżeństwa z Sobańską miał córkę K a m i 11 ę N. (ob.), autorkę czytanych w swoim czasie „Pism moralnych” i powieści „Mieczysław i Stefania” (Wil-

Kość.

Narbutt Teodor (* d. 8 listopada r. 1784 w Szawrach, pow. Lidzkim, majętności dziedzicznej rodziców swoich), łączył w swem życiu trojaki zawód: żołnierza, rolnika i dziejopisa. Ukończywszy nauki w szkole Głównej wileńskiej, gdzie od r. 1799 oddawał się matematyce i inżynieryi, słuchając wykładów G u ce wieź a, architekta wileńskiego i Szulca, udał się w r. 1803 do Petersburga, gdzie jako wojskowy oddawał się teoretycznie i praktycznie inżynieryi. Z początku zajęty wykładami w 2-im korpusie kadetów, wkrótce został wysłany do prowadzenia robót wodnych nad rz. Niemnem, tuż nad granicą pruską. W r. 1807 ranny pod Ostrołęką i Tylżą; w r. 1809 zajęty budową ba-teryi koło m. Abo w Finlandyi, nabawił się częściowej utraty słuchu, która się zamieniła w głuchotę zupełną, nie długo potem w latach 1810 i 1811, kiedy to przed wyprawą N a poi eona budował forty nad Dnieprem (Bobruj sk). Opuściwszy służbę wojskową w stopniu kapitana inżynieryi, powrócił do wioski rodzinnej i nie opuścił jej już aż do śmierci. Ułomny, bynajmniej nie zaniedbał spraw publicznych, mając żywy udział w sejmikach szlacheckich, w r. 1831 nie przestał pomagać wojskowo: kreśląc plany zdobycia Wilna i przesyłał je Giełgudowi. — „Jestem taki człowiek, że gdy co zamyślę, robię rozważenie i gdy to znajdę prawdopodobne biorę się za dzieło i dokonywam koniecznie” mawiał o sobie, tę zasadę żywo, w każdym kierunku swej działalności stosował. Jako gospodarz zasłynął daleko; wioska jego rodzinna, niewielka, zakwitnę-ła pod nim dobrobytem prawdziwym: racyonalna uprawa ziemi, gospodarstwo cukrowe i słodowe, pielęgnowanie sadownictwa, zwłaszcza u ludu, zakładanie w wiosce warsztatów rękodzielniczych, słynących z dobroci wyrobów na całą okolicę (stolarstwo, tkactwo, garbarnie), roznosiły imię jego, jako wzorowego gospodarza. Za jego to głównie staraniem i kołataniem do władz gubernialnych, rząd zajął się urządzeniem tyle sławnych już między r. 1840 a 1850 zakładów zdrojowych w Druskieni-kach. Z praktycznym, umiał łączyć w umyśle swym kierunek idealny. Praca gospodarcza była dlań raczej rozrywką, nieraz przymusową, przy wielkiej pracowitości w dziedzinie badań historycznych. Przerwawszy za młodu zawód wojskowy, oddał się ulubionym zawsze badaniom nad starożytnościami litewskiemi; zbierając je i ogłaszając w „Dzień.” i „Tyg. Wileńskim”, „Tyg. Rade-gasta”, „Pam. Umysłowych”, „Bibl. Warsz.”, tłomacząc wiele: n. p. Ody J. Ch. Rousseau Cervantesa „Don Kiszota”, więcej dla rozrywki, oddany był całe niemal życie jednemu tylko, obszernemu dziełu: „Dziejom Narodu Li-

P. Ohm.

P. Chm.

P. Chm.

nych, skąd do „Kroniki Rodzinnej” w Warszawie pisywała korespondeneye,“ namiętnie zwalczające prąd „emaucypacyjny”. Osobno ogłosiła powieść na tle życia społecznego Stanów Zjednoczonych p. n. „W Amerycé” (Warsz. 1872).

Narceina (C₂₃ H₂₉ N0₉ -|-2H₂0) — alkaloid, znajdujący się w niewielkich (0,1 °/₀) ilościach w opium, z którego też została wydzielona przez Pelletiera w r. 1832. Roser otrzymał ją z chlorku metylonarkotyny. Kryształy N-y topią się przy 171°. N-a jest to słaba zasada: sole jej ulegają rozkładom pod działaniem wody. Rozpuszcza się w alkaliach; optycznie nieczynna. Przy utlenianiu N-y nadmanganianem potasowym powstaje trój zasadowy kwas narceinowy

L. Szp.

73, 16.

tewskiego” którego pierwszy tom ukazał się w r. 1835 w Wilnie, obejmując: Mitologię litewską, II, r. 1837, Śledzenia początków narodu lit., III, r. 1838: Pamiątki i wypadki historyczne od w. VI—XIII, IV d. c. t. III, V r. 1839. Od śmierci Giedymina do bitwy n. Worskłą VI: Panowanie Witolda w w. XV, VII, r. 1840, Panowanie Swi-drygiełły i Zygmunta, VIII: Panowanie Ka-zimierza i Aleksandra, IX r. 1841: Panowanie Zygmuntów, po r. 1569. Dzieło to 9-tomowe odrazu przyjęte zostało dosyć chłodno i skrytykowane w „Ateneum” przez Kraszewskiego: „Jest to owoc pracy wielkiej, żmudnej, cierpliwości i zasług pełnej, dzieło ważne dla histo-ryi Litwy, lecz mówiąc otwarcie ważne tylko jako materyał bogaty* (1). Zarzuca mu Kraszewski brak krytycyzmu, gorszy go styl Narbutta „tylko historyczny” i jego „protegowanie Krzyżaków”, przez korzystanie z ich źródeł w tomach późniejszych i t. p. Sam Kraszewski, korzystając z mozolnych zbiorów, za jakie uważa dzieło N-a ustalił znaczenie „Dz.N.L.” jako pierwszorzędnego ma-teryału etnograficzuo - historycznego, który zebrawszy, odtworzył N. bądź co bądź pierwszy obraz szeroki dziejów Litwy, od czasów najdawniejszych po r. 1569. Sam zresztą N. nie przestał aż do śmierci pracować nad ulepszeniem „Dz. N.

L.” i nad ponownem wydaniem ich, a przytem ogłaszał nowe zdobycze poszukiwań swych: „Pomniki do dziejów Litwy pod wzgl. histor., dyplom., gieograf.” (Wilno r. 1844); „Pisma pomniejsze histor. do dziejów Litwy” (tamże r. 1856). —Zdała od świata literackiego, bez aparatu naukowego, nieszczędził grosza na zakupywanie rozmaitych drobiazgów numizmatycznych, archeologicznych, znoszonych mu przez sąsiadów; po zniszczeniu jego dworku w wypadkach r. 1863/4 zostały te zbiory jego na rozkaz Murawiewa przewiezione do Wilna, a Btamtąd do Petersburga. Słabego zdrowia, po stracie syna Ludwika w r. 1863 w potyczce nad jeziorem Dubickiem zmarł N. w Wilnie d. 26 listopada w r. 1864. °p-

Narbuttowa z Grozmannich Anna (druga połowa XVIII w.) tłómaczka, dała poznać się z dobrych przekładów „Przyjaciela dzieci” Ber-quina (Wilno 1786) i „Dyabła Kulawego” Le-sagea (dwa wydania, Wilno 1804).

Narbuttowa, marszałkowa lidzka, była autorką romansu p. n. „Król zawojowany czyli Asterą i Tamerlan”, którą na tragedyę przerobił Prane. Dobrowolski i wydał w Wilnie r. 1807. Pisywała też do „Dziennika Wileńskiego”.

Narbuttówna Kamilla, (1-a poł. w. XIX), autorka, pisywała w r. 1829 do „Dziennika Wileńskiego”. Czy jej pióra są „Pisma moralne” 1835, podane w „Bibliografii” Estreichera, trudno orzec.

Narbuttówna Krystyna (2-a poł .w. XIX), podróżniczka i powieściopisarka w duchu zachowawczym, zajmowała się żywo ruchem kobiecym, ale zraził on ją bardzo w Stanach Zjednoczo

P. Ohm.

(C₁₅H₁₅N0₈ + 3H₂0).

Narcissus, 1). wyzwoleniec i ulubieniec rzymskiego cesarza Klaudyusza (41 — 54 po Chr), którym zupełnie zawładnął, a wyniesiony na wpływowe nadzwyczaj stanowisko sekretarza tajnego cesarskiego (ab epistulis) wyzyskiwał je bezczelnie, nie tylko na korzyść kieszeni własnej, lecz także celem upokarzania i gnębienia arystokra-cyi rzymskiej. Przyczynił się także w głównej mierze w r. 48 po Cbr. do pozbawienia tronu i życia rozwiązłej cesarzowej Messaliny (ob.), z którą zrazu żył w zgodzie najlepszej. Ściągnął potem na siebie nienawiść drugiej ce-carzowej, ambitnej Agryppiny, ponieważ starał się Klaudyusza ochronić od jej zgubnych wpływów. Kiedy Agryppina postanowiła męża ze świata zgładzić, potrafiła naprzód N-a z Rzymu usunąć pod pozorem, aby w Bajae, ciepłych kąpielach Kampanii, wyleczył się z podagry, a wkrótce potem i jego zamordować kazała. Przed zgonem okazał N. jeszcze tyle szlachetności, że zniszczył korespondencyę swą z Klaudyuszem, aby wielu rzymskich obywateli przez odkrycie niebezpiecznych i niemiłych dla rodziny cesarskiej szczegółów nie skompromitować (por. Tacyt. Ann. XII. 57; XIII .1; Dio Cass. 60, 34). — 2. ulubieniec cesarza Kommodusa (180—191 po Chr.), którego ćwiczył w gimnastyce, albo też był naczelnikiem jego zastępu zapaśników i nadwornym olejkarzem (magister ungendi); wtajemniczonym był w spisek, uknuty przeciwko okrutnemu tyranowi, i udusił go. Za panowania Septimiusa Sewera (193—211 po Chr.) spotkała go wszakże zajto kara doraźna, gdyż jako „Strangulator Commodi” rzucony został dzikim zwierzętom na pożarcie.—Por. Herod. (I. 17, II); Spart. Sept. Sev. (14, 1 ); D i o C a s s.

S. Drz.

Narcyz (Narcissus L.), rodzaj roślin z rodziny Amarylkowatych (Amaryllideae), obejmuje rośliny cebulko wate z liśćmi przy korzeni o wemi, równo wąz-kiemi, strzałą kwiatową bezlistną, szypułką kwiatową otoczoną pokrowcem skórzastym. Kwiaty zwieszone na jedną stronę. Okwiat o brzegu 6-o dzielnym, opatrzony w środku przykoronkiem mi-seczkowatym, u spodu zrosły z zawiązkiem pyl-

Z. Z.

J. K.

s. Pł.

z. z.

Medyceuszów (Lion 1582).

J. Musz

ce.

niku osadzonego w rurce okwiatu. Najpospolitszy N. biały (N. poeticus), o kwiatach białych, przy-koronku żółtym, po brzegu drobno karbowanym i szkarłatnie zabarwionym. Zapach bardzo przyjemny. W stanie dzikim rośnie w krajach nad morzem Sródziemnem położonych, po łąkach i dolinach; na wpół zdziczały trafia się często w Europie środkowej. U nas w gruncie cebule doskonale zimują w ogrodach, a w początkach* maja wydają kwiaty ozdobne. Mitologia grecka wywodzi pochodzenie N-a, od bożka pogańskiego Narcyza, syna bożka rzeki, C e f i z a, i nimfy Li riop y, który się zamienił w kwiat, dla tego też starożytni uważali N. za godło śmierci i zaliczali do kwiatów grobowych (ob. niżej). Cebula N. białego była używana przez starożytnych zewnętrznie do gojenia ran i wrzodów, a wewnętrznie do wywoływania wymiotów; ma własności trujące. N. żółty {N. pseudonarcissus) ma kwiat cały żółty, o koronie jasnej, a przykoronku ciemniej zabarwionym. Przykoronek większy niż u N-a białego, dzwonkowaty, po brzegu nierówno łateczkowato karbowany. Zapach kwiatu słabszy niż u poprzedniego; kwitnie wcześniej niż tenże. W Europie południowej rośnie dziko, u nas hodowany w ogrodach. Cebuli i kwiatów wysuszonych używano dawniej w lecznictwie. Żonkil (N. jonąuilla) ma kwiaty mniejsze, żółte, z przykoronkiem bardzo małym, mocno żółtym. Tac et (N.italicus Kern.) ma kwiaty białe, lub żółtawo-białe, małe. Obydwa ostatnie gatunki hodowane są u nas w doniczkach i ogrodach w odmianach zwykłych i pełnych. Oprócz tych hodują jeszcze gatunki: N. calanthinus L. z Portugalii, z wielką koroną rurkowatą i N. Bulbocodium L. z przykoronkiem bardzo dużym, oraz inne jeszcze.

Narcyz w podaniach greckich, poetycznie obrobionych przez Owidyusza (Metam. III, od w. 339), jest młodzieńcem rzadkiej piękności, pożądanym przez mnóstwo nimf i dziewic, wielbionym zwłaszcza przez nimfę Echo (ob.), która z nieodwzajemnionej przezeń miłości schnie i umiera; inne również wzgardzone wielbicielki błagają Nemezydę (bóstwo przeznaczenia), aby ukarały nieczułego młodzieńca; więc Nemezys (ob.) każe mu ujrzeć siebie samego w zwierciadle wód i zakochać się, w sobie tak namiętnie, że miłość ta skończyła się dopiero z śmiercią młodzieńca, leżącego nad wodą i wpatrzonego w swój obraz w niej odbity; na tamtym święcie przygląda się on sobie w nurtach Styksu. Różnie opowiadano i tłómaczono tę legiendę. Najprostsze objaśnienie jej takie jest, że cała powstała z obserwacyi kwiatu, zwanego narcyzem (po grecku vdtpxtoaoç [nârkissos], od vapxâv [narkân] = pachnąć), który kwitnie często nad brzegiem wody, główkę ma spuszczoną, niby przeglądającą się w wodzie, a potem usycha i do wody wpada.—Por. Roschera „Aus-fiirl. Lex. der grieoh. und röm. Mythologie” p. w. Nârkissos.

Eue. Povrsz. Ilustr. S. II. Zesz. 4 T. I.

Narcyz św. biskup jerozolimski (f około r. 210), słynął ze świątobliwości życia, które mu wyjednało łaskę czynienia cudów. Tęskniąc do życia pustelniczego, opuścił stolicę biskupią i 8 lat przepędził na samotności, poczem na usilne prośby wiernych objął na nowo rządy swego kościoła. Po nim zajął stolicę Aleksander biskup Flawiady.

Narda, u starożytnych nazwa gromadna wielu roślin o pięknym zapachu, szczególnie z rodziny Kozłkowatych ( Valerianeae), jak też olejku z nich otrzymywanego, tak np. N. celtycka (Valeriana celtica i V. Saliunea), N. breteńRka ( V. italica i V. tuberosd). N. arabska składała się prawdopodobnie z trawy brodatej (Andropo-gon Nardus), N. włoska jest naszą Lawendą, N. indyjska wyrabia się z rośliny N-y indyjskiej czyli Spikanardy (Nardostachys Iatamansi Dec., Valeriana Spica Vahl.,). Z korzeni rośliny tej wyrabiano maść drogocenną i olejek, przedmioty zbyt ku u starożytnych. Maścią tą nacierano się podczas uczt uroczystych. Korzenie mają zapach swoisty, silnie korzenny, takiż smak; w Iu-dyach uważane są jako wielce cenny środek leczniczy.

Narda, miasto, ob. Ambr a ki a.

Nardi Jakób mąż stanu i dziejopis włoski (* we Florencyi w r. 1473—f w r. 1555). W r. 1527 piastował godność posła Medyceuszów w Wenecyi; wkrótce jednak uczestniczył w re-wolucyi, zakończonej wygnaniem Medyceuszów z Florencyi. Gdy zwyciężeni na nowo odzyskali władzę, N. skazany został na wygnanie i spędził resztę życia w Wenecyi. — Oprócz poezyj satyrycznych i komedyj, piśmiennictwo włoskie zawdzięcza N-u wyśmienity przekład i komentarze do dzieł Liwjusza, wydane w r. 1554 w Wenecyi, oraz autorstwo pracy „Storie Florentine”, zawierającej wrogą charakterystykę

J. K K.

Nardi Angelo, malarz florencki, przybyły do Hiszpanii za Filipa IV, został nadwornym malarzem w r. 1625. Dzieła jego znajdują się w Hiszpanii. („Grand Encycl. franc.“).

Nardini Piotr (* w r. 1722 w Fibiana w To skanii—f d. 7 maja r. 1793 we Florencyi), słynny wirtuoz na skrzypcach i kompozytor, uczeń Tar-tiniego (ob.) Wezwany w r. 1753 przez W. Ks. Wirtemberskiego, bawił na dworze w Stutt garcie do r. 1763 jako solista orkiestry nadwornej. Wróciwszy do kraju rodzinnego, N. mieszkał do r. 1770 w Padwie, poczem objął obowiązki kapelmistrza dworu florenckiego, które pełnił aż do śmierci. Odznaczał się nietyle techniką nadzwyczajną, ile wielką czystością i śpiewnością tonu. Napisał 6 koncertów na skrzypce, 6 sonat skrzypcowych, 6 triów z fletem, 6 różnych utworów na skrzypce, 6 kwartetów smyczkowych j 6 duetów na skrzyp-

A. Pol.

26

J. Musz.

Z. Z.

z. z.

Nard.0 (dawne N ere tum), miasto we Włoszech, w prowincyi Lecce, w obwodzie Gallipoli, niedaleko od stacyi Galatone linii dr. żel. Zollino - Gallipoli; ma katedrę i fabryki tkackie; w r. 1881 liczyło 8 662 mieszk.

Nardo, malarz florencki, nazwisko skrócone z Bernardo lub Lionardo di Cione, starszy brat i nauczyciel Andrzeja di Cione, zwanego Orcagna (ob.), ze szkoły Giotta (ob.) Bracia malowali razem freski w prezbiteryum S. Maria Novella we Florencyi. Niejedno z nieb, według Vasarego, zaczerpnął D. Ghirlanda-j o (ob.), który w w. XV swemi pokrył je malowidłami. W Pizie, na cmentarzu Campo Santo, Bernard, według Yasarego, wykonać miał „Piekło” na tle opisu Danta. „Piekło” to dziś przypisują braciom Lorenzetti ze Sieny, Ambrożemu i Piotrowi, około r. 1349 kwitnącym. Natomiast, zgodnie z wiadomością Vasarego, fresk „Piekła” w S. Maria Novella, w kaplicy Strozzich, uważany jest za robotę Bernarda; umarł w r. 1365. — Por. Vasari „Andrea Orcagna”; J. Burckhardt „Der Cicerone” (str. 582); i Baedecker „Italia settentrionale” (1899, str. 373, 458). J- Mu

Nardo Lionardo, malarz włoski (f r. 1365), Florentczyk, brat Andrzeja de Cione Orcagna, ze szkoły Giotta (ob.).

Nardostachys, N. indyjska lub Spikanar-d a, rodzaj roślin z rodziny Kozłkowatych (Vale-rianeae) właściwych Indyom i hodowanych w Europie. N. Iatamansi Dec. (ob. Nard a.) N. gran-diflora z Nepalu i Himalajów dostarcza Nardy indyjskiej fałszywej.

Narducci Henryk, bibliograf włoski (* w Rzymie d. 23 listopada w r. 1833—f tamże d. 13 kwietnia r. 1893). Był przyjacielem i bibliotekarzem księcia Buoncompagni; pomagał mu w jego pracach nad historyą matematyki. Później zajmował stanowisko konserwatora bibloteki Aleksandryjskiej w Rzymie. Pisał wiele z dziedziny filologii i bibliografii, między innemi: „Sag-gi di voci italiane derivate dell'arabo”; „LaCom-posizione del mondo di Ristoro d’Arezzo”; „Poesie inédite di Paolo dell’Abaco”; „Intorno alla vita del Mazzuchelli e alia collezione dei suoi mss”; „Prediche inedite di fra Girolamo da Ri-valto”; „Li Nuptiali di M. A. Altieri”; „I Co-dici petrarcheschi delle biblioteche di Roma e del Regno”; „Saggio di bibliografia del Tevere”; „Catalogua codd. mss. in Biblioth. Angelica”.— Por. „Catalogo delle pubblicazioni di E. Narducci” (Rzym 1887).

Nardus, trawa—ob. Bliźniczką.

Narecznica (Nephrodium)—ob. Bliźniczką.

Naregamia Wet. Am., rodzaj roślin z rodziny Meliaceae z jednym gatunkiem N. alata (Gtoai-pecacuanha) właściwym Indyom Wschodnim. Jest to krzew mały, nagi, rozgałęziony, z małemi listkami trójdzielnemi, naprzemianległemi; kwiaty wyrastają przeważnie pojedynczo w kątach liści;

owoc torebka. Wyciąg z łodygi podziemnej i korzeni, zawierający alkaloid „naregaminę”, jest używany w lecznictwie, jako środek rozwaluiają-cy śluz w nieżytach przewlekłych oskrzeli i astmie— większe dawki sprawiają wymioty. Sok z rośliny stosują do leczenia liszajów (psoriasis) częstych u ludzi w Indyach Wschodnich.

Narenta, raczej Ner etwa (po serb: Nérêtwa, po włosku Narenta, u starożytnych Naro i Nar-bo) bierze początek w Hercegowinie na wyżynie Czemerno (1300 m.) i płynie początkowo w kierunku północno-zachodnim, potem zawraca się na południe aż do Mostaru, skąd kieruje się w stronę południowo-zachodnią, pod Medkowiczem wstępuje do Dalmacyi, dalej poniżej fortu Opusu dzieli się na dwie odnogi i wreszcie 12-ma odnogami, które tworzą deltę bagnistą, wpada do morza Adryatyckiego (Canale di N.) naprzeciwko wyspy Sabbioncello. Długości ma 233 kim., a obszar dorzecza wynosi 9200 klm.

W granicach Dalmacyi N. jest spławna dla statków o pojemności 100—150 ton. Medkowicz ma stałą komunikacyę parowcową z Tryestem i innemi portami. Latem miejscami N. wysycha, a na wiosnę występuje z brzegów i w Mostarze podnosi się do 14 m. W celu ochrony przed wylewami jej, już oddawna starają się uregulować koryto rzeki.—Z dopływów N-ty wymieniamy: Rakitnicę, Ramę, Mladę, Bregawę, Trebe-żat.— Por. W. PI en k ner „Regulace feky N-y” (Praga 1885); J. Cvijić „Morpholog. u. glac. Studien aus Bosnien” (Wiedeń 1900).

Nares Sir George Strong, admirał i podróżnik angielski (* r. 1831); w latach 1852—54 uczestniczył w wyprawie podbiegunowej na statku „Resolute”; po powrocie służył na morzu Sródziemnem, później, jako instruktor, na okrętach szkolnych. Od r. 1866 do 1867 zajęty był pomiarami brzegu wschodniego Australii i cieśniny Torresa; w r. 1869 dokonał pomiarów na międzymorzu Suezkiem. Od r. 1872—74 dowodził statkiem „Challenger”, wysłanym w celu badań oceanograficznych. Kierownikiem naukowym wyprawy był Wy ville Thomson (ob.). „Challenger” wyruszył z Portsmouthu; dalsza droga jego szła przez Maderę, Bahię, Capetown, wyspy Kerguelen, Melbourne, wyspy Fidżi, morze Chińskie, Filipiny, Jokohamę, Tahiti, Valparaiso, cieśninę Magellana, Montevideo, wyspy Azorskie z powrotem do Anglii. Nadzwyczaj bogaty plon naukowy wyprawy tej zebrany jest w dziełach: „Challenger Expedition. Papers by Sir W. Thomson etc.” (Londyn 1876); Thomson „The voyage of the Challenger. The Atlantic” (tamże 1877, 2 tomy); „Report of the scientific results of the voyage of H. M. S, Challenger 1873—76” (tamże 1882); Spry „The cruise of H. M. S. Challenger” (tamże 1877); Bruchom „Report on atmospherie circulation” (tamże 1889). N. dojechał na „Challengerze” tylko do Hongkongu; tam oddał komendę kapitanowi

w.), Bursaczki, Gaci (21 w.), Ruża (26 w.), Orzą (30 w.) i innych, zbliża się bardzo do Bugu i płynie równolegle do niego na przestrzeni kil-komilowej. Łączą się w końcu obie te rzeki pod Serockiem, przyjmują Wkrę, Rządzę i Długą i płyną odtąd zrazu ku południowi, mając po stronie prawej krawędź wyniosłości, lecz od Zegrza zwracają się ku zachodowi i między Nowym Dworem a Modlinem wpadają ze strony prawej do Wisły. N. tak uporczywie i tak silnie opiera się chcącej ją pochłonąć Wiśle, że na przestrzeni znacznej, poniżej uścia pod Modlinem, podmywając ciągle brzeg prawy rzeki, zachowuje barwę swą ciemną. Ważną rolę gra N. pod względem administracyjnym. Od miasteczka Suraża aż do uścia Biebrzy tworzy granicę między Królestwem Boiskiem i Cesarstwem. Wszedłszy do gub. Łomżyńskiej, stanowi granicę powiatów Kolneńskiego i Łomżyńskiego, przepływa pod Łomżą, Ostrołęką, Różanem, Pułtuskiem, Serockiem i od tego miasteczka wraz z Bugiem oddziela gub. Warszawską od Płockiej. Dno ma w biegu górnym iłowate, w średnim i dolnym piaszczyste, szczerkowate. Woda N-wi w pobliżu jej źródeł ma kolor nieco mętny i płowy; przeciwnie na Podlasiu, w granicach Królestwa Polskiego, odznacza się przezroczystością dziwną i zabarwieniem sinem. Nawet wody Bugu nie zmieniają tego koloru: barwa płowa Bugu ginie w falach N-wi i dla tego zapewne ustaliło się przekonanie w narodzie, że nie N. do Bugu, ale Bug do Narwi wpada. Nigdzie chyba nie łączą się z sobą dwie rzeki o tak zupełnie odmiennych dwu barwach wody, jak Wisła i N. Wobec Wisły białawej, N. można z Klonowiczem (ob.) nazwać „czarnymi wirami”. Właściwie niema w wodzie N-i nic czarnego, lecz tylko przezroczystość największa, z odcieniem lekkim sino ści fal, na dnie czarnem barwę tak ciemną jej nadaje. Szerokość i głębokość bardzo są rozmaite: między Surażem a uściem Biebrzy szerokość waha się od 10 do 35 sążni, a głębokość od 5 do 20 stóp; między uściem Biebrzy a Ostrołęką szerokość rzeki wynosi od 20 do 50 sążni, a głębokość od 8 do 20 stóp; od Ostrołęki do Pułtuska szerokość N-i jest od 25 do 80 sążni, a głębokość od 8 do 21 stóp; od Pułtuska wreszcie do uścia szerokość waha się od 80 do 150 sążni, a głębokość zmniejsza się i wynosi od 7 do 14 stóp. Przybory wody następują zazwyczaj podczas roztopów wiosennych i jesiennych, zalewają podówczas całą dolinę rzeki i pozostawiają po sobie bardzo dużo zwolna wysychających błot. Oprócz tych wylewów poryodycznych, N. występuje z brzegów po każdych niemal deszczach ulewnych. W miesiącach zimowych N. przeciętnie pokrywa się lodem na trzy miesiące, zamarza w końcu grudnia, puszcza średnio w połowie marca. Żegluga rozpoczyna się rzeczywiście około 25 marca, a kończy w końcu listopada. Spławna jest rzę-

Frankowi Thomsonowi i wrócił do Auglii. W r. 1875 N. stanął na czele wyprawy podbiegunowej, która wyruszyła z Anglii w d. 29 maja na okrętach „Alert” i „Discovery” i popłynęła wzdłuż brzegów zachodnich Grenlandyi. N. na „Alercie” przebił się przez lód jeszcze w. r. 1875 do cieśniny Smitha i dotarł do 82° 23' szer. półn., najdalej posuniętego na północ punktu, do którego dojechano kiedykolwiek przedtem na okręcie. „Alert” przezimował niedaleko od przylądka Sheridan; „Discovery” zatrzymany został przez lód już w zatoce Lady Franklin. Na wiosnę roku następnego zrobiono kilka wycieczek na łyżwach; kapitan Mar kłam (ob,), dowódca „Alerta” zapuścił się aż do 83° 20' szer. półn. Stan lodu nie dał okrętom posuwać się dalej i wyprawa wróciła do Europy latem r. 1876. W r. 1878 N. wyjechał na „Alercie” na ocean Spokojny w celu dokonania pomiarów głębokości oceanu.—Napisał: „The naval cadets guide”; „Reports on ocean soundings and temperature” (Londyn 1874 — 75, 6 tomów); „Official report of the Arctic expedition” (1876); „Narrative of a voyage to the Polar Sea, during 1875 —1876” (Londyn 1878, 2 tomy).

Narew, rzeka, dopływ Wisły prawy, długością ustępujący tylko Bugowi (ob), a stałością i zapasem wody przewyższający go nawet; bierze początek w gub. Grodzieńskiej, w stronie południowo-zachodniej powiatu Wołkowyskiego; wypływa z puszczy Białowieskiej, z bagien zwanych Biłowo (Orchowo), o 1 '/₂ w. od miasteczka Nowy Dwór. Linia prosta przeprowadzona od źródła N. do jej uścia wynosi 210 wiorst, rzeka zaś płynąc kręto, łukiera dość silnie ku północy wydanym, przebiega około 411 wiorst, z których na Królestwo Polskie przypada 285. Od źródła N. podąża w kierunku północno-zachodnim i rozgranicza puszczę Białowieską od Wisłockiej. Porzuciwszy krainę leśną dwuch puszcz, zwraca się więcej na zachód i przyjmuje dwa dopływy ważniejsze, Narewkę (60 w.) i Supraśl (95 w.) i inne pomniejsze: Rudnię Czarną (27 w.), Turośl, Gniłą, Gorodnię, Kulikówkę, Jaskrzankę, Nereśl, Łoknicę, Orlankę i Lizę. W biegu górnym N. jest bardzo bagnista i powolna; płynie po nizir nie szerokiej, w łąki obfitującej, tworząc mnóstwo wielkie odnóg i jeziorek błotnistych, maleńkich, trzciną, sitowiem, miętą wodną i zielskiem wod-nem wszelakiem zarosłych. Roślinność rzeki jest tu bujna i bogata, a dotąd przez botaników należycie nie zbadana. Błota najszerzej rozciągają się w t. zw. widłach N-wi i Biebrzy (Bobry), gdzie kilka mil kw. powierzchni zajmują. Od uścia Biebrzy (132 w.) i Śliny (30), po wkroczeniu w granice Królestwa Polskiego, N. zmienia dość szybko swój charakter. Spadek ma tu znacznie większy, płynie szybciej, koryto ma jedno, brzegi suche i przystępne. Przyjąwszy następnie wody Pissy (40 w.), Skwy (40 w.), Rozogi, Omulewa (99 m.), Sikorki, Orzyc¹, Pełty (27

E. Chw.

*..

Błc.

zE ‘ 7V '

i;

Fig. 01. Narębski, herb polski.

n.

ka w ogóle na przestrzeni 322 wiorst, a komunikacya wodna prawidłowa odbywa się na przestrzeni 23 L wiorst. Spadek dwa razy mniejszy niż Wisły, szybkość biegu nie przewyższa 3 stóp na sekundę. W latach suchych powyżej Tykocina chodzić mogą jedynie galary i tratwy; poniżej chodzą zarówno statki parowe jak i żaglowe, a głównie berlinki, dubasy i barki o pojemności do 1500 pudów. Przy pogodzie sprzyjającej podróż wodna z Tykocina do Łomży trwa 3 doby. Na statkach posługę pełnią mieszkańcy nadbrzeżni z powiatów Łomżyńskiego, Ostrołęckiego i Pułtuskiego. Wszystkie przystanie na Narwi leżą w granicach Królestwa Polskiego, do najważniejszych z nich należą: Wizna, Łomża, Nowogród, Ostrołęka, Pułtusk, Serock i Nowy Dwór. Przedmiotem głównym przewozu jest drzewo, które do połowy XIX w. spławiano w ilościach nadmiernych, a obok niego wyroby drewniane, zboże i t. d. Cały obrót handlu spławnego dosięga obecnie sumy 2y₂ mil. rubli rocznie, ale od czasu zbudowania kolei petersbursko - warszawskiej zmniejsza się stale. W r. 1893 w dół rzeki kursowało 470 statków, w tej liczbie 11 parowców. w górę zaś 545 statków, w tern 19 parowych. Z liczby ogólnej 470 statków idących w dół rzeki, 241 naładowane było drzewem. Za pośrednictwem Narwi, Biebrzy, Netty, kanału Augustowskiego i Hańczy, Wisła połączona jest komumkacyą wodną z Niemnem, ale także po przeprowadzeniu kolei żelaznych droga powyższa straciła na swem znaczeniu pierwotnem, N. na leży óo rzek dość rybnych, a byłaby nawet bardzo rybna, gdyby nie sposób niszczycielski rybołówstwa miejscowego. Do ryb najpospolitszych w N-wi zaliczają się: szczupak, okoń, jaź, lin, miętus, karaś, płotka, kiełb i piskorz; poławia się także węgorz, leszcz, boleń, jazgarz, uklej i kilka gatunków innych. Sum, karp i jesiotr nie przypływają prawie nigdy na Podlasie, gdzie N. jest u aj ryb ni ej sza, bo rozlewa się na setki odnóg i jeziorek; rybołówstwo też jest tu przemysłem wiosek niektórych. Pomimo błotnistości Narwi podlaskiej, tylko okolice niektóre, zwłaszcza w pobliżu uścia rz. Supraśli, obfitują w raki. Błota nadnarwiańskie bogate były ongi również w ilośó wielką i rozmaitość niemałą ptactwa dzikiego, wodnego i błotnego, które dziś należeć zaczyna już do rzadkości. Bobry ostatnie wyginęły tu przed laty 50-ciu. Mostów kolejowych na N-wi jest kilka: pod Strablą, pod Łapami i pod Nowym Dworem. Opisy N-wi podali: Wucke w „Beiträge zur Kunde Preussens” przekład w „Dzienniku Warszawskim” (r. 1826); Lud. Wolski w „Bibliotece Warszawskiej” (r. 1849) i Z. Gloger w „Wędrowcu” (1881).

Narew, miasteczko w gubernii Grodzieńskiej, w pow. Bielskim, na brzegu lewym, wyniosłym rzeki Narwi (ob.), niegdyś należało do województwa Podlaskiego. Założone zostało na początkach w. XVI przez Olbrachta Gasztow-ta (Gasztolda), wojewodę płockiego, i otrzymało początkowo prawo chełmińskie, jak widać z przywileju Zygmunta I, wydanego dnia 2 7 czerwca r. 1514 w Wilnie. Następnie po zbudowaniu w mieście kościoła parafialnego, tenże Zygmunt I nadał N-i w r. 1529 prawo magdeburskie. Zygmuut August, w przejeździć do Litwy, zatrzymywał się tn kilkakrotnie. Król Stefan Batory potwierdził d. 5 grudnia r. 1576 w Toruniu mieszkańcom spław wolny po rzece. Niegdyś okolice N-wi obfitowały w bory rozległe. W celu ochrony lasów przed trzebieżą, król Stanisław August d. 11 marca r. 1767 surowo zabronił mieszkańcom ciąć w nich drzewa na sprzedaż, lecz używać je tylko na swoją potrzebę, na opał i budowę, Obecnie jest to kąt zapadły. W r. 1896 N. liczył 3 384 m-ców (1712 mężczyzn i 1 672 kobiet), w tej liczbie 1 775 prawosławnych, 822 Żydów, 715 katolików i t. d. Kościół katolicki, parafialny, pod wezwauiem Wniebowzięcia N. M. P. i św. Stanisława, z drzewa, w r. 1728 wzniesiony, cerkiew, synagoga, szkółka początkowa, 2 szkoły prywatne, stacya pocztowa, apteka. Dochód miasta w r. 1895 wynosił 785 rb., wydatki — 776 rb., a w tern na zarząd 435 rb., na oświatę tylko 180 rb. Ludność chrześciańska trudni się rolnictwem.

Narewskie starostwo niegrodowe leżało w województwie Podlaskiem, w ziemi Bielskiej. Spotykamy się z nim już w w. XVI; w r. 1544 przywilej królowej Bony łączy je ze starostwem Bielskiem, grodowem. O ile wiemy z lustracyi z r. 1660 starostwo Narewskie powstało przez odłączenie miasta Narew nad Narwią wraz z wój-towstwem i dwiema wsiami: Kamieniem i Wólką, od starostwa Nieckiego, do którego przedtem to miasto i wsie należały. Jakiś czas posiadał je Aleksander Chodkiewicz (w. XVI). W r. 1771 było w rękach Stanisława Karwowskiego , stolnika bielskiego, któremu w r. 1773,—75 stany Rzplitej postanowiły nadać je i nadal, ale tylko tytułem wieczystej dzierżawy (w emfiteutyczue posiadanie) Stanisław Karwowski płacił zeń kwarty złp. 1516 gr. 15 den. 12 a hiberny złp. 383 gr. 10.

Nar§bski, herb polski z nadania. Na tarczy w polu błękituem podkowa srebrna z krzyżem kawalerskim, złotym na barku; między jej oce-lami strzała srebrna żeleźcem do góry. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, skrzydło, w lewo strzałą przeszyte. Nadany Janowi Narębskiemu, neoficie w r. 1780, dnia 13 maja.— Ks. kancl. 45 — 46, f. 64.

Nargen (Nargö), wyspa w zatoce Fińskiej, o 17 km. od Rewia, otoczona mieliznami i skałami podwodnemi. Należy do Estonii, rozległości ma 12Va km. kw., cała jest porosła lasem. Znajduje się na niej latarnia morska. Mieszkańców liczy kilkudziesięciu.

Nargila (z perskiego nargileh). Nazwę tę nosi rodzaj fajki do palenia tytoniu (por. Palenie) tak urządzonej, że dym tlejącego się tytoniu, zanim się dostanie do cybucha, a stamtąd do ust palącego, przejść musi przez warstwę wody, która go ochładza, oczyszczając zarazem z olejków przypalonych, zawartych w nim w stanie lotnym. Fajki tego rodzaju, w Europie rzadko używane, rozpowszechnione szczególnie na Wschodzie muzułmańskim i w Afryce, są podobno wynalazkiem perskim. — N. składa się z trzech części razem złączonych: 1) z główki fajki, czyli stambułki, zawierającej tytoń palący się, 2) z naczynia napełnionego wodą i 3) z cybucha mniej lub więcej długiego, bardzo często giętkiego, a wtedy zwykle i długiego na kilka łokci. Od główki z tytoniem schodzi nieomal do dna naczynia z wodą cewka, cybuch zaś łączy się z wierzchem jego, dym więc, aby się dostać do ust palącego, przejść musi koniecznie przez warstwę wody tym grubszą, im wyższe i pełniejsze jest naczynie zawierające ją. — Najprostszą fajką tego rodzaju jest t. zw. „Huka”, używana przeważnie w Egipcie i w wielu innych krainach Afryki; składa się najczęściej z orzecha kokosu, napełnionego wodą. osadzono zaś jest na nim cewka krótsza, zakończona stam-bułką i druga, dłuższa, będąca cybuchem. Huki bywają też wyrabiane z gliny, a wtedy postać ich bywa odmienna, w krajach rozmaitych różna. N-e perskie i indyjskie, zwane „Kai lian”, podobne są do wazonów wysmukłych lub przy-sadkowatych, często bardzo ozdobnych, wyrabianych z bronzu, mosiądzu, miedzi powleczonej szkliwem (email), u ludzi bogatych ze srebra, lub nawet złota; cybuch ich bywa zazwyczaj giętki i bardzo długi (ryc. 62).— Turcy zazwyczaj używają N-ów szklanych, postacią przypominających butelki o rozmiarach sporych, dla tego też Arabowie, posługujący się niemi również, zwykli, je zwać „Szi-szeh” (— butelka). — Przyrząd ten, aczkolwiek wszędzie podług zasad tych samych robiony, miewa wszakże u ludów różnych wygląd odmienny, nosi też, oprócz już wymienionych, nazwy najrozmaitsze inne, których tu jednak wyliczać nie mamy potrzeby (ryc. 63—65).— Palenie z N-i odbywa się w sposób inny niż z fajki zwykłej, ponieważ dym, napotykający opór w wodzie, nie tak łatwo dostać się może do cybucha, więc też palący zmuszony jest zaciągać się wprost z cybucha, t. j. wdychać dym odrazu w płuca; nie czyniąc tego, nie dostaje się albo wcale dymu do ust, albo też ilości jego bardzo nieznaczne, gromadzące się w szyjce naczynia ponad wodą. — Ludzie wykwintni na Wschodzie

wodę w N-i zaprawiają piżmem, atnbrą, olejkiem różanym, lab t. p. zapachami silneini, któ-

Fig. 62. Nargila zbytkowna z Kaszmiru.

■i

Fig. 63. Nargila prosta, indyjska.

W?

8äS»

Fig. 65. Nargila bardzo prosta, używana przez niewiasty indyjskie, (wszystkie 4 ryciny podług Meyera.)

re udzielają się dymowi następnie, czyniąc go przez to dla nich przyjemniejszym. — Por.

Fig. 64. Huka z gliny palonej.

Red

S. Drz.

zy-

wy jak kokainy.

i kotarninę (Cl2H₁₃N0₃).

» s. Pł.

Pritchett „Smokiana” (Londyn 1890), To masek „Pfeifenindustrie” (Weimar 1878) i Bragge „Bibliotheca nicotiana” (Londyn 1880).

Narieźnyj W as i li syn Trofim a, powie-ściopisarz rossyjski (* r. 1780 —f r. 1826). Urodził się pod Hadziaczem, był na uniwersytecie w Moskwie, później służył jako niższy urzędnik na Kaukazie i w Petersburgu. N. jest autorem pierwszej powieści rossyjskiej, obyczajowej, ojcem realizmu w Rossyi, najbliższym poprzednikiem Ho hola (ob.), z którym go łączą niektóre wspólne cechy talentu. Z powieści jego, mających już teraz zresztą tylko znaczenie historyczne, najlepsze są: „Rossijskij Żil-Blas iii pocho-żdienija kniaźja Gawriły Simonowicza C z i s ti a ko w a” (1814) i „Bursak” (1823); ta druga dziś jeszcze wielu liczy czytelników.

Naril, Ob. Narol.

Naristł (Tacyt. Germ. 42), zwani także N a-r i sc i, a według innych źródeł Varisti (Ptolem. Ooapiazoi), nieliczny, lecz waleczny szczep gier-mański, należący do plemienia Swewów, miał siedziby swe pomiędzy Markomanami ku wschodowi, a Hermundurami ku zachodowi, zajmował zatem okolice dzisiejszych Lasów Sme-reczanych (_iFichtelgebirge) i Palatynatu Górnego; jeszcze w Wiekach średnich nazywano tę ziemię provincia Va ri sio rum. Zapanowania cesarza Marka Aureliusza (161—180 po Chr.), wywędrowała część tego szczepu, około 3 000 głów, ku południu i osiadła w prowincyi rzymskiej. Od czasów wojny Rzymian z Markomanami, źródła już więcej o nich nie wspominają.—Por. Dio Cass. (71, 21).

Narkiewicz-Jodko Witold ob. Jodko-Nar-k i e w i c z W.

Narkiewicz Jan, ksiądz (* r. 1806—f po r. 1882), dziekan i proboszcz w dyecezyi wileńskiej, później kapelan cmentarny w Krakowie, napisał: „Wykład pacierza, składu apostolskiego, przykazań Bożych i kość. śś. Sakr. kondycyj do spow.,.“ (Wilno 1859, Kraków 1882); „Pamiętnik księ dza” (Lwów 1876); „O religii i głównych jej zasadach” (Krakow 1881); „Naród a religia” (Poznań 1876).

Narkiewicz-Jodko Antoni, archeolog (* w r.. 1843 we wsi Bębnówce Wielkiej, w gub. Podoi skiej—f d. 20 lipca r. 1892 w majętności swojej Wolicy na Wołyniu). Kształcił się najprzód w Warszawie, poczem odbywał studya uniwersyteckie w Brukselli, w końcu osiadł na wsi oddawszy się ziemiaństwu, później także badaniu historyi sztuki. — W podróżach zwiedził Niemcy, Belgię, Hollandyę, Fraucyę, Hiszpanię i Włochy, dopełniając badań i zwiększając zbiory. Owocem pracy dziesięcioletniej, naukowej były trzy tomy dzieła pod napisem: „Zarys dziejów malarstwa od najdawniejszych czasów do końca XV11I stulecia”, które objęły wstępne poglądy, a mianowicie całą starożytność klasyczną i sztu-

kę starożytnego Wschodu, razem z Chinami i Ja-pouią.

Narkotyczne leki. Do rzędu powyższych zaliczamy leki, działające przeważnie na ośrodki nerwowe i wywierające na ustrój wpływ kojący i znieczulający, część ich posiada nadto własności nasenne (ob. Nasenne leki). Grupa środków kojących i przeciwkurczowych obejmuje następujące leki ważniejsze. Walery an a używana w postaci nastoju (ob) eterowego przeciwko zaburzeniu nerwowemu, chloral (ob. Nasenne leki), makowiec i jego przetwory, zwłaszcza morfina, konopie indyjskie (haszysz), kodeina, belladonna i przetwór z niej—atropina, lobelia, migdały gorzkie, przetwory bromu, zwłaszcza bromek sodu i potasu. Do działu środków znoszących wrażenie bólu należą: morfina, chloroform, eter, wyskok w dawkach większych, kokaina. Wpływ leków N-ych jest bądź ogólny, jak np. morfiny, chloroformu, eteru, bądź miejsco-

Dr A. W.

Narkotyna (C₁₉H₁₄ 0₄N(0CH₃)₃ odkryta przez Robi quêta, a w r. 1817, jest to jeden z alkaloidów, znajdujących się w opium, należy do gromady pochodnych izochinoliny. Dla otrzymania N-y działa się na opium słabym wyskokiem i nadmiarem amoniaku. W ten sposób zostaje strącona morfina i N.; następne działanie ługiem potasowym przeprowadza pierwszą w roztwór, gdy druga pozostaje w postaci osadu. Z wyskoku krystalizuje w pryzmatach rombowych, topiących się przy -}- 176°C. Skręca płaszczyznę polaryzacyjną na lewo. Bez smaku. Własności trujących nie posiada. N. ma własności słabo zasadowe, sole jej mają odczyn kwaśny i rozkładają się bardzo łatwo, nawet już przy wyparowywaniu roztworu. Przy ogrzewaniu z wodą, lub ługiem potasowym do -j- 250°C N. daje trój -metyliak. Dwutlenek manganu i kwas siarczany rozkładają N-ę na kwas opianowy (C₁₀Hl0O₅)

L. Szp.

Narkoza w chir. ob. Znieczulenie.

Narkuski Stanisław, biskup nominat żmudz-ki (j- r. 1565), rodem żmudzin (Narkustis czy Nar ku skis). Nauki pobierał w Krakowie, stąd spolszczenie nazwiska. Był biegłym prawnikiem (R oy z ius Pi o tr—Decisiones Lituanicae. II, 80). Proboszcz tykociński, archidyakon łucki, mianowany został przez biskupa wileńskiego, Pawła Algi-m un t owi cza, kanonikiem wileńskim i kanclerzem przybocznym. Następca Algimuntowi-cza, biskup P rotasi e w i cz, dał mu archidya-konię wileńską. Zygmunt August w r. 1560 posyłał go w poselstwie do Inflant i w trzy lata później oddał mu, wakującą po Janie Domaniewskim, katedrę żmudzką. Zanim N. objął zarząd dyecezyi, spotkała go śmierć w Tykocinie.—Wołonczewski „Żemajtiu Wiskupi-ste” (Wilno 1848).—Por. „Encyk, Kość,

mienia usypana, łącząca wyspę z brzegiem; Nami, (dawne Narnia, ob.), miasto we z grobli tej zachowały się do dziś ślady. Za Włoszech, w prow. Perugia, obwodzie Terni, pośrednictwem strugi N. łączy się z jeziorem

Narmada, ob. Narbada.

363 m. nad poz. morza, zbudowane na skale, nad rzeką Nera, przy drodze żel. z Rzymu do Foligno; siedziba biskupa; ma katedrę (z wieku XII), 7 innych kościołów, stary zamek, ratusz, szczątki mostu z czasów cesarza Augusta i wodociągu starożytnego, gimnazyum, fabryki wyrobów ze skóry i kauczuku; pod miastem hodują dużo oliwek. Mieszkańców 2 850 (r. 1881).

Mi astrą (ob.). Opis jeziora podał W. Wróblewski w „Pamiętniku Fizyograficznym“ (t. III, str. 77—79).

Narnia, miasto bardzo warowne starożytnej Umbryi, nad południowym brzegiem rzeki Nar, przy Via Cassia, na stromej skale zbudowane, a przez Rzymian w r. 290 przed Chr. na miejscu starej osady, Nequinum zwanej, skolonizowane; miejsce urodzenia cesarza N erwy (ob.). Było tylko z dwuch stron, od wschodu i zachodu dostępne ; od strony zachodniej wiódł do niego most nadzwyczaj wysoki, który na rozkaz cesarza Augusta wybudowano celem połączenia pasm górskich, piętrzących się po obydwu brzegach Naru. Mieszkańców jego zowią źródła Naquinates, później Narnienses; dzisiaj zwie się ono Narni(ob.).—Por. Livius (X. 9);

S. Drz.

Tacyt. „Ann.” (III. 9. 10).

Naro, miasto we Włoszech, na wyspie Sycylii, w prowincyi -Girgenti, 593 m. nad poz. morza, nad rzeką N., posiada stary zamek i dawne katakumby chrześciańskie; pod miastem kopalnie siarki; mieszk. 10 395 (1881).

Narocz, mylnie Norocz, niekiedy zwane Miadziolskiem, Zanaroczą lub jeziorem Zauarockiem, po Lubaniu (ob.) największe z jezior litewskich, leży na wschód od jeziora Świrskiego w gub. Wileńskiej, w powiecie Święciańskim, częścią mniejszą wchodząc w powiat Wilejski. Przez rzekę tegoż imienia spływa do Wilii. Ma 127₃ w. długości, 9'/3 w. szerokości i zajmuje ogółem około 72.4 wiorst □ obszaru. Cypel, na którym leży wieś N a n o-s y, wrzyna się blizko na parę wiorst wgłąb jeziora i dzieli je na 2 części, w których płn zachodnia jest mniejszą. Najwyższe brzegi ma jezioro na stronie płn.-wschodniej; brzeg południowy, od wypływu rz. N-y ku zachodowi aż za miasteczko Zanarocze jest bagnisty i płaski; na płd.-zachodzie, w pewnej od jeziora odległości, leżą wzgórza, a poza niemi bagna obszerne. Brzegi części mniejszej jeziora są bardzo malownicze. N. wogóle ma dno twarde, pokryte kępkami mchu wodnego, miejscami piaszczyste. Woda jeziora niezmiernie czysta. Głębokość naj większa ma wynosić 34 m., aczkolwiek Witold Wróblewski stwierdził tylko 18.5-metrową głębię. W stronie płn.-wschodniej jeziora jest wyspa, zajmująca 5 mrg. obszaru, pokryta roślinnością bujną i urozmaiconą. Podług Korejwy („Opis gub. wileńskiej” po rossyjsku) na wyspie tej stał niegdyś zamek i istniała grobla z ka-

Dr AL W.

Narocznicy, narok. Znaczenie tych wyrazów, spotykanych w najdawniejszych dokumentach polskich wieku XII i XIII, nie jest dotąd w nauce wyjaśnione ostatecznie. A. Z. Helcel „Badania w przedmiocie historyi dziesięcin kościelnych w Polsce” (Bibl. Warsz. 1863. T. III) wypowiedział zapatrywanie, że uarocznicy nazywali się tak od nar oku (na Rusi obroku, po łacinie census) i byli poddanymi, którzy płacili księciu, jako czynsz w zbożu lub pieniądzach, dziesiątą część wszelakich owych gospodarczo wiejskich pożytków w zbożu i inwentarzu żywym, a może i dziesiąty dzień pracy ofiarowywali na usługi księcia. Tych N-ków stawiał na równi Helcel z ludnością zwaną w dokumentach de ci mi.—Feliks Zieliński „Co znaczy wyraz „narok” w dawnej mowie“ (Bibliot. Warsz. r. 1871 II), n-k uważa za pewne terytoryum, obejmujące większy obszar ziemi, a niekiedy całą gromadę wsh Wojciechowski „Chrobacya” (t. I 1873) zwrócił uwagę na to, że zwykle w pobliżu grodów leżą wsie, noszące nazwy od zajęcia, któremu oddawała się ludność ich (np. Koniary, Sokolniki, Stadniki, Kuchary, Piekary, Owczary, Swi-niary, Łagiewniki, Szczytniki, Żerdniki, Grotni-ki i t. d.). Te wsi są narokowemi czyli jak je autor nazwał służebnemi.—Burzyński „Ode-cymach i naroknikach” („Rozpr. i sprw. wydz. hist.-filoz. Akad. Urn. w Krakowie” T. VIII 1878), biorąc za podstawę źródłosłów „rok”, a zatem pewien okres czasu, wywiódł, iż N-ami zwano tych, którzy za coś lub z czegoś uiszczali co rok opłatę, i doszedł do wniosku, że N. byli to sam j co czynszownicy. — Piekosiński „Ludność wieśniacza w Polsce w dobie piastowskiej” (1897). zgodnie z Wojciechowskim twierdzi, że N. mieli obowiązek dostarczać załogom grodowym wszystkiego, czego załogi te potrzebowały, a więc: koni, bydła na rzeź, kucharzy, piekarzy, naczyń, tarcz, grotów, kopij i t. d. Ludność ta odbywała jednak służbę w grodach nie ciągle, ale przez pewien oznaczony czas, po którego upływie wracała do domu, a na jej miejsce przychodziła do grodu służba inna. Że zaś w starym języku polskim pewien przeciąg czasu, czyli termin, nazywa się „rokiem”, więc tę ludność, odbywającą służbę terminową, zwano narokiem czyli narocznikami. — Wedle Balzera „Re-wizya teoryj o pierwotnem osadnictwie w Polsce” (Kwart. Hist. XII, 1898). Słowo narok pochodzi od czasownika narzec, podobnie jak od wyrzec pochodzi: wyrok, wyrocznia. Narzec oznacza tyle co przeznaczyć (np. narzeczeni) N. oznaczaliby więc tyle co przeznaczeni (do służby w grodzie).

Fizyognomia ludu zależy od

au-

W ten sposób

za po-

L. K.

Naród (pod względem antropologicznym). Ludy Europy dzisiejsze pod względem rasowym bynajmniej nie są jednolite. Wszystkie mniej lub więcej stanowią mieszaninę różnych typów antropologicznych. Antropolog wybitny, K o 11-m a n, niejednokrotnie poruszał tę sprawę w swoich przyczynkach do antropologii Europy środkowej. „Z powodu krzyżowania, rasy zostały poplątane nawzajem w najrozmaitszy sposób, a różne rasowe okazy znajdują się nieraz wśród tego samego rodzeństwa i nawet w tej samej osobie.” ^„Ludy odrębne, europejskie, składają się jak gdyby z monet jednej wartości, lecz z różnych mennic i zmieszanych w najrozmaitszym stosunku ilościowym”, żywiołu najbardziej przeważającego, który rzucając się najczęściej w oczy, umysłowi badacza zasłania inne”. „Rasa posiadająca przedstawicieli najliczniejszych w kraju, nadaje piętno tropologiczne narodowi i właściwy mu charakter rasowy. Narodowość opiera się na wspólności kulturalno ■ lingwistycznej, pod którą ukrywa się różnorodność antropologiczna. Język łączy niekiedy w całość żywioły odmienne, jak we Włoszech, i rozdziela bardzo pokrewue, up. mieszkańców Francyi środkowej od Niemiec południowych”. Topinard, Ten Kate i inni antropologowie wygłaszają zdanie to samo, zaznaczając, iż poczucie narodowości tkwi nie w jedno ści antropologicznej, ale w jedności tradycyi i idei. „Rasa jest jednością anatomiczną, naród zaś powstał z różnorodności anatomicznej, spojonej węzłem politycznym lub lingwistycznym” (Ten Kate). „Narodowość jest sojuszem politycznym, zrodzonym przez okoliczności, rozwijającym się wskutek ukształtowania geograficznego kraju, jedności językowej i religijnej, spajanym przez zwyczaje i wspomnienia wpólnej sławy i cierpień, dodatkowo zaś przez interesy. Pojęcie „rasa” jest zupełnie obce idei narodowości” (P. Topinard). Zresztą skład rasowy N-u bynajmniej nie jest stały: wsiąkają wciąż w niego pierwiastki nowe, znów inne zostają wyrugowane przez krzyżowanie. Dzieci, zrodzone w związku małżeńskim dwu bardzo odrębnych typów, zwykle z większą mocą odziedziczają cechy jednej z ras rodzicielskich, w małżeństwach typów krótkogłowych, europej skich z blondynami długogłowemi, pierwsze zwyciężają, a budowa długa czaszki zanika zwolna. Odbywa się tak rugowanie pokojowe, mocą małżeństw, jednej rasy przez drugą. Poszukiwania antropologiczne wykazały, iż w pewnych warunkach to rugowanie odbywa się dość szybko. Hôlder prowadził nad przedmiotem tym studya systematyczne, wziąwszy za przedmiot badania ludność miasteczka Esslingen w Wirtembergii. Okazało się, iż w ciągu wieków XI — XVI żywioły krótkogłowe wzrosły w tern miasteczku o 30$ wśród warstw średnich i wyższych. I takie przekształcenie odbywało

się we wszystkich dzielnicach niemieckich. Fryzowie przedstawiają obecnie odłam szczepu gier-mańskiego, który najbardziej zbliża się do właściwości dawnego Teutona, a jednak są oni mniej długogłowi aniżeli lud giermański, spoczywający w grobowcach rzędowych (z w. IV — XII) w Bawary!, kraju, gdzie blondyn i długogłowiec dzisiaj zniknęli. — Naród, gdy rozpatrujemy go w danym czasie, jest zbiorem typów różnych, które zostały połączone spólnością idei i uczuć, oraz języka; gdy badamy go przez wieki, przedstawia pasmo zmieniających się typów, a w tym paśmie o jedności rozstrzyga ciągłość tradycyi. — Zna leźli się badacze, którzy usiłowali rozpatrywać dzieje narodów w związku z typami, w skład ludów wchodzącemi. Penka, L a p o u g e, przed niemi hr. Gobineau, przyrównywali typy rasowe do pierwiastków chemicznych. Wodór i tlen zachowują się zgoła inaczej i posiadają inne przymioty, jako wolne pierwiastki, niż woda, — ciało, które powstało z ich połączenia. Własności fizyczne ciała, pochodzącego z połączeuia pewnych pierwiastków chemicznych, zmieniają się w zależności od zmiany wzajemnego stosunku ilościowego owych pierwiastków. Czym w chemii pierwiastki, tym, według historyozofów antropologicznych, byłyby typy w rozwoju dziejowym. „Rasy w etnologii — pisze Penka — są tern samem, czem pierwiastki w chemii. Wszystkie ciała chemiczne ulegają w pewnych okolicznościach rozkładowi. Odbywa się to w ten sposób, iż pewien pierwiastek zostaje pod wpływem ciepła wydzielony z połączenia poprzedniego. I hi-storya nas uczy, że ciała etniczne (narody), złożone z rozmaitych żywiołów, podlegają podobnemu rozprzężeniu. Rozkład ustroju narodowego, wywołany wydzieleniem się pewnego pierwiastku rasowego, znajduje swój wyraz w zmianie orga-nizacyi społeczno-politycznej”. Jednak wywodom tego rodzaju zbywa dotychczas na udowodnieniu założeń swoich, prace Lapougea są raczej zbiorem paradoksów, aniżeli traktatem naukowym. Starczy powiedzieć, iż jako wynik utraty pierwiastków płowowłosych Lapou-ge przytoczył upadek naszego krajul — Jednocześnie rozpoczęto studya nad psychologią ludów. Dzieła: Mortillet „Formation de la nation française” (Paryż 1897); mowy Ko 11 mana na jedenastym i czernastym zjeździe antropologów;

G. Lapouge „Les selections sociales” (Paryż 1896); oraz „1'Aryen, son role social” (Paryż 1899);

E. Desmolins „Les français d’aujourd’hui, les types sociaux du Midi et du Centre” (Paryż); L. Krzywicki „Rasy psychiczne” (Warszawa 1902); A. Fouillée „Psychologie du peuple français” (Paryż, wyd. II) i tenże „Esquisse psychologique des peuples européens” (Paryż 1903. — Por. Narodowość.

Narodowa ekonomia, jest to nazwa, przyjęta podług słownictwa niemieckiego na oznaczanie ekonomii, nazywanej poprzednio polityczną (ob.),

Narodowa gwardyä.

to

St. A. K.

a obecnie najtrafniej społeczną. Gdy uprzy-omniono sobie, że pojęcie gospodarczości pań-5twowej, czyli politycznej nie może obejmować wszystkich celów działania ekonomicznego, zrodziła się, najpierw wśród ekonomistów niemieckich, nazwa ekonomii narodowej (Volkswirtschaftslehre). Nazwa była już bliższą prawdy, bo więcej tu chodzi o gospodarstwo całego narodu, niż o gospodarstwo polityczne. Ale mimo to i miano to jest za ciasne. Każdy naród może posiadać własne prawidła polityki gospodarczej, jest to jednak wszakże tylko dążenie przystosowania zasad ogólnych gospodarczości społecznej do form poszczególnych, miejscowych. Prawa gospodarcze odnoszą się bezpośrednio do każdej społeczności, do każdej gromady, lecz nie do tej, czy innej, podług różuic narodowych. Stąd nazwa ta jest nieścisła i może mieć tylko zastosowanie bądź do polityki ekonomicznej, narodowej, bądź do szkół teoryi, odróżnianych podług narodów.

Narodowa gwardya jest to milicya obywatelska, której zadaniem głównem było utrzymywanie porządku publicznego i bezpieczeństwa w granicach państwa.

Francya. G. N. pod tą nazwą zjawia się po raz pierwszy we Francyi, jako jeden z wytworów rodzącej się Wielkiej Rewolucyi. Początki jej przypadają na lipiec r. 1789, kiedy Zgromadzenie narodowe, obawiając się zamachu stanu ze strony koncentrujących się w pobliżu Paryża i Wersalu wojsk królewskich, zastanawiało się nad wnioskiem Mirabeau (8lipca) tyczącym się utworzenia gwardyi obywatelskiej (garde bourgeoise)\ wtedy nie czekając na odpowiedni dekret Konstytuanty, mieszczaństwo samo przystąpiło do uformowania gwardyi, wskutek zamieszek w d. 12 lipca, wywołanych dymisyą Neckera (ob.) Wodzem gwardyi wybrano Lafayetta (ob.). Po wypadkach z d. 14 lipca musiał się król zgodzić z faktem dokonanym, jak również przyzwolić na system wyboru oficerów przez członków gwardyi. Za przykładem Paryża poszły miasta i gminy na prowin-cyi, gdzie w krótkim czasie potworzono wszędzie gwardye obywatelskie. Wiadomym znakiem tryumfu nowej instytucyi rewolucyjnej był uroczysty obchód rocznicy zburzenia Bastylii w Paryżu, dokąd ściągnęli przedstawiciele wszystkich gwardyj prowincyonalnych, którym podówczas nadano nazwę urzędową „Gwardyi Narodowej”. Nie posiadała ona wtedy jeszcze organizacyi jednolitej. Dopiero dekret Konstytuanty z d. 29 września r. 1791 ujednostajnił organizacyę G-i N-ej. W skład jej wchodzili wszyscy obywatele czynnie od dwudziestego do sześćdziesiątego roku życia, pod karą pozbawienia praw politycznych w razie uchylenia się od obowiązku. G. N. dzieliła się na prowincyi według dystryktów i kantonów. Batalion składał się z 4 kompanij, 6 do 8 batalionów jednego dystryktu tworzyło legion pod dowództwem naczelnika legionu. Po więk-

Eno. Powsz. lUuatr. S. 11. Zesz. 4. T. 1.

szych miastach rezydował naczelny dowódca legionów G-i N-ej, wybierany, jak i wszyscy inni oficerowie, przez obywateli czynnych. Mundur wszędzie wprowadzono jednaki: surdut niebieski, kamizelka i spodnie białe; chorągiew była trójkolorowa. — Zreorganizowana na podstawie tej ustawy G. N. paryska, liczyła 6 legionów po 10 batalionów, ogółem 32, 000 ludzi. Historya G-i N-ej francuskiej jestprzedewszystkiem historyą gwardyi paryskiej, gdyż ona, znajdując się na głównej widowni wypadków ówczesnych politycznych, miała w nich żywy i ważny udział i niejednokrotnie rozstrzygała swym wmieszaniem się losy państwa i bieg polityki francuskiej. Stąd nie sposób roztrząsać szczegółowo historyę ówczesnej G-i N-ej paryskiej, gdyż byłoby to po części historyą Wielkiej Rewolucyi, rozpatrywanej tylko z jednego punktu widzenia. Zamach Napoleona z d. 18 Brumairea kładzie kres znaczeniu G-i N-ej, gdyż nie uciekano się odtąd nigdy prawie do jej pomocy. Tylko w dwuch wypadkach wystąpiła czynnie G. N.: w r. 1809, kiedy F o u-chć zmobilizował gwardye departamentów północnych dla odparcia Anglików, którzy wylądowali w Walcheren i w r. 1814., kiedy skutkiem dekretu cesarza z d. 18 marca powołano pod broń wszystkie gwardye dla obrony granic. Za czasów Restauracyi znów wzmogło się niepospolicie znaczenie G-i N-ej. Bourbono wie, pamiętni życzliwego przyjęcia ze strony G-i N ej; która pierwsza przypięła białą kokardę, otaczali ją swą przychylnością. Ludwik XV11I obsypywał mnogimi zaszczytami oficerów G-i N-ej i wprowadził w jej szeregi licznych przedstawicieli starej arystokracyi, a brata swego, hr. Artois, mianował naczelnym wodzem wszystkich gwardyi w państwie. Ażeby się jednak upewnić co do jej lojalności politycznej, oddał ją pod władzę prefektów, podprefektów i merów, zastrzegając sobie prawo mianowania oficerów wszystkich stopni. Mimo to nie zdołano ustrzedz G-i N-ej od wpływów politycznych; zwłaszcza w szeregach gwardyi paryskiej wzmagał się coraz silniej liberalny żywioł opozycyjny, co objawiało się w demonstracyjnych okrzykach na cześć kon-stytucyi, kiedy Karol X (ob.) odbywał osobiście przegląd G-i N-ej. Skutkiem tego było natychmiastowe jej rozwiązanie (kwiecień r. 1828), zresztą krótko trwałe, gdyż w dniach lipcowych r. 1830 wystąpiła znów G. N. przedmiejska w szeregach powstańczych, stając się na przeciąg najbliższych lat 18 jedną z najbardziej charakterystycznych instytucyj monarchii LudwikaFili-pa (ob.). Przywrócono wtedy G-i N ej prawo wyboru oficerów niższego stopnia, król mianował tylko kapitanów i oficerów wyższych z listy przedstawionych kandydatów. Wskutek zaprowadzenia przymusu mundurowego, rekrutowała się G. N. prawie wyłącznie ze sfer bogatszego mieszczaństwa, w którem nowa dynastya miała swą podporę najważniejszą, gdyż usposobienie

27

Narodowa gwardyfl.

o*

usunięta, dobitniej swej działalności zaznaczyć nie mogła, a przynajmniej nie zostawiła jej śladów w dostępnych relacyach współczesnych. History« G-i N-ej polskiej rozpada się na cztery okresy, co do miejsca i czasu odrębne, nie połączone ze sobą żadnym węzłem przyczynowym, a mianowicie na okres księstwa Warszawskiego, Rewolucyi listopadowej i r. 1848 w Galicyi i księ-

a) Księstwo Warszawskie. Pierwszy raz dokonała się formacya G-i N-ej w Warszawie, kiedy po nagłem jej opuszczeniu przez Prusaków, okazała się konieczność stworzenia jakiejś siły zbrojnej dla utrzymania porządku w mieście. Wtedy to z polecenia komendanta pruskiego, Kellera, powierzono ks. Józefowi P o ni at o ws ki em u (d. 25 listopada r. 1806) zorganizowanie prowizorycznej G-i N-ej. W kilka miesięcy później, skutkiem rozkazu Napoleona polecił d. 11 czerwca r. 1807, francuski gubernator Warszawy, gienerał dywizyi Le mar rois, prezydentowi miasta jaknajszybsze uformowanie i uzbrojenie G-i N-ej i wyasygnował w tym celu 13 000 dukatów na pierwsze wydatki (Rkp. oryginalny w archiwum krakowskiej Akademii Umiejętności). Jakoż w niedługim czasie zorganizowała się G. N. pod dowództwem Piotra Łubieńskiego, tworząc 2 pułki, złożone z 2 batalionów po 8 kompanij. Na czele pierwszego pułku stał Aleksander Potocki, późaiejszy minister policyi. Batalionami przywodzili majorowie, kompaniami—kapitani z 4 oficerami niższych stopni. Biurem sztabu zarządzał gross-major (Jan Wituski), do którego należała ponad to kontrola kasy batalionów i ewidencyi osób obowiązanych do służby. Oficerowie pełnili w zasadzie służbę bezpłatnie, z wyjątkiem adjutan-tów i gross-majora. Żołnierze pobierali małe wynagrodzenie dzienne. Stan wojskowy młodej gwar-dyi był bardzo niepomyślny, co ściągnęło na nią niezadowolenie ks. Józefa Poniatowskie

w G-i N-ej panujące, było przychylne dla monarchii. Dowiodła tego G. N. paryska, przyczyniając się w znacznej mierze do uśmierzenia rozruchów w r. 1832 i 1834. Lecz później, podobnie jak w r. 1828, wzmógł się pośród niej duch opozycyjny, a z chwilą, gdy w czasie wypadków lutowych r. 1848, stanęła G. N. po stronie rewolucyi, runął tron Orleanów i Ludwik Filip ujrzał się zniewolonym do abdy- stwie Poznańskiem. kacyi. Ruch rewolucyjny z r. 1848 zadał dotkliwy cios rządom mieszczaństwa w obrębie G-i N-ej, zwłaszcza odkąd w jej szeregi zaczęli się tłumnie zaciągać robotnicy, których wpływ odbił się niebawem na wyborach starszyzny gwardyjskiej.

Sprowadziło to rozłam wyraźny wśród G-i N-ej paryskiej, w następstwie czego rozwiązano kilka jej legionów. Ustawa zgromadzenia narodowego z d. 26 czerwca r. 1851 wprowadziła reorganiza-cyę G-i N-ej, pociągając do służby wszystkich obywateli bez wyjątku, z prawem wyboru powszechnego podoficerów i oficerów stopni niższych, podczas gdy wybór oficerów wyższych, od szefa batalionu począwszy, powierzony był osobnemu kollegium, złożonemu z równej liczby oficerów i gwardzistów zwyczajnych. Rządy drugiego cesarstwa, ograniczyły znacznie wpływ G-i N-ej, spychając ją do rzędu efektownego sztafażu przy bankietach politycznych i uroczystych obchodach państwowych. G. N. pozbawiono zupełnie prawa wyboru swych zwierzchników; szef batalionu mianował podoficerów, a cesarz rozdawał stopnie oficerskie na przedstawienie prefektów. Dopiero wypadki r. 1870 przywróciły na chwilę, lecz już po raz ostatni dawną świetność G. N., która zreorganizowana na podstawie demokratycznej i wzmożona liczebnie do znacznych rozmiarów, uczestniczyła w obronie Paryża, a następnie (gwardya przedmiejska głównie) wszczęła Komunę (ob.) po rewolucyi z d. 18 marca.

go, który karał bataliony musztrami i paradami bez końca. (Pam. Józefa Krasińskiego). Zdaje się, że żywot tej pierwszej G-i N-ej musiał być dosyć krótki, skoro po wkroczeniu wojsk austryackich na ziemię księstwa Warszawskiego musiano się zająć ponownie zorganizowaniem G i N-ej warszawskiej. Dekretem z d. 16 kwietnia r. 1809 sformowała Rada Stanu w przeciągu trzech dni nową gwardyę pod dowództwem komendanta miasta, gienerała francuskiego Saunier a. Do służby powołano wszystkich mieszkańców stolicy od 16 do 60 lat, bez różnicy stanu i wyznania, z wyjątkiem tylko pewnych kategoryi urzędników, piekarzy, rzeźników i t. p. G. N. przysługiwało prawo wyboru dziesiętników, ci wybierali setników, ci znów tysiączników. Mianowani przez rząd dowódzcy obwodowi, w liczbie ośmiu, stanowili t. zw. dyrektoryat (żywot Tomasza

Ta okoliczność, jak i fakt zaprowadzenia powszechnej służby wojskowej, która uczyniła zbę-dnem istnienie milicyi obywatelskiej, do regularnych działań wojennych niezdatnej—sprawiły, że dekretem z d. 30 sierpnia r. 1871 zniesiono raz na zawsze G. N. w obrębie Francyi.

Polska. Na terytoryum dawnej Rzplitej polskiej z G-ą N-ą, której obowiązki były jednakie z jej pierwowzorem francuskim, spotykamy się niejednokrotnie w ciągu pierwszej połowy XIX stulecia, w miarę jak wypadki krajowe wymagały szybkiego utworzenia jakiejś siły zbrojnej dla utrzymania porządku publicznego. I to jest właśnie główną cechą G-i N-ej polskiej, że nie stanowiła nigdy stałej instytucyi, lecz zjawiała się tylko przejściowo i dorywczo, o ile wymagał tego interes chwili, wzgląd na porządek publiczny lub nadzieja zmian politycznych. Z tej też przy-czyny jest historya G-i N-ej polskiej, głównie hi-storyą oddziałów stołecznych, gdyż po miastach biło życie polityczne najraźniejszem tętnem, gdy Ostrowskiego). Pokładane w G-i N-ej na-tymezasem G. N. z prowincyi, na dalszy plan dzieje zowiodły. Brak karności i ducha woj-

skowego sprawił, że G. N., powołana do obrony wałów miasta, wobec zbliżania się wojsk austriackich, zaniechała swych obowiązków, dbając prze-dewszystkiem o wygody i trawiąc czas na pijatykach i hulankach. To też za pierwszem pojawieniem się nieprzyjaciela pierzchła bezładnie, dawszy uprzednio kilka salw w powietrze. Kiedy po kapitulacyi Warszawy zajęli Austryacy miasto, utrzymali G-ę N-ą nadal, oddając ją pod rozkazy mianowanego z ich ramienia komendanta stolicy, gienerała hr. St.-Julien. Odgrywali wtedy gwardziści mizerną rolę tłómaczy i pachołków w służbie austryackiej. (Pam. Krasińskiego i Niemcewicza).—Jakkolwiek artykuł 79 ustaw zasadniczych księstwa Warszawskiego przepisywał formacyę G-i N-ej w kraju całym, to jednak przystąpiono do urzędowego urzeczywistnienia tego przepisu dopiero w r. 1812, kiedy wyprawa Napoleona na Rossyę nie ulegała już wątpliwości żadnej. Wydany d. 10 kwietnia r. 1811 statut organizacyjny G-i N-ej, który wszedł w życie d. 30 maja r. 1812, składał się z 60 artykułów, regulujących służbę w rzeczach G-i N-ej w sposób wszechstronny i wyczerpujący. Dzieliła się ona na trzy kategorye, zależne od czynszu podatkowego i inteligencyi, a mianowicie na G-ę N-ą nieruchomą, ruchomą i płatną. Do pierwszej kategoryi, która istniała tylko w 23 większych miastach i sama tylko miała prawo noszenia mundurów, należeli właściciele dóbr, oficyaliści, urzędnicy, artyści i uczeni. Dzieliła się na kompanię od 50 do 160 ludzi z odpowiednim korpusem oficerskim, na którego czele stał kapitan. Na jego przedstawienie mianował burmistrz podoficerów, nominacyi zaś oficerów dokonywał minister spraw wewnętrznych z dwuch przedstawionych kandydatów. W gminie stała G. N. nieruchoma pod zwierzchnictwem burmistrzów, w powiecie — podprefektów, w departamencie—prefektów; G. N. całego kraju podlegała ministerstwu spraw wewnętrznych. Gwardya nieruchoma nie mogła być w czasie pokoju do służby pociągniętą, brała tylko udział w uroczystościach publicznych. Do gwardyi ruchomej należeli włościanie, posiadający więcej niż pół włóki Chełmińskiej gruntu, kupcy, fabrykanci i rzemieślnicy. Gwardya ta, nieumundurowana, formowała bez względu na ilość osób legie, chorągwie i roty, zostające pod zwierzchnictwem prefektów, podprefektów i burmistrzów, względnie wójtów. Obowiązkiem jej było w czasie pokoju występować na wezwanie władzy przeciwko hultajom i grasującym w okolicy kupom zbrojnym, w czasie wojny część jej wylosowana przechodziła na etat ministerstwa wojny, nie mogła być jednak nigdy za granice kraju wywiedziona. Gwardye płatne stały także w czasie pokoju pod władzą ministra wojny, który sam mianował wszystkich oficerów. Należeli do niej włościanie, posiadający mniej niż pół włóki Chełmińskiej gruntu, czeladź rzemieślnicza, służba, wogóle wszyscy do dwu poprzednich kategc-ryi nie należący. Dzieliła się na 17 kompa-nij w sile 1 339 głów. Jej obowiązkiem głównym była służba policyjna miejscowa, utrzymywanie warty przed gmachami rządowemi, ratuszami i więzieniami i t. d., przytem występowała czujnie na wezwanie sądów. Utrzymywano ją kosztem państwa. (Dziennik Praw. ks. Warsz. I. III). W ten sposób zorganizowana G. N. miała wziąć niebawem udział w zbliżającej się wojnie. W chwili jej rozpoczęcia liczyła 10000 głów, lecz w skutek poborów do wojska i emi-gracyi, liczba jej spadła do 6 000. Na rozkaz ks. Bas san o (Mar et) zmobilizował ówczesny minister wojny, Wielh orski (ob.), G-e N-e departamentów: warszawskiego, radomskiego, płockiego, lubelskiego i siedleckiego, skupił je w jedną brygadę, która pod dowództwem gienerała Kosińskiego miała posiłkować na Wołyniu działania wojenue korpusu gienerała Schwarzenberga i Re y niera. Brygada ta składała się z 7 000 ludzi, z tego 3 000 wojsk regularnych. Na wojnie wiodło się jej nie najlepiej. D. 19 lipca r. 1812 rozbroiły wojska rossyjskie oddział G-i N-ej nad Bugiem, z trudnością uniknął podobnego losu gienerał Kosiński, kiedy się d. 16 sierpnia przez tę rzekę przeprawił. Wogóle,. jak donosi Wiel-horski. G. N. okazała zupełną swą niezdatność do wojny regularnej, choć wspierał ją znaczny oddział wojska liniowego. Nie dziw więc, że wobec tego zażądał rząd tymczasowy d. 10 listopada r. 1815 od cesarza Aleksandra I rozwiązania G-i N-ej, zdanie zaś swe umotywował tem, że utrzymanie G-i N-ej pochłania zbyt wiele pieniędzy, że odciąga ludzi od pracy zawodowej, a co się ujemnie odbija na stanie interesów przemysłowych i handlowych, że wreszcie G. N., jako materyał wojskowy, nie przedstawia żadnej wartości, należy ją owszem uważać „comme une suite prolongée des calamités de la guerre”. Z tej przyczyny G. N. w czasie trwania królestwa kongresowego istnieć przestała (Askenazy „Miuisteryum Wielhorskiego”, Boj asi ńskiego; „Rządy Tymczasowe w królestwie Polskiem” Niemcewicz; „Pamiętniki”).

Rewolucya listopadowa. Wypadki warszawskie z d. 29 listopada r. 1830 powołały znów do życia G-ę N-ą. Na wniosek Gustawa Małachowskiego, powierzyła Rada Administracyjna jej or-ganizacyę Piotrowi Łubieńskiemu, który d. 30 listopada utworzył pierwsze kadry „Straży bezpieczeństwa stołecznego m. Warszawy”, bo taką nazwę przyznał jej na Radzie Lubecki. G. N. pojawiła się dopiero d. 11 grudnia w Warszawie, gdy na prowincyi tytuł Straży bezpieczeństwa zachowano. Na mocy rozporządzenia dyktatora pełnili służbę w szeregach G-i N-ej wszyscy zdolni do broni mieszkańcy Warszawy w wieku od 18 do 60 roku życia, w pierwszym rzędzie właściciele nieruchomości, dalej właściciele ruchomości, ze względu na rodzaj interesów stale w mieście przebywający, jak kupcy, rzemieślnicy i kapitaliści, wreszcie uczeni, artyści i urzędnicy z pensyą od 3000 złp. począwszy. Duchowień stwo zwolnione było od służby, też zrazu i żydzi za uiszczeniem opłaty pewnej. Dopiero następca Łubie ńskiego, Ostrowski, wciągnął ich do służby, przeprowadzając przytem podział na dwa rodzaje: żydów postępowych, których wprost do G-i N-ej wcielono i zachowawców, z których d. 8 lipca utworzono t. zw. batalion bro-d at y, liczący 800 ludzi.—Liczba G i N-ej warszawskiej nie da się stanowczo określić; jedni (Kołaczkowski) podają ją na 4000 ludzi, inni (Bogdański) na 8000, najprawdopodobniejszą jednak wydaje się liczba 6 000, podana przez Spazier a, który opierał się na danych Ostrowskiego.—G. N. składała się z piechoty, jazdy i altyleryi, miała zaś dwa pułki; które dzieliły się na tyle batalionów, ile było w mieście cyrkułów. Podoficerów i oficerów, aż do kapitana włącznie, wybierał ogół gwardzistów, oficerów sztabowych i naczelnika mianował dyktator, później wódz naczelny z przedstawionej listy kandydatów. W Warszawie i półmilowym jej okresie (lub obwodzie) pełnili gwardziści służbę bezpłatnie, po za temi granicami przechodzili na etat wojenny. G. N., której pierwszym obowiązkiem było czuwanie nad porządkiem w mieście, winna była co dnia dostawiać 6 oficerów, 21 podoficerów i 213 prostych żołnierzy w tym celu, prócz tego 200 ludzi codziennie odbywało warty i trzymało odwachy na ulicach odleglejszych miasta. Skład G-i N-ej był czysto mieszczański; gmin nieumundurowany i zbrojny tylko w kosy, tworzył dalej t. zw. Straż bezpieczeństwa, do której pomocy jednak nigdy się nie odwoływano. Ten przedział społeczny uwidocznił się w sposób jaskrawy w obrębie G-i N-ej, do której zaciągała się przeważnie bogata młodzież szlachecka i mieszczańska. Zrażeni jej dumą i postawą rzemieślnicy, utworzyli osobny oddział artyleryi za sprawą i pod dowództwem krawca Morawskiego. Dnia 6 stycznia r. 1831 dokonała się zmiana osób w kierownictwie na-czelnem G-i N-ej. Wskutek ucieczki Lubowidz-kiego (b. wiceprezydenta Warszawy), w której skoproraitował się Henryk Łubieński, musiał także i brat jego Piotr, złożyć dowództwo G-i N-ej, a miejsce jego zajął kasztelan Antoni Ostrowski dzięki rozgałęzionym wpływom swego brata. Był to wybór nader niefortunny. Ostrowski nie był nigdy żołnierzem; ambitny i próżny, paradował po mieście w ogromnych szlifach gie-neralskich i pozował zawzięcie na Lafayetta, co mu na emigracyi zyskało przezwisko „lafajdy” Powołany bez wszelkich przygotowań i uzdolnienia na stanowisko tak odpowiedzialne, wniósł przez swą nieudolność zupełny zamęt w szeregi G-i N-ej i przyczynił się wielce do rozluźnienia karności. Okazało się to po bitwie grochowskiej, kiedy samozwańcza deputacya G-i N-ej zażądała od Sejmu i Rządu, aby ogłoszono neutralność Warszawy, gdyż G. N. niechce wystawiać miasta na niebezpieczeństwo i niechybną ruinę. Inicyatorom epizodu tego uszło wszystko płazem, bo Ostrowski nie chciał swej popularności na szwank narazić. Ta chorobliwa mania, zyskania sobie popularności za wszelką cenę sprawiła, że Ostrowski stał się pośrednio współwinnym krwawych rozruchów z d 15 sierpnia r. 1831, zakazawszy oficerowi G-i N-ej, pełniącemu wów-csas służbę przed zamkiem, użycia broni palnej przeciwko kupiącym się tłumom, które jedno energiczne natarcie mogło snadnie od wybryków po wstrzymać. Wskutek tych zajść musiał O str o w s ki wziąć dymisyę d. 18 sierpnia, a stanowisko jego zajął zastępczo, później na stałe, Piotr Łubieński, mianowany jeszcze d. 22 czerwca bry-gadyerem G-i N-ej, na żądanie umyślnej deputacyi obywatelskiej Wojennego ducha G-iN-ej warszawskiej, charakteryzuje dostatecznie epizod lutowy po bitwie grochowskiej. Jakoż w rzeczywistości wszystkie niemal relacye współczesne wyrażają zgodnie ujemny swój sąd o zachowaniu się obo-jętnem gwardyi, a sąd ten dochodzi szczytu w słowach ostrych P rądz y ń s k i ego („Memorial historique et militaire sur la guerre en Pologne de 1830”, istnieje i tłómaczenie polskie), że G. N. nie uczestniczyła wcale w bitwach, które rozgrywały się tuż u rogatek miasta w czasie osta- -tnich natarć. Wyjątkowo tylko jeden Krasiński stwierdza, że G. N. trzykrotnie współuczestniczyła we walkach, toczących się po za obrębem Warszawy: po raz pierwszy mianowicie, d. 14 lipca, gdy wysłano na odsiecz 2 bataliony piechoty z plutonem jazdy i 2 armatami wojskom, potykającym się pod Dębem, po raz drugi, gdy część artyleryi przydano korpusowi Dwernickiego na wyprawę wołyńską i d. 21 sierpnia * wreszcie, gdy na rozkaz Krukowieckiego wykonała jedna brygada G-i N-ej marsz demonstracyjny w kierunku Burakowa, przeciwko armii Paskiewicza. W czasie oblężenia Warszawy (d. 6 i 7 września) zajmowała G. N. stanowisko między Wolą, a Powązkami. Opisy współczesne milczą zupełnie o jej czynach, wspominając z uznaniem tylko waleczność i sprawność artyleryi rzemieślniczej, stojącej pod dowództwem Morawskiego. Ze zdobyciem Warszawy G. N. istnieć przestała. Pod wpływem wypadków warszawskich powstała także w r. 1830. G. N. w Krakowie, przywodził jej Józef Wodzic-ki, brat prezydenta.—Żywot G-i N-ej krakowskiej -był jednak krótkotrwały, gdyż rozwiązano ją zaraz pod naciskiem przedstawicieli mocarstw opiekuńczych (B a rzy k o w s ki, „Historya powstania narodu polskiego w r. 1830”, Mochnacki, to-samo Spazier, to samo Pamiętniki Krasińskiego i Kołaczkowskiego, Lubliner: „Des -Juifs en Pologne”; „Tygodnik emigracyi polskiej r. 1836, zeszyt XI Gwardya Narodowa”.

Galicya. Wypadki marcowe z r. 1848, któ-

Z. T-ski.

re nagłym wybuchem zaskoczyły rząd cesarski w Wiedniu, odbiły się echem głośnem w Gali-cyi, budząc długo tłumiony ruch postępowy i narodowy, który objawił się w formowaniu G i N-ej za przykładem innych prowincyi monarchii Habsburgów. Dnia 15 marca r. 1848 oznajmił uroczyście herold rządowy mieszkańcom miasta Lwowa zezwolenie cesarskie na organizacyę G-i N-ej, a d. 19 marca uformowała się już jej legia akademicka, ze współudziałem profesorów uniwersytetu Riiblubauera, Grossa i Stroń-s k i e g o. Dnia 8 kwietnia ukazał się rządowy statut organizacyjny G-i N-ej, złożony z 57 paragrafów. W myśl tego statutu miała być G. N. „tarczą monarchii i filarem porządku”. Do służby obowiązani byli wszyscy stale w gminie zamieszkali obywatele w wieku od 19 do 50 roku życia, z wyjątkiem czeladzi rzemieślniczej, służby i wyrobników. G. N. istnieć miała w każdej gminie, liczącej powyżej tysiąca mieszkańców i dzieliła się na kompanie, obejmujące 60 do 150 ludzi; 4 do 6 kompanij tworzyło batalion. Starszyzna, aż do kapitana włącznie, wychodziła z wyborów, natomiast oficerów sztabowych i naczelnika Gwardyi stołecznej, który dowodził zarazem G-ą N-ą kraju całego, mianował cesarz z trzech przedstawionych kandydatów. Językiem urzędowym G-i N-ej był język polski, sztandary nosiły barwy krajowe. Tego rodzaju statut nie odpowiadał w zupełności życzeniom oświeceńszych warstw kraju, a niezadowolenie ogólne pomnażała dwulicowa i wyzywająca taktyka ówczesnego gubernatora Galicyi, hr. Stadionu, który nie mogąc przeszkodzić ruchowi stolicy, starał się przynajmniej na prowincyi paraliżować organizacyę G-i N-ej, przeprowadzając ją ułamkowo, po za plecyma kompetentnych władz municypalnych, za pomocą starostów, komisarzy i oficerów odkomenderowanych. Z tych przyczyn jedynie we Lwowie rozwinęła się prawidłowo i w pełni G. N. Dzieliła się na 3 bataliony, każdy po 6 kompanij, złożonych ze 150 ludzi. Osobny batalion tworzyła młodzież uniwersytecka, pod nazwą legii akademickiej, dzielącej się na 6 kompanij po 180 ludzi, na jej czele stał Antym Nikorowicz. Prócz tego istniał szwadron kawaleryi (120 koni, dowódca hr. Ludwik Jabłonowski) i dwie kompanie strzelców, pod dowództwem Wysło-b o o k i e g o, dyrektora Towarzystwa Kredytowego. Szefem sztabu był major Bieliński, jego zastępcą Wincenty Pol.—Mundur G-i N-ej lwowskiej składał się z kabatu granatowego o wyłogach amarantowych, spodni szaraczkowych i paska ułańskiego. Na czele G-i N-ej lwowskiej stał od d. 31 marca r. 1848 b. gienerał wojsk polskich hr. Józef Załuski, który od roku 1826 do 1830 był kuratorem wszechnicy krakowskiej. Załuski nie umiał sobie zaskarbić sympatyi mieszkańców Lwowa, a przytem pozostawał w stosunkach naprężonych z hr.

Stadionem, który robił mu trudności w formowaniu gwardyi i nie oddawał naczelnego dowództwa nad G-ą N-ą całego kraju, wbrew przepisom statutu organizacyjnego z d. 8 kwietnia. Okoliczności te sprawiły, że już d. 18 kwietnia powołał rząd na drugiego dowódcę G-i N-ej lwowskiej Romana Wybranowskiego, dawnego pułkownika wojsk polskich. Po ustąpieniu Załuskiego (d. 5 czerwca) objął W y b r a-nowski rzeczywiste dowództwo nad gwardyą lwowską, w czem go zatwierdzono we wrześniu, a d. 17 października otrzymał dowództwo nad G-ą N-ą całego kraju ze stopniem i pensyą gienerała-majora. Wybranowski pełnił swe obowiązki z taktem wielkim, lawirując zręcznie między podnieceniem patryotycznem niespokojnych żywiołów, które wówczas obficie napłynęły do Lwowa, a przedstawicielem rządu, stojącym na straży interesów państwa i dynastyi. Działając w tym duchu, oparł się Wybranowski propozy-cyom Bema (ob.), który chciał wciągnąć G-ę N-ą w spisek demokratyczny i uzbroić ją kosztem komitetu centralnego, paryskiego, lecz z drugiej strony bronił energicznie interesów G-i N ej, przeciw przedstawicielom władz austryackich i wstawiał się za nią niejednokrotnie u komenderującego gienerała Ham mer stein a, wskutek wybryków i zaczepek, których dopuszczali się przeciw gwardzistom żołnierze austryaccy. Jedna z takich licznych i coraz częściej powtarzających się awantnr żołdackich,. zakończona ciężkiem poranieniem gwardzisty Nawrockiego, sprowadziła niespodziany zatarg między G-ą N-ą, a władzami wojskowemi. Mimo pokojowych wysiłków i usposobienia pojednawczego Wy b rano ws kie-go, rozkazał gien. Hammerstein zbombardować miasto z wyżyn cytadeli lwowskiej, a w ka-pitulacyi podpisanej dnia następnego (d. 2 listopada) zastrzegł sobie rozwiązanie G-i N-ej lwowskiej. Był to krok zupełnie nieusprawiedliwio-ny, gdyż G. N. spełniała należycie swe obowiązki, utrzymując w mieście porządek wzorowy, nawet w chwilach wielce burzliwych i niepewnych. Podobny los spotkał już o wiele wcześniej G-ę N-ą krakowską, którą rozwiązał starosta Brieg, d 27 kwietnia, po zbombardowaniu miasta. Na czele gwardyi krakowskiej stał zrazu Piotr Moszyński, potem Adam Potocki; była ona nieumundurowana i prócz kilku strzelb i lanc żadną inną bronią nie rozporządzała—Por Wybranowski „Pamiętniki”; Schniir-Pepłow-ski „Z przeszłości Galicyi”.

W. Księstwo Poznańskie. Rok 1848 wywołał również i w zaborze pruskim silny ruch narodowy, lecz G. N. nie odegrała w nim żadnej roli wybitniejszej. Wskutek żywiołów niemieckich przybrała wkrótce po 8wem uformowaniu wrogą postawę wobec komitetu polskiego, oddawszy się na usługi rządu centralnego i poiicyi. — Por. Moraczewski „Wypadki poznańskie w r. 1848” i Rakowski „Powstanie poznańskie w r. 1848”.

Narodowa Konwencya (Convention nationale), ob. Narodowe zgromadzenie.

Narodowa Liga irlandzka, ob. Liga naród, irlandzka.

Narodowa literatura, ob. Literatura.

Narodowe barwy. Obok herbów, przynależnych właściwie nie krajom samym, lecz rodzinom w nich panującym, stanęły w czasach nowszych dopiero N. B., które raczej nazywaćby wypadało rządowemi, o ile są przyjęte urzędowo i zatwierdzone na mocy umów międzynarodowych. — N. B , zwykle dwie lub trzy, ułożone według porządku ustalonego, nie mogącego być zmienianym dowolnie, w granicach państwa każdego widać głównie na chorągwiach wywieszanych na gmachach publicznych lub domach prywatnych, skoro się zdarzy sposobność ku temu; używanie ich służy obywatelowi każdemu, a raczej obowiązuje wszystkich, gdyż użycie innych, niż zatwierdzonych przez państwo, uchodziłoby za wyłamywanie się z łączności z nim i dążenie do wyodrębnienia się narodowego. N. B. widujemy również na chorągwiach, sztandarach i kokardach (gwiazdkach) wojskowych (ob. te wyr.). Po za granicami kraju własnego używanie N-ych B-w przysługuje powszechnie okrętom wojennym i kupieckim (por. Plaga), dozwolone jest też posłom i konsulom, mającym prawo wywieszania chorągwi o N-ych B-ach państwa, do którego należą. Znieważenie lub zdarcie chorągwi takich uważane bywa ogólnie za obrazę bardzo ciężką państwa posługującego się niemi, może zatym stać się nawet powodem do wypowiedzenia wojny, a w razie każdym wymaga przynajmniej zadośćuczynienia, t. j. przeprosin uroczystych, urzędowych i ukarania winnych zbezczeszczenia N-ych B-w obcych. — N. B., dziś urzędownie uznawane, są, jak się rzekło, pochodzenia wcale nie dawnego, ponieważ właściwie nie są starsze od wielkiej rewolucyi francuskiej, która w miejsce herbu obdarzyła naród swój chorągwią trójbarwną, a za przykładem Francyi poszły dopiero inne państwa europejskie.— Pierwotnie N-ych B-w, w rozumieniu dzisiejszym, nie znano wcale; głucho o nich w Starożytności i w Wiekach średnich, w których zastępowała je zwykle chorągiew herbowa panującego, obok której wszakże powiewały takież proporce wasalów możnych, rycerstwa przed-niejszego i miast znaczniejszych; za przykład służyć tu mogą chorągwie pod Grunwaldem zdobyte, odznaczające się rozmaitością niemałą. (Por. Banderia Prutenorum w T. VI). Później dopiero, w miarę wzmagania się kró-lewskości. barwy panujących stawały się coraz więcej, do stopnia pewnego, narodowemi. — Najdawniejsza chorągiew francuska, noszona przed królem na wojnie, była t. z w. Oriflamme (ob.), będąca właściwie chorągwią opactwa Saint-Denis pod Paryżem; była czerwona, posiana płomykami złotemi. Poraź pierwszy miał znaku tego użyć król Ludwik VI w r. 1124, gdy wojował z cesarzem Henrykiem V. Od bitwy nieszczęśliwej pod Azincourt (w r. 1415) nie spotykamy się z nią już więcej. Po Ori-flammie, chorągiew królewska, a zarazem i francuska, narodowa, nieomal do końca wieku XVI była niebieska z trzema liliami złotemi (czasem bywało ich i więcej), w czem odpowiadała zupełnie herbowi królewskiemu. Gdy dom Bourbon, w osobie Henryka IV (ob.), zasiadł na tronie, przyjęto chorągiew rodu tego, białą z trzema liliami złotemi, lub białą po prostu bez nich; przetrwała chorągiew ta, jako królewska i zarazem narodowa, aż do rewolucyi wielkiej, podczas której z połączenia barwy królewskiej, białej, z barwami herbowemi miasta Paryża, niebieską i czerwoną, powstały N. B. francuskie, które tylko od r. 1815 do 1830 ustąpić musiały znowu chorągwi białej domu królewskiego, uznanej urzędowo za narodową. Rzeczpospolita francuska, dzisiejsza, nie używająca herbu państwa, posługuje się wyłącznie N-mi B-mi swemi. — Chorągiew cesarstwa niemieckiego, dawnego, czyli „rzymskiego”, była złota (żółta) z orłem czarnym, pierwotnie jedno-głowym, później dartym; przybita była do drzewca czerwonego, zakończonego grotem srebrnym. Z barw tych chorągiewnych powstały barwy N. cesarstwa: czarna i żółta, które, gdy w r. 1806 cesarstwo pogrzebano, przeszły na cesarstwo austryackie, dotąd je zachowujące i za swe ogólno-narodowe uznające. — Podczas podniecenia narodowego, wywołanego w Niemczech przez wojny Napoleońskie, patryoci, marzący o zjednoczeniu Niemiec, w r. 1815 bez zasady wszelkiej obrali samowolnie za N. B. niemieckie: czarną, karmazynową i złotą (żółtą). Używanie barw tych, nie uznanych przez rządy niemieckie, w r. 1832, na mocy uchwały związkowej, zostało zabronione surowo, osoby zaś nie stosujące się do zakazu tego pociągano do odpowiedzialności i karano. Dopiero po ruchu rewolucyjnym w r. 1848, barwy te doczekały się uznania urzędowego, ale nie na długo, ponieważ po zdławieniu żywiołów burzących się, wznowiono wnet zakaz dawny. — W r. 1866, stające do wojny przeciw Prusom kraje niemieckie przyjęły je zDowu, ale po wojnie zapomniano wnet o nich, a Związek północno-niemiecki, utworzony wówczas pod przewodem Prus, przyjął za barwy swe: czarną, białą i czerwoną, t. j. dodał tylko do barw pruskich czerwoną, nie wiedzieć dla czego. W r. 1871 wznowione cesarstwo Niemieckie te właśnie uznało za swe N. B. (por. Pullmann „Zur Geschichte der dentschen Fahne und ihrer Farbe” Berlin 1871).—W Ros-syi Piotr W. w r. 1699 nadał barwy białą, niebieską i czerwoną państwu swemu, jako cho-rągiewne. Później atoli, widocznie pod wpływem barw wstęgi orderowej św. Jerzego, zaczęto używać czarnej, jasuo-pomarańczowej i bia-

Narodowe dobra.

to-

CTV

łej, do dziś widoczną jeszcze na gwiazdkach czapek wojskowych. Obecnie znów barwy dawne Piotra W-go uznano urzędownie, jako N. B. rossyjskie, zakazując obok nich używania jakichkolwiek innych. — B. N. polskie były barwami herbowemi domu Piastowskiego, więc składały się z czerwonej i białej, z tą wszakże różnicą, że zamiast czerwieni heraldycznej (gueules) używano zawsze barwy nieheraldycznej, amarantowej czyli malinowej. W r. 1831 dodawano niekiedy barwę trzecią, niebieską, co może stąd poszło, że często Pogoń litewską w czasach tych, i później również, pomieszczano mylnie w polu niebieskim, zamiast należnego jej czerwonego. Barwy Rusi dawnej były tak samo: malinowa i biała. — N. B. Galicyi, uznane urzędowo, są: amarantowa i biała, Rusini wszakże tamtejsi wielokrotnie zamiast nich używają żółtej z niebieską. — W Ks. Poznańskiemu do niedawna przysługiwały barwy: czerwona i biała, dopiero przed czasem niedawnym cesarz Wilhelm II kazał je zamienić na pruskie, t. j. na czarną i białą. — Kraje słowiańskie, pod berłem Habsburgów stojące, posiadają N. B. urzędowo przyznane, następujące: Czechy, czerwoną i białą; Morawy, żółtą i czerwoną; Szląsk, żółtą i czarną (tak samo i Szląsk pruski); Bukowina, niebieską z czerwoną; Korutany, czerwoną i białą; Kraina, białą, niebieską i czerwoną; Dalmacya, niebieską i żółtą; Kroacya, czerwoną, białą i niebieską; Sławonia, niebieską, białą i zieloną, nakoniec Bośnia i Hercegowina, niebieską, czerwoną i białą.

Państwa i państewka europejskie, politycznie samodzielne, używają barw następujących, urzędownie uznanych i zatwierdzonych, nazywając je narodowemi:

Andorra Austrya Węgry Belgia Bul gary a Czarnogórze Dania

żółta i czerwona, czarna i żółta, czerwona, białai zielona, czarna, żółta i czerwona, biała, zielonai czerwona, różowa, niebieskai biała, czerwona, biała i czerwona.

niebieska, biała i czerwona.

biała i niebieska, żółta, czerwona i żółta, niebieska i czerwona, czerwona, biała, niebieska i biała.

Niderlandy (Hollandya) czerwona, biała i niebieska.

Francya

Grecya

Hiszpania

Liechtenstein

Luksemburg

Niemcy, jako cesarstwo czarna, białai czerwona

czarna i biała, biała i jasnoniebieska, biała i zielona, czarna i ciemnoczer-

Prusy

Bawarya

Saksonia

Wirtemberg

wona.

Hannower także królestwo, zagarnięte w r. 1866

przez Prusaków, używał barw: żółtej i białej. Barwy państewek niemieckich, drobniejszych łatwo znaleźć można w źródłach tu na końcu przytoczonych.

Norwegia

czerwona, biała i niebieska.

czerwona, niebieska i biała.

niebieska, żółta i czerwona.

niebieska i biała, czerwona, niebieska i biała.

biała i czerwona; są to barwy związkowe, kanton każdy posiada oprócz tego swe własne, niebieska i żółta, czerwona i ciemnozielona.

czerwona, żółta i niebieska. Aczkolwiek barwy te są uznane, nikt ich nie używa, zastępuje je wszędzie flaga t. zw. „Union Jack” (ob.), zielona, biała i czerwona

B. N. państw najważniejszych po za Europą są następujące:

Chiny Japonia Persya Brazylia

Stany zjed. Amer. Półn. czerwona, biała i niebieska.

Nakoniec jeszcze nadmienić wypada, że N. B. nie zawsze zgadzają się zupełnie z flagą mor ską (ob.) i z gwiazdkami lub kokardami (ob.) wojskowemi, lecz bywają nieraz odmienne. — Por. Greń ser „Die National-und Landesfarben von 130 Staaten” (1881 wyd. 2-e) i Heyer von Rosenfeld „Die Staatswappen der bekanntesten Länder der Erde nebst deren Landesflaggen und Kokarden” (Frankfurt n. M. 1895; wyd. 10).

Narodowe dobra we Francyi podczas Rewo-lucyi. Nazwa dóbr narodowych (biens nationaux) obejmuje wszystkie te ziemie, budowle, renty z ziem i t. d., które w okresie od roku 1789 do 1792 należały były do Kościoła i duchowieństwa, do emigrantów, zesłanych (déportés), straconych i t. d., i które na mocy postanowień zgromadzeń rewolucyjnych, zostały skonfiskowane i uznane za własność narodową. Konfiskaty tego rodzaju nie były we Francyi zupełną nowością. Już kanclerz Dup rat podsuwał Franciszkowi I zagarnięcie majątków kościelnych, pod pozorem, że jakoby stanowią część dóbr królewskich. Taka sama propozycya powstała i w wieku XVIII za Ludwika XV.

Rosya

Rumunia

San Marino Serbia

Szwaj carya

Szwecya

Turcya

Wielka Brytania

Włochy (od r. 1860)

żółta, fioletowa, zielona i biała, zielona i żółta.

Red.

W r. 1764 dokonano podobnej konfiskaty na majątkach zgromadzenia Jezuitów i sprzedano je na rzecz skarbu.—Sprawą konfiskaty majątków kościelnych zajmowała się i literatura wieku XV111; „Encyclopédie” zalecała dokonanie jej w art. „Fondation”; żądały jej niektóre iustrukcye z roku 1789. — Nie wiemy, jak wielka była ilość majątków ziemskich we Francyi przed rewolu-cyą; nie jest nam też wiadoma ilość dóbr, w okresie rewolucyjnym sprzedanych.—Wkrótce przed rozwiązaniem Zgromadzenia ustawodawczego, Montesquieu, starał się w swem sprawozdaniu fiuansowem wyliczyć w przybliżeniu ilość dóbr kościelnych, już sprzedanych i nie sprzedanych jeszcze; miał jednak dane pewne tylko co do części kraju, co do reszty musiał się posiłkować przybliżeniem. Zawiadomił on Zgromadzenie, że do września r. 1791 sprzedano ziemi za 964³/₄ milioua liwrów; nie sprzedano za 1V₃ miliarda liwrów, wstrzymano sprzedaż dóbr za 1 ‘/₄ miliarda. Doliczając do tego lasy, dobra królewskie i t. d. otrzymał wartość ogólną około 3x/₂ miliarda, z czego na ziemie przypadały 3 miliardy; cyfry te nie wyobrażają wartości rzeczywistej dóbr tych, ale cenę, po jakiej nabywano ziemię przy sprzedażach publicznych. Lavoisier w styczniu, Cam bon w kwietniu r. 1792 doszli przy obliczaniu do podobnych wyników (około 3 miliardów); wyliczenia ich jednak też opierały się w znacznej części na przypuszczeniach. W r. 1792 do ziem dotąd skonfiskowanych przyłączono nowe dobra kościelne: ziemie kościołów, zakonu Maltańskiego i in. W lutym r. 1793 C ambon oceniał wszystkie ziemie pokościelne i poklasztor-ne sprzedane i niesprzedane, na 2 400 milionów, ziemie zaś emigrantów na miliard, później na 4 miliardy (mniej lub więcej tak samo jak Roland, który liczył 4 800 milionów). Późniejsze wyliczenia stają się coraz więcej fantastyczne. W r. 1814 i 1815 (przy rozważaniu sprawy wynagrodzenia strat emigrantów), zebrano dane co do sprzedaży ziem skonfiskowanych. Wartość dóbr zabranych emigrantom, z wyjątkiem zwróconych im później, Stourm obliczył na 2 300 milionów franków. Wartość ogólną dóbr sprzedanych i skonfiskowanych podczas re-wolucyi, Stourm podaje na 57₂ miliarda, co wydaje się dosyć wątpliwem. — Niezaprzecze-nie, głównym bodźcem do sprzedaży D-r N-ych były kłopoty finansowe; z biegiem czasu niedobory w skarbie i potrzeba pieniędzy stawały się coraz większe. Te pobudki fiaansowe wypowiedział jnż Buz ot (w mowie z d. 26 sierpnia r. 1789; widać je też w propozycyach markiza de Lacoste z d. 8 sierpnia i Talleyranda, z d. 10 października r. 1789). Olbrzymie niedobory, nieudane próby pożyczek, proponowanych przez Neckera (ob.), zmuszały do chwycenia się środków ostatecznych, aby utrzymać jakąkolwiek równowagę w budżecie, t. j. do konfiskaty i sprzedaży dóbr kościelnych. Żaczęła się zajadła walka. Duchowieństwo broniło praw swoich, utrzymując, że dochody z jego dóbr obracane są w znacznej części na utrzymywanie szkół i zakładów dobroczynnych, które w razie konfiskaty znalazłyby się bez środków istnienia; zgadzało się na ustępstwa pewne, o ile szło o dobra, z których dochód przeznaczony był na utrzymanie sług kościoła, na nabożeństwo; opierało się jednak stanowczo wszelkiemu zmniejszaniu „świętego, nietykalnego dziedzictwa ubogich”. Poruszano też drugą stronę sprawy, wskazując, że takie sprzedaże masowe doprowadzić mogą tylko do anarchii rolnej. Duchowieństwo i jego obrońcy utrzymywali, że z operacyi tej lud, ani wogóle klasa rolnicza, nic nie skorzystają; mogą tylko na niej zrobić dobry interes spekulanci. Wydano mnóstwo broszur w tym duchu. Zgromadzenie narodowe nie odważyło się, wobec tak energicznej opozycyi, na krok stanowczy. Dnia 2 listopada r. 1789 zapadła tylko uchwała, oddająca do rozporządzenia narodu dobra kościelne, dopóki nie zostaną obmyślone środki na utrzymanie kościołów, duchowieństwa, zakładów dobroczynnych i t. d. Za pójściem dalej, t. j. za sprzedażą tych dóbr przemawiały jednak nie tylko względy skarbowe, ale i polityczne; Zgromadzenie liczyło na to, że przy pomocy tego środka zwiąże interesy ludności z nowym porządkiem rzeczy i uniemożliwi powrót do dawnych rządów i dawnego ustroju.—Aby powiększyć liczbę właścicieli ziemskich, oddanych nowemu rządowi, Talleyrand postawił wniosek, aby sprzedawać ziemię małemi działkami i dopuszczać do kupna każdego, a nie tylko wierzycieli państwa. Dnia 13 listopada postanowiono opieczętować wszystkie tytuły własności duchowieństwa i zażądać od niego dostarczenia w ciągu dwu miesięcy deklaracyj szczegółowych, dotyczących posiadanej ziemi, dochodów z niej i ciążących na niej długów; zatajenie wiadomości takich, lub podawanie fałszywych, miało pociągać za sobą kary ciężkie. Dnia 18 i 19 grudnia postanowiono wypuścić asygnacye (ob.) i dla ich zabezpieczenia sprzedać za 400 milionów dóbr poduchownych. W kwietniu i maju r. 1790 opracowano wskazówki, określające sposób sprzedaży Dóbr N-ych. Postanowiono oddawać pierwszeństwo kupującym małemi działkami. Nie miały ulegać sprzedaży dobra należące do kościołów, zakonu Maltańskiego, szpitali, szkół i t. p. zakładów. Sprzedaż wstrzymano dopóki Zgromadzenie nie obmyśli środków, zabezpieczających bytu duchowieństwa. Sprawę tę rozstrzygnięto d. 9 sierpnia r. 1790; nowa uchwała zrobiła z księży urzędników, płatnych ze skarbu państwa. Od listopada r. 1790 zaczęto dobra sprzedawać. W lipcu r. 1790 postanowiono sprzedać rezydencyę biskupów, w sierpniu dobra bractw i kongregacyi świeckich, kollegiów, semiuaryów, i ziemie, z których dochód obracany był na

vergue

Minzes „ Die Nationalgüterveräusserung” (1892); Gimel: memoryał w tej sprawie, odczytany w Sorbonie („Bulletin des sociétés savantes”, Paryż 1890, str. 98—110); Foville „Le morcellement” (Paryż 1885); Stourm „Les finances de l’ancien régime et de la révolution” (Paryż 1885).

Narodowe stronnictwo wigierskie. Trzy znane są w dziejach Węgier stronnictwa tej nazwy. Pierwsze z nich, początek wywodzące od śmierci króla Albrechta (r. 1439), gardłowało za elekcyą Władysława Warneńczyka (ob.). Duszą jego był Szymon Rozgonyi, biskup veszprymski. Po śmierci tegoż króla kierownictwo objęli palatyn Hedervâry, Jan Hunyady i syn jego Maciej. Gdy już nie stało Hunya-dów głową stronnictwa stał się Jan Zapo-lya, który, acz sam był pretendentem do tronu, zgodził się jednak na Władysława Jagiellończyka. Gdy królowi urodziła się córeczka Anna (r. 1504), N. s. usiłowało skojarzyć związek małżeński Jana Z ap oly i (ob.) z przyszłą królewną, lecz król, będący pod wpływem stronników Maksymilianowych, niepochwalił tego zamysłu.

utrzymanie kościołów; we wrześniu — majątki zakonu Maltańskiego. Do Dóbr konfiskowanych przybyła teraz druga kategorya: majątki emigrantów. Postanowiono je sprzedawać w marcu r. 1792, przystąpiono zaś do tego we wrześniu tegoż roku. Tak Zgromadzenie Ustawodawcze, jak i Prawodawcze, starały się wszelkiemi sposobami ułatwić nabywanie ziemi; wolno ją było też kupować stowarzyszeniom, Za rządów Kon-wencyi, z powodu trudności finansowych i konieczności wypuszczania coraz większej ilości asygnacyi, zaczęto sprzedaż Dóbr N-ych uważać jako środek finansowy, usuwając na plan dalszy stronę polityczną.—W celu nie dopuszczenia do nabywania dóbr za ceny niskie, wydano d. 24 kwietnia r. 1793 prawo, które grozi odpowiedzialnością kryminalną za przeszkadzanie podbijaniu cen przy licytacyach drogą zmowy, przemocy lub przekupstwa. Zakazano też sprzedawać D. N. stowarzyszeniom, co uniemożliwiło nabywanie ziemi włościanom uboższym. Zaprowadzono sposoby sprzedaży nowe: przez loteryę (d. 29 germinala r. III), bez licytacyi z waruu-kiem zapłacenia ceny całkowitej za kupione dobra w ciągu trzech miesięcy (d. 12 prairiala r. III). Jednem z pierwszych postanowień Dy re który at u (ob.), było wstrzymanie sprzedaży Dóbr N-ych w całej Francyi (d. 30 brumairea r. IV). Niedługo jednak przetrwał ten zakaz; niedobór w skarbie wywołał jego zniesienie. Dyrekto-ryat zaczął sprzedawać nawet lasy (d. 28 fri-mairea r. IV), ale już na nowych warunkach: zwracano teraz tylko uwagę na szybką zapłatę należności. Za Konsulatu i Cesarstwa sprzedaż przybiera charakter inny. Z jednej strony nabywcom Dóbr N-ych zapewniona zostaje nietykalność ich praw do tych ziem, a ktoby im groził, ulega karze; z drugiej ustanawia się przepisy o wynagrodzeniu poszkodowanych (d. 22 fri-mairea r. VIII). Sprzedaży ulegają tylko lasy i to w ilości nieznacznej. Duchowieństwu zwrócono nie sprzedane dotąd ziemie, z których dochód przeznaczony był na utrzymanie kościołów. Z dóbr, pozostałych w posiadaniu państwa, część oddano szpitalom, reszta została w zawiadywaniu skarbu. Sekwestr na D-ach emigrantów przetrwał do r. VIII; złagodzono go później, a d. 6 floreala r. X ogłoszono amnestyę dla emigrantów, pod warunkiem, że wrócą do Francyi przed d. 1 vendemiairea r. XI i nie będą niepokoili nabywców Dóbr N-ych. Nie sprzedane dotąd D. zwrócono emigrantom, z wyjątkiem lasów, uznanych za własność państwa. Po powrocie Bourbonów zwrócono emigrantom i resztę ziem, pozostałych w ręku państwa. — W jakim kierunku dokonana została zmiana własności ziemskiej z powodu sprzedaży Dóbr N-ych, zostaje dotąd rzeczą sporną. Jedni utrzymują, że środek ten przyczynił się do zwiększenia ilości drobnych posiadaczów (dawni historycy rewolu-cyi, Marc Haut, Foville, Gimel i inni);

Eue. powsz. Ilustr. S. II. Zesz. 4. T. I.

drudzy, że drobni posiadacze nie wiele skorzystali ze sprzedaży, głównie zaś zarobiła na niej średnia własność i mieszczaństwo (Tocqueville, Lavergue, Avene 1, po części Minze s i inni). Rozstrzygnąć tę kwestyę trudno wobec materyału niedostatecznego: mamy dane tylko dotyczące niektórych części Francyi. Dowiedzione jest (Minzes), że w departamentach Oise i Seine większa część Dóbr N ych przeszła w ręce mieszczan, przeważnie Paryźan. Badania Gimela wyjaśniły, że w 27 departamentach (w różnych częściach Francyi) ilość właścicieli ziemskich powiększyła się znacznie po rewolu-cyi. W departamentach tych przy końcu wieku XVIII było 351054 właścicieli, w r. 1885: 686 934; jaka część jednak Dóbr N-ych przeszła w ręce włościan, niewiadomo. Z danych co do 7 departamentów (Pas-de-Calais, Aisne, Côte-d’Or, Bouches-du-Rhône, Haute - Garonne, Sarthe i Orne) widać, że od 35°/₀ do 50°/₀ Dóbr N-ych kupili chłopi; że dobra, położone w blizkości miast większych (Paryż, Marsylia, Le Mans, Aix, Tuluza, Dijon, Alençon) stały się przeważnie własnością mieszczan, położone zaś dalej od miast— włościan. W okresie od r. 1790 do kwietnia r. 1793 spółki, zawiązywane w celu kupna Dóbr N-ych, składały się prawie wyłącznie z włościan. Ziemie zakupione w większych obszarach, skonfiskowano na mocy prawa z r. 1792; i sprzedano ponownie, tym razem już małemi działkami. Materyał, zebrany w 7 wymienionych powyżej departamentach, nie potwierdza więc zdania niektórych historyków, że ze sprzedaży Dóbr N-ych najwięcej skorzystało mieszczaństwo. — Por. Avenel „Lundis révolutionnaires” (1872, roźd. „Biens nationaux”); La-„Économie rurale de France” (1859);

28

łym.

Rozczarowani tem Zapolczykowle przeparli na sejmie uchwałę, niedopuszczająeą cudzoziemców do tronu (d. 12 października r. 1505). Żarliwym stronnictwa tego rzecznikiem był uczony prawnik Stefan Verböczy. — Ze śmiercią Zapolyi (d. 22 lipca r. 1540), opiekun małoletniego syna jego, Jana Zygmunta, Jerzy Utjesze wic z Martinuzzi, kierował polityką tego stronnictwa. Po śmierci Jana Zygmunta (d. 14 marca r. 1501), punkt ciężkości tej partyi przeniósł się do Siedmiogrodu. Protestantyzm był jej dźwignią. — Giermanizacya, będąca ideałem Józefa II (ob ), rozbudziła w Madziarach nowe, już, drugie z rzędu, S. n., które na cesarzu Leopoldzie II wymogło ustępstwa, zapewniające Węgrom w szkołach wykład w języku oj czystym. — Spółczesne tej nazwy stronnictwo w Węgrzech, pod przewodem hr. A p o n y e g o, uznaje wprawdzie ugodę z r. 1867, lecz domaga się większej niż dotąd samodzielności i odrębności narodowej, żąda też usunięcia języka niemieckiego z pułków węgierskich i madziaryzowania wszystkiego i wszystkich w kraju ca-

J. F. G.

Narodowe warsztaty (Ateliers nationaux). Warsztaty dla niemogącego znaleźć pracy proletary atu we Francyi, założono je po raz pierwszy w r. 1789 w Paryżu i kilku innych miastach; nie rozpowszechniły się jednak, a że drogo kosztowały, wkrótce je pozamykano. Daleko większą rolę odegrały W. N. w r. 1848. W d, 25 lutego Rząd Tymczasowy, pod wpływem Ludwika Blanca (ob.) wydał dekret o „prawie do pracy”; w dniu następnym postanowił otworzyć W. N„ które miały być wprowadzeniem w czyn objawionej w dekrecie poprzednim zasady. Zakłady te jednak, według planu swego i celów, nie miały nic wspólnego z „warsztatami socyal-nemi”, kłórych domagał się Blanc; urządzone były raczej po to, aby podkopać wpływ i powagę jego. Ich urządzeniem zajął się minister robót publicznych, Marie, stanowczy przeciwnik socyalizmu, pierwszym ich dyrektorem był inżynier E. Thomas. Do warsztatów tych wysyłano z merostw wszystkich robotników, którzy nie mogli znaleźć zajęcia; płacono im z początku po 11, później (od d. 15 marca) po 1 franku dziennie. Rząd miał im dostarczać roboty, zamiast jednak wyszukać dla nich pracy produkcyjnej, kazał im kopać bez celu ziemię lub poprostu siedzieć z założonemi rękami; tylko dla niewielkiej liczby szewców, rymarzy i krawców urządzono pracownie odpowiednie. Robotnicy ci łączeni byli w bataliony i pułki, sami wybierali sobie zwierzchników i rządzili się na sposób wojskowy. Tym sposobem w Paryżu, a wkrótce i w niektórych miastach prowincyonalnych, powstały, jak się wyraził Wiktor Hugo (ob.), „kohorty pretoryań-skie, które były narzędziem w ręku rządu”. Rzeczywiście, podczas manifestacyi w dniach 17 marca i 16 kwietnia, robotnicy z W-ów N-ch stali po stronie rządu. W czerwcu stosunek kół rządzących do W-ów N-ych zmienił się zasadniczo. Dnia 22 czerwca postanowiono je zamknąć. Robotnikom pozostawiono do wyboru, albo wstąpić do wojska, albo też rozjechać się po różnych departamentach. 115 000 ludzi znalazło się tym sposobem odrazu w położeniu bez wyjścia. Niebezpieczeństwo, przez powyższe postanowienie wywołane, było jawne, rząd jednak nie godził się ani na odroczenie dekretu, ani na wprowadzanie go w życie stopniowo. D. 22 czerwca wybuchło powstanie, z którego stłumieniem upadły i W. N. Przez cały czas istnienia kosztowały 14 milionów franków.—Por. L. Stein „Der Socialismus Frankreichs”; E. Thomas „Histoire des Atelier Nationaux” (Paryż 1848).

Narodowe zgromadzenie. I) Pierwszy raz tę nazwę (Assemblée Nationale Constituante) nadają sobie Stany Gieueralne (Etats généraux) we Francyi, zwołane w r. 1789 w celu uporządkowania olbrzymiego długu państwa. Parlament paryski powziął uchwałę, aby zachowane były dawne formy wyboru i głosowania wszech stanów z r. 1614. Regulamin jednak ministra Necke-ra (ob.) wyznacza podwójną liczbę deputatów z mieszczaństwa w porównaniu ze szlachtą i duchowieństwem, wzamian żąda dwu nawet trzystopniowej elekcyi Dekret z d. 27 kwietnia r. 1789 zastrzega, że deputaci muszą mieć nadany mandat ogólny (pouvoirs généraux), dostateczny do powzięcia postanowień, tyczących się potrzeb państwa, usunięcia nadużyć, naprawy administracyi, zapewnienia dobrobytu wszystkich i każdego po szczególe w królestwie Francuskiem. Przy takim mandacie nic dziwnego, że deputaci, choć nie wszyscy z początku zdają sobie sprawę dokładną z potrzeb ogółu, jednak o swej władzy obszernej są wielce przekonani. Szczegóły działań i obrad należą do historyi Francyi (ob.); tutaj zaznaczyć wypada jeno następne fakty. Ogólna liczba przedstawicieli wynosiła 1118 osób, z tych 291 duchownych (48 arcybiskupów i biskupów, 35 kanoników i opatów, reszta zwyczajni księża), 250 szlachty (60 wyższych urzędników), 577 reprezentantów t. zw. stanu trzeciego (tylko 10 urzędników, wszyscy inni: notaryu-sze, lekarze, adwokaci, kupcy, rzemieślnicy, drobna ilość rolników). Pierwsze posiedzenie odbyło się w d. 6 maja r. 1789 w Wersalu i odrazu députés des communes domagają się obrad wspólnych, szlachta i duchowieństwo zaczyna sprawdzać mandaty w oddzielnych izbach. Dnia 7 maja dwunastu delegatów stanu 3-go wzywa szlachtę i duchowieństwo do połączenia się w jedno ciało, lecz bez skutku. Dnia 17 czerwca, na wniosek Sieyèsa, deputaci przybierają nazwę „^.5-semblée nationale”, a dwa stany uprzywilejowane zanoszą protest do króla. Dnia 20 czerwca salę zamknięto, a mieszczanie przenoszą się do izby należącej do hr. d’Artois (salle du jeu de paume) i tutaj odczytaną została uroczysta przysięga, że deputaci nie rozejdą się i wszędzie zbierać się obowiązani są dopóty, dopóki nie będzie uchwalona nowa konstytucya. Gdy hr. d’Artois kazał zamknąć swój dom, stan trzeci zgromadza się w kościele św. Ludwika, gdzie część duchowieństwa łączy się z nim (d. 22 czerwca). Nazajutrz król uczestniczy w sesyi ogólnej, a po jego wyjściu wraz z dostojnikami, Mirabeau (ob.) oświadcza, że Assemblée nationale ustąpi tylko przed bagnetami i zapada uchwała: ktokolwiek pogwałci nietykalność poselską, ośmieli się prześladować za wypowiedzianą na posiedzeniach opinię, uważany będzie za zdrajcę stanu. Dnia 24 czerwca większość duchowieństwa przechodzi do izby stanu trzeciego, a nazajutrz 47 rycerzy, z Filipem Orleańskim na czele. W dwa dni potem król wzywa przedstawicieli stanów uprzywilejowanych do złączenia się ze stanem trzecim. Połączone Ass. n. przybiera d. 9 lipca nazwę „Constituante“. Odtąd rozpoczyna się szereg reform doniosłych, jakich dotychczas nigdzie żaden sejm, żaden parlament nie uchwalił. Wszystkie pomysły filozofii racyona-listycznej, od połowy XVIII stulecia nurtujące w całej Europie, są wcielane w ustawy. Nawet reformy religijne i księgi święte tworzono ongi przez wieki całe, tu i owdzie kodyfikowali teolodzy i prawnicy powoli pracę zbiorową proroków świętych i uczonych, zbierali normy obyczajowe wytworzone przez szeregi pokoleń. Członkowie Z-a N-go zrywają z tradycyą pracy żmudnej: ustawy, dekrety, urządzenia tworzą w liczbie ogrom nej. Ustrój Francyi, powstały zwolna w ciągu 13 wieków, zmieniono całkowicie. Wystarczy wyliczyć główniejsze, podstawne uchwały. Pod wpływem zaburzeń po miastach i wsiach i na wniosek hr. de No ailles (d. 4 sierpnia r. 1789), zniesione zostały wszystkie szczegółowe przywileje miast, stowarzyszeń, cechów, szlachty, duchowieństwa, a w następstwie postanowiono wykup praw feudalnych, praw „martwej ręki“ (ob.) i powinności osobistych, ale Z. N. nie wskazuje, w jaki sposób owa zamiana na pieniądze ma się uskutecznić, ani troszczy się o środki i pomoc państwową dla ludzi zależnych. Z kolei zniesione zostały jurysdykcye dominialne, im-munitates (ob.), znów dziesięciny z początku miały być płacone gotówką, potem je wprost uchylono. Wszyscy krajowcy na równi są dopuszczeni do wszelkich urzędów cywilnych i wojskowych, przedaź godności zakazana. We wrześniu r. 1789 następuje ogłoszenie słynnej „de-klaracyi praw człowieka i obywatela“, gdzie w sposób abstrakcyjny Z. N. ustala zasady: równości wobec prawa i podatków, swobody sło wa, sumienia, zgromadzeń, stowarzyszeń, pracy, pobytu; znoszą się różnice wynikające z religii (ograniczenia protestantów, żydów), płci, starszeństwa rodu, zajęcia, tradycyi, Francya cała składać się ma odtąd z 83 departamentów administracyjnych. Od d. 19 października Z. N. przenosi obrady z Wer

salu do Paryża, a gdy król w czerwcu r. 1791 wpadł w podejrzenie zamiaru ucieczki, idąc za wzorem ary-stokracyi ówczesnej, Konstytuanta uznaje siebie za nieustającą i wszystkie jej uchwały mają być obowiązujące, bez względu, czy monarcha nada im sank-cyę, czy nie. W ciągu dalszym uchwalono (d. 12 grudnia) odjęcie duchowieństwu i Koronie wszelkich dóbr nieruchomych, a kompleksowi ich ocenionemu na trzy miliardy franków dano nazwę „les biens na tionaux”; król „Francuzów“, zamiast francuski, ma dostać listę cywilną w ilości 25 milionów franków, księża pensyę roczną; klasztory, śluby zakonne, tytuły, ordery, herby (d. 19 czerwca r. 1790) znoszą się, każdy ma prawo do miana „citoyen”. Dawne podatki i ciężary gminne, oraz państwowe przestają istnieć, a na ich miejsce ma być jeden tylko, procentowy, od dochodu czystego, oprócz opłat od kapitału, ceł, stempla, hypotecz-nych i t. zw. zaregestrowania; dług państwowy uporządkowany na papierze dla szczegółowej Komisyi umarzającej. Tymczasem w brakn gotówki Z. N. puszcza w obieg asygnaty w ogólnej ilości jednego miliarda ośmiuset milionów franków. Nakoniec (d. 1 września r. 1791) oczekiwana po tylu przewrotach konstytucya staje się faktem, król udziela sankcyi d. 13 września, a d. 14 zaprzysięga ją uroczyście. Wreszcie Z. N. d. 30 września kończy swe obrady i czyny, jakich przykładu dotychczas nie było na kuli ziemskiej. — Następujące później sejmy francuskie są jeszcze oryginalniejsze, Assemblée nationale jest pierwszym i najdonioślejszym, gdyż zapoczątkowało w kształcie ustaw i dekretów ideały, z których jedne stały się w Europie Chlebem życia społecznego, inne, mało praktyczne, tułają się dotąd po głowach marzycieli radykalnych. Główną cechą konstytucyi wrześniowej (szczegóły ob. p. Francuski ustrój państwowy) stanowi „wszechwładztwo” (souveraineté) ludu, spełniającego swe prawa za pośrednictwem deputatów Z-a N-o (Assemblée Legislative;), które rozpoczęło posiedzenia w d. 1 października r. 1791 i uległo rozwiązaniu d. 21 września r. 1792, ustępując t. zw. Konwenoyi narodowej (ob.).    2) Siedząc w ciągu dalszym

ciała zbiorowe, noszące miano w nagłówku niniejszego artykułu postawione, trzeba z kolei wymienić Assemblée nationale s r. 1848/9, powstałe po rewolucyi lut owej we Francyi. W liczbie 900 członków d. 4 maja r. 1848 w Paryżu odbywa się pierwsze posiedzenie. Rząd „tymczasowy” składa władzę objętą po upadku monarchii orleańskiej, a Z. N. wyznacza d. 10 maja „komisyę wykonawczą”. Polityka uliczna w Paryżu sięgała wtedy daleko dalej, aniżeli zamiary większości deputatów, gdy więc Z. N. odrzuciło projekt ministeryum „postępu i pracy”, a warsztaty narodowe (ob.) zamknięto, wybucha t. zw. rewolucya czerwcowa z zamachem na oso bistą nietykalność przedstawicieli narodu. Gwar-dya narodowa (ob.) ocala poprzedni „porządek”, datujący się od miesiąca lutego, walka z barykada-

F. O.

mi trwa dni kilka, zbawca Cavaignac (ob.), jako dyktator chwilowy, w porozumieniu ze Z-m N-em w imię „wolności” i „republiki” wysyła robotników na prowincyę, ogłasza Btan oblężenia w Paryżu, zamyka kluby, redakcye gazet, ogranicza prawo zebrań i stowarzyszeń, nakłada kaucyę na czasopisma. Samo zaś Ass. n. uchwaliło nową konstytucyę d. 4 listopada (ob. Francuski ustrój państwa). Z mocy plebiscytu (ob.), w którym głosowało 7 449 741 uczestników, „obywatel” Ludwik Napoleon Bonaparte otrzymał 5 534 520 głosów, dających mu tytuł prezydenta. Zamach stanu z d. 2 grudnia r. 1851 „wybrańca ludu”, kładzie kres drugiemu z kolei Z-iu N-mu we Francyi. 3) Trzeci raz powyższą nazwę nosi sejm wyjątkowy, zwołany przy końcu wojny z Prusami w r. 1871 do Bordeaux, potem do Wersalu, stąd miano Ass. nat. de Bordeaux ou de Versailles. Owo Z. N. trwa przeszło lat cztery, od d. 12 lutego r. 1871 do dnia 31 grudnia r. 1875, zwołane przez „rząd obrony narodowej”. Godność prezesa Z-a N-go dostał Juliusz Grévy (ob.), a prezesem „władzy wykonawczej” został Thiers (ob.), który dopiero w sierpniu r. 1871 otrzymuje tytuł prezydenta Rzplitej.—Z. N. wersalskie, po zatwier dzeniu preliminarza pokojowego (d.    1 marca),

złożenia z tronu dynastyi Napoleońskiej, u znania traktatu frankfurckiego, zaciągnięciu pożyczki pięciomiliardowej, uchwala nową ustawę o radach gieneralnych (w departamentach), o powinności wojskowej i wiele innych postanowień, jednak nie spieszy się z projektem nowej kon-stytucyi. Większość bowiem legitymistyczna i orleańska pragnie restauracyi formy monarchicz-nej. Brak tylko taktu ze strony hr. Chambor-da i obawa najścia powtórnego Prusaków powodują zakończenie obrad nad konstytucyą z r. 1875 do dziś obowiązującą (ob. Francuski ustrój państwa). 4) Czwarty rodzaj Z-a N-go, wedle konstytucyi z r. 1875, jest właściwie po-łączonem zebraniem Senatu i Izby deputowanych jako Kongres, ale wtedy tylko, gdy obie Izby uchwalą potrzebę owego Ciała Zbiorowego i jedynie a) dla rewizyi konstytucyi wniesionej bądź przez Senat, bądź przez deputowanych, b) dla wyboru nowego prezydenta rzeczy-pospolitej. Z. N. kongresowe zawsze zwoływane do Wersalu, jest Ciałem tylko „głoBującem”, obradować i toczyć rozpraw nie wolno. W ten sposób kilkakroć pałac wersalski był świadkiem drobnych zmian w konstytucyi i wyboru naczelnika państwa.—5) Za przykładem przewrotufransuskie-go, lutowego z r. 1848, powstała w Austryi i w państwach niemieckich tak zw. rewolucya marcowa, objawiająca się w kształcie zaburzeń ulicznych, zgromadzeń, petycyj do tronów i sejmów. Monarchowie udzielają dymisyj dotychczasowym dostojnikom i tworzą nowe mi-nisterya marcowe. Jeduocześnie naczelnicy stronnictw liberalnych, na zebraniu w Heidelber-gu, postanowili zwołać ogólny parlament niemiecki i przygotowawczy Vorparlament do Frankfurtu. Jakkolwiek członkowie jego są właściwie mężami zaufania stronnictwa liberalnego, jednak ich projekt zyskał zatwierdzenie monarchów i nakazano wybory do Z a N-go (National-Versammlung) we Frankfurcie. Tylko w Czechach zaprotestowano i w przeciwstawieniu odbył się Zjazd wszechsło wiański w Pradze. Niezależnie od ogólnego Frankfurckiego Sejmu Rzeszy, król pruski poleca zjazd miejscowy, p. n. Pruskiego National - Versammlung iu Berlinie. Upadek rewolucyi w Wiedniu, zwycięstwo tamże reakcyi i obawa ponawiających się rozruchów w Berlinie, skłania Fryderyka Wilhelma IV do przeniesienia pruskiego Z-a N-go z Berlina do Brandenburga, a gdy deputowani nie są posłuszni, zostają przez wojsko rozproszeni. Tymczasem sejm ogólny (National Versammlung) frankfurcki nad Menem wybiera arcyksięcia Jana au-stryaekiego „rządzcą cesarstwa” (Reichsvenve-ser), potem ofiaruje koronę cesarską Fryderykowi Wilhelmowi IV, pruskiemu, który ją odrzuca. Mimo zwycięstwa reakcyi w całych Niemczech, parlament frankfurcki uchwalił nową konstytucyę z cesarzem i dwoma Izbami, z których pierwsza miała przedstawiać rządy i sejmy krajowe, druga zaś lud niemiecki. Z. N. d. 30 maja r. 1849, postanowiło przenieść się do Stuttgartu, ale tam d. 18 czerwca r. 1849 zostało przez wojsko rozpędzone; uchwał jego nikt na seryo nie brał, pozostały na papierze.

Narodowo-liberalne stronnictwo (Nationalliberale Partei)\ stronnictwo polityczne w Prusach. Wyłoniło się ze stronnictwa postępowego, pruskiego, po przewrocie w r. 1866, a utworzyło się pod przewodem Laskera i Twestena (ob. te nazw.) w sierpniu tegoż roku z ludzi, którzy, nie wyrzekając się zapatrywań liberalnych, zgodzili się jednak na zakończenie zatargu z rządem przez ustępstwo i na popieranie go w jego polityce zaborczej. Większość posłów liberalnych z zagrabionych świeżo prowincyj, między innemi Miquel i Bennigsen (ob. te nazw.), przystąpiła do nowego stronnictwa.—Po utworzeniu cesarstwa Niemieckiego wzrosło ono znacznie; w sejmie pruskim w okresie od r. 1873 do 76 liczyło 182, w parlamencie niemieckim w latach 1874—77: 155 członków. Gdy jednak Bismarck, rozgniewany o pierwotne odrzucenie prawa przeciwko socyalistom i o nieżyczliwe zachowanie się stronnictwa wobec jego polityki celnej i ekonomicznej, rozszedł się z narodowymi liberałami, ponieśli przy wyborach do parlamentu i sejmu w r. 1878 i 1879 znaczne straty. W roku 1879, z powodu opozycyi stronnictwa przeciwko polityce ekonomicznej Bismarcka, oderwała się od niego grupa z 17 posłów pod przewodnictwem Völka i Schaussa; w r. 1880 wystąpili z niego zwolennicy wolnego handlu (Forckenbeck, Stauffenberg,

Rickert, Bamberger i inni) i utworzyli „zjednoczenie liberalne” („secessyoniści”), które w r. 1884 wraz ze stronnictwem postępowym połączyło się w niemieckie stronnictwo wolno-myślne. Stronnictwo n.-l. straciło z tego powodu większość mandatów we wschodnich prowin-cyach państwa pruskiego i po wyborach w r. 1881 i 1884 spadło do 45 członków w parlamencie i 65 w sejmie pruskim. Przez deklaraoyę Heidelberską (d. 23 marca r. 1884) ogłosiło stronnictwo program nowy, jasny i zjednało sobie więcej zwolenników, tak, że po wyborach w r. 1887 wzrosło znów do liczby 101 posłów. Przy następnych spadło jednak ponownie do 54 posłów w parlamencie i 90 w sejmie pruskim; w obecnym parlamencie (r. 1903) liczy 51 głosów. Okręgi wyborcze, z których wyszli ci posłowie, rozrzucone są po całym państwie Niemieckim; stosunkowo najwięcej jest ich w Hanowerze: 7 na 19. Najwięcej głosów na posłów narodowo-liberalnych oddano stosunkowo w r. 1871 (30,12°/₀)> najmniej w r. 1898 (12,53°/₀) i absolutnie najwięcej w r. 1887 (1677 979 głosów), najmniej w r. 1881 (746 575); na wyborach ostatnich (1898) otrzymało stronnictwo n.-l. 971302 głosy. W sprawach polskich narodowi liberali występowali zawsze przeciwko nam wrogo i popierali politykę wynarodawiającą rządu.—Por. P a-tzig „Die nationalliberale Partei 1867—1892” (Lipsk 1892); M a a s s „25 Jahre deutscher Reichsgesetzgebung” (Lipsk 1892); „Deutsche Parteichronik 1865—1890” (Lipsk 1892).

Narodowość, naród. I) Aby zdać sobie sprawę dokładną ze wskazanego w nagłówku przedmiotu, trzeba wedle znanej zasady logicznej wydzielić go z pojęć nad- i współrzędnych vQui bene dividit, bene docet”. Jest to konieczne, choćby dla tego, że jeśli w teoryi i w życiu prawidłowem niema sporu tyczącego stanowiska właściwego kształtu uspołecznienia, o którym mowa, wszakże względy nienaukowe, egoizm, źle zrozumiane cele i interesy, usiłują nieraz pomieszać te pojęcia. Wśród wspólnot ludzkich odróżniamy między in-nemi: hordę, rodzinę, ród, pokolenie, język, reli-gię, plemię, szczep, rasę, lud, naród, gminę, państwo. Sześć pierwszych i dwa ostatnie wyrazy pozostawiamy bez określeń drobiazgowych, odsyłając czytelnika do odpowiednich artykułów w „Encyklopedyi”, gdyż na pierwszy rzut oka nie stanowią one same przez się narodowości. Są języki i narzecza używane przez ludy jednego narodu, jak np. w Szwajcaryi, jak Bretania, Alzacya i Lotaryngia we Francyi. Irlandya znów utraciła swój język plemienny, a niechce uznać współrodaków w potężnej Anglii. Religia łączy ze sobą wiele krajów, a często rozdziela mieszkańców jednej ziemi. Ród jest dalszym ciągiem rodziny, a bardziej rozgałęziony stanowi pokolenie. Już pojęcie plemienia ma różny zakres w umysłach ludzkich. Pojmować przezeń można, albo związek pokoleń pokrewnych z sobą, albo przynajmniej mających przekonanie pochodzenia wspólnego, chociażby rzeczywiście tak nie było, albo jest to poddział rasy, inaczej grupy jednakiej rasy językowej, lingwistycznej, a czasami wyraz ten bierze się za naród. Szczep i rasa są rodzajami i gatunkami w schematyzmie antropologii. Co się tyczy ludu, to idąc za przykładem He Ida („Syst. des Verfassuugrechtes”) i Kas parka („Podr. prawa poi.“) można wyliczyć dziewięć znaczeń: a) proletaryat, b) pospólstwo, (niem. pöbel. franc. canaille), tłum prosty, c) warstwa ludności obciążona wobec uprzywilejowanej klasy (misera plebs contribuens), d) ogół obywatelski (populus), e) to samo co naród (Nation), f) ogół poddanych państwa, g) ogół wszystkich mieszkańców, h) szereg gieneracyj przeszłych, teraźniejszych i przyszłych, i) toż samo co państwo (pars pro toto). Najprostsza obserwacya przekonywa, że narodowości różne przebywają w jednej gminie, a tembardziej w państwie, naodwrót kilka państw obejmuje jeden naród (np. Rzesza niem,). Miano użyte w kodeksach, np. napoleońskich „Francuz” winno być brane w znaczeniu „obywatel Francy!”, tak samo proceduralny i administracyjny „Niemiec”, znaczy poddanego Rzeszy. Wykrzyknik Wilhelma II: „jeden Bóg, jeden cesarz i jeden naród” przypomina tylko hasło religijne mahometan o Ałłachu i jego proroku, dowodzi ciasnoty pojęć i chęci stworzenia per fas et ne-fas zlepku sztucznego. Jeszcze król Stefan węgierski (ob.) patrzał okiem mędrca na rozmaitość objawów życia, gdy mawiał: „unius linguae uniusque moris regnum imbecile et fragile est. Narodowość nie zależy od wspólności plemiennej, szczepowej, rasowej. Jakąż to np. mieszaninę ludów i ras stanowią Włochy i siedziby europejskie w Brytanii.—Jeśli za niesporną zasadę naukową przyjmiemy, że czystych ras, ani plemion niema na kuli ziemskiej, więo i naród rzadko bardzo, będzie dalszym oiągiem jakiegoś rodu, rozwinięciem się jednej rasy. Przeciwnie prawie każdy powstał z plemion różnych, fizycznie, rasowo oddzielnych, a jednak ściśle duchowo z sobą złączonych. Od czasów niedawnych uozeni z różnych powodów starają się określić, czem jest właściwie naród. Zestawiam obok siebie następne określenia narodu: 1) Ogół ludzi w pewnych granicach terytoryalnych, z obyczajami jednakowemi, językiem i prawami (Block). 2) Związek społeczny na pewnym obszarze, nie zawsze pod tym samym rządem, ale oddawna złączony interesami wspól-nemi, tak, że można nań patrzeć, jak na ludzi jednej rasy (Littré). 3) Zjednoczenie wzajem sympatyj opartych na tej samej przeszłości historycznych, wspomnieniach jednakich, gdzie duma i upokorzenie, przyjemność i przykrość wiążą się ze sobą (J. 8. Mili). 4) Każdy lud staje się narodem z chwilą, gdy świadomie uzna odrębność swego istnienia i pragnie ją utrwalić (Eöt-vös). 5) Społeczeństwo zrzeszone w celu dąże-nia do szczęścia i korzyści (Vattel). 6) Ciało zbiorowe, z żywiołów jednorodnych złożone, działające celowo i ożywione jedną zasadą życia (Que-telet). 7) Grupa ludzi z samoistnemi właściwościami fizycznemi i duchowemi, odnoszącemi się do języka, obyczajów, charakteru, przymiotów wrodzonych i dziedzicznych, pod wpływem historyi i siedziby (Kasparek). 8) Zjawisko duchowe, obejmujące w sobie oprócz języka, cały system tradycyj, przyzwyczajeń, świadomych i nieświadomych (Aksaków). 9) Miano narodu stosujemy do społeczności przejętej świadomie potrzebą istnienia odrębnego od iunych społeczeństw, na podstawie wyrobionych przez nią samą pojęć, tradycyj i działań dziejowych (I. S nitko). 10) Socyologowie, aby objaśnić w ustroju społecznym oddziaływanie wzajemne, modłę ogólną czuć, myśleń i chęci, samowiedzę zbiorową, utworzyli nowy termin „jaźni gromadnej” (istoty zbiorowej, duszy ludu (fr. entité collective, être collective niem. Volksseele) (ob. Jaźń). 11) Przytoczę nakoniec słowa gorące kapłana, któremu zarzucano ideały obce, z powodu cudzoziemskiego nazwiska: „Szczep i rasę ludzką określa badacz, narodowość zaś swoją każdy z osobna. Naród jest to organizm duchowy, przejęty wspól-nem przekonaniem co do celów, do jakich dążyć należy, złączony jedną miłością ku temu co jest swojskie, żyjący w pewnym kraju, mową swą i obyczajami rozwijający się historycznie (Mach lej d). — We wszystkich określeniach poprzednich nie zawsze tutaj słowo w słowo, lecz treściwie przytoczonych, można zauważyć w kilku więcej powierzchowne odgadywanie przedmiotu, aniżeli wywód ściśle logiczny. W innych znów napotykamy umyślną przewagę przyznaną językowi, obyczajom, obszarowi, wbrew faktom żywym. Zgoda ogólna, że naród jest przedewszystkiem uspołecznieniem duchowem, że cechy znamienne każdej grupy powstać mogły pod wpływem wielu czynników fizycznych, ale są już natury psychicznej; stąd prawdę całkowitą mówi pisarz na ostatku przywiedziony, że człowiek ma prawo zaliczyć się do tej grupy narodowej którą uważa za własną, wedle swych głębokich przekonań. Rzeczywiście narodowość wybrać sobie można, tylko nie w sposób formalny, jak się to odbywa z obywatelstwem i poddaństwem. Tu niema przepisów narzuconych i być nie może żadnego aktu adopcyi, bo tutaj przynależytość, choć swobodna, polega w zasadzie na ideałach wspólnych, szczerze odczutych. Trzeba posiadać w najgorszym razie do połowy uświadomioną dobrą wolę miłowania tego, co w większej części inni miłują, uważać siebie za cząstkę nierozerwalną całości wielkiej, ukochanej, chcieć dzielić razem z nią dobre i złe losy, urzeczywistniać cele ogólne, a wtedy nie potrzeba żadnego indy-gienatu, żadnej naturalizacyi. Przynależytość staje się faktem przyrodzonym, bez względu na plemię, rasę, język, religię, nazwisko, przypadkowe urodziny lub pochodzenie z obcej ziemi. Jakkolwiek istota narodowości ma charakter duchowy, psychiczny, to jednak czynniki zewnętrz-n e natury fizycznej jedne są, prawie nieodzowne do bytu, inne sprzyjają rozwojowi uspołecznienia o którym mowa. Czynnikami takiemi są: ziemia, język, tradycye, obyczaje, reli-gia, nauka, sztuka, cnoty narodowe, i szereg ustaw zapewniających im opiekę. Zdarza się znów, że ograniczenia prawne wywołują opór nadspodziewany, tern większą zaciętość w odrębności, a często budzą dopiero uczucia napółświadome, nieokreślone. Przykładem są Czechy w Austryi, Irlandya wobec W. Brytanii, oraz skutki wprost przeciwne zamiarom Ha-katyzmu pruskiego (ob.).— 2) Poczucie N-i nie jest rzeczą nową i wielce powierzchowni są ci pisarze, którzy twierdzą, jakoby je wywołał jakiś mocarz w rodzaju Napoleona I, lubili. Tendencye z góry mogą podnieść namiętności, wywołać zwyrodnienie kierunku dążeń, nie liczącego się z prawami cudzemi, ale nie stworzą tego, czego całkowicie brak w samowiedzy ogółu. Egoizm osobisty i rodzinny Napoleona I, tworzącego państwa wedle swego interesu, był przyczyną fermentu wśród spokojnych plemion, gwałtem granicami rozdzielanych. Polityka znów Napoleona III, o celach poziomych, drażniła, pobudzała popędy ludów dla chwilowego zysku dyplomatycznego. Jeden Bonaparte za pomocą żołdaków niszczył tradycye wiekowe, drugi frazesami, obietnicą, intrygą, podszczuwał wzajem przeciw sobie narody sąsiednie. Czyż tacy, lub im podobni ludzie, mogą stworzyć coś trwałego? — są gorsi od jawnych wynarada-wiaczy. — Szkicowo postarajmy się w kilku słowach zaznaczyć społeczeństwa, u których ideały samoistne bardzo dawno już powstały. Trudno powiedzieć, o ile sięgała i sięga świadomość wśród ludów wielkiej Azyi starożytnej i nowoczesnej, z powodu, że badacze, podróżnicy zwracają więcej uwagi na urządzenia państwowe, na obyczaje, religię, kulturę materyalną, aniżeli na duszę ludową.— Starożytne dzieje Egiptu, Akka-dów, Assyro-babilończyków zaledwie nauka od-cyfrowywa dziś z połamanych szczątków glinianych i kamiennych. Są tam po większej części przechwałki władzców o bitwach, rzeziach, pożogach. Każdy z owych mocarzy chełpi się przed potomnemi ze zwycięstw, podbojów i obszaru zdobyczy. Może z czasem powoli zabytki kopalne dadzą nam dokładniejszą sylwetkę psychologiczną plemion zaginionych; trzeba cierpliwie czekać tembardziej, że i współcześni mieszkańcy w znacznej większości Azyi i Afryki, mimo wszelkich usiłowań, są znani nam ze szkiców kupca, dyplomaty, misyonarza, podróżnika dorywczego, złej wiary spekulunta. lub kolonisty. Natomiast, dzięki rozwojowi chrystyanizmu, najdrobniejszy strzępek piśmiennictwa, marzeń, kłopotów i pociechy Izraela wcielony został jako propedeutyka religijna ludów w Europie żyjących. Dzięki temu szczęśliwemu dla Hebrajczyków wypadkowi, najwięcej stosunkowo wiemy o pasterzach z Palestyny, w porównaniu z Egipcyanami, Indami, Persami i t. p. Szkoda tylko, że le-gienda i poezya plączą się z faktami historyezne-mi i trudno odróżnić, gdzie jest fantazya iście wschodnia, a gdzie prawda. Z pozoru zdawaćby się mogło, że lud „wybrany” nie wyszedł z okresu wyobrażeń wspólności plemienia od jednego praojca pochodzącego, rozdzielonego na 12 pokoleń, coś w rodzaju tribus (ob.) z dziejów mitycznych Rzymu. Z pozoru spotyka się tylko z wyłączną, zazdrosną o siebie religią i ustrojem państwowym tak słabym, że pasterze owi wśród rzadkich chwil swobody wpadają ciągle w niewolę straszną, a w niej zginęło wedle ksiąg świętych Izraela aż 10 pokoleń, t. j. ⁵/₆ całego narodu. Wszakże lud ten przechowuje przez wiele stuleci obietnicę z Nieba, o zapanowaniu nad światem całym, o ciągłej, trwałej odrębności. Już w tej obiecance, na poły ironicznej, na poły bolesnej, wobec prawdziwej tragiedyi życia, jest silne poczucie narodowości, jednych tradycyj, jednych ideałów na przyszłość i olbrzymia świadomość uspołecznienia swoistego. Wprawdzie dzisiejsze badania Egiptu pierwotnego i mieszkańców dawnych Azyi przekonywują, że owo „wybrań-stwo”, szczegółowo umiłowane przez bogów, oraz odległy cel zawładnięcia kulą ziemską miało i jeszcze posiada wiele ludów. Bieda, że pono na zawsze zginęły dla nas dusze plemion, od których kulturę przyjęli Hebrajczycy i zaledwie słaby jej odblask zdołali nam w bardzo pierwotny sposób przekazać. Z kolei wiadomo, do jak wysokiego stopnia kultury doszła starożytna Hellada. Nic też dziwnego, że Grek, wszędzie gdzie mieszka, czy w siedzibie praojczystej, czy na wyspach, czy w Azyi, czy w Italii i Gal-lii, czy nad morzem Czarnem, czy jest obywatelem wolnego miasta w rodzaju Aten, Sparty, Koryntu i t. p., czy ulega zwierzchnictwu państwowemu Macedończyków, Persów, Rzymian, Scytów, a potem Turków, wszędzie i zawsze czuje się Grekiem, członkiem całokształtu idealnego, o cechach samoistnych, wszędzie za nim ciągnie się nić wspomnień wielkiej, swoistej przeszłości dziejowej, wszędzie ideał, że on zawsze pozostać musi tylko Hellenem, a wszyscy inni są barbarzyńcami, t. j. obcymi. Tak samo Rzymianin, u którego wyrazy „civis romanus” oznaczają ogół uprawnień obywatelskich, państwowych i odrębność narodową znamienną. Wprawdzie są tam rzeczowniki gens i natio, ale bez ograniczeń ścisłych, które dziś im nauka stawia; znaczy jeden: ród, szczep, naród, okolica, kraj, drugi też: plemię, szczep, gromadę. Hellen i Rzymianin, choć nie zastanawiali się nad tern, co my nazywamy narodowością, każdy z nich uważał siebie za cząstkę ustroju społecznego samodzielnego. Hebrajczyk, Hellen i Rzymianin miał przekonanie, że po za jego narodem są tylko plemiona poślednie, ludy obce, niższe, więc i nie potrzebował oddzielnego wyrazu, aby łączyć pojęciowo przedmioty, które wedle jego rozumienia przeciwstawiały się sobie. Dopiero w łacinie średniowiecznej „gens” znaczy tylko ród, a „natio” jest narodem. Wyraz oBtatni był źródłem takich znaków myśli, jak fr. nation, niem. Nation, fr. nationalité, nationalisme i t p.—Ludy średniowieczne dość wcześnie przychodzą do uświadomienia w kierunku, o którym mowa, choć z pozoru każdy gród, każda dzielnica ma oddzielne interesy, choć walki krwawe wiodą z sobą nie tylko dy-nastowie, ale miasta sąsiednie, plemiona pokrewne, choć krew leje się o rzeczy marne.—Łączy ludzi, ale w kierunku kosmopolitycznym, religia, lecz znów sekty różniczkują mieszkańców jednego kraju. Spory sukcesyjne i o władzę państwową książąt, współzawodnictwa miast, czynią wrogami ludzi jednego szczepu. Wśród przeciwieństw, wśród różnicy rasowej, rzeczywistej w Italii, G a 11 ii, Albionie, Hiszpanii, powstaje tu i tam myśl o spójni dziejowej, np. zasada przewodnia dzieł D a ntego (ob.) jest streszczeniem gieneralnem, na poły świadomej idei narodowej u Włochów współczesnych. Brak miejsca w „Encyklopedyi”, aby w każdym kraju śledzić wzrost poczucia odrębności N-i, Ograniczę się więc do pierwocin w dawnej Polsce, Czechach i w Rossyi.—Rozmaite plemiona i księstwa pokrewne, złożyły się pomału na całość dawnego Państwa Polskiego, a jednak, jak daleko sięga tradycya, poczucie N-i oddawna istniało i zuajduje swój wyraz w t. zw. instrumentach (ob.), dawanych posłom na sejmy ogólne. W instrukcyach i laudach mówi Pawiński: .są skargi, zażalenia, oczekiwania ulepszeń, ulg, są troski, bóle, interesa miejscowe, ale jedną wspólną nutą jest szczytne, wzniosłe, szlachetne uczucie miłości dla kraju, dla rzeczy ogólnej czyli pospolitej... we Francyi powstało ono”, pisze ten sam autor, „dopiero sto lat temu w okresie wielkiego przewrotu, a przedtem nie było prawie znane, chyba tylko filozofom, u nas echem silnem rozlega się już w XV w., wypowiada je między iunemi tak pięknie Ostroróg, a jeszcze piękniej Długosz, głosem tak czystym, jak dźwięk kruszczu najszlachetniejszego”. — W Rossyi powstałej ze zlania się drobnych dziedzin książęcych, pierwsza, głębsza świadomość budzi się w okresie Kuźmy Minina i Dymitra Pożar-skiego (ob. te nazw.).—Dla Czechów Hus (ob.) był wyrazem koniecznego wyodrębnienia się. Czyżby te trzy narody sąsiednie wyprzedziły kulturę w tym kierunku francuską i niemiecką, jeśli prawdą ma być, że we Francyi zjawia się pojęcie wspólnej N-i dopiero w r. 1789, a w Niemczech budzi je Fichte starszy (ob.), po pogromach napoleońskich, w początku XIX stulecia. Zdaje się że przyczyny uświadomienia opóźnionego trzeba poszukać w ustrojach państwowych obu krajów. Z drugiej jednak strony musiało żarzewie tleć się oddawua, a tylko potrzeba było rąk, któreby popioły odgarnąć potrafiły. Idei N-i stworzyć sztucznie nie można, ale warunki właściwe sprzyjają, a przeciwieństwa budzą rzeczywiste uczucia, mało na zewnątrz do pewnego czasu objawiające się. Faktem jednak językowym jest, jak świadczy Littré (lii. 692), że wyraz „nationalité” zamieszcza dopiero słownik Akademii z r. 1835, choć był cytowany u B o i s t e a we frazesie B o n a p a r t e g o: „les Français n'ont point de nationalité”. Zdaje się, że tutaj,, nationalité'” brano za jedno z „race”. W języku niemieckim rzeczowniki: Nationale, Nationalität, Nationalisierung i złączone z ekonomią w Versammlung i t. p. oczywiście są wprost wzięte z Francyi, gdyż formacya ich z rzymskiego natio byłaby zdaje się inna. Tymczasem w dawnej Polsce od wielu stuleci, każdy szlachcic, rekomendujący się, wymawia swe imię, nazwisko, dodając po łacinie „gente” takiego i takiego plemienia (Mazur, Małopolanin i t. p.) i „natione Polonus”, t. j. z całą dokładnością wyróżniając rodzinę, plemię i naród.— Z kolei wypada zaznaczyć, że ruch narodowy, niemiecki datuje się już od czasu reforma-cyi XVI w., od tłómaczenia ksiąg świętych w narzeczach ludowych, choć znów szybko powstała reakcya państwowa po pokoju Westfalskim, a później centralizm Józefa II (ob.) w Austryi, i za jego przykładem w pojedyńczych królestwach 1 księstwach Rzeszy Niemieckiej. Zapomniano o spostrzeżeniu króla Stefana węgierskiego i tworzono madejowe łoże, jednakie dla wszystkich. Tylko Anglia, Niderlandy, Szwajca-rya nie poszły za przykładem ogólnym sztucznego zlepku. 3) Dotychczas była mowa o samem uświadomieniu. Inicyatywa centralistyczna władz-ców w w. XVII po pokoju Westfalskim, J ó z e -f a II w Austryi w w. XVIII i teoretyczne wskazówki Fichtego w w. XIX, który nazywa swoich rodaków TJrvolk, t. j. narodem pierwotnym, są zapowiedziami pierwszemi dążeń do przewagi i niszczenia N-i sąsiednich, do wynarodowienia. Znakomity pisarz węgierski, E öt vös, uważa nawet ową dążność za naturalny krok dalszy w rozwoju poczucia N-i. — Trudno podzielić ów pogląd. Trudno przyznać, źe tak być powinno. Nie zawsze ongi tak bywało. W imię zasady zwycięstwa nad pokonanymi, wielcy wojownicy świata starożytnego polecają w pień wycinać całe zastępy żołnierzy, brać w niewolę dziesiątki tysięcy. O tych tryumfach do dziś dnia świadczą napisy na zwaliskach w Egipcie, Azyi Wielkiej i Mniejszej, oraz nakaz dany Hebrajczykom, aby przedewszystkiem zniszczyli autochtonów ziemi obiecanej. Tępiono się też wzajem w imię siły mocniejszego, w imię religii, szczególnie w okresie t. zw. Wieków Średnich w Europie. Jakkolwiek w każdem państwie oddawna były różne plemiona, jakkolwiek zwyoięzcy stawali się bądź kastą, bądź klasą przewodnią;— jakkolwiek za czasów greckich nie-Helleńczyk jest barbarzyńcą, za panowania zaś rzymskiego obywatelstwo powoli dawano najpierw w Italii, a dopiero dość późno pojedynczym miaskom i prowincyom, jakkolwiek w Wiekach Średnich w imię interesów dynastycznych rozdzielano kraje, na wzór zagonów w polu ornem, między szczęśliwych zdobywców, lub spadkobierców, to jednak, z wyjątkiem rojowiska państw Indów i Palestyny, nikogo w Azyi i w Europie nie ścigano dla tego, źe należał do innego plemienia. Padały w gruzy grody, niszczono owoce długowiecznej kultury dla czczej sławy zdobywcy, dla jego praw spadkowych lub umownych, dla zaboru bogactw i ludzi, dla rozszerzenia granic, dla corocznych danin, dla propagandy religijnej. Język, obyczaje, tradycye dziejowe, ideały życia, poczucie wspólności rodowej zostawiono w spokoju, a nawet nie jeden mocarz, choć nie umiał wypowiedzieć słów króla Stefana, myślał i postępował tak samo. Pierwsi, zdaje się, Krzyżacy na wschodzie Europy tępią z zasady pierwotnych Prusów pogańskich, Litwinów, Mazurów, Polan, Pomorzan, wyznaczają kary surowe, jeśli kto śmie używać narzeczy miejscowych. Tutaj chry-styanizm jest tylko pozorem, a cel rzeczywisty: zostawić pole swobodne dla kolonistów zachodnich. Ten system stosują przybysze z Europy do Ameryki, Australii i Afryki od XVI stulecia do doby współczesnej. Od XVI też stulecia, przez całe XVII, w Europie środkowej zawrzały wojny religijne: dogmaty katolickie i swobodę przekonań ewangielicką orężem wszczepiano w głowy opornych. Pochody zwycięskie wodzów habsburskich mają charakter niszczący, nietylko sek-ciarzy, ale i plemię. W Czechach i Morawii przed, a szczególnie po bitwie pod Białą Górą, przechwałki Ramzesów, są tylko przechwałkami wobec czynów austryackich na ziemi czeskiej, a już wtedy spełniała się dewiza dzisiejszego Wilhelma II. Dewiza Mahometów: „kto nie z Ałłahemi z prorokiem, zginąć powinien”. Zdawałoby się z pozoru, że z końcem XVIII stulecia i przez wiek XIX, gdy szumne hasła liberalizmu były nie tylko w teoryi, ale i w ustawach i kodeksach, tembardziej będą ludzie szanować wzajem duchowe związki uspołecznienia. Tymczasem dewiza Muzułmanów i Wilhelma II już jest znana Jozefowi II w Austryi i dziś jej skutki ciążą nad ludami słowiańskiemu tamże. Gier-manizacya w Cislitawii, madziaryzacya w Trans-litawii są ciągle na porządku dziennym. Dewizę ową stosowało we Francyi Zgromadzenie Narodowe, Konwencya, Napoleon I, Restauracya, Orleanie, Bourboni, druga Rzplita, Napoleon III, i III Rzplita, aby zniszczyć różnicę między północną, środkową i południową Francyą. Za ideałem centralizmu poszła Hiszpania i zjednoczona Italia, choć obie cierpią na tern pod względem ekonomicznym i kulturalnym. Prusy, wierne tra-dycyi krzyżackiej, z całą bezwzględnością jedność

jęć o narodzie“ (1901).

germańską rozkrzewiają wśród słowiańskich poddanych, fundusze kolonizacyjne i hakatyzm (ob.) są kształtami zewnętrznemi. Owa sztuczna, wymuszona przewaga, pod pozorem idei państwowej, nosi nazwę nacyonalizmu. Wyraz sam został wzięty z Angli, gdzie nim mianowano żądania irlandzkie, a dziś wszędzie znaczy teoretyczną, obyczajową i ustawową przewagę silniejszych nad słabszymi, lekceważenie wszystkiego, co nie swojskie, chęć przerobienia sąsiadów na własną modłę. Nacyonalizm, ze względu na swe skutki, niszczy cudzy dorobek historyczny, zwy-rodnia pojęcia, uczucia, wywołuje opór gwałtowny, nawet wśród plemion małych. Jako zaś skutek reakcyjny, powstał prąd odrzucający wszelką ideę N-i u takich pisarzy jak: Proudhon, J. St. Mili, Renan, Lew Tołstoj (ob. te nazw.). 4) Słabsi domagają się uznania i opieki w imię zasady równości wobec praw i ciężarów; wolności przekonań, mowy, w imię swobody naturalnego rozwoju życia, albo też, jak np. Czesi, kładą przed oczy umowy dawne swe, historyczne z książętami habsburskiemi. Zaledwie w czterech państwach zasada równouprawnienia jest na mocy ustawy przeprowadzona, mianowicie: w Belgii, Luksemburgu, Szwajcaryi i do pewnego stopnia w Austryi. Art. 23 konsty-tucyi belgijskiej zabezpiecza i poręcza używanie języków krajowych. Art. 109 konstytucyi związkowej, szwajcarskiej z r. 1848 mowę francuską, niemiecką i włoską, uważa na równi za narodowe; w Luksemburgu są odpowiednio wyliczone języki, niemiecki i francuski. W przywiedzionych krajach, jakkolwiek jest uwzględniony tylko współczynnik fizyczny, t. j. język, faktycznie inne cechy narodowe w rozwoju swym nie znajdują przeszkody. W Austryi ludy zażądały poręczeń bardziej szczegółowych, pomne Józefinizmu i obietnic obłudnych, stąd już konstytucya z r. 1848 w § 48 zapewnia nietykalność każdego szczepu. Konstytucya z d. 4 marca r. 1849, w § 5 orzeka równoprawność wszystkich narodów. O przepisach tych zapomniano między rokiem 1851 a 1860. W ustawie dopiero o prawach obywateli, § 19 stanowi, że wszystkie szczepy ( Volksstämme) są równouprawnione co do zachowania i pielęgnowania N-i swojej, a języki w szkole, urzędzie i w życiu publicznem. O ile praktyczne są powyższe normy pisane, dowodzi dzisiejsza walka Czechów, postała na tle rozporządzeń ugodowych Badeniego.—Toż samo w Węgrzech, mimo rozporządzeń ustawy z r. 1868 art. 46, tylko Kroacya ma zupełną opiekę narodową. W Galicyi ustawa z d. 25 czerwca r. 1867 wprowadza język polski do szkół średnich i do uniwersytetu krakowskiego. (Najw. postanowienie z d. 4 lutego r. 1861, d. 3 października r. 1862, d. 30 kwietnia r. 1870) i lwowskiego (Najw. post. z d. 22 marca r. 1862, d. 11 czerwca r. 1870, d. 4 lipca r. 1881 i d. 27 kwietnia r. 1879), w sądach: Rozp. z d. 9 lipca r. 1860,

Eno. Powaa. Illustr. S. U. Zesz. 4. T. I.

w urzędach krajowych: z d. 4 czerwca r. 1869. Słusznie też twierdzi Eötvös, że ustrój autonomiczny godzi jedność państwową z różnorodne-mi częściami składowemi. 5) Na zakończenie trzeba nadmienić jeszcze, że wyraz naród (na-tio) używany był ongi w niektórych uniwersytetach, gdzie przebywali studenci z różnych krajów pochodzący. Naprzykład we wszechnicy paryskiej, średniowiecznej odróżniano 4 narody: francuski, pikardyjski, normandzki i giermański, w Bolonii były 2 N-i: ultra-montanie i cisalpin i. Zakon Maltański dzieli się na 4 nacye językowe. W dawnem kolle-gium Mazariniego mówiono o N-e: hiszpańskim, włoskim, giermańskim iflamandz-kim. Wreszcie przenośnie i trywialnie o pewnej klasie używa się również tego wyrazu; mówi się np. w pospolitym języku ludowym: „naród adwokacki, lekarski, rzemieślniczy”; „w tamtej parafii mieszka inny naród”, „to dziwny naród z tej strony rzeki” i t. p. — Literatura bardzo obszerna, szczególnie bogata w pamflety bez wartości. Z poważniejszych dzieł wyliczamy: Mohl „Staatsrecht, Völkerrecht, u Politik” (II 1862); „Die Nationalitätenfrage"; E ö t vös „Ueber d. Gleichberechtigung der Nationalitäten”; Gumplowicz „Das Recht der Nationalität in Oesterreich” (1880); Starzyński St. „Uwagi o prawnej stronie równouprawnienia narodowości” (Lwów 1883); tenże „Sprawa języka państwowego w Austryi” (Lwów 1884); Kasparek „Podręcznik pr.-pol.“ (t. I str. 200); Neumann „Volk und Nation“ (1888); Snitko „Zarys po-

F. O.

Narodowości zasada. Z art. Narodowość i Naród (ob.) czytelnik przekonał się, że jest to wysoki stopień uspołecznienia, osnuty na przekonaniu świadomem i szczerem wielkiej ilości ludzi i szeregu pokoleń, zaliczających siebie do ogromnego i odrębnego całokształtu, mającego za sobą ideały wyrobione historycznie i czynniki samoistne. Z pomiędzy określeń tam przytoczonych, najbardziej istocie przedmiotu odpowiadają zdania Kasparka, Snitki, Aksa-kowa i Machlejda. Zasada więo N-i jest psychiczna i zjawia się już w najwyższym stopniu cywilizacyi, t. j. wtedy, gdy pojęcie plemien-ności wspólnej ma charakter legiendowy, albo tylko religijny, a dola i niedola dziejowa utrwaliła ścisły, duchowy związek społeczny, wytworzyła prawie jednaką tradycyę, prawie jednakie obyczaje, też same dążności i cele główne. Związek ten jest tak silny, iż trafnie mówi Littré, że patrzymy nań, jako na grupę ludzi „jednej rasy”, choć rzadko do jednej należą. — Narodowość powstaje często z zewnątrz państwa np. w Szwajcaryi, będącej właściwie związkiem wielkich i małych gmin, które tylko teorya podciąga pod z góry określone kształty naukowe. Czasami N. obejmuje wiele mocarstw np. Niemcy. Zresztą dla rozwoju zasady N-i forma pań-

29

F. 0.

stwa może być albo przyjazna, albo szkodliwa, albo obojętna. — W przywiedzionym powyżej artykule starano się wyróżnić N. z pośród grup fizycznego zespolenia, któremi są: ród, pokolenie, plemię, szczep, rasa, i od jednot bardziej duchowych, do których zaliczamy język i re-ligię. — Wogóle zaznaczyć trzeba, że im wyższy jest stopień kultury, tern silniejszą wspólnoty mają cechę psychiczną. W tern miejscu wypada jeszcze zwrócić uwagę na związki, mające na celu pewien szereg interesów. Tu należą stowarzyszenia dwojakiego rodzaju. Nauka odróżnia zespół ludzi łączących się z sobą w spółki (ob.), towarzystwa (ob.), kompanie (ob.), banki, akademię i t. p., wedle form i przepisów ustawy cywilnej lub administracyjnej. Niektóre z nich w pewnych warunkach są „osobami prawnemi” (ob), są podmiotem (subjek-tem) prawa prywatnego lub publicznego. Z kolei jest jeszcze pewien rodzaj stowarzyszeń z zewnątrz norm kodeksowych. Zespół ów Robert Mohl (ob.) nazwał „stowarzyszeniami koniecznemi” (ob.), gdzie łącznikiem bywa zajęcie zawodowe, interes bądź ekonomiczny, bądź polityczny, bądź naukowy. Jednostki owe są świadome, dążą do oznaczonych celów, bez względu na różnice plemienne, państwowe. Ani jednak pierwszego, ani drugiego rodzaju stowarzyszenia, mimo ścisłych lub luźnych węzłów, nie mogą iść w porównanie z uspołecznieniem narodowem, z tą odrębnością uznaną i dobrowolnie umiłowaną przez wiele tysięcy jednostek, mających za sobą ciągłość historyczną, i ideały na przyszłe losy istnienia. 2). Zdarza się że wiele osobników danego narodu nie rozumie dość dobrze „wyrazu ostatniego w znaczeniu nauko-wem, ale odczuwa wspólność, czy przez język, czy przez religię, czy przez tradycyę i obyczaje. Szczególnie mowa jednaka bywa pierwszym szczeblem świadomości, stąd też dzisiejsi statystycy w kołach naukowych i urzędniczych przyjmują język, jako cechę charakterystyczną. Gdzie więc chodzi o listę i spis, bierze się w rachubę tak zwaną mowę ojczystą, macierzystą (.Muttersprache), inaczej domową, „zwykle” w użyciu będącą. Wyniki owych dociekań rzadko są dokładne, gdyż wielu obywateli, z różnych powodów, zapisuje mylne wiadomości: np. w Belgii, Hollandyi, Prusiech, są tacy, którzy chcą uchodzić za mówiących w domu kilku językami, lub wnoszą do regiestru inną niż w rzeczywistości używaną gwarę. W Królestwie Pruskiem, statystyka odróżnia języki: niemiecki, polski, mazurski, kaszubski, szląski i tworzy przez to nową gmatwaninę. Żałować należy, że nacyonalizm urzędniczy, a nawet nie jeden uczony, dąży samochcąc do błędów (ob. Ludność, i Statystyka). Dla pewnych grup narodowych religia jest czynnikiem rozstrzygającym, bez względu na pokrewieństwo lingwistyczne i plemienne, np. Chorwaci i Serbowie. — 3). Z powodu, że kształtów

narodowych, sztucznych wytworzyć niemożna (z wyjątkiem wynaradawiania [ob.]), że uspołecznienie N i jest skutkiem potrzeby naturalnej, a cofnąć rozwój dziejowy trudno — teorya i wymogi życia stawiają zasady następne: I) wszędzie tam, gdzie obok siebie lub razem mieszka kilka narodów, trzeba przez ustawy szczegółowe zabezpieczyć im równouprawnienie; to znaczy, że nikt nie będzie prześladowany za fakt, że siebie zalicza do narodu pewnego; II) muszą być uchylone wszelkie przywileje, dające w czem-kolwiek pierwszeństwo jednej grupie lub jednostkom do niej należącym. Taka sama tolerancya istnieć winna dla narodowości, jaka zachowywana bywa w stosunku do wyznania religijnego; III) każdy język w użyciu ogólnem będący, pomimo nazwy niby naukowej czy urzędniczej, musi być uzDa-ny i dozwolony w rodzinie, stowarzyszeniu, szkole, urzędzie i w życiu publicznem. Abstrakcyę frazesową konstytucyi, np. austryackiej lub belgijskiej, wypada rozwinąć dokładnie w instruk-cyach dla organów administracyjnych i zabezpieczyć przez to możność skargi sądowej, służącej obywatelom, gminom, stowarzyszeniom. Np. Trybunał Wiedeński przyjął w r. 1880 skargę Rusinów poje-dyńczych i gmin, dotyczącą braku szkół ludowych z językiem wykładowym rusióskim; IV) Opieka państwowa jednaka należy się instytucyom narodowym w zakresie nauki, sztuki, wyznania, obyczaju i tradycyi. Jeśli piecza owa z pewnych względów nie może być czynna, to zawsze trzeba otaczać przychylnością życzliwą każdą grupę narodową, bez umyślnej przewagi; V) państwo, jako takie, powinno odrzucić zachcianki nacyonalizmu, a w sporach wewnętrznych między narodami, najlepiej gdy zachowa dla siebie rolę pojednawcy sprawiedliwego, sędziego uczciwego, który jednakiego wymiaru uprawnień udziela wszystkim obywatelom i wszystkim przyrodzonym historycznym związkom społecznym.

Narodowy konwent, ob. Narodowe zgromadzenie i Konwencya narodowa.

Narodowy majątek (narodowe mienie, narodowe bogactwo). Takie miano nosi w ekonomii cały zbiór majątków jednostkowych, przynoszących dochód. Wchodzi wciąż w skład pojęcia tego zarówno kapitał pieniężny, jak ziemia, wszelkie nieruchomości, przedsiębiorstwa przemysłowe, słowem wszystko, co z natury swej w ustroju gospodarstwa kapitalistycznego daje procent, rentę rolną, lub rentę przedsiębiorczą. W ścisłem znaczeniu, mimo nazwy swej, nie jest to N. m., bo niecały naród równomiernie korzysta z tego dochodu; jest to raczej zbiór kapitałów, czy bogactw, które w formie włanoś-ci prywatnej nagromadziły się śród różnych jednostek danego społeczeństwa, czy narodu. Że jednak podług dawnych przekonań gospodarczo-społecznych, kapitały te służyć miały rozwojowi dobrobytu narodu całego, nazwa ta się ustaliła i podotąd utrzymała jako termin ekonomicz-

st. A. K.

Red.

ny. Obecnie też zaprzeczyć się nieda, że ta suma majątków prywatnych, zgromadzona w da-nem społeczeństwie, ma wpływ na rozwój ży cia gospodarczego, i że od jej rozmiarów w pewnym stopniu zależne są stosunki ogólne, mate-ryalne; w każdym razie jednak wpływ ten nie jest taki silny, aby bogactwa jednostek w całokształcie swoim utożsamiane być miały z majątkiem narodowym, przez który rozumieć należałoby majątek dochodami swemi przynoszący jednakowe korzyści wszystkim poszczególnym członkom społeczeństwa narodowego.—W podręcznikach ekonomii politycznej przedmiot o N-m m-u rozważany jest, w części poświęconej „roz działowi dóbr” (albo „rozdziałowi dochodu”). Cała ta część, stanowiąca poddział „obiegu”, traktuje o sposobie, w jaki układają się proporcye dochodu przy wytwarzaniu i w ogóle w gospo-darczości współczesnej. Tu więc rozważa się zagadnienia: procentów, zysku przedsiębiorczego, renty rolnej i płacy zarobnej, a w związku z tem całą kwestyę społeczną, układ prawa własności, kapitalizm, przedsiębiorczość, sprawy robotnicze itp. Wszystkie te przedmioty w En-cyklopedyi naszej rozpatrywane są oddzielnie. W szczególności porównać należy art. Rozdział dóbr (ob.) Samoistnie rozważany temat N-ego m-u ma jedną jeszcze ważną stronę, mianowicie samo obliczenie tego majątku. Próby tego obliczenia są zawsze bardzo trudne, jakkolwiek statystyka ekonomiczna dąży do rozwiązania zagadnienia tego. Teoretycznie wydaje się, że rachunek taki można uskutecznić dwoma sposobami: albo przez dodanie wszystkich poszczególnych majątków (kapitałów, nieruchomości, zakładów przemysłowych itp.), albo też przez o-bliczenie sumy dochodów osób poszczególnych. Oba te środki jednako są praktyczne w zasadzie. Różni ekonomiści próbowali rozmaitych w tej mierze metod ułatwionych, gdyż sumowanie poszczególnych pierwiastków jest i nazbyt uciążliwe i nieścisłe. Zresztą nauka ekonomii nie ustaliła też jeszcze samego pojęcia N-ego m-u. Właściwie podstawą powinny tu być wszystkie dobra gospodaroze, ale te dobra ukazują się w obrocie często wielokrotnie i taki rachunek prowadzi do omyłek, a zarazem ze stanowiska obecnych pojęć ekonomicznych, chodzi tylko o te dobra, które dają dochód. Ekonomista R ii melin wskazał jako ścisłą, t. zw. „metodę ob-jektywną”, podług której należy samodzielnemi sposobami obliczać różne pierwiastki N-ch m-ów. Metoda ta która pozwoliła mu zliczyć N. m. Wirtembergii, była bardzo zawiła. W Anglii zastosowano metodę podmiotową, polegającą na określaniu wartośoi majątków poszczególnych osób. System ten może być z powodzeniem stosowany w krajach, gdzie istnieje podatek dochodowy. Za najpraktyczniejszą i najprostszą uchodzi metoda de F o vil le a, który oblicza N. m. na podstawie podatku od spadków. Po

nieważ między sumę ogólną bogactw narodu, a tą ich częścią, która corocznie przechodzi drogą spadku na innych, istnieje w przybliżeniu stosunek stały, przeto de F o v i 11 e znalazł w majątkach dziedzicznych współczynnik do obliczenia całej sumy majątków. Podług niego y₃₅ część ogólnego bogactwa jest urzędownie zaregestrowana co rok w aktach o podatku spadkowym, stąd dość pomnożyć ją przez 35, aby mieć wskaźnik N-ego m-u. Tą drogą de F o ville określił nä r. 1898 N. m. kilku krajów, mianowicie W. Brytanii na 275 miliardów fr., Francy i na 230 miliardów, Niemiec na 175 miliardów, Austryi na 100 miliardów, Włoch na 75 miliardów, Belgii na 30 miliardów, Hollandyi na 25 miliardów, metoda ta znalazła naśladownictwo u innych statystyków.— Porówn. Alfred de Foville „La fortune de la France”. — (Ob. Rozdział dóbr i Majątek).

Narodzenie Jezusa Chrystusa, ob. Boże narodzenie.

Narodzenie N. Maryi Panny, ob. Mary a Panna.

Narodzenie św. Jana Chrzciciela, ob. Jan Chrzciciel.

Narodzenie świftych, ob. Święci Pańscy.

Narok, Ob. Narocznicy.

Naroki (czasem N a r o g i); wyraz ten oznacza zbiorowo trzewa przedniejsze zwierzyny łownej, większej, więc płuca, serce, śledzionę i wątrobę sarny, daniela lub jelenia, a także potrawę z trze w tych, drobno pokrajanych, ugotowanych w sosie zawiesistym, zaprawionym krwią, winem lub octem i korzeniami. Jest to potrawa dawna, myśliwska, dziś rzadko gdzieniegdzie jadana i, co prawda, nie bardzo smaczna.

Narol (po rusińsku Naril), miasteczko w Ga-licyi, w pow. Cieszanowskim, niegdyś do województwa Bełzkiego należące, pod 50° 19' szer. płn. i 40° 56' dług, wsch., na brzegu prawym rz. Tanwi, niedaleko granicy Królestwa Polskiego, o 16 kim. od Werchratu, stacyi kolei jarosław-sko-sokalskiej. Miasteczko to za przywilejem Stefana Batorego w r. 1585 przez Florya-na Łaszcza Nieledews kiego pod nazwą Flory anowa założone, uzyskało niebawem (d. 2 paźdz. r. 1592) od króla Zygmunta III prawo magdeburskie i wzniosło się prędko do zamoż* ności znacznej wskutek handlu ożywionego z Gdańskiem. W r. 1620 szlachta kalwińska w zameczku drewnianym, obok N-lu na wysepce zbudowanym, naradzała się nad utrzymaniem drukarni w Łaszczowie. W r. 1648 Chmielnicki po 3 - dniowym oporze zdobył miasto, puścił je z dymem, większą część ludności (zwłaszcza żydowskiej) wyrżnął, a resztę w jas-syr popędził. W r. 1672 Jan Sobieski odniósł pod N-lem zwycięstwo nad 2 zagonami ta-tarskiemi.—Po przejściu miasteczka w posiadanie rodziny Łosiów, zbudowano za miastem, na wzgórzu, piękny pałac w kształcie podkowy,

klop. S. Orgelbranda.

S. Drz.

Red.

w którym za czasów Feliksa Antoniego hr. Łosia, wojewody pomorskiego, była szkoła dramatyczna i muzyczna. Tu bawił czas pewien Sagatyński, Bojanowicz, gienerał wojsk polskich i Jodko, pułkownik inżynieryi. Po zniszczeniu pałacu przez pożar w r. 1870, archiwum rodzinne, zbiory muzealne i bibliotekę przeniesiono do Brzeżan. Przed laty kilkudziesięciu, na urwisku piaszczystem znaleziono wiele kosztowności i monet starych, pochodzących z okresu rzezi kozackiej.—Jest w N-u kościół murowany, konsekrowany w r. 1847 pod wezw. Narodzenia N. M. P., urząd pocztowy i szkoła etatowa 2-klasowa Ludności około 2000, wyznania przeważuie starozakonnego.

Narolski Jędrzej (* r. 1727 w Przemyślu — f r. 1795 we Lwowie) teolog. Do zgromadzenia Jezusowego wstąpił młodo w Krakowie w r. 1746, następnie, już jako kapłan, lat cztery pełnił obowiązki nauczyciela w szkołach niższych, rozmaitych, potym, również lat cztery, był misyonarzem przy arcybiskupie lwowskim. Do r. 1773 przez lat 5 w kollegium jezuickiem we Lwowie wykładał Pismo Święte i prawo kanoniczne. Napisał i wydał dzieł kilka treści teologicznej, z których tu wymieniamy: „De suprema romani Pontificis auctoritate nec non Po-lonorum in avita religione Constantia, adversus Titelii epistolam propugnata” (Przemyśl, 1759).— Podług F. M. Sobieszczańskiego w Ency-

Red.

Narolski Józef bazylianin, dr. św. Teologii, profesor w Żyrowicach, konsultor prowincyi Litewskiej (f w końcu w. XVIII). Wydał: „Teologia moralna albo do obyczajów ściągająca się” (Wilno 1777 i 1791). Trzecie wydanie, pomnożone z rozkazu Grzegorza Kochanowskiego, metropolity grecko-unickiego, wyszło w drukarni poczajowskiej r. 1813—„Encyklope-dya Kościelna”.

Narona, miasto w starożytnej Dalmacyi, około 4 mile od uścia rzeki Naro do morza Adrya-tyckiego, w okolicy lesistej położone, stanowiło za panowania rzymskiego, jako kolonia rządowa, ważny punkt handlowy na głównym trakcie pomiędzy Saloną a Dyrrhachium; dzisiaj sterczą na jego miejscu zwaliska przy wsi Viddo.— Por. Mela (II. 3, 13;; P lin. „Nat. Hist.” III. 22, 26); Lanza „Saggio sopra l’antica città di Na-rona,” (Bologna 1842).

Naroński Józef (wiek XVII) był radcą elektora brandeburskiego, długo mieszkał w Królewcu, gdzie podług świadectwa W. Dembołęc-kiego (ob.) miał spisywać roczniki polskie. Przytaczany też bywa przez innych rękopis jego p. n. „Dowód prawdziwy historyi o najwyższej monarchii Scytyjej i Sarmacyej, od wieku świata królującej, starożytnego narodu pierwotnego języka słowieńskiego a o dzisiejszem królestwie Polskiem i wielkiem Księstwie Litew-skiem z ruskiemi państwy Sarmackiemi do niego przynależącemi” Rękopis ma być spisany w Królewcu r. 1671.—Wiadomości te wszystkie są niepewne, a nawet poniekąd wątpliwe.

Narośle, a. Narosty, w patol. ob. Nowo-t w o r y.

Narowa, rzeka w państwie Rossyjskiem, na granicy pomiędzy Estonią a Iugrią, długa na 75 km. wypływa z jeziora Pejpus, (ob.), wpada pod Narwą (ob.) do zatoki Fińskiej. Pod Narwą dzieli się na dwie odnogi i tworzy 2 wodospady, wysokie na 8—10 m. Spławna jest od jeziora Pejpus do Kulgi (55 kra.) i od Narwy do uśoia. W grudniu zamarza i zostaje pod lodem zwykle do kwietuia. W biegu swoim N. tworzy wysp 48; znajduje się w niej mnóstwo ryb (łososie, minogi). Przy uściu jest stacya ratunkowa dla tonących. Jedynym dopływem N-y jest długa na 228 km. Plussa (ob.).

Narowczat, miasto w Rossyi, w gub. Pen-zeńskiej, stolica powiatu tegoż nazwiska (2295 wiorst kw., mieszk. w r. 1896: 138214), jedna z najdawniejszych osad plemienia Mordwy (ob.), 3 cerkwie, szkoła powiatowa, szpital; mieszk. 6 268 (1896).

Narowy końskie. Wszelkie wzbranianie się konia w spełnieniu zrozumiałego dla niego żądania jeźdźca lub woźnicy, nazywamy N-em, przechodzącym następnie w nałóg, dający się tylko z wielką trudnością wykorzenić. Zanim jednak wymienimy objawy pojedyńcze rozmaitego rodzaju N-ów, musimy z góry zaznaczyć, jako niewzruszone prawidło, że każdy N. powstaje zawsze z winy człowieka, nigdy zaś z winy konia. Są konie przynoszące z sobą na świat usposobienie dziedziczne do rozlicznych N-ów. Rozwinięciu się ich można zapobiedz przez umiejętne i baczne obchodzenie się z koniem, lecz daleko trudniej wykorzenić już rozwinięte i za starzałe N-y. Wyliczymy pokrótce ważniejsze: 1) Niespokojne stanie konia przy wsiadaniu powstaje zwykle stąd, że jeździec dosiadając go, zasadza zbyt głęboko lewą stopę w strzemię i dźwigając się na niej do góry, trąca palcami bok konia, następnie spada całym ciężarem swego ciała w siodło, nie unosząc się w powietrzu na prawej ręce opartej o siodło, a potem rusza z miejsca galopom lub szybkim kłusem. Konia tak znarowionego należy skłonić do spokojnego stania, zmuszając go do cofnięcia się o kilka kroków i powtarzać to z zupełnym spokojem po razy kilka, aż koń znudzony tym ponawianym ruchem wstecznym, obcym mu z natury, nie będzie stał zupełnie spokojnie przy wsiadaniu; za to posłuszeństwo jeździec go wynagrodzi głaskaniem, lecz go zatrzyma na miejscu w spoczynku i dopiero potem ruszy stępem wolnym, wystrzegając się wszelkiej podniety do chodu szybszego. Po kilku takich lekcyach, powtarzanych codziennie, z usunięoiem wszelkich ruchów nieprawidłowych, koń nauczy się stać spokojnie przy wsiadaniu. 2) Spoprężenie.

Zbyt mocne przyciągnięcie popręgów (ob.) na koniu drażliwym w grzbiecie i w okolicy nerek sprawia, iż koń pragnąc pozbyć się tego uciska, który w nim budzi trwogę, garbi się odruchowo i nie doznaje tej ulgi, która niechybnie by nastąpiła, gdyby poddał grzbiet, swobodnie na nim dźwigając jeźdźca. Spostrzegłszy to, nie należy ruszać koniem z miejsca w dalszą drogę, ale go wprzód przepędzić kilka razy w obie strony na linie, albo przejechać w kółko tęgim kłusem; koń zaraz się wypróżni i przestanie odczuwać ucisk popręgu. Zbyt mocne przyciąganie popręgu prowadzi do innego, bardzo nieprzyjemnego dla jeźdźca N-wu, do t. zw. koźlich skoków, gdy koń zebrawszy wszystkie cztery nogi pod siebie, gwałtownie garbi grzbiet i tym nagłym ruchem usiłuje wysadzić jeźdźca z siodła co mu się też najczęściej udaje. Niekiedy koń, widząc że tym sposobem celu dosięgnąć nie zdoła, bo jeździec mocno trzyma się w siodle, rzuca się kwicząc jak Świnia i tarza się po ziemi; jeździec w takim razie ma natychmiast wyjąć stopy ze strzemion, wyrzucić się z siodła, uklęknąć na szyi leżącego konia i skarcić go mocnemi i licz-nemi uderzeniami bata; jeśli może mieć dwueh lub trzech pomocników, tem lepiej; gdy koń przelękły niespodzianą karą chce powstać, natychmiast trzeba ująć cugle i grzywę i gdy koń się zerwie na nogi, jednocześnie wskoczyć na siodło; nie karcąc konia więcej, trzeba spokojnie przejeżdżać na nim w kółko, nie dając mu się wszakże zatrzymywać i nie dozwalając mu spuszczać łba, ale owszem zadzierając go do góry. 3) Wierzganie. Przykry dla jeźdźca ten N. konia nie grozi wszakże takiein niebezpieczeństwem, jak poprzedzający; należy tylko mocno osadzić się w siodle i głowę konia podnieść cuglami do góry; wierzganie w takim razie staje się niepodobieństwem mechanicznem. 4) Wspinanie się czyli stawanie dęba. Ostry mun-sztuk (ob.), a głównie twarda, nieczuła ręka jeźdźca, są przyczyną niebezpiecznego tego N-u; koń podnosząc w powietrze obie nogi przednie, staje ze sztywnie wyprężonym grzbietem na zadnie nogi, ponieważ mu jednak trudno utrzymać się w tak nienaturalnej postawie i przytem koń nie umie obliczyć ciężaru dodatkowego, który dźwiga na grzbiecie w postaci jeźdźca, zatem traci równowagę i przewraca się na wznak, przyczem jeźdźcowi grozi niebezpieczeństwo największe. Gdy koń się wspina, należy starać się zawczasu ściągnąć mu na dół głowę cuglami; gdy się to nie uda i koń się podnosi, popuścić mu cugle, nogi wyjąć ze strzemion, uchwycić się silnie grzywy i przechylić się na bok, aby przy upadku konia, nie padać z nim razem, ale stanąć przy nim na nogi. 5) Chwytanie pyskiem za czanki od munsztuka. Konie czynią to ze Bwawoli, wysuwając na bok dolną szczękę i usiłując pochwycić zębami sterczącą długą czankę, powstrzymując tem zupełnie działanie munsztuka (ob.); należy natychmiast zaradzić temu, zwalniając cugle munsztuka i biorąc krótko do ręki cugle trenzli (ob.). Skuteoznem, choć osłabiającym prawidłowe działanie munsztuka środkiem, jest przeciągnięcie wązkiego rzemyka lub plecionki skórzanej, od środka jednej do środka drugiej czanki, przewlekając rzemyk przez luźne kółko, umieszczone w środku łańcuszka. Francuzi taki przewleczony rzemyk nazywają „fausse gourmette”, na obu czankach znajdują się małe kółka, za które się ów rzemyk zaczepia. 6) L ę k 1 i w o ś ć. Konie usposobienia żywego, przytem nerwowe, od pierwszych chwil życia hodowane przeważnie w stajni, łatwo nabierają nałogu rzucania się w bok na widok jakiegoś nowego dla siebie przedmiotu, ukazującego się niespodzianie, np. kamienia przydrożnego, nagle spostrzeżonego człowieka, wrony wylatującej z rowu, psa, świni i t. p. Często też przyczyną lękliwości bywa krótkowzroczność (ob.). Koń już zdaleka okazuje niepokój: strzyże uszyma, chód ma nierówny, chwiejny, jakby się w każdej chwili chciał zatrzymać, zawrócić na miejscu i uciekać w popłochu. W takich razach jeździec powinien uspokajać konia łagodnym ale stanowczym głosem, lecz nie karcić go batem lub ostrogą, bo koń nie poczuwa się do winy i nie zrozumie za co był ukarany; w zaprzęgu, w parze, blizkość towarzysza dodaje koniowi otuchy i trwoż-liwość jego znika. 7) Inne przywary koni. Niekiedy konie młode, dosiadane przez niepewnych siebie i trwożliwych jeźdźców, nabierają nałogu brzydkiego, zawracania na miejscu i powracania do domu, gdy się im już przechadzka sprzykrzyła. Wina to jeźdźca, który nie umiał wyrobić w koniu posłuszeństwa bezwarunkowego, i za pierwszym takim przypadkiem nie chciał go zmusić do drogi dalszej w obranym kierunku, a nie ufając sobie, nie skarcił energioznie pierwszego objawu tej zachcianki. Aby nie dopuścić konia młodego do rozwinięcia w sobie tego brzydkiego N-u, nie należy nigdy, przejeżdżając go, zwracać na drodze w miejscu i powracać do domu, ale wracać kołując, tak, aby koń wrócił do domu z innej strony, niż wyszedł; ani też koń ma myśleć, że odpoczynek w stajni jest niezwłocznym powrotu jego celem, trzeba go zatem przyzwyczajać aby odchodził posłusznie od stajni, a w razie oporu skaroić go energicznie lecz zaraz, nie zaś potem, gdy koń zapomni o swem wykroczeniu i już nie będzie wiedział za co jest karany. Toż samo się stosuje do niechętnego odchodzenia od innych koni, co zwłaszcza w wojsku, wielką stanowi wadę. 8) Unoszenie czyli Ponoszenie. N-w ten wypływa najczęściej z lękliwości, ale może mieć też i inną przyczynę psychiczną. Koń nagle wpada w szał, nie słucha wędzidła i pędzi naprzód nic przed sobą nie widząc. Jeśli na drodze znajdują się przeszkody, jak mosty lub przeprawy przez niebezpieczne miejsca, a droga idzie przez

szerokie pola, natenczas należy starać się zwrócić konia na pole, ściągnąć cagiel z którejkolwiek bądź strony i zmusić konia do biegu po linii kołowej, ścieśniając koła coraz więcej, aż prawie na jednem miejscu obracać się będzie i w końcu się zatrzyma. Wtedy kroczyć stępa również po linii kołowej o niewielkim promieniu zaś (fig. 67) daje nam narys bogatszy w szczegó-zmieniając kierunek raz na prawo to znowu na ły, wraz z przekrojem wału (ob.) N-a, ja-lewo, pracując pilnie cuglami i udami, aby przywrócić koniowi czucie w pysku, następnie wrócić w Btępie na miejsce, z którego koń zaczął unosić i stamtąd puścić się w drogę dalszą tym samym chodem, jakim koń szedł przed unoszeniem. Lecz jeśli się nie uda skierować konia na pole równe, a na linii jego biegu będą się znajdować parowy, kamieniołomy i t. p. przeszkody, wtedy nic nie pozostaje do zrobienia, jak wyjąwszy nogi ze strzemion i puściwszy cugle, wyrzucić się z siodła, poświęcając sławę jeźdźca dla ocalenia zdrowia i życia. 9). Łyka-

Jest to więc w narysie, rodzaj pięciokąta, któremu wszakże brak boku jednego, wewnętrznego.—Wszystkie części te uwidoczniają ryciny poniższe, z których pierwsza (fig. 66) zarazem wykazuje wymiary części wymienionych, oraz stosunek ich do długości boku wielokąta; druga

450 kro ta w

.......

m.

1:5000.

Fig. 66. Narys boku wielokąta obwarowanego N-a ni i, po' dług hr. Pagan a.—a b bok wielokąta (polygone).—ae i bf czoła N-a (faces de bastion) —eg i fh boki N-a (flanques de b.) — gh zasłona (courtine) łącząca dwa narożniki.—a i b kąty wystające, czyli rogi N-ów (saillants). — aeg i bfh ramiona, czyli kąty ramienne N-ów (angles de Vépaule).—egh i fhg kąty bo-kowe (angles de fllanque). Ig i lim szyje N-a {gorges de bastion).—ah i iS# linie obronne (lingnes de défense).—(podług H. Blumhardta „Die Stehende Befestigung”— Darmstadt i Lipsk 1864; T. II str. 28).

mo

S-ł-N—R-Ą-2

czyli suma ścian i naroży jest o dwie jedności większa od ilości krawędzi każdego wielościa-

z. w.

wość. Szpetny ten N-w przeradza się na- ko i półksiężyca (ob.), zwykle przed rowem stępnie w chorobę. Koń uwiązany w stajni głównym pomiędzy dwoma N-mi stawianego. — u żłoba, z nudów chwyta zębami przedniemi N. wykonany w sposób na rycinach wskazany za brzeg jego i wydając wstrętny odgłos, mógł być próżny (Bastion vide), albo pełny (B. podobny do czkawki, wciąga do przełyku plein), w razie pierwszym składał się tylko strumień powietrza, następstwem tego jest z wału samego, otaczającego dziedzinieo leżący nieżyt przewlekły żołądka; koń chudnie pomi- na poziomie naturalnym, w drugim zaś przed-paszy dostatecznej. Nałóg ten jest za- piersień wału (ob. Wał), spoczywał wprost na raźliwy, zwłaszcza pomiędzy końmi młodemi, nasypie ziemnym (Terreplein), wypełniającym które jeszcze oduczyć od niego można, zadając całe wnętrze N-a. Rzecz tę objaśniają przekroje im owies nie w żłobie lecz w torbie. st- Rew e f. i d. c. (fig. 67). Obie odmiany te posiadały Naroże w krystalografii oznacza tyle co kąt swe zalety i wady, tu wszakże w rozbiór ich bryłowy. Wyraz wprowadzony dla unikania wdać się nie możemy.—Zaletę wielką N-ów sta-wyrazu „kąt”, w praktyce bowiem krystalogra- no wiło to, że, jak widać na rycinach dodanych, ficznej utarła się nazwa „kąt” na oznaczenie za ich pomocą wszystkie części wału, składają-kątów dwuściennycb. Jeżeli przez K oznaczy- j ce się na bok wielokąta twierdzy, mogły być my liczbę krawędzi wielościanu, przez S liczbę skutecznie ostrzeliwane z boku, niektóre z nich ścian jego to liczba naroży będzie równa K— nawet od tyłu, a to właśnie znakomicie podno-

S-\-2, trzy te liczby bowiem zawsze czynią za- siło obronność warowni i przyczyniło się głów-dość równaniu:    nie do szybkiego rozpowszechnienia się N-ów.

nu.

Narożnik (wł. Bastione, fr. i niem. Bastion), także niepotrzebnie zupełnie, nazywany po polsku bastyonem, jest częścią opasania twierdzy, wystającą po wszystkich rogach wieloboku obwód warowni tworzącego; składa się zaś z dwu czół, zwróconych ku polu, i z tyluż boków, czyli ramion przytykających do wału two- dawniejszych, zbudowanych przed r. 1860, istnie-rzącego t. z w. zasłonę, łączącą jeden N. z dru- ją wprawdzie jeszcze dotąd N-i bądź w stanie gim; z wnętrzem twierdzy łączy go t. zw. szy- pierwotnym, bądź, o ile się dało, przystosowane j a, leżąca między końcami wewnętrznemu boków, do potrzeb dzisiejszych, ale nowych dziś już

N-i wynaleziono w wieku XV, a budowano je mniej lub więcej powszechnie do r. 1860. Około czasu tego, licząc się z postępami olbrzymiemi artyleryi nowoczesnej, wobec której malały i nikły przymioty N-ów, trzeba było zastąpić je sposobami budowania innemi, lepiej oprzeć się zdolnemi przewadze wszechpotężnej artyleryi (por. Fortyfikacya w tomie XXII Encykl. str. 899 i nast.; gdzie także mowa o różnych odmianach stosowania N-ów). W warowniach niektórych

nikt nie buduje. — N-mi nazywane bywają także i w fortyfikacyi spółczesnej części wału głównego (Corps de place), wzniesione znaczniej nad inne i nieraz bokami opatrzone, położone czy to na rogach wielokątów, czy też w ich środku, pomimo że różnią się wielce od N-ów właściwych, z któremi, oprócz nazwy samej, nic prawie je nie łączy.—Że N-i powstały w wie-

innych zasługa wynalazku należałaby się Czechom, którzy twierdzę husycką Tabor (ob.) jakoby w nie pierwsi zaopatrzyli; przemawia na ich korzyść stary bardzo widok murów miasta tego (fig.68). Inni jeszcze wynalazcą N-a mianują inżyniera włoskiego, San-Michel eg o, który, wzmacniając obwarowanie Werony, na brzegu lewym Adygi wzDiósł rzeczywiście dwa N-i, ale,

4.

/t'l

V '

\-c

V/'-

4L

■}

!..

--i'

/.* 5,000.

i+ń—

.. +1’

co'

-15

72:

■r

.22

+>» Ul

-o 17'

-7'

.....-.....-3

-15'

w WMM

Fig-. 67. Narys boku wielokąta obwarowanego N-ami i półksiężycem (Demi-lune), p o

głównym (fossêe) leżącym i przekroje, podług V a u b a n a. Liczby wyrażają wymiary w stopach paryskich. — Na przekrojach ± 0 oznacza poziom, liczby poprzedzone znakiem -f wzniesienie się nad nim; drugie ze znakiem — obniżenie się pod poziom, nakoniec liczby bez znaku wyrażają szerokość lub długość w kierunku poziomym. — podług Blumhardta 1. c. str. 89).

ku XV, także pod wpływem artyleryi ówczesnej z dawniejszych wież i baszt narożnych, murów i wałów broniących, nie ulega wątpliwości żad-

Fig. 68. Widok części obwarowania Taboru w Czechach; w miejscach oznaczonych głoskami A A wystają N-i niewielkie, usypane z ziemi, a stykające się bezpośrednio z murami miasta, (podług oryginału dawnego u Blumhardta 1. c. str. 16).

rowem

•«as!

r%*

li

IN

•i

lii

A.

v;

itifl

■m

'A,

nej (por. F o rty fikacy a), atoli nie jest bynaj- | jak znów inni utrzymują, wcześniej od niego, bo mniej rzeczą równie pewną, gdzie je po raz już w r. 1461, zbudowano podobno N. pierwszy pierwszy zbudowano i kto jest ich wynalazcą w Turynie. Miasto czeskie, Tabor, powstało i do-właściwym. Zdauia pod względem tym są po- szło do znaczenia największego podczas wojen dzielone.—Podług niektórych (np. Fol lard a) miał husyckich, na kilkadziesiąt lat przed r. 1461, więc je zastosować pierwszy Achmet Basza pod też bardzo być może, iż N-i są rzeczywiście wyua-Otrantem we Włoszech południowych; podług lazkiem Czechów, oelująoych wtedy w sztuce wo-

Red.

1893).

ku).

jennej. Bądź co bądź, rzeczą niezachwianie pewną jest tylko to, że od końca wieku XV głównie we Włoszech zaczęto wzmacniać twierdze i zamki N-ami, a stamtąd dopiero użycie ich rozpowszechniło się dość szybko po Europie całej od początku wieku XVI, a doszło do wydoskonalenia znakomitego we Francyi przez V a u-bana (ob.) za czasów Ludwika XIV.—W kraju naszym, nie posiadającym wogóle nigdy warowni wielu, zaczęto budować N-i podług wzorów włoskich dopiero pod koniec wieku XVI i w XVII; przykładem tego są: Zamość, Kamieniec, Kudak, Lwów i Częstochowa, oprócz różnych zamków wielkopańskich.—Literaturę przedmiotu znaleźć można na końcu art. Fortyfika-cya w t. XXII Encyklopedyi.

Narów, ob. Narowy końskie.

Narses, wódz oesarza Justyniana (ob.), Armeńczyk z pochodzenia, rzezaniec o postaci wątłej, dostał się na dwór w Bizancyum, jako jeniec wojenny, gdzie zwrócił na siebie uwagę i zwolna dostępował godności coraz wyższych (naczelnika archiwum państwa, ochmistrza, podskarbiego prywatnego cesarza). Ze zdolności wojskowych dał się poznać w powstaniu Nika i w wojnie perskiej. Toteż wysłał go Justynian wr. 538 do Włoch z wojskiem, 8 000 —9 000 ludzi liczącym, na pomoc Belizaryuszowi (ob.) w wojnie z Ostrogotami. Dzięki tej pomocy uwolniono od oblężenia miasto Rimini (Ariminium). Potem jednak nastał, wskutek niesnasek między obu wodzami, rozdział w kierownictwie działań wojennych, powodujący zdobycie przez Ostrogotów Me-dyolanu i poddanie się kilku miast w tej okolicy, wobec czego Justyniaa odwołał N-a, a wojnę prowadził sam Belizaryusz kilkakrotnie z Włoch odwoływany.—Dopiero z wiosną r. 552, po usunięciu Belizaryusz a, wysłano ponownie N-a do Włoch ze znacznemi siłami, jako wodza samoistnego, gdy całe prawie Włochy z wyjątkiem Rawenny, dostały się znów w ręce króla Ostrogockiego T o t i 1 a s a (ob.). W miejscowości zw. Taginas albo ad busta galliea, przyszło do bitwy trwającej dzień cały, zakończonej klęską Ostrogotów i śmiercią To til asa. Zwłoki jego pogrzebali towarzysze niedaleko pola bitwy. N., któremu zdradzono miejsce, kazał grób otworzyć i, nie bezczeszcząc zwłok, zabrał tylko skrwawiony płaszcz króla i sadzony drogimi kamieniami dyadem, by przesłać te trofeje zwycięstwa do Bizancyum. — Pokonani Ostrogotowie cofnęli się do Włoch północnych i tu w Pawii obrali królem dzielnego T e j a s a (ob.).—N. zajął Rzym, po-czem ruszył do Kampanii, gdzie w mieście Cumae znajdował się bogaty skarbiec Ostrogotów. Na wieść o tern przybył pospiesznym pochodem Tej as i u stóp Wezuwiusza rozegrała się bitwa, której iście homerowski opis, przekazał nam historyk tych czasów Prokopiusz z Cezarei (ob.). Mężny Tej as poległ, a Ostrogoci pozbawieni wodza, zgodzili się na kapitulacyę, mocą której pozwolono im się oddalić z Italii. — Gdy po tej bitwie zajęty był Narses zdobywaniem miast w Etruryi, wtargnęły ogromne zastępy Franków i Alamanów, pustosząc półwysep Apeniński. Część ich zniszczała w północnej stronie Włoch, wskutek klimatu i nadużyć, resztę pokonał N. nad rzeką Volturnus (r. 554).—Ostateczne uspokojenie Włoch, po latach 20 walki, nastąpiło na wiosnę r. 555, gdy w górach Sttm-nickich uległy resztki plemienia Ostrogotów. Już d. 13 sierpnia r. 554 wydał Justynian rozporządzenie ogólne, ustalające stosunki polityczno-administracyjne Włoch, a namiestnikiem zamianował N-a z tytułem egzarchy. Jako egzarcha skupiał N. w swych ręku władzę najwyższą wojskową i cywilną, jednakże do wykonywania władzy cywilnej miał przy swym boku prefekta. — Odtąd rozpoczęła się praca N-a nad podniesieniem Włoch, a ślady jej długo się dochowały. Odbudował np. most salaryjski, który opatrzono charakterystycznemi napisami. Napis na prawej stronie opiewał, jak w r. 39 rządów cesarza Justyniana Augusta, sławny mąż N., były ochmistrz, były konsul i patrycyusz, po odniesionem z niebywałą szybkością zwycięstwie nad Gotami, przywróceniu wolności Rzymu i całej Italii, odbudował wspaniale most, zniesiony aż do poziomu wody przez wstrętnego tyrana To ti las a i oczyścił łożysko rzeki Anio z gruzów. Distychy po lewej stronie sławiły, że ten, który ugiął twardy kark Gotów, nauczył również i rzekę dźwigać ciężkie jarzmo mostu. (Most ten z napisami zniszczyli w r. 1798 Neapolitańczy-cy). — Rządy greckie we Włoszech miały na oku podniesienie i przyozdobienie Rawenny, o Rzym zaś nie troszczono się, to też stamtąd szły częste skargi do Bizancyum na N a, który swój urząd sprawował mądrze i dzielnie aż do r. 567. Usunięty z tego stanowiska, umarł wkrótce potem w Rzymie. Podanie, jakoby przez zemstę sprowadził Longobardów (ob.), którzy w następnym roku przybyli pod Al boi nem do Włoch, nie wytrzymuje krytyki historycznej.—Hertzberg „Geschichte d. Byzantiner und d. Osmanischen Reichs” (Berlin 1883); w zbiorze Onckena, Jörs

„Die Reichspolitik Kaiser Justinians” (Giessen

w. Dl.

Narsns Jan (połowa pierwsza wieku XVII) poeta szwedzki, który bawił czas pewien w Polsce i na Litwie, a, jako świadek naoczny, opisał w dwu utworach poetycznych dzieje wojny Gustawa Adolfa (ob.) z Polską. Są to: „Fides et humanitas Polonica erga delegatos Sneco-rum” (Ryga 1625) i »Riga devicta a Gustavo Adolpho, carmen heroicum” (tamże, tegoż ro-

Bed.

Nart czyli stęp (tarsus), anat., ob. Stopa

Narta, sanki syberyjskie, do których zaprzęgają psy, lub renifery. Wyraz ten spotyka się w aktach urzędowych w wieku XVII. N-y, do

Strab. IX, 431.

Narthecium, Möhr, Łomignatka; Póź n i k, rodzaj roślin z rodziny Liliowatych (Liliaceae); są to rośliny błotne, z korzeniakiem rozłogowym, rozgałęzionym, liśćmi mieczowate-mi, kwiatami zebranemi w grona i wielonasio-nową torebką, odwrotnie jajowato-lancetowatą. 4 gatunki właściwe północnej strefie umiarkowanej. N. ossifragum Huds. Łorni gnat, ma kwiaty zewnętrznie zielone, wewnątrz żółte, torebki lśniące, czerwono-żółte; wysokość do 1 stopy, rośl. trwała. Używana była dawniej jako środek na rany. Roślina ta posiada własności trujące dla spożywającego ją bydła na pastwisku.

S. Drz.

Eed.

których zaprzęgają psy są dłuższe i wyższe niż te, które ciągną renifery.

Narthakion, po grecku Nap&datov, góra i miasto u stóp jej, w Tessalii starożytnej, na południe od Farsalu i rzeczki Apidanos położone. Miejscowość ta częściej jest wspominana w walkach, które tutaj w r. 394 przed Chr. król spartański Agezylaos, gdy do Grecyi z wyprawy swej do Azyi powracał, i Tessalczycy, pobudzeni do tego przez Tebańczyków, pomiędzy sobą zwodzili. Dzisiaj zwie sięgóraowaKhassidiari.— Por. Visen. „Hellen” (IV, 3,8); Plut. „Ages.”

S. Drz.

z. z.

Nartheks, po grecku vipłb)6, po łacinie feruła communis, krzew gęsty, bujno rosnący, z kwiatem żółtym, baldaszkowatym, znachodzą-cy się często, mianowicie na żwirowatych wybrzeżach morskich starożytnej Grecyi, wysp Cypru i Sycylii, a także Apulii; łodyga jego kolankowata, koloru brunatnego, mieści w sobie wiele mleczu, który, skoro wyschnie, z łatwością chwyta iskrę, a potem tli się zwolna; w niej też Prometeusz (ob.), według opowieści mitycznej, przyniósł z nieba skradziony ogień na ziemię (Hezyod „Theog.” 567). Nosili także łodygę tego krzewu, w tym razie więcej jeszcze pod nazwą thyrsos znaną, Bakchanci i Bak-chantki, podczas zgiełkliwych i wyuzdanych uroczystości bożka Bakchosa; pełniła ona wreszcie w wiekach starożytnych obowiązki rózgi dzisiejszej, służyła bowiem do smagania niesfornych dzieci i niewolników. — 2. Skrzyneczka, z drzewa drogiego i z kości słoniowej rzeźbiona, przeznaczona do przechowywania maści, lekarstw i kosmetyków przeróżnych; w znaczeniu tern zwała się ona także narthekion (vapłW]>uov). W przepysznej, drogiemi kamieniami wysadzanej szkatułce takiej, która znajdowała się pomiędzy łupami, zdobytemi na królu perskim Daryu-szu III. Kodomanie w bitwie pod Issos w r. 333 przed Chr. przez zwycięskich Macedończyków, przechowywał Aleksander Wielki znakomitą recenzyę tekstu Iliady Homera, sporządzoną przez sławnego Arystotele-s a (ob.); w dziejach literatury greckiej znanem jest to wydanie Iliady jako ^ toô vâplbjxoç Ixôootç. — Por. Plut. „Aleks.” 8. — 3. W związku ze znaczeniem N-u, jako rózgi karzącej, oznaczał wyraz ten w pierwszych wiekach Kościoła greckiego przegrodę, odgraniczającą w bazylikach, ze względów karności kościelnej prawowiernych, od takich osób, które w czemkolwiek zawiniły, albo też nie były jeszcze godnie przysposobione do uczestniczenia we wszystkich tajemnicach wiary chrześciańskiej i stać dla tego musiały podczas nabożeństwa w pierwszej części Bazyliki, tuż przy wrotach kościelnych.

Narty, przyrządy przywiązywane pod stopy, ułatwiające suwanie się szybkie po śniegu, nie-dopuszczające zapadania się w nim; górale nasi, tatrzańscy nazywają je K ar p 1 a m i. G w a g-nin tak o nich pisze: „Rusini na nartach bardzo prędko po wierzchu śniegu biegają; a te narty są drzewiane, przydłuższe, żelazem podłożone ze spodu, na dwa abo trzy łokcie wzdłuż; które na nogi miasto trepek włożywszy, kostur-kami się przydłuższemi, na końcach zaostrzo-nemi, podpierając, bardzo prędko wciąż bieżą” („Gwagnina kronika, tłomaczenia Paszkowskiego” w „Zbiorze dziejopisów” str. 491). Z opisu tego widać, że N. są rzeczą tą samą, którą w Norwegii nazywają ski (wym. szi), mylnie więc niektórzy słownikarze nasi N. za jedno z łyżwami podają. Karpie góralskie są nieco odmienne od opisanych przez Gwagnina Nart, chociaż te same im usługi oddają (ob. W. M a-tlakowskiego „Zdobienie i sprzęt ludu polskiego na Podhalu” Warszawa 1901. Tabl. LVII).

Naruń, wieś w gub. Suwalskiej, nad Niemnem, w położeniu bardzo malowniczem, posiada źródło wody słonej, której własności lecznicze jeżeli nie przewyższają, to co najmniej dorywny-wują wodom druskienickim. Brak przedsiębiorczości tylko u nas na tym polu i niedogodna komimikacya tamują sławę źródła Naruńskiego.

Naruszewicz, herbu Wadwicz, ród litewski. Podług jednozgodnego świadectwa wszystkich kronikarzy i heraldyków, protoplastą tej znakomitej i aż do pierwszych lat osiemnastego stulecia jedno z pierwszych miejsc zajmującej rodziny, był Monty gerd, pisany także Montigert i Mont gird, jeden z najmożniejszych panów litewskich za czasów w. księcia Olgierda; stronnik Władysława Jagiełły w jego zajściach ze stryjem Kiejstutem, przyjął z nim chrzest w r. 1386. Syn jego, Piotr, wojewoda nowogrodzki i marszałek litewski, koło r. 1433. Hetman i jeden z najgorliwszych stronników w. księcia Zygmunta, po zabiciu tegoż popierał do tronu litewskiego króla Władysława III, czem zniechęciwszy ku sobie Kazimierza Ja-gielończyka, odsunięty przez niego od udziału w rządzie krajem, przeszedł wkrótce do opo-zycyi, w której tak czynny miał udział, iż żądał nawet zerwania unii z Koroną. Zmarł w roku 1450, zostawiwszy kilku synów, z których drugi z rzędu urodzenia, Narusz, dał początek nazwisku, gdyż synowie jego zwać się stale zaczę-

D.

ciecba biskupa kujawskiego” (Gdańsk 1644

Red.

Red.

li po ojcu Naruszewiczami. Praprawnuka-mi Narusza byli: Stanisław, kasztelan smoleński w r. 1590 i Mikołaj, podskarbi wielki litewski w r. 1569. Ten ostatni liczył się do zdolniejszych mężów czasu swego. Zdolności te wykazał w wielu ważnych sprawach kraju, jak w unii Lubelskiej i w poddaniu się Inflant w roku 1561, i on to odbierał od wielkiego mistrza Kett-lera przysięgę wierności. Protektor uczonych i poetów, był u nich nawzajem w wielkiem poważaniu. (Np. Rey i Stryjkowski dedykowali mu niektóre z dzieł swoich). Umarł w r.

1573. Z synów jego Krzysztof, Podskarbi wielki litewski r. 1622, mąż wielkiej biegłości w sprawach publicznych, odznaczał się taką gorliwością w pełnieniu obowiązków, iż, jak świadczy Niesiecki, współcześni nazywali go wzorem podskarbich. Syn jego, Aleksander, był podkanclerzym litewskim r. 1660 Drugi syn Mikołaja,

Mikołaj, kasztelan źmudzki od r. 1589 położył niemałe zasługi dla kraju, jako komisarz: w r. 1589 do układów z pretendentem do tronu arcyksię-ciem Maksymilianem, w r. zaś 1598 do oznaczenia granic między Litwą a Kurlandyą. W wojnie ze Szwecyą w r. 1601 dokazywał cudów waleczności na czele własnej chorągwi hussarskiej, niemało przyczyniając się do pogromu nieprzyjaciela pod Kirchholmem (ob.). Wnuk jego, Krzysztof, wierny stronnik Jana Kazimierza, poniósł wskutek tego tak ciężkie straty majątkowe, że od tej chwili zaczyna datować się upadek magnackiego przez trzy wieki domu Naruszewiczów. Syn jego Kazimierz, podkanclerzy inflancki (ta godność dla niego tylko u-tworzona, na nim też skończyła się) nie zdołał podnieść majątkowego znaczenia rodu swego.

Nie zdołali go podnieść i synowie jego: Józ ef, podkomorzy dorpacki, i Piotr, podczaszy osz-miański. Synem Józefa był Kazimierz, doktór teologii (ob.), autor kilku rozpraw i poe-zyi w językach polskim i łacińskim, Piotra zaś—Jerzy, łowczy piński, mąż wielkiej zacności i wogóle godzien wspomnienia chociażby za to, że spłodził i wychował jednego ze znakomitych naszych autorów i poetów, Adama Stanisława (ob.). — Obecnie Naru-szewicze w kilku drobnych gałązkach kwitną jeszcze na Litwie i Żmudzi, w dostatku miernym będąc, lecz ciesząc się dużem poważaniem wśród współziemian.—B artoszewicz; Stryjkowski; K o j a ł o w i c z; N i e s i e ck i; Kosiński; Ż y ch liński, Boniecki; „Metryka Litewska”.

Naruszewicz Szymon (wiek XVII), kaznodzieja polski, czasu swego ceniony, którego życia koleje wszakże nie są znane bliżej. Dru kiem ogłosił szereg kazań swych, z pomiędzy których jedno, jako źródło historyczne, zachowało dotąd wartość pewną, jest to „Kazanie miane na exekwijach Cecyliej Regnati królowej polskiej, przy obecności Mikołaja Woj-w 4 e).

Naruszewicz Kazimierz (* r. 1730 — f r. 1809), kapłan uczony, brat stryjeczny Adama Stanisława N-a (ob.). Jako wychowaniec Jezuitów wileńskich, już w r. 1745 wstąpił do ich zgromadzenia; po latach kilku w szkołach niższych, przez nich utrzymywanych, lat cztery nauczał matematyki; dw’a lata zarządzał drukarnią zgromadzenia wileńską; również lat dwa był sekretarzem prowincyi litewskiej, nakoniec od r, 1764 do zniesienia Jezuitów stał na czele konwiktu szlacheckiego w Wilnie, poczym był, zostawszy księdzem świeckim, profesorem akademii wileńskiej, scholastykiem smoleńskim, sekretarzem akademii oraz proboszczem w Oniksz-tach (ob.).—Równie jak brat młodszy, N. odznaczał się umysłem światłym i nauką rozległą, był przyjacielem postępu i mówcą wybornym, a jako taki błyszczał w przemówieniach polskich i łacińskich, miewanych w akademii. Pisywał ody łacińskie okolicznościowe, jak np. na przybycie Józefa Załuskiego (ob.) do Wilna w r. 1766, i drukiem je ogłaszał. Wydał też z przy piskami i dopełnieniami własnemi „Cycerona o powinnościach i o starości przekładu Ko-szuckiego i Budnego” (Wilno 1766); „Oratio in studiorum instauratione” (tamże 1780, in fol.) i „Mowa miana przed ogłoszeniem prospektu lekcyj w akademii wileńskiej” (tamże 1781, in folio).—Podług P. M. Sobieszczańskiego w „Encykl.” S. Orgelbranda.

Naruszewicz Adam Stanisław (* 20 października r. 1733—f d. 6 lipca r. 1796), poeta i historyk, jeden z wielkich przedstawicieli

Fig. 69. A. S. Naruszewicz, podług L. Courtina.

„wieku oświeconego" w Polsce, urodził się na Pińszczyznie z ojca Jerzego, łowczego Pińskiego i matki P au liny z Abrahamowi-

„Do sprawiedliwości”, „Do potwarców”,

Vanitas Va-

c z ó w. Wychowanie i wykształcenie odebrał w kol-legiura Jezuitów w Pińsku i w 15 roku życia wstąpił do ich zgromadzenia. Wysłuchawszy kursu filozofii, przez 3 lata uczył w klasach niższych, a potem przez dwa lata w wyższych. Wysłany przez przełożonych za granicę dla uzupełnienia nauk, bawił czas jakiś w Lionie. W r. 1755 widzimy go w akademii wileńskiej, jako jednego z czterech profesorów łaciny. W r. 1757 ogłosił w Wilnie z rękopisów nieznane poezye Sarbiewskiego, dołączając do nich kazanie jego, miane podczas przeniesieuia relikwii św. Kazimierza, oraz listy do Stanisława Łubieńskiego pisane. Zalecony następnie kanclerzowi litewskiemu, ks. Michałowi Czartoryskiemu, dostał od niego zasiłek na odbycie podróży po Europie. Zwiedził wówczas Francyę, Włochy i Niemcy.—Jeżeli poprzednia wycieczka miała prawdopodobnie charakter czysto duchowny, to ta druga musiała szersze dla wszechstronnego wykształcenia posiadać znaczenie, bo N. mógł samodzielniej rozejrzeć się w ówczesnych, tak ciekawych i tak ważnych stosunkach cywilizacyjnych Zachodu. Po powrocie nauczał z początku poetyki w akademii wileńskiej, a potem przeniesiony został do kollegium warszawskiego, gdzie wykładał poetykę, a następnie teologię. Teraz dopiero, mianowicie zaś od czasu wstąpienia na tron Stanisława Augusta, który mocno polubił N-a, rozpoczęła się rozgłośna sława i wpływ tegoż. N. staje się nieodzownym uczestnikiem słynnych „obiadów czwartkowych”, które ożywia nieraz dowcipem rubasznym. Zbiera przekłady pieśni Horacyusza i sam wiele z nich tłómaczy i wydaje je razem. Zajmuje się gorliwie tłómaczeniem bardzo trudnego historyka rzymskiego, Tacyta, i świetnie z zadania się wywiązuje. Razem z Albertran-dym (ob.), od r. 1770 ogłasza czasopismo poświęcone literaturze pięknej p. n. „Zabawy przyjemne i pożyteczne” i sam do nich dużo daje poezyj zwłaszcza i satyr. Twórczość poetycka atoli najgłówniejsze stanowiła wtedy jego zajęcie. Zbiór swoich poezyj oryginalnych i tłóma-czonych wydal w r. 1778 w 4-ch tomach p. n. „Dzieła”. Nieraz je potem przedrukowywano ostatnio w Warszawie w r. 1882 p. n. „Wybór poezyj” z przedmową Piotra Chmielowskie-g o. Zazwyczaj kładziono nacisk na panegirycz-ność pieśni N-a. Orzeczenie to w części jest tyl ko słuszne. Jako do opiekuna literatury i oświaty, N. przywiązał się do króla, pisał dużo ku jego pochwale, panegirystą jednak bezwzględnym nie był; nieraz, po chwalącym wstępie do króla, „oda” rozwija myśl jakąś ważną dla całego narodu. Oto np. wiersz w rocznicę koronacyi w r. 1771 napisany. Poeta wiernie maluje nadzieje, jakie miano powszechnie w pierwszych latach panowania Poniatowskiego; ale zarazem dodaje, że te nadzieje zawiodły, a przyczynę zawodu upatruje w samem usposobieniu

narodowem, bo choć każdy utyskuje na „słabość”, na prywatę; to jednak gdy się kto weźmie do poprawy, „wrzeszczy złość podejrzliwa, że chce być despotą”; tam, gdzie „każdy chce mieć wszystko i być poradnikiem”, a jeżeli mu „nie wierzą, albo mu nie dadzą”, czerni władzę, „barwiąc gniew dobrem kraju”—„tam nie może się dziać dobrze*... Są prócz tego liczne ody okolicznościowe N-a, w których pochwał wcale nie ma, ale jakaś myśl patryotyczna przenika je od początku do końca. Do takich należą: „Na powrót senatorów”, „Na pokój marmurowy”, „Na obrazy Polaków starożytnych”, a przede-wszystkiem i głównie, najcelniejszy utwór liryczny N-a, pełen siły i wymowy, „Głos umarłych”, ta filozofia reformy z końca w. XVIII jak go trafnie nazwał Julian Bartoszewicz. Tu skupił poeta wszystkie, po różnych odach rozproszone poglądy na przeszłość i zadania teraźniejszości, wytknął możnowładzcom prywatę, duchowieństwu chciwość i sobkostwo, „herbow-nej gołocie” ślepe posłuszeństwo dla panów, brak rządu i ładu, przepowiadając koniec tragiczny. W odach, które „gnomicznemi” nazwać można, wypowiada poeta swoje zapatrywania filozoficzne. Jako uczeń „niedoścignionego” H o -racyusza, nie myśli zgłębiać niezbadanych mórz Platona, ani też z bystremi teologami, aż w gwiaździste progi się zapuszczać. Starczy mu, gdy ma umysł spokojny i nieżądny wiele, gdy przyjaciel wierny przy jego boku: „gdy umiem sobą—powiada — całą ziemią władam”. Jako duchowny, wychwala bezżeństwo, bo woli wiek trawić w swobodniejszej sferze, „niż kroplę m:odu morzem łez wetować”. Nie przeczy, że zgodne stadło, to roskosz istotna, lecz takich niewiele, a żaden mędrzec nie wie naprawdę, „czy żony Bóg dał dobry czyli w gniewie”. W czasach zwłaszcza obecnych, kobiety wyrzekły się wstydu; zamiast cnych Penelop „sprośne się teraz rodzą Mesaliny”. — „Nic nadto!” —oto hasło N-a, przejęte od Horacego; namiętności ukracać należy; a najpewniejszym przewodnikiem w życiu—rozum, chociaż, jeżeli namiętność się rozbuja, to i rozum zabierze pod swoje jarzmo. Na świecie są tylko tyrani i ofiary; bezinteresowności niema, lecz to nie upoważnia nikogo do odosobniania się od ludzi, albo do odpłacenia im złem za zło. Wszyscyśmy podlegli prawom natury, próżno się więc nad jej przepisy wynosić: krukom wrzeszczeć, a orłom gardzić i panować; ale być wielkim jeno dla siebie na nic się nie zda, boć i „księżyc rzuca promienie po niebie, a chłodno z jego jasności”. („O bez-źeństwie”, „O powinności człowieka”, „Do obłoków”

„Do mądrości”, „Do strumienia” nitatum”).—Mniej znaczenia mają liryki opisowe i erotyczne N-a, gdyż brakowało mu lekkości i powabu.—Z tej że przyczyny podrzędną mają wartość jego „Sielanki”, zresztą wszystkie tłó-maczone z Gessnera lub też z francuskich idyl-listów XVII w. Umieszczone przezeń w tym dziale utwory oryginalne: „Oczekiwanie na towarzyszów” i „Małżeństwo szczęśliwe” nie są właściwie sielankami; pierwszy jest allegorycznem przedstawieniem grona literackiego, biorącego udział w „Zabawach przyjemnych i pożytecznych” i uznającego za swego opiekuna ks. Adama Czartoryskiego; drugi — to niby list poetycki o zaletach mierności. Najznakomitszerai utworami poetyckiemi N-a są jego „Satyry”. Często naśladował w nich Boileau (ob.), ale po swojemu; zamiast delikatności i subtelności, dawał jędrne, nieraz rubaszne wyrażenia; zamiast ogólników oderwanych—obrazki plastyczne. Z satyr jego oryginalnych najdoskonalsze są dwie: „Chudy literat” i „Reduty". W „Chudym litera cie” mamy barwny, z werwą nakreślony obraz smutnych stosunków umysłowych, kiedy to szlachta na księży, a księża na szlachtę spędzali obowiązek czytania i kupowania książek, kiedy jedyne czytanie ziemian stanowił kalendarz z przepowiedniami. „Reduty” mieszczą w swych ramach bogatszy zbiór malowideł obyczajowych; wizerunki: letkiewicza-marnotrawcy, karciarza, obłudnika, kameleona politycznego, damy modnej z nieodstępnym „labusiem,” są tak żywe, tak plastyczne, jakbyśmy oryginały mieli przed sobą. Forma dyalogowa w obu tych satyrach przyczynia się wielce do urozmaicenia i zabarwienia spostrzeżeń i uwag, nie nużąc tonem moralizatorskim.—Po satyrach najlepsze są „Bajki” (w liczbie 11). Pomysły do nich brał z francuskiego (głównie z L a f o n t a i n e a); ale je przerabiał i przykrawał do stosunków miejscowych. Dążność ich zwykle satyryczna: wyśmianie pozorów, sobkostwa, prywaty, niechęci duchowieństwa zakonnego do ponoszenia ciężarów publicznych, skłonności narodu do szybkiego zmieniania mody we wszystkiem, przewagi możnych nad szlachtą ubogą. Forma i pod względem układu i pod względem stylu, wogóle biorąc, wyborna; nie odznaczają się te bajki zwięzłością, jak Kr a sicki ego (ob.), ale celują werwą opowiadania i plastyką w obrazowaniu („Szczur na pustyni”).— „Epigramatom” N-a brak dowcipu błyskotliwego, częściej przemaga sarkazm. Najlepszym jest „Fragment”, który można uważać za nierozwiniętą satyrę. Dla uzupełnienia obrazu twórczości poetyckiej N-a, dodać jeszcze należy jego tłómaczenie pieśni Anakreonta (ob.) (Warsz. 1774). Po zniesieniu Jezuitów r. 1773 N. uczuł się wykolejonym; z początku nawet, niepewny jutra, sądził, że mu przyjdzie umrzeć z głodu, wtedy to wniósł głos błagalny do króla. Król opatrzył go w probostwa niemenczyńskie i oniksztańskie na Litwie. Nie z wielką chęcią jechał N. daleko od stolicy, ale pocieszał się myślą, że tam potrafi zjednać dla króla serca kmiecie, które cierpieć umieją, a niewiele pragną, nie tak jak owe „wielmożne próżniaki, gotowe stokroć lżyć i wielbić pana”. Przybywszy na miejsce, zastał kościoły i grunta swoje w opuszczeniu strasznem i w ruinie. Trzeba się było wziąć do pracy około roli, co jednakże nie przeszkadzało folgowaniu dawnym przyzwyczajeniom, wtedy to bowiem powstał poemat obszerny „Na ruinę Jezuitów”, wydrukowany r. 1775 w „Zabawach przyjemnych i pożytecznych” jako też oddzielnie N. kreśli tu historyę powstania i rozszerzania się zgromadzenia Jezusowego, wystawia jego zasługi w sprawie wykształcenia młodzieży i oświaty wogóle, a w końcu radzi narodowi, ażeby wyciągnął możliwą korzyść z nauki i doświadczenia członków byłego zgromadzenia. — Niebawem atoli działalność N-a zwrócić się miała w stronę inną. Król pamiętał ciągle o swoim poecie i wyjednał mu koadyutoryę przy biskupie smoleńskim. Był to wprawdzie tytuł jedynie, bo sam biskup nie miał już dyecezyi, tytuł w dodatku, który drogo kosztował, bo Rzym kazał dobrze płacić za prekonizacyę; ale bądźcobądź w hierarchii duchownej był to stopień w górę, który ułatwiał dalsze posuwanie się naprzód. Społeczeństwo cieszyło się z wywyższenia N-a; z okoliczności konsekracyi na koadjutora, sześciu autorów pospieszyło zpowinszowaniami: Fabian Sakowicz, ks. Józef Komorowski, ks. Urban Szostowicz, Józef Przyłuski, Franciszek Zabłocki, Franciszek Dy o-nizy K ni a ż n in (ob. te nazw.). Wiersze ich wydrukowano razem w „Zabawach przyjemnych i pożytecznych” (t. XII, str. 3 — 32). Równocześnie z tym awansem duchownym otrzymał N. zaszczytną propozycyę od króla, ażeby się zajął napisaniem dziejów narodowych; ale o tem poniżej inne pióro się rozwiedzie. W działaniach sejmu czteroletniego miał N. udział, sympatyzując z dążnościami stronnictwa reformy. W r. 1790 został biskupem łuckim, w r. 1792 miał piękną mowę w czasie poświęcenia fundamentów kościoła Opatrzności, na pamiątkę konstytucyi 3 maja. Targowica i dalsze wypadki przejęły go bólem, wyrzekł się kończenia dziejów, które tak tragiczny wzięły obrót. W czasie powstania Kościuszki schronił się do Galicyi, a potem, albo w zamku Janowskim rozmyślał, albo w polu przypatrywał się pracy rolników. W takim stanie osamotnienia dobrowolnego śmierć go zaskoczyła. N. była to natura jędrna, krzepka i rubaszna, typu staropolskiego. Oświata francuska, spływająca wtedy już od wieku na górujące osobistości narodu naszego i przetwarzająca ich naturę stale, choć zwolna, przyczyniła się wprawdzie silnie do rozjaśnienia i rozszerzenia umysłowo-ści N-a, ale nie zdołała przetworzyć jego usposobienia i charakteru. Pod tym względem pozostał on przez życie całe tem, czem go przyroda kraju i narodu, jako też wychowanie jezuickie uczyniły. Nie wielki i niezbyt świetny zasób fan-tazyi wyćwiczonej trybem szkolnym, brak siły lub subtelności w wyrażaniu uczuć, skłonność do jowial-

miejsce w rzędzie znakomitych mężów naszego „wieku oświeconego”. Nie jaśniał on jak gwiazda pierwszorzędnej świetności (w poezyi przyćmił go rychło Krasicki) i na widnokręgu wszechświatowym częściowo tylko (w dziejopisarstwie) byłby widzialny, ale na naszym horyzoncie szczuplejszym miał i ma dotąd znaczenie niepowszednie, wynoszące imię jego nad tłum pospolitych pisarzów. Życiorys N-a, dotychczas najszczegółowszy, napisał Julian Bartoszewicz w I-ym tomie dzieła: „Znakomici mężowie polscy w w. XVIII” (Petersburg 1853). Jako o poecie pisał osobno J. I. Kraszewski w „Nowych studyach literackich” (Warsz. 1843, obecnie w X-ym tomie „Wyboru pism” Kraków i w Warsz. 1894). O satyrach N-a szczegółowe i bardzo sumienne studyum ogłosił Ignacy Chrzanowski w „Pamiętniku literackim” (Lwów, 1902) toż w odbitce oddzielnej, Materyałów do życiorysu, t. j. listów głównie, wydrukowano sporo w rozmaitych wydawnictwach.

nego, rubasznego, a nawet trywialnego nieraz żartu, częste przekraczanie miary artystycznej, nie mogły sprawić, ażeby poezya jego wstrząsała i zachwycała umysły treścią, olśniewając zarazem formą. Ale natomiast rozum jasny, trzeźwy, praktycznie skierowany, pamięć ciągła na obowiązki obywatelskie i ustawiczne nawoływanie do ich pełnienia, śmiałe wytykanie wad i zdrożności, wiodących naród ku przepaści: oto wielkie zalety, któie utworom N-a wpływ społeczny zapewniły. Co więcej, można powiedzieć, że nawet te właściwości umysłu i talentu N-a, które dzisiaj za wady poczytywać musimy, mianowicie ru-baszność i trywialność, w swoim czasie były zaletami, bo przemawiały do usposobienia ogółu, nie różniącego się od usposobienia poety. Poeta nieświadomie wprawdzie, lecz zgodnie z naturą własną używał tym sposobem skutecznych środków do uzyskania sobie umysłów i wpojenia w nie przekonań i pojęć, niewehodząoych poprzednio w zakres ich atmosfery duchowej. Miał bowiem N ważne przed sobą zadanie przeszczepiania w umysły narodu pojęć „wieku oświeconego”. Spełnił je w sposób wielce umiarkowany, ale i wielce skuteczny. Trzy główne idee przyświecają jego działalności piśmienniczej, nadając utworom jego cechę wybituą. Zamiast kultu przesądów i zabobonów starał się zaprowadzić kult rozumu. W poezyi przeciwstawiał rozhukanemu pędowi ślepych namiętności i uprzedzenia—działanie prawidłowe człowieka, rządzącego się jasnemi, świadomemi siebie celami; w prozie poddawał krytyce surowej wszystkie podania przeszłości i przeciwstawiał swobodę badania niewzruszoności uświęconej wiekami powagi. Zamiast rozmyślnej lub obłudnej żarliwości religijnej, usiłował N. przejąć naród ideą tolerancyi, surowo chłoszcząc hipokrytów i wymownie głosząc zgubność fanatyzmu. Nie wiemy wprawdzie, jak się ostatecznie w duszy naszego pisarza i duchownego ułożyły idee religijne; w zbiorze pieśni jego znajdujemy tylko jeden dość obojętny hymn do Boga, ale stąd nie wolno wyciągać wniosku, jakoby był deistą, bo niedowiarków nie oszczędzał. To tylko pewna, że zdaniem jego, pobożność winna być oświecona, gdyż ciemnota prowadzi do strasznych objawów fanatyzmu, które na kraj największe klęski już ściągnęły. Na miejsce anarchii i źrenicy złotej wolności stawiał N. ideał „oświeconego monarchizmu”, podobnie jak Voltaire (ob.). Rządy potężnych możno-władców były zgubne dla kraju pod każdym względem, zniszczyły skarb, nie dozwoliły uorganizo-wać wojska, zdeptały prawa, poniżyły obywatelską godność „herbownej gołoty”. Trzeba wytrwałej pracy i silnej ręki, ażeby szkody te naprawić. Wiadomo, że przekonania takie były hasłem całego stronnictwa reformy w ostatnich latach Rzplitej. Ideom tym, z których ostatnia (mo-narchiczna) posiadała wprawdzie czasową tylko, ale nader wielką doniosłość, zawdzięcza N. swe

P. Chm.

Jako badacz przeszłości, zasługuje N. na miano pierwszego historyka polskiego. Jakkolwiek bowiem idea pragmatyzmu nie była, zaczynając od Długosza, wielu dawniejszym dziejopisom naszym obca, to jednak pierwiastek fantazyi odgrywał zawsze w ich twórczości rolę nader wybitną. U N-a dopiero przygasa on znakomicie, ustępując miejsca dociekaniom sumiennym, źródłowym, na swój czas bardzo gruntownym i cennym. Był też N. ojcem kierunku krytycznego w dziejopisarstwie polskiem. Czytając kapitalne dzieło historyczne zaprawionego na Tacycie (ob.) N-a, „Historyę Narodu Polskiego”, trudno i dzisiaj, po stu z górą latach mozołów, opracowań, wydawnictw i wyłonionych z nich metod badania, oprzeć się uczuciu czci i podziwu dla człowieka, który w dobie zupełnego nieomal braku materyałów przygotowanych i źródeł dziejowych, odtwarzał w sposób do tyła krytyczny, przeszłość zamierzchłą. Dzięki tej właśnie okoliczności, w przestarzałych już całkowicie dziełach historycznych N-a, znaleźć można i dzisiaj jeszcze opinie, uwsgi i spostrzeżenia, dające do myślenia. Jest to dowód tej głębokości, z jaką w swoim czasie N. badania swoje prowadził. W układzie „Historyi Narodu Polskiego“, zaopatrzonej już w obszerne i bardzo liczne przypiski źródłowe, uderza jedna jeszcze okoliczność, świadcząca o szerokim, jak na te czasy, widnokręgu historycznym autora. Mamy tu na myśli dołączone do każdego tomu dodatki, zawierające wykaz synchronistyczny (do ram chronologicznych tekstu zastosowany), monarchów europejskich. Tkwi w tem, jakby w zawiązku, półświadome poczucie porównawczego traktowania dziejów, oraz ich łączności międzynarodowej, co miejscami także i w tekście uderza. „Histo-rya Narodu Polskiego”, ułożona chronologicznie, a poprzedzona bardzo obszernym, dwutomowym

1805).

UW

Fig. 70. Narutowicz, herb polski.

(jeden tom w dwóch częściach) wstępem o Sło-wiańszczyznie i o dziejach bajecznych („Z rękopisu Biblioteki Puławskiey i Józefa Hrabiego Sierakowskiego wyd. Warsz. Tow. Przyj. Nauk w r. 1824 u Glücksberga w Warszawie”), zawarła w sześciu (ze wstępem w siedmiu) obszernych tomach, liczących razem około 4 000 str. ósemki, okres dziejów Polski, aż do wstąpienia na tron Jagiełły, t. j. do r. 1386. Ostatni tom „Historyi” ukazał się po raz pierwszy w r. 1786; wypadki polityczne, a nade wszystko stan zdrowia i rozstrój, któremu uległ przed śmiercią N., wytrąciły mu w pracy dalszej nad dziełem wiekopomnem pióro z ręki. Tadeusz Czacki, któryż woli Stanisława Augusta miał N-a w dalszym ciągu dzieła tego zastąpić, zawiódł w tej mierze położone w nim nadzieje. Piastowska „Historya Narodu Polskiego” N-a, doczekała się mimo to czterech wydań. Pierwsze ukazało się w latach 1780 — 1787 u Michała Grölla (ob.) w Warszawie. Drugie ogłosił w latach 1803 — 1804 Tadeusz Mostowski (ob.) w Warszawie w swoim „Wyborze Pi-sarzów Polskich”. Wydanie trzecie, które na razie do skutku nie doszło, podjął Lelewel z ks. Pijarem Antonim Tymińskim (ob.); dokonał go jednak w latach 1836—1837 u Breitkop-fa i Haertla w Lipsku Jan Nepomucen Bobrowicz (ob.). Wydanie czwarte ogłosił w Krakowie w „Bibliotece Polskiej” Kazimierz Józef Turowski (ob.).—Drugiem z kolei pod względem wartości naukowej dziełem N-a była dwutomowa „Historya Jana Karola Chodkiewicza, Wojewody Wileńskiego, Hetmana Wielkiego W. X. Lit.” (Warszawa 1805), obejmująca w znacznej części panowanie Zygmunta III. Do innych, samodzielnych prac historycznych N-a należą: „Dyaryusz podróży Stanisława Augusta króla na Ukrainę w roku 1787” (Warszawa 1788, 1805), zawierający opis słynnej podróży Kaniowskiej, podjętej przez króla dla widzenia się z ces. Katarzyną II, oraz „Taury ka, czyli wiadomości starożytne i późniejsze o stanie mieszkańców Krymu” (Warszawa

J. K. K.

Narutowicz. Herb polski. Na tarczy w polu czerwonem podkowa srebrna, ocelami na dół, prze szyta trzema strzałami, żeleźca mi na dół do środka. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, trzy pióra strusie, złote między czer-wonemi. Używany przez rodzi-, nę litewską Narutowiczów, wylegitymowaną ze szlachectwa przed Deputacyami wywodowemi |il gubernii Wileńskiej i Kowień-IjJ skiej w latach 1832 — 1833.— Dyplomy wydane przez deputa-cyę kowieńską w roku 1832—33; dyplom deputacyi wileńskiej zro-ku 1833. (W tym ostatnim strzały nie przeszywają podkowy, lecz położone są nad nią, żeleźca-mi na dół, w wachlarz).

Narvaez, Don Ramon Maria N., książę de Valencia, mąż stanu hiszpański (*r. 1800— w Loja w Andaluzyi—f r. 1868 w Madrycie). Pochodził ze starej rodziny szlacheckiej, w r. 1814 wstąpił do gwardyi królewskiej; po rewolucyi r. 1820 przyłączył się do stronnictwa liberalnego, służył pod Miną (ob.) w Katalonii, gdzie był raniony, i dopiero po śmierci F e rd y nan da VII wrócił do armii. Odznaczył się podczas wojny z Kar-listami (ob.), zwłaszcza w r. 1836 podczas ścigania gienerał Karlistów Gomeza; w r. 1838 został gienerałem-kapitanem Kastylii. Do roku 1848 stał po stronie Espartera (ob.), potem poróżnił się z nim i przyłączył się do protegowanej przez kró-lowę Maryę Krystynę (ob.) kamarylli abso-lutystycznej; przez dwa następne dziesiątki lat stał na jej czele. Po nieudanej próbie obalenia Espartera przez zbuntowanie Hiszpanii południowej (1841), musiał uciec do Francyi. W r. 1842, wrócił do kraju i dopiął celu swego—o-balenia współzawodnika. Progressistów, którzy mu w tern pomagali, zdołał wkrótce usunąć na stronę; w maju r. 1844 otrzymał urząd prezesa ministrów i godność księcia Walencyi. Na czele stronnictwa zachowawczego (Mo de rad os) rządził przez dwa lata rozsądnie i bynajmniej nie w duchu absolutyzmu. W r. 1846 musiał ustąpić wobec coraz dalej idących reakcyjnych zamiarów Maryi Krystyny; wyjechał wtedy jako ambasador go Paryża. W r. 1847 wrócił do władzy; w r. 1851 wzrastająca ciągle niechęć, pogrążonej w bigoteryi królowej, zmusiła go do złożenia urzędu i wyjazdu do Francyi. Był jeszcze prezesem ministrów od października r. 1856 do października r. J857 i od września r. 1864 do czerwca r. 1865. Podczas rewolucyi wojskowej, wybuchłej w czerwcu r. 1866 w Madrycie, N. walczył na czele wojsk, które zostały wierne rządowi. W lipcu tegoż roku po raz o-statni objął prezydyum ministrów; rządy jego przez surowość i samowolę ściągnęły nań nienawiść powszechną i podkopały tron Izabelli (ob.). Jej upadku N. nie dożył; zmarł nagle na pół roku przed tem (d. 23 kwiet. r. 1868.).

Narwa, leży nad rzeką Narową, przy kolei Bałtyckiej; liczyła w r. 1897 — 16 577 m-ców. Z osobliwości miasta zasługują na uwagę: sobór w stylu staro-romańskim przerobiony w r. 1708 z kościoła ewangielickiego, ratusz miejski z wieżą z r. 1683, forteca Iwangorod, założona w roku 1492 i t. d. Giranazyum męskie i żeńskie, szkoła miejska, kilka szkółek początkowych, szkoła estońska, szkółka morska imieniem Piotra Wielkiego i t. d. Do portu przybywa rocznie przeszło 100 okrętów; liczne banki (towarzystwa kredytu wzajemnego, bank pskowski handlowy), komora celna, poczta i telegraf. Ulice wąskie, jak po dawnych miastach niemiec-

Dr J. M.

S. D.

kich, szpital, teatr i kilka stowarzyszeń niemieckich. W pobliżu N-y znajduje si ? największa w Cesarstwie Rossyjskim przędzalnia bawełny, znana pod nazwą manufaktury Krenholms-kiej, która ma około pół miliona wrzecion i wytwarza rocznie wyrobów na sumę 12 mil. rb.— Według kronik niemieckich miasto założone zostało w r. 1223 przez Duńczyków, którzy, opanowawszy brzegi estońskie, zaczęli szerzyć tutaj katolicyzm. Według zaś latopisu nowogrodzkiego N-ę założył w r. 1256 niejaki Dydman czy Dietrich von Kivel. Do r. 1347 miasto należało do Duńczyków, potem do r. 1558 mieli je w posiadaniu Kawalerowie Mieczowi, od r. 1558 do r. 1581 — Rosyanie; w r. 1581 wódz szwedzki, Pontus de La G ar die (ob.), opanował N-ę i przyłączył ją do Korony szwedzkiej. Dnia 30 listopada r. 1700 Karol XII odniósł pod N-ą zwycięstwo świetne nad wojskiem rossyjskim. Po zdobyciu szturmem miasta w d. 9 sierpnia r. 1704 przez Rossyan, należy ono od tego czasu do Rossyi. Z chwilą założenia twierdz w Kronsztadzie i Sweaborgu N. straciła swe znaczenie strategiczne i w r. 1864 twierdza miejscowa została zniesiona, choć wały zachowano dotychczas. W r. 1708 N-ę wcielono do b. gub. Ingermanlandzkiej, a w r. 1719 do prowincyi Petersburskiej. Już w w. XVI i w pierwszej połowie XVII-go N. stanowiła ważny punkt handlowy, dokąd przywożono towary niemieckie, holenderskie, angielskie i szwedzkie.— Por. Hansen „Geschichte der Stadt N.” (Dorpat 1858); T atlin „Kratkoje izwleczenie iz chro-niki goroda Narwy i gławnyja istoriczeskija so-bytja etogo goroda s jego osnowania” (Petersb.

1889); v. Ha 11 art „Tagebuch über die Belagerung und Schlacht von N. 1700” (Rewel 1894).

Narwa, kąpiele morza Bałtyckiego w zatoce Fińskiej, gub. Petersburskiej, przy mieście por-towem tegoż nazwiska.

Narwal, ob. Jednorożec.

Narwiliszki, (dawniej miasteczko), obecnie folwark, w gub. Wileńskiej, w pow. Oszmiań-skim, w położeniu bardzo pięknem, na górze wyniosłej. W r. 1617 Dorota z Zenowiczów Szorcowa ufundowała tu kościół murowany, wspaniały i klasztor Franciszkanów w stylu gotyckim, dla których zapisała liczne ziemie między Gieło8zami i Baranowszczyzną. Spisy urzędowe nie podają tego miejsca. Por. Baliński „Starożytna Polska” i „Encyklopedya Kościelna” (t. V, str. 578).

Narwojsz Milikont Franciszek, Jezuita, matematyk i pedagog polski (* d. 15 stycznia r. 1742 — f w Wilnie d. 25 czerwca r. 1819). Kształcił się w naukach matematycznych pod kierunkiem Rossignolea i Fleuryego. Po zniesieniu zakonu Jezuitów, pracował u A n-toniego Tyzenhauza, przez którego został wysłany zagranicę w celu zwiedzenia zakładów przemysłowych i fabryk. Po powrocie z zagranicy i upadku Tyzenhauza, przeniósł się do Wilna. Tu N. zostaje powołany do wykładu matematyki wyższej, czystej w Szkole Głównej litewskiej, a po przemianowaniu tej szkoły na uniwersytet w r. 1803 otrzymuje w nim katedrę profesora zwyczajnego publicznego. W r. 1809 wyszedł do emerytury. N. pism drukowanych nie pozostawił po sobie, ale położył prawdziwe zasługi, jako nauczyciel matematyki wyższej, którą jeden z pierwszych w kraju naszym wykładał. Z programów N-a, które ogłosił J. Bieliński („Stan nauk matematyczno-fizycznych za czasów Wszechnicy Wileńskiej”, Prace matematyczno-fizyczne t. II, 1890, str. 187; „Uniwersytet Wileński” Kraków 1900, str. 188), dowiadujemy się, że N. za podstawę wykładu swego w r. 1783 — 84 wziął teoryę „stosunków pierwszych i ostatnich” Newtona; że według Newtona wykładał swym słuchaczom kwadraturę linij krzywych, teoryę szeregów nieskończonych, rachunek różnic, interpolacyę, krzywe rzędu 3-go. W czasie następnych lat czternastu wykładał wedłng Newtona „jako najpierw-szego wodza tej umiejętności”, arytmetykę powszechną, rachunek „płynności” (fluksyi), gieome-tryę „rozbiorową” (analityczną); zaznajamiał słuchaczów z niektóremi pracami Maclaurina, Clairauta, Campbella o pierwiastkach imaginacyjnych (urojonych) i d’Alembert a. Według Jonesa, podawał naukę i zastosowania rachunku logarytmów. W teoryi pomiaru koła, prócz pisarzy starożytnych, uwzględniał K e-tę, Huygens a, Newtona, Leibniza, Eulera, Lagrangeai innych. Mówił o cykloidach, epeicykloidach, węźownicach i kwadrownicach. Zajmował się arytmetyką polityczną i rachunkami losów (prawdopodobieństwa). Obznajmiał uczniów z klasycznem dziełem Eulera „Intro-ductio in analysin infinitorum”, z teoryą krzywych o podwójnej krzywiźnie według Clairau-ta, z teoryą przecięć stożkowych według Eulera, Cramera i de Gna, z teoryą szeregów nieskończonych w zastosowaniu tychże w astronomii, z rozwiązywaniem liczebnych równań stopni wyższych i t. d. Widziemy tedy, że N. śledził starannie rozwój nauk matematycznych i czytał ówczesne prace klasyczne. Wykłady zaś swe w ciągu lat następnych jeszcze bardziej urozmaicał i wzbogacał na podstawie dzieł, wpółczesnych. Temu bogatemu programowi, oczytaniu i gorliwości nauczyciela nie dorównywała—jak twierdzi J und ził — pilność uczniów, niedostatecznie przygotowanych do słuchania tak trudnych przedmiotów.

Naryke, po grecku Napór/]. także NâpoÇ, Napô/iov, miasto w krainie Lokrów Opunckich, nad morzem Eubejskiem, prawdopodobnie na miejscu dzisiejszego Talanti położone; według podania mitycznego, miejsce urodzenia Ajaksa Lokryjczyka, syna O i 1 e u s a; miejscowoś ć tę później nazwano Pharygai. Sławiona w wie-

Por. Diod. Sic.

S. Drz.

(Kijów 1885 t. I, str. 96).

Narymund, książę litewski, wspomniany w kronice litewskiej Bychowca i w gienenlogii książąt litewskich, jako zmarły bezpotomnie w r. 1282 syn Rom und a. Miał objąć władzę w r. 1280 po śmierci Trabusa. Przypisują mu wprowadzenie niektórych urzędów na Litwie i przyjęcie czy też wznowienie „Pogoni” jako herbu kraju tego.— Nar butt „Dzieje Litwy” (t. IV,

J. B.

kach starożytnych smoła narycyjska (Verg. „Georg.” II, 438; Colum. X, 386) pochodzi z miasta Lokroi w italskiem Bruttium, które uważano jako osadę Lokrów z N-i i zwanem też jest niekiedy Nary ci a,

(XIV, 82; XVI, 38); Str ab. (IX, 425).

Narym (w języku Ostjaków N. znaczy błoto), miasteczko na Sybeiyi, w gubernii i okręgu Tomskim, nad Narymką, o 2 wiorsty od rzeki Obi, w części środkowej kraju Narymskiego; mieszk. 1085, przeważnie zajmujących się rybołóstwem.

Narymski kraj, miejscowość w Syberyi, w części północnej okręgu Tomskiego, rozległy około 167 000 wiorst kw. Jest to równina ogromna, pokryta lasami dziewiczemi, jeziorami i błotami. Rzeka Ob dzieli ją na dwie połowy. Kraj cały ma charakter tundry; małe tylko kawałki czar-noziemu nadają się do uprawy, którą zresztą utrudnia klimat (ciepłota roczna, przeciętna—2.1° C., wielkie śniegi i mrozy). W rzekach znajduje się mnóstwo ryb wszelakich, w lasach mnóstwo zwierzyny, to też rybołówstwo i myśliwstwo są je-dynem zajęciem mieszkańców. Ludność wynosi 16 655 głów (1894, z tego Rossyan 8 577, Samo-jedów 6 500, Ostjaków 1 578). Rocznie łowią ryb do 10 milionów funtów, wartości około 350 000 rubli; wartość upolowanej zwierzyny wynosi 20 — 30 000 rubli, zebranych orzechów cedrowych 25 — 85 000 rubli. Przemysłu żadnego w kraju N-m niema. — Por. „Sibirskij kaljendar” (1897).

Narymont (Narymunt, Narimont) na chrzcie Hieb, drugi syn Giedymina, wielkiego księcia litewskiego (* r. 1277, — f d. 2 lutego r. 1348). Otrzymał w udziale Pińsk. Zamiar osadzenia jednego z synów w Nowogrodzie skłonił Giedymina do ochrzczenia N-a. Niebawem też Nowogrodzianie, którym wobec walki z Iwanem Kalitą (ob.) zależało na związku z Litwą, przysłali do Giedymina uroczyste poselstwo, a ten dał im N-a na księstwo. Przyjęty z poszanowaniem przez mieszkańców, N. złożył przysięgę wierności w cerkwi sobor-nej św. Zofii i otrzymał (r. 1333) Ładogę, Orzechów, Keksholm i połowę Koporza. N. jednak nie przebywał stale w Nowogrodzie, a gdy raz mieszkańcy miasta, zatrwożeni napaścią Szwedów, posłali po niego na Litwę, nie pośpieszył im na pomoc, a nawet synowi swemu Aleksandrowi rozkazał oddalić się ze Schlüsselburga. Gdy w r. 1345 Olgierd i Kiejstut zrzucili z księstwa Jawnutę, N. stanął po jego stronie i udał się o pomoc do hana tatarskiego, ten atoli, chcąc żyć w zgodzie z Olgierdem, pomocy odmówił, N-a zaś zatrzymał u siebie w niewoli. Pogodziwszy się następnie z braćmi, osiadł w Pińsku, i po ich stronie walczył z Krzyżakami. Poległ prawdopodobnie w bitwie nad rz. Strawą. Ożeniony z córką hana tatarskiego, pozostawił synów: Michała, Aleksandra, Jerzego, Patrycego i Szymona. — Por. art. „Gedyminowice”; K. Stadnicki „Syno-

wie Gedymina” (Lwów 1849) t. I, 16 — 19;

J. Wolff „Ród Gedymina” (Kraków 1886 str. 13 — 14); W. B. Antonowicz „Monografii po Istorii Zapadnoj i Jugo - zapadnoj Rossii”

J. B.

282 — 287).

Naryszkinowie, ród szlachecki, rossyjski, wywodzący się od Tatara krymskiego, Naryszka, przybyłego do Moskwy w r. 1462. Ród ten wywyższył się przy końcu wieku XVII dzięki małżeństwu cara Aleksego Michałowicza z Natalią Kiryłłówuą N-ówną. Ojciec jej, Ki ryłło P o ł u j e k t o w i c z (* r. 1623 — f r. 1691), wezwany przez cara Aleksego do Moskwy, został wkrótce okolniczym, a następnie bojarem (w r. 1673), otrzymał też wysoki urząd sądowy. Po śmierci Aleksego, przez intrygi Miłosław skich, pozbawiono go urzędów. W r. 1682 osadzony w klasztorze pod imieniem Cypryana, pozostał w nim do końca życia. Natalia (* r. 1652 — f r. 1694), matka Piotra Wielkiego (ob.), wychowywała się u bojara Matwiejewa. U niego poznał ją car Aleksy i pojął następnie za żonę (d. 1 lutego r. 1671). Po jego śmierci stanęła na czele stronnictwa N-ów, wiodącego walkę bezskutecznie ze stronnictwem Miłosławskich (ob.). Zapanowania Fiedora Aleksiejewicza mieszkała z synem Piotrem we wsi Preobrażenskoje. Bunt Strzelców (r. 1682) odsunął ją od wpływu wszelkiego na sprawy państwowe; za rządów Zofii grożono jej nawet wydaleniem ze dworu. Po odsunięciu Zofii od rządów w r. 1689, Natalia odzyskała do pewnego stopnia wpływ na Piotra i zgodnie z jej życzeniem, tenże zawarł małżeństwo z Eudoksyą Łopuch i-nówną (r. 1689). — Jej siostrzeniec, brat cioteczny Piotra, Aleksander Lwowicz (* r. 1694 — f r. 1745), w czternastym roku życia wysłany do Holandyi, 13 lat przebywał za granicą, był w Niemczech, we Francyi, Hiszpanii i we Włoszech. W r. 1724 został dyrektorem akademii morskiej, szkół w Moskwie i gubernialuych, w r. 1725 prezydentem „kamer-kolegium” i dyrektorem artyleryi. Za Pio trail, skutkiem zatargów z Mienszykowem (ob.), był zesłany w głąb kraju. Za Anny Iwanó-wny (ob.) był prezydentem „kommerc -kolegium”.—Brat carowej Natalii, Lew Kiryłło-wicz, bojar (* r. 1668— f 1705), był pierwszym po Romodanowskim (ob.) członkiem Rady zarządzającej państwem podczas podróży Piotra Wielkiego, następnie został naczelnikiem

J. B

Dr J. M.

skiej” (1897).

Narząd (łac. organum, z gr. to opyavov), zupełnie zbytecznie i po polsku organem zwany,

„prikazu” poselskiego. — Semen Grigori e-wicz (f r. 1747), syn jednego z dalszych krewnych Natalii, gienerał - adjutant Piotra W., posyłany był przez niego w misyach dyplomatycznych do króla duńskiego Fryderyka VI (r. 1712), do Wiednia (r. 1713) w sprawie zawarcia związku z Austryą przeciwko Turkom, do Augusta II (r. 1714), do Anglii (r. 1715). W r. 1718 z powodu sprawy Aleksego Piotrowicza zesłany na wygnanie, powrócił dopiero za Katarzyny I (r. 1726). Za panowania Elżbiety Piotrówny (ob.) przez pięć lat był posłem w Londynie.—Semen Kiryłłowicz, gienerał główno - dowodzący i oberjegiermejster (r. 1710 —1775), kształcił się za granicą, w latach 1740 — 1741 sprawował poselstwo nadzwyczajne do Anglii, w latach 1742 — 56 był marszałkiem dworu przy następcy tronu.—A leksander Aleksiejewicz (* 1839) zajmuje stanowisko towarzysza ministra rolnictwa i dóbr państwa. Por. Longinów „Naryszkiny’’ (Ruskaja Stari-na 1870, N? 7).

Narzan, źródło mineralne, bardzo obfite (200 000 wiader na dobę) w Kisłowodzku, na Kaukazie. Podług analizy prof. S. J. Żale skiego (r. 1895) źródło to zawiera w 1000 kub. centm. wody: siarczanu sodu 0.38045, siarczanu potasu 0.07119, siarczanu wapnia 0.09940, siarczanu magnezu 0.13806, węglanu sodu 0.01896,węglanu wapń. 0.79461, węgl. magnez. 0.07812, węglan. żelaza 0.00411, chloranu litynu ślady, chloranu magnezu 0.22637, gazu kw. węglowego wolnego 1007 kub. centim. czyli gram 2.01898.— Summa części stałych = 1.74349. W jednym litrze wody N-u, nasyconej rodzimym gazem znajduje się wolnego gazu — kwasu węgłów, około 1 900 centym, sześcien. Z powyższej analizy okazuje się, że N. posiada tak słabą mine-ralizacyę, że tylko do grupy szczaw obojętnych zaliczony być może i dla tego więcej jest przydatny jako orzeźwiający i lekko pobudzający napój dyetetyczny, niż do celów leczniczych. W tym też kierunku, w ostatnich latach, coraz częściej jest zalecany. Zresztą ob. K i s ł o w o d zk.

Narzaz (Naraz), Była to nazwa daniny, którą ludność wieśniacza w Polsce XIII i XIV wieku, obowiązana była składać panującym. Wyraz „narzaz” znaczy tyle co „na rzeź”; była to zatem danina na stół monarszy. Danina ta zjawia się w Polsce w dokumentach z w. XIII, na Pomorzu już nawet w wieku XII. Zwała się także „podwo-rowem” co oznacza, że każda osada włościańska osobno (a nie kilka razem) daninę tę składała. Przedmiotem tej daniny było prosię lub wieprz, rzadziej skop lub baran. Wybierano ją prawdopodobnie raz w rok. — Piekosiński „Ludność wieśniacza w Polsce w dobie piastow-

Dr Al. W.

oznacza w anatomii część pewną ustroju, wyko-nywającą czynności fizyologiczne, sobie właściwe, a do stopnia niejakiego samodzielną, lub przynajmniej posiadającą odrębność działania widoczną. W znaczeniu tym mówimy więc o N-ach wzrokowych, słuchowych, trawienia i t. d.; do N-ów zaliczamy również płuca, wątrobę, śledzionę, nerki, oraz gruczoły różne inne, spełniające zadanie sobie właściwe. Dawniej N-y nazywano też dość powszechnie narzędziami.¹* J- p Narządy moczopłciowe, stanowią u kręgowców zespół narządów służących do płodzenia i oddawania moczu. Obydwa narządy, moczowy i płciowy, powstały u kręgowców, a więc u ssących, a zatem i u człowieka (jako istoty rozwojowej par excellence, powtarzającej wszystki® odmiany rozwojowe pnia zwierzęcego) w jednem i tern samem miejscu pokrywy nabłonkowej (Me-soderma) wyściełającej jamę chłonną ciała (Coe-Iowa); nadto pewne już sformowane części narządów moczowych wstępują w nierozerwalną całość z narządami płciowemi, służąc tymże jako przewody wyprowadzające jajka i ciałka nasienne. Ten zespół anatomiczny, szczególnie zaś gienetyczny obu narządów, znajduje wyraz zarówno w poniższej charakterystyce ogólnej jak i w nazwie „Narządy moczopłciowe”. Ogólna charakterystyka N-ów mp-wych, a więc treść niniejszego artykułu polega na skreśleniu powstania morfologicznej syntezy tych dwuch narządów, stanowiąc dzięki wybornym, a licznym badaniom Sempra, Waldeyera, Boveriego, Rückerta, Sed-gwicka, v. Mich alkowi csa, Fiirbringera i wielu innych uczonych przyrodników, jedną z najbardziej zajmujących kart embryo logii (ob.), streszcza bowiem istotę budownictwa w przyrodzie ożywionej. — Natura N-ów moczowych jak i płciowych jest przedewszystkiem wydzielnicza. Obu chodzi o wytwarzanie produktów, które w istocie swej od siebie bardzo różne, jeden los dzielą wspólnie, t. j. zostają wyprowadzane na zewnątrz ustroju.—Narządy moczowe (ob.) przejmują z krwi wytwory rozkładu, powstałe w przemianie materyi ustrojowej, t. j. trujące wydzieliny i przenoszą je na zewnątrz; N. płciowe wytwarzając komórki rozrodcze, owe potencyalne podścieliska i syntezy ustrojów przyszłych, muszą je wydzielić na zewnątrz, aby ułatwić komórkom obu płci spotkanie i połączenie się w nierozerwalną całość, stanowiącą o przyszłym ustroju. — Te fizjologiczne podobieństwa w obu N-acb, a więc przejmowanie produktów tworzących się wewnątrz ustroju i wydzielanie ich na zewnątrz, znalazły wyraz w nieśmiertelnym (bo powtarzającym się stale od pierwocin bardziej zorganizowanego życia [robaki], aż do człowieka) anatomicznym typie N-ów mp-wych. Ta typowość morfologiczna, powtarzająca się wiecznie w niezliczonych ustrojach, polega na tern, że l-o N. moczowe i płciowe powstają z nabłonka jamy chłonnej ciała (Coeloma), która jest przybytkiem

31

Enc. Powsz. Ilustr. S. U. Zesz. 4. T. I.

wszystkich trzew zwierzęcych, a więc mają wspólne pochodzenie od jednego i tego samego macierzystego pranabłonka (Mesoderma, Mesobla-tema) i 2-o, że obydwa, posiadając cały szereg przewodów, które łączą jamę ciała z powierzchnią jego, stanowią drogi naturalne dla tu i tam wydzielanych wytworów.—U robaków okrągłych, prototypu bardziej skomplikowanych ustrojów zwierzęcych^ więc i kręgowców t. zw. narządy segmental ne, które w symetrycznych parach zaopatrują każdy odcinek (Segmentum) ustroju robaka, są w i stotnej budowie swej zupełnie podobne do t. zw. przednercza {Pronephros), które stale się spotyka u prawzoru kręgowców—Amphioxus lanceola-bieństwo narządów segmentalnych a przednercza kręgowców jest uderzające: pierwsze łącząc jamę chłonną ciała {Coeloma), ze światem zewnętrznym, wyprowadzają z niej zarówno wytwory zstępującej przemiany materyi (jama chłonna u robaków i u niższych kręgowców jest narządem krążenia soków), jak i wytwarzane w niej komórki rozrodcze; drugie, (przednercze kręgowców), nie tracąc związku z jamą chłonną (JVe-phrostoma — usta nerkowe), (ob. fig. 77 up, up’) łączy się w pewnym okresie dalszego rozwoju swego zarówno z układem krwionośnym jak i z gruczołami wydzielającemi produkty rozrodcze i tern samem wyprowadza i mocz i wy-

pp*

Sm.

mm

GAe/r?r/

S/n. /)

Je

Je

Qn-

Fig. 71. Przekrój poprzeczny pojedynczego odcinka (Segmentu) u robaka okrągłego (Schemat). G-grzbiet. 5-podbrzusze. e-ekto-derma (pokrywa zewnętrzna). Nm-System mięśniowy. P. przewód pokarmowy, ppie.-przewody wydzielnicze (Narządy segmentalne) je-jama chłonna ciała (Coeloma) S. - skrzele. gr. - gruczoły rozrodcze. (Przerys z podręcznika Zoologii H e r t w i g a).

liii

iii.

IflÄ'

'»À».

wn

pn.

mm.

.PA

,P-

C7¹ N

P/C.

<V/77,

JT li

Fig. 72. Narząd wydzielniczy robaków okrągłych w przecięciu podłużnem (Schemat). pp-Początek przewodu od strony jamy chłonnej, njc-nabłonek jamy chłonnej, p.-przewód, e-powłoka zewnętrzna {ektoderma). tcm-warstwa mięśniowa, jfcp-koniec przewodu. (Przerys z podręcznika Zoologii II e r t-w i g a).

tus, a które (przednercze) jest także narządem przejściowym, wydzielniczymw przemianie rozwojowej ustroju ludzkiego. (Porówn. fig. 71 i fig. 72 z fig. 73, 75 i 77). I fizyologiczne podo-

Fig. 73. Przekrój poprzeczny pr e z przednią część ciała idealnego em ryonal-nego kręgowca (Schemat). G-grzbiet, P-pod-brzusze, nr - kanał nerwowy, ch - struna grzbietowa, ö-aorta, e-nabłonek wierzchniej pokrywy (ektoderma), mm - odcinki mięśniowe (Myotoma), pn -przednercze, wn-woreczek i węzełek naczynny (Glomerulus), ttd.-naczynie doprowadzające, no-naczynie odprowadzające, ns - nabłonek ścienny, «t-nabłonek trzewiowy, jc-jama chłonna (Coeloma),/cp-krezka grzbietowa, p-przewód pokarmowy, m-tkanka międzymiąż-szowa, o«-odcinek nerkowy (Nephrotoma). (z Embryologii O. Hertwiga).

twory narządów płciowych z ustroju. (Ob. fig. 75, 77), — Uwzględniwszy w zarysie powyższym szersze horyzonty biologiczne, ograniczyć się musimy w charakterystyce późniejszej N-ów mp-wych li tylko do kręgowców. Biogienetycz-ua zasada, w myśl której rozwój człowieka jest powtórzeniem treściwem rozwoju pnia zwierzęcego (pnia kręgowców w ściślejszem zna czeniu), wobec czego te zmiany przejściowe morf o)<£u;i< w rozwoju ustroju ludzkiego, które dla swej krótkotrwałości są dla badacza mniej uchwytne, utrwalają się u niższych kręgowców i wykształcają się tam zupełniej — za-

sada ta zmusza nas do metody porównawczej I cza (przew. Wolfa), b) przewodów Miille-w badaniu i przedstawianiu ustrojów wogóle, ra, i c) przewodów moczowych (moczo-a N-ów mp-wych w szczególności.—Biorąc więc wodów). w zobrazowaniu N-ów mp-wych, za punkt wyjścia najpierwotniejsze typy kręgowców, przechodzić wypadnie kolejno do coraz wyższych przedstawicieli tego potężnego puia zwierzęcego, jednocześnie zaś wplatać w symboliczną kanwę narządów zwierzęcych zmiany odpowiednie w rozwoju tych N-ów u człowieka. Nadto zauważyć należy, że jakkolwiek N-y moczowe i płciowe powstały z jednego podłoża, to jednak rozwijały się początkowo niezależnie od siebie, łącząc się ze so-

mg.

wp.

■ns.

Przednercze jest najpierwszym zaczątkiem N-ów mp wych i jako takie odnajdywane bywa w mniejszym lub większym rozkwicie u przedstawicieli wszystkich kręgowców, nie wyjmując człowieka. Pojawia się ono parami w odcinkach przednich (Segmentach) ustroju kręgowca, w postaci małych wgłębień części grzbietowej nabłonka, wyściełającego jamę chłonną ciała (Mesoderma parietale dorsale). Ścianki tych wgłębień składają się z szeregu komórek nabłonkowych, okalających sobą małą jamkę, która wskutek swego powstania ma wylot do jamy chłonnej ciała (Nephrostoma) (ob. fig. 73, 76 i 77 PL). Oddzielne wgłębienia strony

11 iiĘSkk/ W

MJ;

nko.

wB.

ii

sPBn.

^PPr>

, typ/},

\TL

pz

PP‘

A/k

li

rr

wB.

Jj

ww

,1 $

Pranercze

z ny r z z ś r o -mbr on lnego

Fig. 76. P zekrój poprze dek cia a idealnego

kręgowca (Schemat), ppn-przewód przednercza, który po stronie prawej połączył się z poprzecznym kanalikiem pranercza-pA'«, wp»-wy\ot pranercza do jamy chłonnej ciała czyli tzw. usta nerkowe (N ephrostoma) , miejsce, w którem zarodek pranercza (Nephrotom) rozdzielił się od odcinka mięśniowego. Zresztą jak na fig. 73-ej z którą porównać.

Sh

CD o

z przewodem.

Fig. 74.

Górna część przedstawia podłużny przekrój, a więc wnętrze narządu (Schemat). <Sp-Ścianki przewodu, wp-wewnętrzna powierzchnia, ws-nabłonek kubiczny, np -nabłonek płaski, snw-skłębienie naczyń krwionośnych włoskowatych, nkd-naczynie doprowadzające, nko-na-czynie odprowadzające, u?B.-ciałka Malpighi eg o, pz-powierzchnia zewnętrzna. (Rysunek własny).

wraz

on

bą dopiero w okresach późniejszych rozwoju. Wobec tego opis N-ów moczowych i płciowych w ich morfologicznej odrębności musi poprzedzić charakterystykę ich syntezy, jako N-ów mp-wych która to jest wytworem późniejszym.

Pierwsze zaczątki N-ów mp-wych są dla obu rodzajów, męskiego i żeńskiego, jednakowe. Składają się na nie: 1° 4 y pary gruczołów (narządów wy-dzielniczych): a) przeduercza (Pronephros), b) pranercza (Mesonephros), c) n e r e k (Meta-nephros) id) płciowo obojętnych gruczołów rozrodczych. 2° 3-y pary przewodów: a) przewodów przednercza v. prane r-

każdej zlewają się w kanał (przewód przeduercza), który przebiegając ku tylnej części ciała, łączy się z tak zwanym stekiem (fig. 75 K), czyli ja-utworzoną wskutek wklęśnięcia wierzchniego nabłonka (Ectoderma) tylnej części ciała, (łączy się więc pośrednio ze światem zewnętrznym). W bezpośredniej blizkości wgłębień, szczególnie ich lejków, opatrzonych w rzęsy ruchliwe, znajdują się po obu stronach krezki grzbietowej grzybkowate wyrostki, w które, jak w woreczki, wchodzą z aorty naczynia boczne i w postaci licznych włoskowatych gałązek, wyściełają wewnętrzne ścianki wy rostków.aby się znów połączyć w naczynia odprowadzające (ob. fig. 7 7 PL i PP). Są to t. zw. węzły uaczynne (Glomeruli), w których krew pozbywa się zanieczyszczających ją pierwiastków; pierwiastki te przechodzą do jamy chłonnej, tam zaś zwa-

mą

Pranercze (ciało Wolfa), rozwija się w postaci podłużnego, grzebieniowatego gruczołu u wszystkich kręgowców po obu stronach krezki grzbietowej, a więc w tern samem miejscu i z tegoż samego nabłonka jamy chłonnej, co i przednercze, jakby dalszy ciąg tegoż, w kierunku ku tyłowi ustroju (ob. i porównaj fig. 75 dzą w niem (pranerczu) zmiany, świadczące i 77). — Powstając wzdłuż przewodu przedner- o większej jego doskonałości w porównaniu

bione ruchami rzęs dostają się przez lejki do seg-mentalnych wgłębień przednercza i stamtąd przez przewody do steku. (ob. fig. 75 K)—W prototypie swoim przednercze stanowiło szereg wgłębień seg-mentalnych (po parze dla każdego odcinka ciała) nie łączących się w przewód wspólny ale bezpośrednio połączonych z powierzchnią ciała, (fig. 71 i 72), tak jak to bywa u pierścienic (Annelida).

pranercze jest uderzająco podobne do przednercza. Wypowiada się to podobieństwo i w układzie odcinkowym obu narządów i we wspólności przewodu i w pochodzeniu od jednej i tej samej tkanki macierzystej, utrzymującej się tu i tam komunikacyi z jamą chłonną i nareszcie w stosunku obu narządów do układu krwionośnego, (porówn. PL i PP na fig. 77).— Największe jest to podobieństwo u kręgowców niższych, gdzie powstające pranercze wzoruje się niejako na zanikającem przednerczu, np. u ryb okrągłoustych, u kręgowców zaś wyższych jak np. ziemnowodne, u których przednercze zanika zupełnie, natomiast pranercze wstępuje w rolę pierwszego, jako narząd wydzielniczy, zacho-

mpc/.

-P/O/?

cĄ

i/if

'v-

§SP»fr*

"A3.

V; ;

Ppt ij.

•4

np.

pk.

Su.

Jr

v\

WW* ] 'IJU

'iyy y

■ tn

Fig. 75.

z mo

Przekrój podłużny i d e a 1 n e[g o',|e m b r y o n a 1 n e g o kręgowca (Schemat). Plan sytuacyjny narządów moczopłciowych. G-grzbiet, jB-podbrzusze, P-przód ciała, T-tył ciała, e-ektoderma (pokrywa wierzchnia), nr-kanał nerwowy, mp.-mózg przedni, ms-mózg środkowy, mpd-mózg podłużny, eh-Struna grzbietowa (chorda), w-Tkanka międzymiąższowa (Mesenchyma), tu-teren aorty grzbietowej, ko-koniec ogona, ow-otwór ustny, fcpo-kanał pokarmowo-oddechowy, o-odbytnica, pfc-kanał pępkowy, ppi-przewód pępkowo-żółtkowy, pa-przewód omoczny, pw-pęcherz moczowy (omoczna), stek k-(cloaca), Sw-Sinus, urogenitalis, jc-jama chłonna ciała (Coeloma), pilf-przewód Miillera, pw-przednercze, ppn-przewód przednercza, p’n-pranereze, pp’n (p W) przewód pranercza (przewód Wolffa), pr-gruczoł rozrodczy, nn-nerki (łączą się czowodem mu?) wtu-moczowód, ofe-otwór stekowy. (Rysunek własny).

(ob. fig. 78 Di 77 PP). Jedno ra

praner-narządu wydzielniczego.

czą, pranercze łączy z nim swoje odcinki grze-bieniowate, wobec czego przewód ten staje się kanałem pranercza (ob. fig. 76, 77 i 78 B, D). Każde przęsło grzebieniowatego narządu — to kanalik rozwidlający się na dwa ramiona, swobodnie zwieszające się w przestrzeń jamy chłonnej,

mię ma wylot opatrzony rzęsami — uście rozwierające się ku jamie (Nephro storn a), drugie zaś opatrzone jest swobodnie na końcu czarką o podwójnej ścianie nabłonkowej (woreczek Bowma na), w której mieści się zwój naczyń włosko-watych, pochodzących z aorty grzbietowej, a wchodzących do woreczka w postaci naczynia doprowadzającego. Woreczek taki wespół ze skłębieniem naczyń, które zawiera, zwie się ciałkiem Malpighiego. (ob. fig. 74 i fig. 77). — W rysach zasadniczych budowlanych, z przednerczem, mianowicie zanik ramion (Nephro stomôiv), podtrzymujących łącznośó narządu z jamą chłonną i znakomity rozwój tych ramion, które przez ciałka Malpighiego utrzymują ścisły związek z układem krwionośnym. — Jednem słowem przednercze, łącząc narządy krwionośne (w postaci węzłów naczynnych (Glomeruli) (ob. fig. 77) ze światem zewnętrznym za pośrednictwem jamy chłonnej, nie mogło tak dobrze spełniać swej roli wydzielni-czej, jak pranercze, które wprowadza bezpośredniość (zupełne pominięcie jamy chłonnej), między regulowanym działalnością rytmiczną serca układem krwionośnym, a tymże światem zewnętrznym. Bezpośredniość ta znakomicie podnosi wartość cza, jako (porówn. objaśnienie do fig. 77). Nadto praner-cze wytworzone na gruzach tkanek przednercza, łączy się pewną ilością kanalików swych z gruczołami rozrodczemi, (co już widujemy u ziemnowodnych), a więc częściowo przyjmuje na siebie obowiązek przewodu dla wy-nie u ptaków, ssących i u człowieka, gdzie narząd ten zaczyna tracić powoli (w drobinowych przemianach morfologicznych) zdolność wydzielania moczu i staje się nieodzowną częścią składową narządu rozrodczego, (ob. fig. 75, fig. 78 Z), JE, F).

y nr.

jmm.

n?mj '■'. 'K\Æà

/’/Jm

ëw.

on

«'Z?. \

é»

Yû

%mw

mk

ch, *

j m/n’.

■ • •'' - f.mm.

fin.

il

fifin.

A~

«y

W2Ł

' -K

w*

«|»f

h<æ

rz. / y ' i

/c.ë

fcv

,-nz\Ą

e.//.SnKJf

' v :/?w

i -\^śś. ./fcf

-v

ru

///Æv

M«/»,

&X'

rz

VJ,

v_

ms.

! Wn.

n/n.

■v

PL,

w. ”*P-

IfL_

at.

LP.

PR

Fig, 77. Przekrój poprzeczny idealnego, embryonalnego kręgowca (por. fig, 75), powiększony w celu uwydatnienia szczegółów, niewidocznych na fig. 76 i 73. Na rysunku przedstawiona jest tylko połowa grzbietowa kręgowca; nadto dwie jego połowy PL i PP przedzielone prostopadły Ips przedstawiają, dwa różne okresy rozwoju: PL-okres przednercza, PP-okres pranercza. (Schemat).—Nabłonek ns i nt, po obu stronach wyściełający ściany jamy chłonnej ciała-jc, wyobrażony jest w miejscach, w których wytwarzają się z niego N-y mp-we, jako tkanka o jednym pokładzie komórek. Po stronie PL widać, że z odcinka nerkowego pomie-nionego nabłonka -on wytworzyły się zaledwie: przednercze-pn, przewód przednercza-ppn i woreczek naczyn-ny-wm, wtłoczony przez skłębienie naczyń krwionośnych- Wn w przestrzeń jamy chłonnej-Jc; uście przedner-cza-up i jama odcinka mięśniowego-;Vt»n mają swobodne wyloty ku jamie chłonnej. Po stronie PP nabłonek jamy chłonnej-nt i ns przedstawia obraz znakomitego zróżniczkowania: wytworzył on l-o pranercze-p’n z jego dwoma ramionami-r’p i rp\ ramię-r’p zakończone jest ciałkiem Malpighi ego-cM z jednej strony, z drugiej zaś łączy się z przewodem przednercza, który od tej chwili staje się przewodem pranercza-pp’n(p W-’); ramię-rp utrzymuje jeszcze przez uście up' (opatrzone rzęsami-rz) łączność z jamą chłonną-Jc (\iŚGie-up — Nephrostoma jest tu organem szczątkowym). Ciałko Malpighiego (pochodna nabłonka jamy chłonnej) jako narząd wy-dzielniczy, składa się z t. zw. woreczka Bowman a-wß, posiadającego dwie ścianki nabłonkowe: ściankę ze-wnętrzn%-nz i wewnętrzną-mc; w woreczek ten wchodzi skłębienie naczyń włoskowatych-6'?m wespół z naczyniami do—i odprowadzającem-no i nd (porów. fig. 74). 2-o gruczoł rozrodczy (tu przedstawiony jajnik)-pr(Zj) i 3-0 zarodek nadnercza-zn. % oznacza miejsce, w którem odcinek nerkowy-on (ob. strona PL) oddzielił się zupełnie od odcinka mięśniowego-mw?. e-nabłonek pokrywy zewnętrznej, jmm'¹-jama odcinka mięśniowego odcięta od jamy chłonnej-jc, cń-struna grzbietowa, w-kanał nerwowy, a-aorta (główne naczynie grzbietowe), fcą-krezka grzbietowa, p-kanał pokarmowy, n&p-nabłonek przewodu pokarmowego, w-tkanka między-miąższowa, G-grzbiet. (Rys. własny). Uwaga. Niszbędnem jest dla dokładnego zrozumienia przedmiotu rozpatrywanie porównawcze załączonych rysunków, szczególnie zaś porównywanie przekrojów podłużnych z przekrojami po-

przecznemi.

tworów rozrodczych, i tern samem staje się ogniwem sprzęgającem narządy moczowe i płciowe w morfologiczną i fi-zyologiczną syntezę N-ów mp-wych. Ta ostatnia cecha pranercza występuje szczegól-

Nerki (ob.) natomiast przy j muj ą u ostatnio wymienionych stworzeń, a więc u ptaków, ssąc ych i u człowieka, czynność wydziela nia moczu. Powstając już u płazów częścią z re-sztektkankowych pranercza, częścią zaś przez pączkowanie przewodu pranercza (ob. fig. 78 C), narząd ten spowijany w miarę wzrostu w sieć obfitej tkanki między miąższowej (Mesenchyma (ob. fig. Ib, 76, 77 m.) względnie prędko zatraca typowe kształty, swoiste resztkom narządów, z których powstał, np. grzebieniowatość segmentacyjną w układzie charakterystycznych składników morfologicznych (ob. fig. 78 E. F.). Przybierając postać ciała owalnego, zajmuje on niewielkie na obszar miejsce w pobliżu steku, po obu stronach grzbietowej krezki, zajmowane niegdyś przez odcinki tylne pranercza. (Ob. plan sytuacyjny przednercza i pranercza, nerek, gruczołów rozrodczych, a więc całokształtu N ów mp-wych fig. 73, 75, 76 i 77). Zmieniając swą powierzchowność (ob. Nerki) nerki nie zatracają nic z charakteru morfologicznych pierwiastków, które złożyły się na nie; powtarza się tu pranercze w składnikach zasadniczych swoich, przedewszystkiem w ciałkach Malpighiego, których ilość wzrasta tu niepomiernie i, co za tern idzie, zwiększa się ilość naczyń krwionośnych, a więc i ilość krwi dopływającej i powierzchnia wydzielnicza, przy względnie małej objętości narządu. Wszystkie te okoliczności podniosły znakomicie wartość wydzielniczą nerek, przystosowawszy je powoli do coraz bardziej wikłających się warunków, w jakich odbywa się przemiana materyi u płazów, ptaków, zwierząt ssących i u człowieka. W uzupełnieniu dodać wypada, że nerki, zwiększając swoją objętość, przenoszą się z miejsca pierwotnego powstania swego (ob. fig. 75 n), a więc z okolicy grzbietowej, bardziej ku przodowi, wobec czego i moczowody tracą swą łączność z przewodem pranercza i przesuwają się na część tylną omocznej (ob. Embryologia), czyli późniejszego pęcherza moczowego (ob. fig. 78 F. G, nn. i porówn. z fig. 75 n). Równocześnie z rozwojem opisanych powyżej narządów moczowych, rozwijają się i inne narządy w mniejszej lub większej zależności wzajemnej, składając się na całość harmonijną, jaką być musi dany u-strój we wszystkich chwilach swego powstawania. — W łączności bezpośredniej z drogami mc-czowemi i równolegle z niemi powstają i rozwijają się już wspomniane przewody Miillera i gruczoły rozrodcze, stwarzając stopniowo w szeregu przemian morfologicznych całość N-ów mp-wych i dlatego też w ogólnym zarysie tychże uwzględnione być muszą. Przewody Miillera powstają już u ryb i u zarodków wszystkich wyższych kręgowców przez podłużne rozszczepienie się przewodów pranercza (ob. fig. 78 G. D.

E. pM i fig. 75). Pełniąc od pierwszych chwil powstania swego, wskutek otwartego zawsze wylotu ku jamie chłonnej z jednej, i ku stekowi z drugiej strony (ob. fig. 78 C i 75), czynność wyprowadzania jaj (jedynie bowiem tą drogą mogły się wydostać z jamy chłonnej na zewnątrz), przewody Miillera różniczkowały się u wyższych kręgowców coraz bardziej. W licznych przemianach, którym ulegały w związku z całokształtem narządu rozrodczego, przewody Miillera nigdy nie zatraciły charakteru jajowodów; owszem w myśl właśnie tej trwale przywiązanej do nich czynności, rozwijały się i różniczkowały u osobników płci żeńskiej, osiągając szczytu rozwoju u ssących i człowieka, zaś u przedstawicieli płci męskiej stopniowo zanikały, pozostawiając u ssących zaledwie ślady swego istnienia w postaci nielicznych pozostałości morfologicznych, (t. zw. narządów szczątkowych), (Por. fig. 78 G. D.E. F. O). Jednocześnie z powstaniem przewodów Müllera pojawiają się u kręgowców pierwsze ślady gruczołów rozrodczych. Ma-cierzystem ich podłożem jest nabłonek okolic grzbietowych jamy chłonnej po obu stronach i wzdłuż krezki grzbietowej (Mesenterium dorsale), znajdujący się więc w bezpośredniem sąsiedztwie nabłonka, z którego rozwinęły się narządy moczowe (ob. fig. 75 i 77 PP wraz z objaśnieniem). Z tego nabłonka zarodkowego powstały komórki zarodkowe: u osobników żeńskiego rodzaju — jaja pierwotne, u osobników męskiego rodzaju — ciałka nasienne pierwotne (ob. Jajko i plemniki). W bardzo wczesnych okresach tego różniczkowania się nabłonka zarodkowego trwa pewien in-dyferentyzm morfologiczny pod względem płciowym; w później szych okresach różnice anatomiczne między przyszłym jajnikiem i jądrem są coraz wyrazistsze (ob. Jajnik, jądro, i Embryologia). Otóż zarówno jajniki, jak i jądra, wskutek wyżej wspomnianej bezpośredności miejscowej do narządów moczowych, szczególnie zaś do pra-nercza, łączą się z szeregiem przednich (u człowieka górnych) kanalików tegoż już u ryb, ziemnowodnych i pozostają z niemi w trwałem połączeniu aż do ssących i człowieka włącznie, służąc (szczególnie u osobników męskich) za przewody dla komórek rozrodczych (plemników). W o-bec tego przewód pranercza staje się u osobników męskich, w klasie ssących, wyłącznie przewodem nasiennym, u żeńskich przeważnie zanika (ob. fig. 78 D. F. O. i fig. 75). Przewód MUllera zaś, utrzymując się stale w charakterze jajowodu, rozwija się u osobników żeńskich i różniczkuje: na jajowód właściwy, na macicę i pochwę, u męskich zaś zanika, pozostawiając tylko szczątki np. tak zwaną macicę męską (por. fig. 78 F i G).

Dojrzałe gruczoły rozrodcze zwykle nie pozostają u ssących w miejscu swego powstania, ale wędrują ku przodowi jamy brzusznej, co w znacznej mierze, szczególnie w rodzaju męskim, wpływa na ukształtowanie się ostateczne zewnętrznych narządów płciowych (ob. Jądro).— Te zaś rozwijają i różniczkują się z jednakowego dla obu płci zarodka, stanowiącego zewnętrzne

otoczenie steku. Stek (Cloaca) jest to wklęsłość, którą tworzy zwierzchni nabłonek embryonalnego

fig. 75 i 78. A, B, C, D, E, F, G). — Stek u ssących dzieli błona poprzeczna na część przednią t. z w. Sinus urogenitalis i na tylną; tę zaś wypełnia wypust odbytnicy (ob. fig. 78.

; gr.

.'PP*

cf

Pdr

'-A

-pp'»

«vas

'A

ippf

A.

9%

?ppr

/AM

^Pph(S/j

'./WS.

t/sn.

0,

G,

Su

'O

y<

Fig. 78 Mj5. ZestawienieN-ów moczopłciowych ukr gowcówicz

tycz ym rozwoj (Schemat) A. Okres przed-nercza (najniższe kręgowce np. Amphioxus lanceolatus i t. d.). B. Okres nieco późniejszy (ryby, ziemnowodne) -powstawanie pranercza.

eka w ich system a-

ppn

pp‘n (pH/)

>tr.

00

lvkJ

Pig. 78 F. F. Narządy moczopłciowe męskie.

sm

l:Apa

U/7

/n.

\J!

jr /

<PM(T)

mty.

yppn(GG)

y'PM(Üt)

G9,cWß

&/

fok)

D.

ok

ppw

-os

jm

ty

W.

^Apn(pd)

AY/'

pM

i ,Ppn(pW)

p'n<

W"

*

/>n

ypM

pp'n(pW)

<r*

Pm

'o/r

/N

Ok

Fig. 78 C D E. C. Narządy moczopłciowe z tychże okresów w stanie obojętności płciowej. D. Narządy moczopłciowe osobnika męskiego, E żeńskiego (u ziemnowodnych).

ustroju kręgowca w tylnej części ciała, do której to wklęsłości skierowywują się wyloty N-ów mp-wych, tylny otwór kanału pokarmowego i omocznia (ob.

Pig 78 G. (7 narządy moczopłciowe żeńskie u wyższych kręgowców (ssących).

Objaśnienia znaków do fig. 19, A B C D E F G: p'n cześć pranercza, która u osobników męskich, wśród ziemnowodnych przeistacza się w nerki. G^r-członek męski, gh narząd szczątkowy po pranerczu, grd. - gruczoły dodatkowe (np. gr. krokowy) ,7d-jądro, Ji-jajnik; pM (7) - jajowód, pM ( Z7<)-macica, pm( F</)-pochwa, Os-wylot wewnętrzny — są wytworami zróżniczkowania się przewodu Mullera -pM; »w-nerki, mw-moczowód; p’n i jfn te części pranercza (ob. D, i E) z których się tworzy przyjądrze (pd) i przyjajnik (pj) (ob. F i G), ppr-przewody pokarmowo rozrodcze, Par i narządy szczątkowe pranercza, -^«wyrastający z przewodu pranercza worek nasienny, Sn-Simis urogenitalis, TJh-narząd szczątkowy przewodu Müllera (ob. F) Um-macica męska (narz. szczątkowy przewodu Müllera (ob F i G), pp'n (GG)-zanikły a więc szczątkowy przewód pranercza, pp^n (Sł)-przewód nasienny (przemia-

Zresztą wszystko jak w fig. 76, 77, Ib (Z podręcznika anatomii porównawczej Wie der she im a).

F, G). Na przedniej ścianie części przedniej steku, a więc w bezpośredniem sąsiedztwie pęcherza moczowego, znajduje się u płci obu

na

przewodu pranercza).

Dr J. G.

(Warszawa 1903).

(w okresie obojętności płciowej) t. zw. wzgórek płciowy, który w dolnej swej części przecięty jest brózdą; brózdę okalają dwie t. zw. marszczki płciowe; całość otaczają wały.— U osobników żeńskich wzgórek nie rozrasta się i staje się łechtaczką (ob. fig. 78. O), z marszczek tworzą się wargi mniejsze sromu, z wałów zaś dwie wargi większe. Zatoka moczopłcio-wa (Sinus urogenitalis) stanowi przedsionek dla pochwy i pęcherza moczowego (ob. fig. 78. G). — U osobników rod. męsk. wzgórek rozrasta się znacznie, tworząc członek męski; marszczki zrastają się i tworzą wąski kanał, jako przedłużenie zatoki m-płc.; z kanału tego tworzy się przewód moczowy zewnętrzny. Wały sromne rozciągają się pod wpływem opuszczających się jąder, zrastają się ze sobą, i tworzą worek moszny. — Nadmienić w końcu wypada, że u ssących z przednich odcinków pranercza, w połączeniu z pierwiastkami nerwu sympatycznego (ob.), tworzy się nadnercze (ob.), narząd, którego znaczenie w ustroju nie jest jeszcze należycie wyświetlone.— Literatura: F. M. Balfour „On the origin and history of the urogenital organs of vertebrates. Journal of Anat, and Physiol” (Vol X 1876); van Beneden „Contribution à la connaissance de l’ovaire des mammifères” (Archives de Biologie vol I 1880); Felix „Die Anlage des Excretionssystems des Hühnchens” (Zürich 1891); Kupffer „Untersuchungen über die Entwickelung des Harn-u. Geschlechtssy stems” (Archiv, für mikroskopische Anatomie, T. I i II, 1865, 1866); G. von Michälkovics „Untersuchungen” (Internat, Monatschrift für Anatomie

u. Histologie II, 1885); J. Müller „Bildungsgeschichte der Genitalien” (Düsseldorf 1830);

E. Pflüger „Die Eierstöcke der Säuger u. des Menschen” (Lipsk 1863); Rückert „Entsteh ung des Vornierensystems” (Münchner med. Wochenschrift roczn. 36, 1889); C. Semper „Das Urogenitalsystem der Plagiostomen u. seine Bedeutung für das der übrigen Wirbelthiere” (Würzburg 1875); Fürbringer Max „Entwickelungsgeschichte der Excretionsorgane der Vertebraten” (Morph. Jahrbuch T. II, 1878); Hertwig Oskar „Lehrbuch der Entwickelungsgeschichte des Menschen u. der Wirbelthiere” (wydanie 5-e Jena 1896); Wiedersheim R. „Grundriss der Vergleichenden Anatomie der Wirbelthiere” (Jena 1898); J. Nussbaum „Em-bryologia” (Warszawa 1890), tegoż „Zasady anatomii porównawczej” (Warszawa 1893— 1903, 2 tomy); Lang A „Lehrbuch der vergleichenden Anatomie” (Jena 1888 — 1894); Korschelt i H e i d er „Lehrbuch der vergleichenden Enwicke-lungsgeschiehte der wirbellosen Thiere” (Jena 1890 i 1891, 2 tomy). Prace sześciu ostatnich autorów z bogatą literaturą przedmiotu.

Narządy moczowe (łac. Organa uropoëtica 5. Apparatus uropoëticus) przez rozwój wprawdzie najściślej złączone z płciowemi (por. Narządy moczopłciowe i N. płciowe), spełniają jednakże czynności tak sobie wyłącznie właściwe i zajmują w ustroju zupełnie rozwiniętym odrębność tak wyraźną, ze pomimo pozostałych śladów pochodzenia wspólnego, równocześnie z tamtemi rozpatrywać ich nie wypada, lecz trzeba im poświęcić słów kilka osobnych.—

N. m.—a mówimy teraz jeno o człowieku, do którego zbliżają się bardzo i kręgowce inne wyższe—składają się z gruczołów parzystych, w jamie brzusznej po za otrzewną położonych, wydzielających z ustroju mocz (ob.), zawierający w sobie rozpuszczone w wodzie istoty chemiczne, dla życia szkodliwe, a będące wytworem przemiany materyi (ob.). Gruczołami temi są nerki (ob.), z których za pomocą mo-czowodów mocz wydzielany spływa stopniowo do pęcherza (ob.), będącego zbiornikiem zatrzymującym go w sobie tak długo, dopóki się ilość większa w nim nie nagromadzi, poczem w pewnych odstępach czasu daje mu odpływ na zewnątrz przez cewkę moczową, przebiegającą u osobników rodzaju męskiego przez prącie, czyli członek męski (penis s. membrum virile), a posiadającą uście na końcu jego; u osobników zaś rodzaju żeńskiego uście to znajduje się w szparze sromowej przed i nad wejściem do pochwy macicznej {vagina). Na tym kończymy opis N-ów m-ych, jako całości, szczegóły zaś dotyczące części wymienionych znajdują się w miejscach właściwych pod wyrazami mianującemi je. Tu tylko dodamy jeszcze, iż zwierzęta kręgowe niżej stojące, od stekowców (ob.) i ptaków w dół, nie wydalają moczu płynnego na zewnątrz za pośrednictwem cewki umyślnie do tego służącej, lecz że mocz ich gęsty, z soli różnych przeważnie złożony, wydostaje się z ustroju razem z kałem przez stek wspólny {cloaca). — Wiadomości obszerniejsze o przedmiocie tym znaleźć można w podręcznikach anatomii opisowej, ludzkiej i porównawczej, między innemi w tomie 2-im „Zasad anatomii porównawczej” J. Nussbauma

Dr J. p.

Narządy płciowe (łac. Organa sexualia s. genitalia s. generationis) nazywane też N-mi rodzaj nemi, rozrodczemi i roduemi, zarówno w ustroju ludzkim jak i zwierzęcym, służą do rozpleniania się rodzaju; od nich to zależy ciągłość istnienia idących po sobie pokoleń. Budowa ich, postać i działanie u stworzeń różnych bywa też bardzo rozmaita, ściśle nie dająca się pod jeden wzór podciągnąć, pomimo to jednak składają się zawsze z pierwocin tych samych i do jednego dążą celu, którym jest utrzymanie życia rodzaju, przekazywanie go z rodziców na potomstwo.—U zwierząt na szczeblu najniższym rozwoju ogólnogo stojących, rozmnażających się wszakże jeszcze płciowo (por. Rozmnażanie się)—gdyż tylko o takich mowa tu-być może—pierwociny rozmnażaniu się służące,

więc jajka i nasienie samcze (ob. te wyr.) wytwarzają się wprost z komórek ściennych ciała ich, prostego nadzwyczaj, narządów wyodrębnionych nie posiadającego jeszcze; u wyżej stojących ustrojów przeciwnie czynność tę spełniają gruczoły zarodkowe o budowie bardzo rozmaitej, będące bądź jajnikami, bądź jądrami męskie mi (ob. te wyr.), lub przynajmniej tworami narządom tym u istot wyższych mniej lub więcej odpowiadaj ącemi. Narządy te istnieć mogą, albo obok siebie w jednym i tym samym osobniku (ob. Obojnactwo), albo też jeden posiada wyłącznie tylko jajnik, drugi zaś jądra, lub gruczoły do nich działaniem swym zbliżone.

oddzielnie u osobników różnych (samce i samice) w gromadach zwierząt kręgowych (Vertebra ta), chociaż bywają wyjątki, u owadów {Insecta) i krocionogów (Myriapoda), u człon-konogich innych (Arthropoda), np. u pają-kowatych ( Araclmida) i s k o ru pi a k ó w (Crustacea), oraz u wszystkich zwierząt innych, tu nie wymienionych, obok osobników rozdzielno-płciowych zdarzają się i obojnaki, czyli stworzenia dwupłciowe, albo wyjątkowo, albo wyłącznie.—Większość jamochłonnych (Goelen-terata) posiada płeć rozdzieloną; N. p. ich składają się z gruczołów bardzo prostych, bez wszelkich dodatków uzupełniających. — Szkarłup-nie (Echinodermata), z bardzo nielicznemi wyjątkami, są także rozdzielnopłciowe. Zgodnie

tern wnętrze jamy ciała, z wyjątkiem wszakże liliowców (Grinoidea), u których mieszczą się w odnogach, oraz w ich dodatkach. Jeżowce {Echinoidea) zbudowane prawidłowo, posiadają po 5, nieprawidłowe po 2, 3 lub 4, gwiazdo-wate (Asłeria) również po 5 N-ów p-ych oddzielnych; wężogony {Ophiura) po 10. 8trzyk-wy (Holothuriae) mają tylko jeden narząd rozgałęziony, posiadający uście na grzbiecie zwierzęcia w pobliżu otworu ustnego.—Między robakami (Vermes) płaskury (Platodes) i pierścienice (Annelides) są bardzo często dwupłciowe, inne zaś dzielą się na samce i samice. U pierścienic szczególnie wyraźnie widoczny jest związek między N-mi p-mi i moczowemi. (Por. Narządy m o czo-p łcio we).—Między skorupiakami (Crustacea), tylko wąsonogi (Cirripedia) nieruchome są zawsze obojnakami, inne nie.—Owady {Insecta), kro cion o gi {Myriapoda) i pająki (Arachnida) są wszystkie roz-dzielno-płciowe, wyjątek wszakże stanowią nie-sporaczki (Tardigrada), będące obojnakami. Budowa N-ych p-ych istot dopiero co wymienionych jest tak urozmaicona i różnorodna, a także sposób zapładniania jajek tylu podlega odmianom, że trudnoby było wdać się tu w szczegóły te aż nader liczne, jako osobliwość przytaczamy tylko, że u pająkowatych z rodzaju Pantopoda (Pycno-gonidae) N. p. mieszczą się w nogach. Kto ciekaw szczegółów, które tu z konieczności pominąć musimy, znaleźć je może w podręcznikach zoologii lub anatomii porównawczej, a najlepiej w monografiach zajmujących się człon ko noga mi {Arthropoda).—U mięczaków (Mollusca) głowonogie (Cephalopoda) bez wyjątku, mał-ż e zaś ( Conchifera s. Lamellibranchia) po więk-kszej części, bywają rozdzielnopłciowe. Między ślimakami przodoskrzelne (Prosobranchia) i wrębonogie (Heteropoda) posiadają płeć rozdzieloną, płuc o dysz u e (.Pulmonata), tyło-szkrzelne (Opistobranchia) i pletwonogie (Pleuropoda) są obojnakami, ale same siebie nie zapładniają, jeno osobniki inne, a dzieje się to

Z połączenia płciowego dwu takich osobników powstaje dopiero ustrój nowy, początkowo nieraz zgoła nie podobny do rodziców swych, a do- z budową ciała, N. p. w ustroju ich rozłożone piero po dojściu do dojrzałości przybierający ich bywają przeważnie promienisto, zajmując przy-wygląd zupełny. — U wielu bardzo zwierząt niższych wytwór dojrzały jajników i jąder wydzielany bywa wprost na zewnątrz, zapłodnienie zaś zależy wyłącznie od okoliczności sprzyjających, mniej lub więcej przypadkowych. Budowa ta pierwotna, w miarę udoskonalania się rodzaju zwierząt, staje się coraz więcej złożona; do narządów najistotniejszych, rozstrzygających o płci osobników, t. j. jajników i jąder, przybywają narządy inne jeszcze, dodatkowe, pomocnicze, ale już wtedy nieodzownie potrzebne do zapładniania się wzajemnego i rozmnażania w ten sposób rodzaju stworzeń danego (por. Zapłodnienie).—Nie możemy tu oczywiście opisywać drobiazgowo nadzwyczaj licznych odmian budowy i właściwości N-ow p-ych zwierząt najrozmaitszych. O wielu szczegółach tego rodzaju jest zresztą mowa w ustępach innych Encyklo-pedyi niniejszej (por. Jajnik, Jajko, Jajowód, Jądro, Macica, Pochwa i Prącie), tymbardziej więc możemy się tu ograniczyć do kilku wiadomości ogólniejszych, dość pobieżnych, nieco więcej miejsca poświęcając tylko N-om p-ym kręgowców ssących i człowieka, jako najbliżej nas obchodzących.—Jak już powiedziano wyżej, N. p. zwierząt rozmaitych bywają rozwinięte bardzo rozmaicie, zazwyczaj wszakże odróżnić można w nich cztery części następujące:

1) Gruczoły wytwarzające komórki rozpłodowe, t. j. jajka i plemniki (ob); 2) Narządy wywodzące wytwory te, t. j. jajowody i przewody nasienne; 3) N-y udzielające czyli przenoszące wydzieliny płciowe z osobnika na osobnik, lub przyjmujące je i 4) N. mające za zadanie ułatwienie rozwoju jajka zapłodnionego, ostatnie są właściwe tylko rodzajowi żeńskiemu, a u bardzo wielu stworzeń brak ich zupełnie, zawsze napotykamy je tylko u zwierząt ssących, u innych stanowią wyjątek. Dodaćby tu można jeszcze u zwierząt ssących, jako N. p dodatkowe, gruczoły mleczne, czyli sutki (ob.), rozwinięte tylko u osobników żeńskich.—N. p. męskie zarówno jak żeńskie, prawidłowo napotykamy zawsze

32

Enc. Powsz. Illustr. S. U. Zesz. 4. T. I.

w ten sposób, że ślimak zapładniając ślimaka innego, równocześnie przez niego zapładniany bywa. —Sal p y i Ascydye są bez wyjątku oboj-nakami, same siebie zapładniającemi. — Między rybami zdarza się także jeszcze obojnactwo, chociaż większość ich bardzo znaczna jest roz-dzielnopłciowa; o budowie ich N-ów p-ych wewnętrznych obszerniej była już mowa pod wyrazami jajnik i jądro (ob.); zewnętrznych większość ich bezwarunkowo nie posiada wcale, wytwory zaś gruczołów płciowych, zarówno męskich jak żeńskich, podczas tarła (ob.), wydostają się na zewnątrz przez t. zw. przepust płciowy (Porus genitalis), położony w sąsiedztwie odbytu (ob.) i w wodzie dopiero mieszają się z sobą, przyczem plemniki zapładniają jajka. czyli ikrę. Tylko niektóre ryby żarłaczo-w a t e (Car char iidae) i płaszczko wate (Baji-dae) samce, posiadają rodzaj prącia, będącego dodatkiem płetwy brzusznej, przy którego pomocy zapładniają samice, rodzące żywe młode.— Ziemnowodne {Amphibia), u których wspólność pochodzenia N-ów p-ych i moczowych jest jeszcze o wiele widoczniejsza niż u kręgowców innych (por. Narządy moczopłciowe), bywają różnopłciowe zawsze, N-ów p-ych zewnętrznych nie posiadają nigdy, wewnętrzne są dość proste; mowa była już o nich także pod wyrazami: jajnik i jądro (por.).—U gadów (Beptilia), bez wyjątku rozdzieluopłciowych, jajniki i jądra (ob.) mieszczą się, tak samo jak u ryb i ziemnowodnych, w jamie brzusznej, ale wszystkie posiadają N. p. męskie zewnętrzne, u jaszczurek i wężów podwójne, u krokodylów i żółwi pojedyńcze. — N. p. ptaków również są dość proste jeszcze, u samic rozwija się zawsze tylko jajnik lewy (por. Jaj nik); samce po większej części nie posiadają N-ów p-ych zewnętrznych, pomimo, że zapładniauie jaj odbywa się zawsze u ptaków wewnątrz ustroju samicy; wyjątek pod względem tym stanowią jeno strusie, kaczki, dropie i czubacze (Crax alector) posiadające prącia stosunkowo dobrze rozwinięte. — Doszedłszy teraz do kręgowców ssących, rozpatrzmy nieco dokładniej z osobna N. p. płci jednej i drugiej, zaczynając od ludzkich. Przed tym jednakże zwrócimy uwagę na to, że części te ustroju stosownie podzielić można u płci obu na N-y płodzenia (Organa generations) i N-y pośrednio tylko służące ku temu, które nazwać można N-mi spółkowania (0. copulationis). Pierwsze wyrabiają wyłączuie wydzieliny niezbędne do płodzenia, drugie zaś pośrednio tylko przyczyniają się ku niemu podczas spółkowa-uia płciowego. Pierwsze z części tych u mężczyzn i samców składają się z jąder, przyją-drzy, nasieniowodów i pęcherzyków nasiennych, u niewiast zaś i samic z jajników, jajowodów i macicy, jako miejsca, w którym płód się roz wija; drugie znów u mężczyzn stanowi prącie, u niewiast pochwa i szpara sromowa.

N. p. męskie zarówno u człowieka, jak u wszyts-kich rzwierząt ssących, pomimo różnic niemałych w szczegółach podrzędniejszych, zbudowane są wszystkie podług wzoru jednego, zasadniczego, odróżuiającego się zuów dość znacznie od budowy narządów tych u stworzeń innych, o których była już mowa.—N. p. m. składają się tedy prze-dewszystkiem z dwu gruczołów wytwarzających nasienie samcze (ob.), zwanych jądrami, z tyluż przyj ądrzy, przechodzących w nasię-niowody, za których pośrednictwem nasienie dostaje się do pęcherzyków nasiennych, a dalej podczas spółkowania, przez otwory wytryskowe do cewki moczowej, przez którą dostaje się do wnętrza ustroju niewieściego. — Jądra u mężczyzn, wraz z przyjądrzami (ob. Jądro), umieszczone są na zewnątrz jamy brzusznej w worku skórnym, zwanym moszuą (ob.), zwieszającym się pomiędzy udami poniżej miednicy (ob.) Przyjądrza przechodzą w twory cewkowate, zwane nasieniowodami (Vasa deferentia), które wraz z naczyniami krwionośnemi, nerwami, spajającą je tkanką łączną, oraz oponami otaczają-cemi to wszystko tworzą t. zw. powrózki nasienne (Funiculi spermatid), które z mosz ny przez przewód pachwinny stron obu (ob. Pachwina) dostają się do wnętrza miednicy, gdzie łączą się z dwoma pęcherzykami nasi ennemi ( Vesiculae séminales), leżącemi pomiędzy dnem pęcherza moczowego, a odbytnicą (ob.). Pęcherzyki te, są to twory płaskie 4—5 cm. długie, a 1,5—2,4 cm. szerokie, rzadko kiedy równe zupełnie po stronach obu, służące za zbiorniki nasieniu przysposobionemu w jądrach, ale wydzielające też płyn swoisty, białawy i klej ki, łączący się z nasieniem; przednie ich końce, zwężone znacznie, łączą się pod kątem bardzo ostrym z nasieniowodami, które od miejsca złączenia tego otrzymują nazwę przewodów wytryskowych (Ductus eiaculatorii). — Przewody te ze stron obu zbiegają się z sobą i doszedłszy do gruczołu krokowego (ob.), pomiędzy nim, a cewką moczową idą naprzód i na zewnątrz, zbliżywszy się zaś do wzgórka nasiennego (Colliculus seminalis) przenikają przez ścianę cewki tylną (por. M o c z o w a cew-k a). W tym miejscu właśnie otacza cewkę gruczoł krokowy czyli stercz {Prostata), wydzielający do niej podczas spółkowania ciecz białko watą, przezroczystą, mieszającą się z nasieniem. Poniżej i nieco ku przodowi od gruczołu krokowego napotykamy jeszcze dwa gruczołki, wielkości grochu polnego, których przewody, stosunkowo dość długie, otwierają się również do cewki moczowej, są to t. zw. gruczołki Cowper a, czyli przyprątne (ob. Przyprątne gruczołki), których znaczenie fizyologiczne dotąd nie jest jeszcze wyjaśnione należycie.— Cewka moczowa przebiega w ciągu dalszym wzdłuż członka męskiego czyli prącia (ob.), nie zupełnie środkiem jego.—Prącie jest ciałem

wałkowatym, wydłużonym, złożonym z trzech ciał podłużnych, gębczastych, zwanych ciałami jamistemi (Corpora cavernosa), podczas podniecenia płciowego napełniających się krwią do tego stopnia szczelnie, że prącie wskutek tego wydłuża się, grubieje i twardnieje, co właśnie umożliwia wepchnięcie go do pochwy żeńskiej (ob. niżej). Na końcu prącia, zwanego żołędzią

mm

mm

SfÄ®

mm

j/c

Mi«

Hl

rm

[irai

e v-

J'V

gWo

Ÿl.

-a

:r::r-::rrr

Fig. 79. ï chłop a środę (

(P ra ep utiu m).—Ponad prąciem i moszną, na spojeniu przednim kości miednicy, znajduje się pod skórą znaczny pokład tłuszczu, wypuklają-cy ją nieco, u mężczyzn dorosłych, rozwiniętych płciowo, częśó ta, nazywająca się wzgórkiem łonowym, albo lepiej łonnym (Mons Veneris) porasta włosem gęstym, zwykle kędzierzawym (ob. fig. 79).—U samców kręgowców ssących N. p. m. są mniej lub więcej podobne do ludzkich, pomimo różnic dość znacznych, nigdy wszakże nie zasadniczych. Wiele z nich nie posiada wcale moszny, jądra zaś ich mieszczą się w jamie brzusznej stale; u innych wychodzą z niej tylko w porze rozpłodowej, by z końcem jej powrócić znów do brzucha, jeszcze u innych, jak np. hipopotamy, nosorożce, wielbłądy, wydry i t. d.— jądra wprawdzie przebywają stale po za jamą brzuszną, ale wprost pod skórą, nie posiadając wcale moszny odrębnej (por. Jądro).—Mosznę do ludzkiej podobną, spotykamy u małp, mał-piatek, koni, przeżuwaczów, również u większości drapieżnych lądowych, z gryzoniów u zającowatych i bobrów, nakoniec u workowatych (Marsupialia), u których wszakże moszna z jądrami umieszczona jest, odwrotnie niż u wszystkich innych zwierząt ssących, przed prąciem. — Gruczoł krokowy (Prostata) posiadają wszystkie samce bez wyjątku.—Pęcherzyki nasienne widujemy u małp wszystkich, u nietoperzy, u niektórych o w a-dożernych (Insectivora), u gryzoniów (Glires s. rodentia), grubo skórców (Pachy der mata) i z^wielorybowatych u syren.—Prącie samców bywa najrozmaiciej zbudowane i najbardziej odbiega od wzoru ludzkiego, tworząc odmiany rozliczne, wielce urozmaicone. Tu tylko oczywiście w krótkości nadmienić możemy, że u stekowców (ob.), mieści się w steku (Cloaca) i służy wyłącznie do wydalania nasienia, gdyż mocz nie wypływa przez cewkę jego, u wszystkich zaś zwierząt innych, tak samo jak u człowieka, służy zarówno do wydalania z ustroju płynów obu. U małp i nietoperzy prącie w stanie spokoju, podobnie jak u człowieka, zwisa swobodnie, u samców zwierząt innych jest zawsze zwrócone ku przodowi i leży w pochwie, utworzonej przez skórę brzucha, z niej wysuwa się zaś w stanie naprężenia czyli wzwodu (Erectio). U wielu zwierząt, np. u niedźwiedzi, w prąciu napotykamy kość wydłużoną (Os Priapi), mniejszą lub większą. — Stekowce posiadają na końcu prącia dwie żołędzie, u niektórych zaś workowatych, żołądź bywa rozszczepiona na dwie odnogi. Inne samce jeszcze, np. koty, na żołędzi mają twory kolczaste, ku tyłowi zwrócone.— Jako dodatki do N-ów p-ych m-ich możnaby tu wymienić jeszcze gruczoły niektóre, anatomicznie z niemi nie związane bynajmniej, ale podczas pory rozpłodowej wyrabiające wydzieliny, wydające woń nadzwyczaj siluą, dla powonienia I naszego wstrętną; do rzędu ich należą t. zw.

olna brzuc

s    ica i część

L    ol tniego, p zeciętaprz z

przo u ku tyłowi (podług Meyera) a. pętle jelita (Intestinum tenue) poprzecinane poprzecznie.— b pępek (Umbilicus).—e. pokład tłuszczowy sieci (Omentum) i krezki (Mesenterium).—cl. otrzewna (Peritoneum).—e. pęcherz moczowy (Vesicn urinaria) przecięty.—f. uście moczowodu (Ureter).—g. spojenie łonowe (Symphysis ossium p‘<1)is\ leżący pokład gruby tłuszczu, pokryty skórą nazywa się wzgórkiem łona (Mons Veneris).—h. gruczoł krokowy (Prostata)i, obejmujący dokoła cewkę moczową; z tyłu po nad nim, przy samym pęcherzu, widać ślady pęcherzyków nasiennych ( Vesiculae séminales) i przeciętego nasieniowodu (F«s deferens).^i cewka moczowa ( Urethra).—j. członek męski czyli prącie (Membrum vivile s. penis), na końcu jego znajduje się żołądź (Glans penis), pokryta napletkiem (Praeputium). — k. pokłady tłuszczy . ( Panniculu< adiposus), pomiędzy niemi widać przełupane ostatnie kręgi lędźwi ( Vertebrae lum-balesi, oraz kości, krzyżową (Os cacrum) i ogoźną (Os coccygis).— l. i ł. otrzewna i Peritoneum)—m. od-bytniica (Intestinum rectum).—n. odbyt (Anus). — o. krocze (Perineum).—p. jądro (Testis) w swej mosznie (Scrotum)-, u góry jądra widać ślad powrózka nasiennego (Funiculus sperma ficus).

P-

Pr a

•-Ö U

CD pr

na nim

(Qians penis), znajduje się uście cewki moczowej, którędy zarówno mocz, jak i nasienie wydostają się na zewnątrz. Prącie powleka skóra cienka, bez śladu podkładu tłuszczowego, luźno przylegająca do ciał jamistych, a raczej do powięzi ich, dokoła żołędzi tworząca, zaginając się w marszczkę okolną, dość szeroką pochewkę, przykrywającą żołądź, ta zwie się napletkiem

stroje bobrowe, worek piżmowca, gruczoły na karku słoniów i wielbłądów i t. p.

N. p. żeńskie, tak samo jak męskie, są rodzaju dwojakiego; t. j. część ich jedna, najważniejsza, służy wyłącznie do płodzenia właściwego, druga zaś dopomaga jeno do tego, jako narząd do spółkowania płciowego przeznaczony. — Częścią najprzedniejszą N-ów p-ych niewieścich jest bez wątpienia jajnik (ob.), będący znamieniem najistotniejszym żeńskości, jako wytwórca jajek (ob. Jajko), z których po zapłodnieniu rozwija się ustrój dziecięcy w m a-cicy (ob.), wszelkie części iune, o których mowa będzie zaraz, spełniają tylko czynności pomocnicze. Niewiasta posiada dwa jajniki, leżące w miednicy mniejszej, po jednym z każdej strony macicy, z którą łączą się za pomocą jajowodów, również parzystych (ob.). Macica leży w samym środku miednicy mniejszej, nie wystając w stanie zwykłym ponad nią, ciężarna zaś wznosi się w górę i ku przodowi; zajmuje miejsce pomiędzy ścianą tylną pęcherza moczowego, a ściauą przednią odbytnicy (ob.), ale się z niemi nie zrasta bynajmniej; dnem zwrócona jest ku górze nieco ku przodowi, szyjką, w której znajduje się jej uście, ku dołowi i cokolwiek ku tyłowi. Część dolną jej obejmuje i obrasta pochwa (ob.), będąca przewodem błoniastym, pomarszczonym, rozciągliwym, wewnątrz pokrytym błoną śluzową; obie jej ściany: przednia i tylna zwykle stykają się z sobą. Pochwa zajmuje miejsce pomiędzy pęcherzem i cewką moczową a odbytnicą, przebiegając od macicy do szpary sromowej, z którą ją łączy t. zw. przedsionek (vestibulum vaginae); błona jej śluzowa przechodzi bezpośrednio w błonę śluzową szpary sromowej, położonej na dnie miednicy mniejszej pomiędzy udami. — Podczas spółkowania prącie męskie wdrąża się w pochwę i w nią wstrzykuje nasienie zapładniające.—S r om niewieści (Gunnus s. Vulva) jest szparą podłużną (Rima pudendi), od przodu ku tyłowi idącą, mającą z każdej strony po marszce skórnej wałkowatej u góry szerszej i grubszej w dół i ku tyłowi zwężającej się dość znacznie. Marszczki te nazywają się wargami większemi (Labia maiora pudendi), początkiem ich jest wzniesienie, zwane wzgórkiem łonowym (Mons Veneris), położone poniżej brzucha nad spojeniem łonnem (por. Miednica); u niewiast dojrzałych bywa pokryte włosem gęstym, zwykle kędzierzawym; uwłosienie to, chociaż mniej gęste, spuszcza się też na powierzchnię zewnętrzną warg sromowych większych, rzednąc ku tyłowi coraz bardziej.—Wargi większe poniżej wzgórka przechodzą jedna w drugą, a miejsce połączenia ich nazywamy spojeniem przedniem warg w-ych (Comissura atnerior labiorum pudendi), spojeniu temu odpowiada, podobne do niego spojenie tylne (Com. posterior lab. pud.), przed nim znajduje się nadto marszczka poprzeczna, łącząca brzegi warg wewnętrzne, zwana wędzidełkiem (Frenulum labiorum pudendi), wytworzone w ten sposób zagłębienie nosi miano dołka łódkowatego (Fossa na-vicularis). Powierzchnia warg większych wewnętrzna okryta jest skórką cienką, nie owłosioną, podobną raczej bardzo do błony śluzowej, nie posiadającą wszakże jeszcze gruczołków śluzowych, lecz tłuszczowe, tak samo jak skóra zewnętrzna. Wnętrze warg wypełnia tkanka łączna, obfitująca w tłuszcz, co im w wieku młodszym nadaje pewną miąższość, znikającą w wieku podeszlejszym. Powierzchnie wewnętrzne warg tych u dziewic stykają się z sobą, roz-stępują się zaś mniej lub więcej u niewiast po spółkowaniu częstem, osobliwie zaś po porodach (ob.) odbywanych częściej. — W głębi szpary, równolegle do warg większych, znajdują się jeszcze dwie wargi mniejsze, utworzone z błouy śluzowej, wyraźnej wszakże jeno na powierzchni ich wewnętrznej. Marszczki te, o brzegach karbowanych, podobne nieco do grzebyków kogucich, barwy różowo-czerwonej, schodzą od Łechtaczki (ob.) do boków otworu pochwy, brzegi ich wolne skierowane są ku dołowi, a w stosunkach prawidłowych po za szparę sromową nie wystają. Zdarzają się wprawdzie przypadki rozwoju nadmiernego warg tych, wtedy wystają na zewnątrz nieraz na kilka centymetrów nawet i przybierają barwę siuo-szarawą, a powierzchnia ich, zwłaszcza zewnętrzna, wysycha i chropowacieje. Stan taki, należący w Europie do wyjątków, ale nie nazbyt rzadkich, staje się prawidłem u Buszmaneki wielu Hottentotek (stąd nazwa jego „fartuszek hot-tentocki“), spotykamy go również u wielu plemion murzyńskich, u Koptek egipskich i u Arabe k. U niewiast tych, szczególnie naprzód wymienionych, długość warg mniejszych, wystających bardzo widocznie, dochodzi czasem do przeszło 20 centymetrów, to zaś dało powód u Kop t ów, Arabów i niektórych szczepów murzyńskich do obcinania wyrostków onych dziewczętom przed dojściem ich do dojrzałości płciowej (por. Obrzezanie). — Warga mniejsza każda poniżej łechtaczki, w kierunku od tyłu ku przodowi, rozszczepia się na dwie marszczki drobniejsze, z których każda zrasta się ? marszczką odpowiadającą jej ze strony drugiej, przez co powstają dwie marszczki równoległe, poprzeczne, łukowato ku przodowi wygięte, obejmujące łechtaczkę; przednia z nich, przyczepiona do grzbietu łechtaczki, zwie się jej napletkiem (Praeputium elitoridis), tylna zaś, zrośnięta z powierzchnią jej dolną, nosi nazwę wędzidełka łechtaczki (Frenulum elitoridis).—Opis anatomiczny łechtaczki {Clitoris), podajemy w miejscu innym (ob. ten wyr.), tu tylko nadmieniając, że anatomicznie odpowiada zupełnie p r ą c i u męskiemu (ob.), różni się wszakże od niego tym, że cewka moczowa przez

ficium urethrae), okolone brzegiem nieco zgrubiałym, osadzonym gruczołkami śluzowemi. —

nią nie przechodzi.—W odległości 10 — 15 mi- samo jak u ptaków, bywa rozwinięty zupełnie, limetrów w tył i w dół od łechtaczki znajduje drugi, prawy, istnieje jako szczątek nieznaczny, się okrągławe uście cewki moczowej (Ori- j fizyologicznie nieczynny: wsżystkie samice inne

posiadają po dwa jajniki równomiernie rozwinięte i czynne. Stekowcom, znoszącym jaja, brak także zupełnie macicy, jajnik ich za pośrednictwem jajowodu łączy się wprost ze ste-

m

mk

■ ■ ■■■IMA

Wm

l-ł

Iii

liii

Tuż za uściem cewki znajduje się w zagłębieniu płytkim otwórpochwy (Introitus s. ostium vaginae), po obu bokach jego wargi mniejsze, obniżając się coraz więcej ku tyłowi, zlewają się z błoną śluzową otaczającą otwór i nikną przez to zupełnie. Wejście do pochwy okala w głębi, pod błoną śluzową, mięsień okrężny, mogący je ścieśniać, nazywany zwieraczem sromu (Musculus constrictor cunni). — Błona śluzowa w otworze pochwy, przez zmarszczenie się, tworzy zwykle zagiętkę półksiężycowatą, wklęsłością zwróconą ku przodowi, na kilka milimetrów wystającą, a sam otwór zwężającą dość znacznie; w razach wyjątkowych zamyka go nawet zupełnie, nazywa się zaś błoną dziewiczą (Membrana virginitatis s. Hymen). Błon- (/ ka ta, wiotka zwykle, już podczas pierw- | szego spółkowania płciowego ulega przedarciu (chociaż nie zawsze), a po pierwszym po- j rodzie pozostają po niej zawsze tylko jeszcze € strzępki zwane miąskami mirtowatemi (Garuncidae myrtiformes). Istnienie błony tej

u nowo zamężnych uchodzi w mniemaniu ludów    "

r~'

wielu, mniej lub więcej barbarzyńskich, za dowód niemylny dziewictwa nienaruszonego. Tymczasem doświadczenie wielokrotne dowiodło, że zdarza się nieraz brak wrodzony błony dziewiczej, oraz że dość często, szczególnie w dziecięctwie, uledz może rozdarciu przypadkowemu j Fig. 80. Mi e dnica dzi ew czy'nki kilkole tni ej zupełnie. Z drugiej znów strony obecność jej I przecięta środkiem od przodu ku tyłowi także nie jest dowodem przekonywającym bez- (ry». na pól schematyczny, podług Mey era) a, oso-

warunkowo, ponieważ stwierdzone są przypadki, re^ kości krzyżowej (Promunturium), przełupanej z gó-w których błona dziewicza rozdarła się dopiero ry na dół, jak również kręgi lędźwi po nad nią,. — c. podczas porodu pierwszego; napotykano ją też odbytnica (Intestinum rectum) przecięta jeno w odcin-nietkniętą nieraz już u nierządnie od lat wielu

zabawiających się swym rzemiosłem. Po każdej odbyt ( 4nu*).—g. krocze (Perineum).—h. otrzewna (Pe-stronie otworu pochwy znajduje się gruczołek ritoneum).—i. jajowód (Tuba ovarii'.—j. strzępy jajo-wielkości ziarna grochu, lub drobnej fasoli, wy- wodu (Fimbriae tubae) otaczające jego lejek (Infundi-

dzielający ciecz szarawo-biatą, gęstą i klejką,    jajnik -.(Ovarium) -i. wiąz jajnikowy (Liga-

"    ,    -j • ^    ventum ovarii).—Ł pęcherz moczowy (Vesica urinaria)

wypływającą z przewodów znajdujących się na nje przecięty, napełniony.—m. macica (Uterus) przecię-powierzchni wewnętrznej warg mniejszych; na- ta z góry na dół, dla uwidocznienia jej jamy (Cavum zywamy je gruczołami Bartholina (Co w- uteri).—u. kawałki moczowodów (Ureteres) odciętych —

p e r a i D u v e r n e y a) wydzielina ich sączy się

najobficiej podczas pobudzenia płciowego. Części (Mons Veneris s. Hebe).—p. uście maciczne (Os uteri miękkie, leżące pomiędzy brzegiem tylnym otwo- externum). — r. cewka moczowa (Urethra), przed nią ru pochwy a odbytnicą, nazywamy kroczem znajduje się łechtaczka (Clitoris).—s pochwa (Vagina)

(Perineum)-, u niewiast europejskich szerokość *.bloną dziewiczą (flymen) w otworze swym.-t. war-.    , -    ,    ,    r J .    gi sromowe (Lama pudenai maiora et minora\ słabo

jego w kierunku wskazanym wynosi przeciętnie tyl-    rozwinięte.

kiem; wogóle N-y ich p. żeńskie niczem nieomal nie różnią się od ptasich.—U zwierząt workowatych (ob.) każdy jajowód rozszerza się w końcu od jajnika odwróconym i tworzy macicę odrębną, od której do szpary sromowej wiedzie pochwa długa i kręta, zwierzęta te więc posiadają po dwie macice i po dwie pochwy,

ko 12 milimetrów; u murzynek bywa znacznie szersze, a u mieszkanek Kambodży ma dochodzić nawet do 2,5 i 3 centymetrów (ob. fig. 80), — N. p. samic zwierząt kręgowych, ssących bardzo są podobne do niewieścich, przynajmniej w zarysach głównych, gdyż w szczegółach nie brak też różnic i to nawet bardzo znacznych.—U stekowców (ob.) tylko jeden jajnik, lewy, tak

z wyjątkiem stekowców, miewają wargi sromowe, ale po jednej parze tyłku, odpowiadającej wargom sromnym mniejszym, niewieścim, ślady warg większych, napotykane czasem, należą do rzadkości. Łechtaczki posiadają wszystkie samice; u niektórych workowatych koniec ich bywa rozdwojony, zwykle są stosunkowo drobne, jedynie u małp z rodzaju Ateles dochodzą do rozmiarów pokaźniejszych.—Wyjątkowo u niektórych gryzoniów i małpi a-tek cewka moczowa przechodzi przez łechtaczkę, przedziurawiając ją wzdłuż, zwykle jednak uście jej, tak samo jak u niewiast, u wszystkich samic znajduje się w pobliżu otworu pochwy.— Literatura N-ów p-ych dotycząca jest bardzo bogata, tu, zwróciwszy uwagę ogólnikowo na liczne podręczniki i atlasy anatomii porównawczej i opisowe , ludzkiej, na zoologię oraz na dzieła przytoczone już przez nas pod wyrazami: Jajnik, Jajo wód, J ą d ro i t. d., wymienimy tylko jeszcze kilka następujących: M e-ckel „Zur Morphologie der Harn-und Geschlechtswerkzeuge der Wirbelthiere”(Halla 1848); Martin Saint-Ange „Etude de l’appareil reproducteur dans les cinq classes d’animaux vertébrés” (Paryż 1854); Pflüger „Die Eierstöcke der Säugetiere und des Menschen” (Lipsk 1863); G. L. K ob eit „Die männlichen und weiblichen Wollustorgane” (Freiburg 1844, z rycinami wy-bornemi); 0. Kohlrausch „Zur Anatomie und

Dr J. P.

wzajemnie od siebie niezależne.— Bardzo wiele gryzoniów (ob.) posiada również macicę podwójną (Uterus duplex) i dwa jej uscia, inne wszakże mają macicę jedną, tylko wzdłuż przedzieloną i z jednym uściem wspólnym (Uterus bipartitus).—U owadożernych, wielorybo-watych, kopytnych i drapieżnych (ob. te wyr.) macica bywa wprawdzie jednolita zupełnie i o jednym uścin, ale dno jej dzieli się jeszcze na dwa rogi (Uterus bicornis) z których każdy łączy się z jajowodem strony swej. U mał-piatek (ob.) i u nietoperzy (ob.), rogi te maleją już bardzo, a macica ich staje się już wielce zbliżona do ludzkiej. Leniwceimrów-kojady (ob. te wyr.), mają wprawdzie macicę pojedynczą ale opatrzoną w uście podwójne. Nakoniec małpy wszystkie posiadają macice do ludzkiej zupełnie podobne.—Pochwy nie posiadają zgoła stekowce; zwierzęta mające po 2 macice posiadają i dwie pochwy, u innych napotykamy wprawdzie pochwę jedną, ale w całości lub częściowo na dwa odcinki podłużne przedzieloną, wszystkie inne samice mają pochwy pojedyncze.—U małp wszystkich istnieje błona dziewicza obrączkowata, ślady jej widuje się również u niektórych zwierząt mięsożernych i przeżuwających, wszystkie inne zwierzęta nie posiadają jej wcale.—Gruczołki Bartholin a napotykamy u wszystkich samic, z wyjątkiem wielorybowatych wszystkich i niektórych drapieżnych.—Samice zwierząt wszystkich,

physiologie der Beckenorgaue” (Lipsk 1854; w dziele tym znajdują się dwie tablice wyobrażające przekroje miednicy męskiej i niewieściej, wciąż jeszcze za wzorowe uchodzące); E Cu-yer et G. Kuhff „Les organes génitaux de l’homme et de la femme” (Paryż 1882); A. Char-py „Cours de splanehuologie. Organes génito-urinaires” (Paryż 1891, z 174 rys.); P. Poirier „Traité d’anatomie humaine” (Paryż 1895— 97; opis części płciowych w tomie 4-ym); G. Pełli on „Etude historique sur les organes génitaux de la femme etc.” (Paryż 1891); D. Hart „Atlas of femal pelvic anatomy” (Londyn 1884) i tegoż „Topographical and sectional anatomy of the femal pelvis” (tamże 1885); opis znakomity N-ów p-ych niewieścich, objaśniony rycinami przeważnie orygiualnemi, znajduje się w „Anatomii opisowej” L. A. Neugebauera i F. <1. Nowakowskiego (Warszawa 1865, T. II, str. 208—252), oraz w tomie pierwszym dzieła klasycznego H. Plossa „Das Weib in der Natur-und Völkerkunde” (Lipsk 1897; wyd. 5 e).—Bardzo wiele rzeczy ciekawych i pouczających z rycinami dobremi, ale, niestety po dziele całym rozrzuconemi, znaleźć można w C. V o g-ta i E. Yunga „Traité d’Anatomie comparée pratique” (Paryż 1888—1895, 2 tomy); również zalecić możua J. Nussbauma „Zasady anatomii porównawczej” (Warszawa 1899 —1903; 2 tomy z rycinami). Na zakończenie przytaczamy jeszcze szereg mooografij, wprawdzie wydanych już dawno, ale dotąd bynajmniej nie przestarzałych, lecz owszem przez znawców cenionych bardzo, jak oto: Bras z „Beitraege zur Kenntnis des weiblichen Urogenitalsystems der Marsupialien” (Lipsk 1880); Tannenberg „Abhandlungen über die männlichen Zeugungstheile der Vögel” (Gietynga 1810); Spangenberg „Circa partes genitales foemineas avium” (tamże 1813); J. Müller „Ueber zwei verschiedene Typen in dem Bau der erektilen männlichen Geschlechtstheile der straussartigen Vögel” (Berlin 1858); Bidder „Vergleichendanatomische und histologische Untersuchungen über die männlichen Geschlechts-uud Harnwerkzeuge der nackten Amphibien” (Dorpat 1846); J, Hyrtl „Beiträge zur Morphologie der Urogenitalorgane der Fische” (Wiedeń 1850); i Stein „Vergleichende Anatomie und physologie der Insekten. I Monographie: Die weiblichen Geschlechtstheile der Käfer” (Ber’in 1847)

Narzecze językowe, ob. Dy aie kt.

Narzędne (albo gorzej narzędziowe) drze-w o, jest to w języku leśników drzewo, służyć mogące do sporządzania z niego sprzętów lub narzędzi, przeważnie w rolnictwie używanych, ale także innych. W niektórych okolicach kraju drzewo takie nazywają porządkowem. — N-go drzewa dostarczają głównie: dębina młoda, jałowiec, leszczyna, wierzba, wiąz, grab, lipa, buk, klon, jesion i wiele innych jeszcze. Ściśle

Red.

A. A. K.

Dr J. P.

rzecz biorąc, nieomal każde drzewo u nas rosnące, lepiej lub gorzej, uchodzić może za narzędne, chociaż nie każde do użytku każdego jest zdatne; i t. np. za najlepsze uchodzą biczyska jałowcowe, jako giętkie i trwałe, łopaty z drzewa bukowego, służącego również do sporządzania naczyń większych, złożonych z klepek, a do użytku domowego przeznaczonych; klepek znów na beczki dostarcza najlepszych dębina młoda, drzewiec do lanc i kosisk, najwięcej cenionych, jesion; zębów do kół w wiatrakach i młynach grab, dyszlów do wozów brzezina młoda i t. d.

Narzędnik w gramatyce (Instrumentalis) jest nazwą jednego z ośmiu przypadków czyli form deklinacyjnycb, które posiadał pierwotny język aryjski dla wyrażania rozmaitych stosunków po między przedmiotami. Rzeczownik użyty w formie N-a, t. j. opatrzony przyrostkiem właści wym temu przypadkowi, wyrażał bądź środek, bądź narzędzie, którym dokonywano czynności, bądź też przestrzeń, czas i inne względy. Niektóre języki szczepu indoeuropejskiego zatraciły dosyć wcześnie formę tego przypadku, przenosząc jego funkcję na inny przypadek; np. w łacińskim rola ta przeszła na ablativus, używany bądź wprost, bądź też z dodanym przyim-kiern (a, ab), w części zaś na biernik (accusativus) z przyim. per; w jęz. greckim zastąpił go celownik (dativus). Języki, które pozbyły się fleksji, jak nowsze romańskie i giermańskie, wyrażają funkcję N-a sposobem opisowym przy pomocy przyimków (np. fr. couper du pain avec un couteau; hiszp. cortar pan con un cuchillo; niem. mit dem Messer, ang. to coût a knife, itp.). W językach słowiańskich do wyrażenia rzeczonych stosunków używał się w najdawniejszych czasach sam N. bez przyimków bez względu na to, czy narzędziem lub sprawcą czynności była osoba lub istota żyjąca, czy też przedmiot nieżyjący, np. w czes.: To coż mas, jest tobë dano Bohem; Byl za to mnohymi lid mi pro-śen; w małorus.: Stavyi sazavky poddanymy budowaty; i t. d. Tak było i w starej polszczy-źnie: w zdaniach biernych lub zwrotach ze znaczeniem biernym wyrażało się formą N-a osobę lub rzecz będącą źródłem czynności, podobnie jak w innych językach słowiańskich; np. w wieku XIV: Ta ista słowa zmówiona oćcem świętym, jemuż biesze imię Symeon. (Kaz. Świę-tokrz).; w XV: Ja jestem posłana Bogiem ty rzeczy zwiastować tobie (Biblja szaroszp).; w XVII: Wyszła królowa orszakiem ludzi prowadzona. (Andrz. Kochan. Enejda); Które to sklepy wojnami na niektórych miejscach popsowane. (Sta rowolski, Dwór ces. turec.). Jeszcze na począt ku wieku XIX-go Er. Karpiński pisze: Religja mahometańska ustanowiła się nad brzegami rzek Indu i Gangesu Zwycięzcami, którzy podbili te krainy. W nowszej jednak polszczyźnie pod wpływem łaciny (gdzie przy nazwach osób używa się zwykle przyim. per, a, ab, z odpowiednim przypadkiem) zwolua formy N-a z nazwami osób zostały zastąpione innym przypadkiem (dopełniaczem z przyim. od, a następnie biernikiem z przyim. przez: posiany przez Boga; sklepy uszkodzone przez wojny i t. p.). — Pod względem fleksji N. w języku polskim w rzeczownikach rodzaju męskiego i nijakiego ma jedno zakończenie -em (ojcem, słowem), w licz. mn. -ami, dawniej y (ojcami, słowami i słowy). W przymiotnikach odmiany zaimkowej formy tego przypadku miały w staropolsz czyźnie i w mowie dzisiejszej mają również jedno zakończenie, ym lub im (dobrym ojcem, dobrym słowem), zgodnie z ogólną zasadą, nieod-różniania rodzajów, wspólną wszystkim językom słowiańskim i wszystkim bez wyjątku językom aryjskim. W pisowni jednak, wskutek zalecenia O. Kopczy ńskieg o, (ob.) pokutuje odstulat blisko przepis na niczym nieoparty odróżniania zakończeniami ym i em form nijakich N-a od męskich. Tak samo bezzasadne jest przeznaczanie dwuch zakończeń, ymi i emi dla N-a licz. mnogiej, gdyż język żywy odróżnień takich wcale nie zna.—Bibljografja. Brugmann „Grundriss der vergl. Grammatik der indogerm. Sprachen” t. II, s. 624 ns, (Sztrasburg 1890) i B. Delbrück „Vergl. Syntax der indogerm. Sprachen” t. I,

s.    231 ns. (Sztrasb. 1893). Miki osich „Vergl. Syntax der slavischen Sprachen” (Wiedeń 1874 str. 683 ns.). Co do strony fleksyjnej N-a w jęz. polskim, ob. A. A. Kryński „Gramatyka jęz. polskiego” (Warszawa 1903, §79, §145, §409). O przysłówkach z zakończeniem sky (ski), w sta-ropolszczyźnie np. przyjacielski, zajęcki itp., powstałych z form N-a licz. mn , ob. «Prace filolologiczue» t. II, str. 593 nst.

Narzędzia. Sprzęty i przybory wszelkie, służące nam do wyrabiania wytworów przemysłu, rzemiosł lub sztuki jakiejkolwiek, nazywamy N-mi, obejmując mianem tym ogólnym rzeczy najrozmaitsze, wcale pomiędzy sobą nie podobne i do użytków najrozmaitszych służące, posiadające jednak wszystkie tę cechę wspólną, że ułatwiają, albo umożliwiają dopiero ręce ludzkiej wykonywanie czynności rozlicznych, bez ich pomocy wykonać się nie dających. — W znaczeniu tym więc zarówno pędzel malarza, dłuto rzeźbiarza, smyczek i skrzypce muzyka, nóż chirurga, jak siekiera drwala, szydło szewckie, topór ciesielski, pług rolnika i tysiączne rzeczy inue noszą nazwę wspólną N-i. — Dawniej też darzono w anatomii mianem tym wszystko, co dziś zwiemy narządem.

Narzędzia chirurgiczne (bardzo często bez potrzeby wszelkiej z cudzoziemska i nst rum en tam i nazywane), są to przeważnie noże o postaci i wielkości rozmaitej, nożyczki różne, piły i piłki, szczypce, szczypczyki, kleszcze, strzykawki, zgłębniki (ob. te wyrazy) i t. p, rzeczy służące bądź do wykonywania

t.    zw. operacyj chirurgicznych (ob.), albo

też do oczyszczania i opatrywania ran i uszkodzeń ciała wszelkich. — N. ch. więcej złożone, przeznaczone przeważnie dla celów wyłącznych, nazywać zwykliśmy przyrządami chi rur

Dr J. P.

zrazu

ści.

g i c z n e mi (ob.).

Narzędzia produkcyi (wytwarzania —czynniki wytwarzania), tak zwą Bię w ekonomii trzy główne źródła mnożenia dóbr: przyroda (ob.), praca (ob.) i kapitał (ob.). Są to niewątpliwie jedyne czynniki produkcyi, czyli t. zw. działalności gospodarczej, za której pomocą człowiek przeistacza dary natury w dobra ekonomiczne i mnoży te dobra. Dwa pierwsze czynniki: przyroda i praca, poprzedziły trzeci—kapitał, który został przez nie stworzony. Pewnem jest, że w pierwotnych stopniowaniach gospodarności, człowiek posiłkował się darami natury, które sama dawała mu do jego rozporządzenia. Dziko rosnące owoce i płody ziemi służyły mu za pożywienie. Potem wszakże musiał używać pewnego wysiłku, by te dary przyrody dla siebie ujarzmiać. Lecz w dalszym ciągu i to nie wystarczało; potrzeba było pewnego zasobu dóbr przeistoczonych w narzędzia, lub też dających się na narzędzia wymienić, aby samą pracę twórczą uskutecznić. Takim kapitałem był krzemień, maczuga, żelazo i t. p., albo też nadmiary płodów surowych, oddawane innym za potrzebne do pracy wytwórczej narzędzia. W miarę rozwoju życia ekonomicznego zuaczenie kapitału wzmagało się i ostatecznie kapitał, w znaczeniu zasobu pieniężnego, lub dóbr takich, które łatwo wymienić się dają na pieniądze, pozyskał niemal panujące znaczenie nad narzędziami wytwarzania. Z tego już widać, że stosunek wzajemny trzech N-i produkcyi nie jest rówuomierny. N-e przyrody, jest jako pierwiastek przedmiotowo-gospodarczy najgłówniejszem źródłem twórczem. Człowiek nie może stworzyć ani atomu materyi; wszystko tworzy sama natura. Siły przyrody są całym materyałem do zaspokojenia naszych potrzeb spożywczych, są więc naturalnym monopolem ekonomicznym; ale z drugiej strony nie są one N-em produkcyi w znaczeniu czynnie-pod-miotowem, albowiem natura wytwarza żywiołowo, a tylko praca ludzka nadaje tej produkcyi kierunek świadomy: ściśle celowy. Wytwarzanie przyrody jest tylko warsztatem, z którego korzystamy. To też własciwem N-em produkcyi, będzie praca gospodarcza, z tego stanowiska słuszność miał Marx (ob.), twierdząc, że w dobrach ekonomicznych nie ma miary wartości społeczno-gospodarczej, prócz wartości pracy. Kapitał znowu stanowi N-e wytwarzania w tern jedynie znaczeniu, że jest zadatkiem dalszej produkcyi, niezbędnym dla całej gospodarczości. Produkcya świadomie ekonomiczna nie może istnieć w obecnym porządku bez zapasu dóbr niespożytych, który bądź służy za narzędzie pracy, bądź do zadowalania potrzeb spożywczych wytwórcy w ciągu procesu wytwórczego. Kapitał pieniężny (w znaczeniu rozciągiem, a więc i kapitał, obejmujący zasoby dóbr, które są łatwo wymienne na gotowiznę), jest N-em produkcyi, wśród obecnego ustroju kapitalistycznego podporządkowują-cem cały proces wytwarzania, ponieważ kapitał zawiera w sobie władzę panowania nad produk-cyą. Tylko posiadacz drogich narzędzi pracy (machin i innych zasobów kapitału stałego, w wytwarzaniu niezbędnych) może być przedsiębiorcą wytwarzania, robotnik zaś, czyli wytwórca czynny, nie posiadający kapitału, jest właściwie narzędziem w rękach przedsiębiorcy -kapitaisty. Razem użyte N. produkcyi: przyroda, praca i kapitał rozwijają twórczość i powiększają dobrobyt społeczny, lecz brak współmier-ności między tymi czynnikami w obecnym gospodarstwie społecznem nie zabezpiecza wszystkim podmiotom gospodarczym równych korzy-

St. A. K.

Narzępik, (zool.) ob. Hippobosea Narzutowe głazy, są to okruchy skał najrozmaitszej wielkości, od ziarnek żwiru do olbrzymów wielkości domu średniego, rozrzucone bezładnie tu i owdzie lub tworzące pokłady wtórne, a więc przyniesione z miejsc obcych i nie mające związku gienetycznego z pokładami, na których leżą. Występują bądź jako nagromadzenia luźne okruchów żwiru, piasku lub gliny ziemistej, bądź też jako masy spojone (1000 —1500 metrów sześciennych), jako zespolenia okruchów kanciastych (brekczye), jako połączenia głazów i żwiru, jako piaskowce, łupki i t. d. Te ustalone powtórnie masy, nprz. niektóre kwarcyty, mają niekiedy wygląd tak jednolity, że z trudnością dają się odróżnić od skał pierwotnych. Nie zawierają żadnych skamieniałości morskich. Przeniesione zostały z okolic podbiegunowych do pasów umiarkowańszych na całej przestrzeni północnej Europy, Ameryki i Azyi. Są częstokroć, jak to widzieć można i w okolicach Warszawy, gdzie nie brak po polach leżących N-ych G-ów, również porysowane, jak i skały podkładowe.—Polska ze względu na pochodzenie głazów narzutowych nosi charakter przechodni. Kiedy w okolicach nadodrzańskich znajdujemy wyłącznie głazy skandynawskie, a nad Dźwiną Zachodnią głazy wyłącznie finlandzkie, to pośród tych dwuch granic napotykamy zarówno jedne, jak i drugie, pomieszane. Ciekawą jest nie tylko pod względem naukowym, ale i praktycznym (stan dróg komunikacyjnych po za tą granicą jest opłakany) granica południowa głazów narzutowych. Według badań nowszych ciągnie się ona u nas od t. zw. bramy Morawskiej (ob.) na południe od Krakowa, Przemyśla, na północ od Lwowa przez część północną Wołynia, gdzie idzie równolegle do Prypeci, od Styru do Owrucza; stąd skręca na południo-wschód, równolegle z Dnieprem, który następnie przecina między .uściami Sury i Psiołu. N-e G-y unoszone były przez potoki potężne, gwałtowne,

Narzymski Józef

1C

albo przez lodowce zsuwające się z gór, które zwłaszcza w okresie lodowe owym (ob.) dosięgały ogromnych rozmiarów, albo też przez masy lodu unoszące się ponad lądami dzisiejszemi, które w okresach dawniejszych pokryte były jeszcze wodą.

Narzymski Józef (* d. 8 lutego r. 1839—f d. 4 lipca r. 1872), utalentowany reformator komedyi naszej społecznej, urodził się w Radzikach Małych w Przasnyskiem, z Jana i Katarzyny z Grąbczew-skich, uczył się w gimnazyum płockiem, a w latach 1860—61 uczęszczał do Collège de France w Paryżu, badając oczywiście i życie tameczne, zwłaszcza teatralne. Grywano wtedy z powodzeniem ogroranemsztuki w nowym duchu pisane: Augiera, Dumasa-syna, Feuilleta (ob.te nazw.). Zapalał się do nich młodzieniec, tembardziej, że już sam w r. 1859 napisał komedyę : „Wielki czło-

r<

PI

Fig. 81. J. Narzymski.

wiek powiatowy”. Za powrotem do kraju, wszedłszy w wir ówczesnego nastroju płomiennego, ogłosił N. w Poznaniu z datą r. 1863 „Nieko-miczną komedyę w trzech aktach”. Chciał tu wyobrazić stosunki owej doby i użył ku temu allegoryi, t. j. odmalował starcie się opinij przeciwnych z dziedziny polityki w kształcie zatargu prywatnego. Pod względem artystycznym utwór na tern ucierpiał: stał się naciąganym, nieprawdopodobnym; ale bądźcobądź jest cennym dokumentem psychologicznym, świadczącym o przekonaniach i dążnościach społecznych autora. W paźdz. r. 1863 wyjechał z kraju i przebywał w Paryżu, Dreźnie, Poznaniu, Krakowie. W r. 1871 zaczął pisywać do świeżo wtedy założonego przez Edmunda Calliera (ob.) „Tygodnika Wielkopolskiego”, prowadzonego w duchu postępowym. Gorąco zajmował się tu teatrem i literaturą dramatyczną: „Słówko o teatrze, znaczenie tegoż i o moralności scenicznej” (N® 15 —17), „O repertuarze teatralnym” (Â® 52). Sztukę sceniczną zwał „najdemokratyczniejszą z form sztuki”, kwitnącą tam przedewszystkiem, gdzie nie tylko arystokracya, ale i masy były zdolne poznać i ocenić artyzm. Był wielbicielem dramatyki francuskiej, żądał wolności poruszania w teatrze zagadnień drażliwych, i wogóle poważnego rozpatrywania braków i wad społecznych. Drama-tyk ma być nie tylko sztukmistrzem, ale także myślicielem, moralistą, propagatorem, agitatorem. „Ostrzegać—powiada—przed zgubnemi prądami, prześladować przesądy, siec i chłostać wszystko, co podłe i nikczemne, ideałami wieść w sfery szlachetniejsze, postaciami bohaterów budzić odwagę gasnącą i wyszlachetniać dusze, podnosić kwestye społeczne, których kodeks nie obejmuje; słowem, kuć uparcie tę drogę postępu, jaką ludzkość idzie, pchać bryłę silnemi ramiony:—oto wielkie, zaszczytne zadanie dramaturga, podzielane przez niego z tysiącami pracowników na innych drogach, ale do spełnienia którego on ma od wielu więcej środków i pole obszerniejsze”. Poglądy takie, wówczas wśród młodszego pokolenia u nas powszechne, wskazywały, jak silnie N. przeniknął się potrzebą podejmowania „kwestyj palących”, jak chodziło mu o chwytanie „chwilowych prądów” na gorącym uczynku. Nie chciał on jednak wcale, by nasi dramatycy stawali się naśladowcami ślepemi francuskich. Kazał wglądać w życie samo, nie zaś w książki, lub wytwory fantazyi; pragnął, by autorowie polscy czerpali treść ze stosuuków polskich, nastawał na potrzebę utrwalenia tra-dycyi dramatycznej, ojczystej, sięgając choćby nawet do Bohomolca (nb.). W przyswajaniu komedyi francuskich doradzał zachowanie miary, mówiąc: „pojawia się rocznie we Francyi cztery, może pięć dobrych utworów, tłomaczyć je, ale dać pokój tym stosom fars, któremi zanieczyszczamy nasze repertoary”. — Sam, w twórczości swojej, N. program ten spełnić usiłował. Nie kopiował Francuzów, ale przejąwszy od nich wskazówki dotyczące strony technicznej i obrabiania tematów społecznych, zwrócił się do badania życia społeczeństwa własnego i objawy w nim ważne wziął za przedmiot komedyj swoich, pozostawiając na boku i niewiarę małżeńską i sprawę kobiet upadłych, które to kwestye w komedyi francuskiej całkiem usprawiedliwiał. Pierwszy z tych utworów drukowany był r. 1871 w „Tygod. Wielkopolskim”, p. n. „Prezydent m. Krakowa w kłopotach (2 akty). Jest to „obrazek sceniczny”, w którym akcya jest rzeczą podrzędną: szło głównie o charakterystykę Filipa Nereusza Lichockiego, oraz o przedstawienie stosunków i usposobień mieszczan krakowskich w r. 1794. Tło dziejowe istnieje tutaj, ale ma znaczenie tła tylko. N-emu nie tyle chodziło o wierne odmalowanie chwili historycznej, ile o danie nauczki rajcom miejskim spół-

str. 182 — 227).

Nasada (Epiphysis) anat., ob. Kość.

Nasamones, po grecku Naoapwsę, liczny, dziki lud, zamieszkały zrazu na wybrzeżu większej Syrty (ob ), na południo - zachód od Kyrenaiki, postrach dla okrętów, wyrzuconych tutaj na mieliznę; później przez Rzymian do wnętrza Marmary-ki (ob.) wyparci, zostali podczas rokoszu za panowania cesarza Domicyana (81 — 96 po Chr.) prawie do szczętu wytępieni. W ziemi ich znachodził się, dzisiaj nieznany kamień drogi, koloru czerwonego z poprzecznemi żyłami czar-nemi, zwany przez autorów starożytnych Nasa-monitis. — Por. Her o dot (II, 32, IV, 172, 190); S trab on (XVII, 858) P 1 i n. „Nat. Hist.”

S. Drz.

czesnym, w szczególności zaś krakowskim, jakimi być powinni w sprawach natury ogólniejszej. Jeżeli w tym obrazku tendencya społeczna jest domyślna jedyuie, to w dwu następnych ko-medyach, nagrodzonych na konkursie dramatycznym krakowskim r. 1871 i 1872, w „Epidemii” i „Pozytywnych” (drukowane obie r. 1875 w Warszawie), występuje już zupełnie wyraźnie. Przedmiotem pierwszej jest chęć łatwego zbo-gaceuia się grą na giełdzie; przedmiotem drugiej— rozpanoszenie się materyalizmu praktycznego, z pominięciem uczuć szlachetniejszych i dążeń podnioślejszycb. Nie wchodząc w rozbiór szczegółowy tych komedyj, które nazwać trzeba „spo-łecznemi” w całej pełni, zauważyć można ogólnie, że N. dotknął w nich istotnie zagadnień żywych, palących, że znał dobrze społeczeństwo swoje, że zastanawiał się poważnie i sumiennie nad przyczynami wad narodowych i rozstroju, a raczej zamętu moralnego, jaki się w różnych warstwach w przeszłości czy w teraźniejszości dostrzegać dawał. Zadanie komedyopisa-rza społecznego spełniał z rozwagą i szczerością, znamionującą człowieka przejętego silnie ukochaniem kraju, oburzonego objawami upadku ducha i zgnilizny moralnej. Wszędzie widać u niego duch prawy, kierujący się zasadami szlachetne-mi, kochający wielkie cele i wielkie ideały, a nienawidzący wszelkiej podłości, wszelkich poniżających układów z sumieniem. Co do artyzmu, dawał zawsze pierwszeństwo tematowi. Ludzie jego nie tylko w pomyśle, ale i w zachowaniu się, są istotami rzeczywistemi, działające-mi w warunkach rzeczywistych, zawsze się jasno przed umysłem czytelnika i widza rysują. Sy-tuacye są prawie wszystkie naturalne, bez sztucznego i gwałtownego naciągania i tu i owdzie tylko znajdzie się jakiś środek teatralny przestarzały, lub też zbyt natężony, zbyt hałaśliwy. Ale niema w jego komedyach tego ześrodkowania efektów, tej spójności kompozycyi, która znamionuje np. sztuki A u g i e r a (ob.). „Epidemia” wjtym względzie jest lepszą od „Pozytywnych”. W stylu celował N. jędrnością, lubił się streszczać, pisał zazwyczaj krótkiemi, urywanemi zdaniami. Kiedy chodziło o uplastycznienie sytuacyi lub o sformułowanie poglądów, styl ten czynił zadość wymaganiom dramatycznym. Ale kiedy szło o przdstawienie uczucia namiętnego i wzburzonego, dykcya taka wydaje się zbyt suchą. Uczuć tkliwych, serdecznych wyrażać N. nie umiał; stąd pochodzi ubóstwo scen miłosnych i niepo-zornośó bohaterek dodatnich. Nie tylko jednak role kobiece tracą na owej właściwości wysłowienia; w niektórych położeniach przydałoby się i mężczyznom jego słowo lotniejsze, nacisk potężniejszy. Komedye N go dają pole do rozwagi, lecz nie wzruszają. Żywioł też komiczny jest w nich słaby, chociaż autor nie był wcale pozbawiony pomysłowości w sytuacyach, mogących wywołać uśmiech. Ponieważ jednak trakto-

wał o rzeczach poważnych, nie chciał obniżać wrażenia przez częste użycie środków, któreby mogły myśl czytelnika lub widza wprowadzić na tory dalekie od zamierzonej przez komedyopisa-rza dążności. Zapewne mylił się w tej mierze.— Pisywał także powiastki i powieści, o treści zawsze zajmującej, ale o technice bardzo słabej. Oto ich napisy: »Historya o dwuch parach zakochanych i połowie trzeciej”; „Pozory mylą” (do współki z Wł. Sab o wskim, Poznań 1871); „Ojczym” (tamże 1873, nowe wydanie, Lwów 1902); „Trzy miesiące życia“ (Poznań 1873 i 1879).—Był słabowitego zdrowia, zimę r. 1872 przepędził w Meranie i w Wenecyi; wracając do Krakowa, zatrzymał się na Szląsku i tu umarł. — Ob. Piotr Chmielowski „Nasza literatura dramatyczna” (Petersburg 1898, t II,

P. Chm.

(37, 10, 64).

Nascimento, Francisco Manoel do, poeta portugalski (* w Lizbonie r. 1734—f w Paryżu r. 1819). Wstąpił do klasztoru; oskarżony o herezyę i ścigany przez Inkwizycyę, uciekł do Hawru, a stamtąd do Paryża (r. 1778); Aran-jo d’Az eve do zabrał go na lat pięć do Hagi (1792—97). N. umarł w ubóstwie; pochowano go w Paryżu, skąd w r. 1843 przewieziono szczątki jego do Lizbony. Prace swoje ogłaszał pod pseudonimem Fi lint o Ni cen o i Fi-linto Elysio. Poezye jego należą do najpiękniejszych w mowie portugalskiej; odznaczają się zwłaszcza językiem wykwintnym, choć upstrzonym archaizmami. Najlepsze są ody i tłóma-czenia z La Fontaine’a i Chateaubrian-da. Wydania zbiorowe dzieł jego wyszły w Paryżu (1817—19, 11 tomów) i w Lizbonie (1836— 40).—Por. Pereira da Silva „Filinto Elysio e sua epoca” (Rio de Janeiro 1891).

Naseby, wieś w Anglii, w hrabstwie Northampton, znana w dziejach z powodu zwycięstwa rozstrzygającego, które tam odniosły wojska parlamentu pod wodzą Cromwella (ob.) nad Karolem I w dDiu 14 czerwca r. 1645.

Nasenne leki stanowią część składową wielkiej grupy środków, działających już to na układ nerwowy wogóle, już też na poszczególne części jego. Zastosowane bądź wewnętrznie, bądź

ją też uretan i paraldehyd.

podskórnie, posiadają własność sprowadzania raniej lub więcej głębokiego snu naturalnego. Tu zauważyć należy, że z pośród wyliczonych poniżej L-ów N-ych, niektóre, obok właśności czysto nasennych, posiadają cechy środków narkotycznych, uśmierzających ból, drgawki i stany nerwowe pokrewne.—Na czele L-ów N-ych stoi makowiec (opium), a zwłaszcza przetwór jego w postaci morfiny (ob.). Są to najpewniejsze L. N. zarówno przeciwko bezsenności na tle nerwowem, jak iw przebiegu chorób ostrych i przewlekłych; nadto środki te oddają usługi nieocenione w niektórych zaburzeniach umysłowych, jak w bredzeniu opilczem i t. p. Drugie miejsce zajmuje chloral, który dany do wew-wnątrz, albo stosowany w postaci lawatyw, w ciągu najdalej 30-u minut sprowadza sen spokojny. Do środków często stosowanych N-ych należą dalej: brom, w postaci przetworów sodowych lub potasowych, sulfon a 1, trional, uretan paraldehyd i in. Brom sprowadza właściwie sen dopiero pośrednio, ponieważ wywiera wpływ kojący i uspokajający, ogólny na układ nerwowy. Sulfonal przyczynia się do wzmocnienia i pogłębienia snu naturalnego u człowieka w zwykłej dla niego porze. Własności podobne posiada-

Dr A. W.

Nasevrky, (Nasavrky, Nasavrchy) miasteczko czeskie, w hetmaństwie Chrudimskiem liczy (w r. 1890) 1371 m-ców, trudniących się głównie rolnictwem, gładzeniem pereł i haftowaniem bielizny. Ma szkołę, kościół pod wezwaniem św. Julii (w r. 1350 już fara), pocztę, telegraf, kasę zaliczkową, stacyę gefreiterów żan-darmskich, szpital, dwór, browar i zamek. Przez czas pewien kościołem św. Julii rządzili utrakwiści i dopiero po bitwie pod Białą Górą wypędzeni zostali w r. 1623 z miasta i pozbawieni kościoła, który w r. 1626, jako filialny, przyłączono do par. Skuczy. W r. 1820 pożar straszny nawiedził miasteczko i zniszczył kościół. Odbudowano go w roku następnym w tym stylu, jaki ma obecnie. W r. 1857 uczyniono go znów parafialnym. Kroniki historyczne wspominają o N-acb już w w. XIV.—Okrąg N. zajmuje 224.27 kim. □ powierzchni i 19 539 m-ców (9 344 mężczyzn i 10195 kobiet), w tej liczbie 18450 katolików, 933 ewangielików, 150 żydów i t. d.—Por: Sedlaćek „Hrady a zamky” (t. I); Sommer „Königreich Böhmen” (V).

Nash Tomasz, dramaturg, satyryk i pamfle-cista angielski (* pomiędzy r. 1558 a 1565 w Lowestoft—f ok. r. 1602 w Londynie). Uczył się w Cambridge do r. 1585, podróżował po Włoszech, osiadł później w Londynie, gdzie i umarł. Z jego utworów dramatycznych zasługuje na wyróżnienie tragedya „Dido, Queen of Carthage” (1594) i komedya „Summer’s last will and testament” (1600, wystawiona wobec dworu w Crog-don w r. 1592). Z powodu (niedrukowanęj zresztą) satyry „The isle of dogs”, czas jakiś przesiedział w więzieniu. Najwięcej znane są jego polemiki z Gabryelem Harveyem, przyjacielem Spensera (ob.), którego zaczepił w ciętym pamflecie „Have with you to Saffron Walden” (1596). Z pozostałych pism ulotnych jego najlepsze jest „Pierce Pennilesse, his supplication to the Diuell” (1592; nowe wydanie 1842). N. posiadał talent wybitny, dramatyczny i polemiczny, był jednak nieumiarkowanym, zarówno w satyrach, jak i w życiu.—Por. Gosse „The life of Jack Wilton. With an essay on Thomas Nash.” (Londyn 1892).

Nashua (dawniej Dunstable), miasto w Ameryce Północnej, stolica hrabstwa Hillsborough w stanie New Hampshire, położone przy zlaniu się rzek Nashua River i Mer ri mac; więzienie, fabryki wyrobów żelaznych, bawełnianych i dywanów; 19 311 mieszk. (1890).

Nashville, miasto w Ameryce Północnej, stolica stanu Tennessee, położone w malowniczej miejscowości nad Cumberlandem, po którym odtąd chodzić mogą statki parowe, stacya węzłowa sześciu dróg żelaznych; posiada wybudowany na wzgórzu piękny Kapitol z wieżą wysoką na 62 m., ratusz, halle targowe, trybunał, urząd celny, dom obłąkanych i ociemniałych, więzienie, szkołę rzemiósł dla dziewcząt i liczne inne zakłady naukowe, m. in. wielki uniwersytet Vanderbilt a (72 nauczycieli, 710 studentów, biblioteka z 20000 tomów); uniwersytet N-ski (40 nauczycieli, 1130 studentów, 11000 tomów), którego wydział lekarski przyłączony został do uniwersytetu Vanderbilt a, akademicki zaś przekształcony na Peabody Normal College (400 studentów). Uniwersytety Piska (400 stud,), Rogera Williama (300 stud.) i Central Tennessee College (600 uczących się) są najważniejszemi szkołami dla Murzynów. Instytut Walki ns a posiada dobrą bibliotekę i zbiory. Oprócz tego w N. znajdują się dwa seminarya, po dwie szkoły lekarskie i dentyf yczne i szkoła aptekarzy. Miasto liczyło w r. 18^0: 76168 mieszk , w tej liczbie 29 395 kolorowych i tylko 3794 urodzonych za granicą, a w r. 1895 ludność doszła do 90 000. — Przemysł N-u rozwija się szybko i w r. 1890 w 420 warsztatach 8122 robotników wyprodukowało towaru za 14 590823 dolary. Na uwagę zasługują zwłaszcza 22 tartaki, 8 odlewni i fabryk machin, fabryki mebli i wozów. Znaczny też jest handel N-u bawełną, pszenicą, mąką, tytuniem, drzewem.—N. założono w r. 1779. Tutaj w dniach 16 i 17 grudnia r. 1864 wojska związkowe pod Thomasem odniosły wielkie zwycięstwo nad armią konfederackiego gienerała H o o d a.

Nasiad (Insessus), ob. Kąpiel.

Nasiąknięcie, Nacieczenie (Infiltratio), patol., ob. Naciek.

Nasicomia, (zool.), ob. Nosorożec.

Nasidienus, miano osobiste, przetworzone niezawodnie z rzeczywistego jakiego nazwiska

S. Drz.

Dio Cass. (50, 13).

Red.

osobistości, którą rzymski poeta Horacy w jednej z satyr (II, 8) wybornie przedstawił, charakteryzując w niej typ zarozumiałego dorobkiewicza, w ówczesnym Rzymie szczególnie często się znachodzacy. Występuje otóż tutaj N. jako osoba, która z mętów najpospolitszych warstw na wierzch wypłynęła, znacznego mienia na dzierżawie podatków państwowych się dorobiła, a teraz, zarozumiała na pełen trzos i na świeżą godność rycerską, pragnie w towarzystwie wykwintnem rolę większą odgrywać, sąd trafny i smak dobry w zawiłych nawet sprawach objawiać i jednać sobie wszędzie łaskę większych panów; wszakże na każdym kroku okazując mimowolnie i pochodzenie swe niz-kie i nałogi rubaszne i charakter podły, wystawia się tylko na śmiech, pogardę i szyderstwo całego towarzystwa.

Nasidii, ród rzymski, w ostatnich dopiero czasach republiki znaczniejszą odgrywający rolę, z członków jego zasługują na wzmiankę:

1. L. Nas i di u s, stanu rycerskiego, wysłany w r. 49 przed Chr. przez Pompejusza na czele 16 okrętów z pomocą L. Domitiusowi i miastu Marsylii, został przez Brutusa pod Marsylią pobity. — Por. Caes. „Bell. civ.” II, i nast. — 2. Qu. N., syn poprzedzającego, wierny stronnik Pompejusza młodszego, po którego śmierci w r. 35 przed Chr. przerzucił się na stronę Antoniusza, a, jako dowódzca znacznego oddziału floty jego, poniósł w r. 31 przed Chr. pod Patras klęskę odAgryppy.—

S. Drz.

Nasiek albo Nasiekaniec, rodzaj pałki czyli maczugi, nazywany też na Mazowszu p a-licą a w Krakowskim kitajką. — A. Mickiewicz owo „długie sążniowate drzewo, Uzbrojone w krzemienie i guzy i sęki” tak opisuje w objaśnieniach do „Pana Tadeusza”: „Maczuga litewska robi się tym sposobem: wypatruje się młody dąb, i nacina się od dołu do góry siekierą tak, ażeby korę i miazgę rozerznąw-szy, drzewo zlekka poranić. W te karby wtykają się ostre krzemienie, które z czasem wrastają w drzewo i tworzą guzy twarde. Maczugi stanowiły za czasów pogańskich główną broń piechoty litewskiej; dotąd używają się niekiedy i zowią się nasieliami”. („Dzieła A. Mickiewicza”, wyd. paryskie z r. 1868, T. III, str. 334). — Na Mazowszu N-i takie przyspasabiano w sposób zupełnie podobny, jeno z brzózek młodych. Tę samą nazwę dawano również pałkom ćwiekami lub gwoździami nabijanym. — Jak szlachcic naszał zwykle szablę u boku po za domem, tak chłop z N-em w ręce chadzał; być tak musiało przynajmniej jeszcze na schyłku wieku XVII, gdyż J. K. H a u r (ob.), mówiąc „O Swarâch, Zniewagach, y Potwarzäch”, między innemi tak pisze: „Słuszna rzecz, aby wszystkie Dwory... surowo postanowili zäkazdnie, aby Podddni, na Jarmarki, na targi, do Karczmy, z naśiekami, z pałkami, z màcugâmi, y kłonicami niechodźili, ani takowego oręża z sobą nie przynośili” („Skład abo Skarbiec Zndkomitych Sekretów Oekonomiey Ziemiańskiey” — Kraków 1693, str. 228). — Że N. w ręce człowieką silnego, a przytym zwinnego mógł być bronią bardzo groźną, jest niewątpliwe. — Por. też Z. Glogera „Encyklop. staropolska” (T. III, str. 255).

Nasielsk, miasto nad rzeczką Nasielną, w gub. Warszawskiej, pow. Pułtuskim, o 3 wiorsty od stacyi kolei tegoż imienia (Nadwiślańska do Mławy) i o 50 wiorst na płn. wschód od Warszawy odległe. Liczy 5486 m-ców, a w tej liczbie 3882 żydów. Początkiem tego miasta starożytnego było grodzisko, istniejące dotychczas na północ od miasta, w kształcie nasypu kolistego, w miejscu mało dostępnem. Pierwszą wzmiankę o N-ku spotykamy pod r. 1065. O istnieniu warowni w N-sku świadczy wyraźnie dokument Bolesława Kędzierzawego z r. 1155. W r. 1386 Jan, ks. Mazowiecki, nadaje miastu prawo chełmińskie zamiast polskiego. W tych to czasach na wysepce wśród stawu miał tu istnieć, wedle tradycyi ustnej, zameczek, którego fundamenty, przy spuszczeniu stawu, oglądać do dziś można. W r. 1779 król Stanisław

August na prośbę m-ców N-ka potwierdza dyplomem osobnym wszystkie nadania uprzednie książąt i królów. Po pożarze strasznym w r. 1781 król ustanawia komissyę w celu podźwig-nięcia miasta. Dnia 23 grud. r. 1806 wojska francuskie odparły pod N. natarcie wojsk ros syjskich. Za czasów rządów pruskich miasto było własnością Stanisława hr. Dą mbs kiego, o którego hulankach i wybrykach dotąd przechowały się liczne podania. Z chwilą przeprowadzenia kolei Nadwiślańskiej miasto zaczęło wzrastać. Obecnie mieszkańcy trudnią się głównie rzemiosłem i handlem, rolnictwem bardzo mało. W latach 1868, 1891 i 1892 pożary dotkliwe zniszczyły domki drewniane, dawne i przyczyniły się do wzniesienia natomiast domów murowanych. W latach 1892 i 1894 panowała tu cholera. Kościół parafialny, pierwotny zbudowali kanonicy laterańscy z Czerwińska około połowy XII w. Na miejscu jego w r. 1421 Andrzej opat z Czerwińska, wzniósł nowy, murowany, który w r. 1759 przebudowano. Uległ on obecnie rozbiórce z powodu wzniesienia świątyni nowej, obszerniejszej, w stylu gotyckim, w r. 1899 założonej. Prócz tego istnieje w N-u synagoga nowa, zbudowana w r. 1885 na miejscu drewnianej, bardzo starożytnej i oryginalnej, rozebranej w r. 1880. Szkoła dwuklasowa miejska, stacya pocztowa, stacya telegraficzna II rzędu, dom modlitwy dla ewan-gielików, 10 garbarni, fabryka octu, serów i 2 młyny wodne. Lekarz i felczer. Jarmarków 6.

Nasienie {Semen). Bot. Ogólny pogląd na budowę nasienia. N. stanowi najważniejszą część owocu roślin kwiatowych, przeznaczoną dla podtrzymania gatunku. Powstaje z zalążka od chwili zapłodnienia, mieszczącej się w jego woreczku zarodkowym, komórki jajowej przez ła-giewkę pyłkową. Komórka jajowa, dzieląc się wielokrotnie, daje wówczas początek zarodkowi {embryo), przedstawiającemu roślinkę przyszłą, jakby w miniaturze (szczegóły dotyczące rozwoju zarodka z komórki jajowej (ob. pod w. Z alą-żek). Zarodek w N-iu znajduje się w stanie życia utajonego i dopiero przy sprzyjających warunkach wilgotności i ciepłoty, oraz dostępu tlenu, wstrzymany jego rozwój zaczyna się na nowo. Mówimy wtedy, że N. kiełkuje. Obok zarodku znajdujemy w N-iu bardzo często bielmo (endospermum), tkankę, której przeznaczeniem, dostarczać pożywienia zarodkowi podczas jego kiełkowania, oraz łupinę {testa), ochraniającą zarodek od wpływów zewnętrznych. Nie wszystkie N-a posiadają bielmo. W wielu wypadkach bowiem zarodek jeszcze w zalążku pochłania całkowicie to swoje bielmo, kosztem którego odbywa się jego rozwój. Mamy wtedy t. zw. N-a bezbielmowe {Semina exalbuminosa), w przeciwstawieniu do bielmowych {s. albuminosa). Wielkość N-on bywa rozmaitą. Bardzo drobne N-a posiadają storczyki i niektóre rośliny pasożytnicze (np. kanianka), bardzo wielkie, znajdujemy np. u palmy kokosowej (Cocos nucifera). Rozpatrzmy teraz szczegółowiej każdą z trzech części składowych N-a.

Łupina, {testa) N. rozwija się z osłonek {in-tegumenta) zalążka. W tych przypadkach, gdzie N-a zaraz po dojrzeniu wydostają się z owocu (łuszczyna, torebka, strąki), lub też tam, gdzie ściana owocu, będąc miękka, nie daje dostatecznej ochrony N-iu (np. w jagodach), łupina bywa bardzo gruba i twarda. U N-ion zaś, które razem z owocem oddzielają się od rośliny macierzystej, napotykamy łupinę bardzo cienką, albowiem ochrony przed uszkodzeniem mechanicz-nem dostarcza wtedy sama owocnia. Należą tu owoce jednonasienne z typów pestkowca, nie-łupki i orzeszka. U wszystkich traw znowu łupina N-a zrasta się z owocnią w jedną całość, wytwarzając w ten sposób osobny typ owoców suchych t. zw. z i ar ucz ak {caryopsis). Pod względem właściwości fizycznych rozróżniamy: łupinę skórzastą (u fasoli), twardą, skorupiastą (mak, wyka, krzyżowe), bardzo twardą, zdrewniałą (N-a jagód, np. winorośli, borówki). Niekiedy warstwa najzewnętrzniejsza komórek łupiny staje się mięsistą, jak to znajdujemy w N-ah porzeczek i agrestu. Na powierzchni wolnej swej łupina bywa, albo całkowicie gładką i lśniącą (fasola), lub pokrytą prawidłowo ułożonemi zagłębieniami lub brodawkami (goździk) niekiedy nawet listewkami, tworzącemi prawidłową siateczkę na powierzchni N-a (mak). Wszystkie te właściwości łupiny znajdują objaśnienie w budowie anatomicznej jej samej. Brodawki, lub zagłębienia na powierzchni łupiny, wytworzone są bądź to przez powłoczkę komórek naskórka N-a (u Hyoscyamus), bądź też powstają przez wyrastanie pewnych grup komórek ponad poziom pozostałych (nasienie Portulaca). Miękkość, elastyczność łupiny, lub też jej twardość, a co za tern idzie i oporność na zmiażdżenie, pochodzi od postaci komórek, tworzących jej skórkę i od stopnia zdrewnienia błon tych, które np. w N - ch o łupinie twardej (ziarnka winorośli) dochodzi stopnia znacznego. Prócz naskórka składa się łnpina z kilku warstw komórek o rozmaicie zgrubiałych błonach, we wnętrzu zaś tych komórek znajdujemy barwnik, od którego zależy kolor N-a. Pod wszystkiemi temi warstwami mieści się warstwa komórek odżywiających, wypełnionych materyałami zapasowymi w N-u nie-dojrzałem, w dojrzałem zaś komórki te okazują się próżne i zgniecione, albowiem zawartość ich została spożytkowana przez rozwijającą się łupinę. Kupina N-a na powierzchni swej może posiadać wyrosty rozmaite, ułatwiające roznoszenie N-on przez wiatr lub zwierzęta. Należą tutaj np. włoski długie, powstające z naskórka i całkowicie N. okrywające (np. u bawełny), lub też wyrastające tylko na jednym końcu N-a, gdzie tworzą one rodzaj pędzelka (N-a wierzby, Epilobium, Asclepias), U innych znowu roślin łupina wyrasta w skrzydełka (u iglastych i Big-noniaceae), lub haczyki. Niektóre N-a w czasie kiełkowania przyklejają się za pomocą śluzu, który powstaje przy zmoczeniu wodą z ich naskórka (N-a lnu, babki, pigwy, szałwii). Ponieważ łupina, jak to już zaznaczyliśmy wyżej, przedstawia przeobrażenia osłonki zalążka, przeto w bardzo wielu razach możemy w niej rozróżnić te same części co i w pierwszych. Najłatwiej wyróżnić się daje t. zw. pępek {hilus, umbilicus). Jest to rodzaj blizny, powstałej po odpadnięciu N-a od sznureczka {funiculus), za pomocą którego, jako zalążek, znajdowało się w połączeniu z rośliną macierzystą. Obok pępka niekiedy rozpoznać można, w postaci małej jamki, i okienko {micropyle) zalążka. Na łupinie wielu N-on (Chelidonium, Viola, Asarum, Euphorbia), znajdujemy w pobliżu pępka wyrosty osobliwe, ułatwiające oddzielenie się N-a od łożyska {placenta) rośliny macierzystej. Niekiedy, prócz łupiny właściwej, wykształca się jeszcze nowa powłoka osnówką {Arillus) zwana. Taką osnówkę posiadają N-a cisu, trzmieliny (Evonymus) muszkatołowe {Myristica). Bywa ona zwykle bardzo miękką i łatwo oddziela się od N-a.

Bielmo. Powstaje bardzo wcześnie, bo jeszcze w woreczku zarodkowym zalążka, u nago-zalążkowych przed, u okrytozalążkowych dopiero po zapłodnieniu komórki jajowej (obszerniej o powstaniu bielma ob. Zalążek) w postaci tkanki miękiszowej, zawierającej w zarodzi swych komórek rozmaite materyały zapasowe. Ich skład chemiczny jest stały dla poszczegól-

nych grup roślinnych i warunkuje spoistość tkań- li ścienio wą (hypocotyl) zarodka, wyrastająca ki bielmowej. A mianowicie rozróżniamy na- przy kiełkowaniu w pierwsze międzywęźle pę-stępujące rodzaje bielma: 1) bielmo mączyste du, oraz korzonek (radicula). Zarówno pod (iendospermwn farinosum), którego komórki za- względem postaci ogólnej zarodka jak i ze wierają ziarna mączki, np. u traw, 2) bielmo względu na stosunek jego do tkanki bielmowej, mięsiste (end. carnosum), gdzie mączka zastą- znajdujemy w oddzielnych grupach roślinnych piona jest przez oleje tłuste (np. u Ricinus), różnice znaczne. Przedewszystkiem nie zawsze

3) w rzadszych przypadkach materyały zapasowe zarodek "bywa prosty (Embryo rectus), np. u i-nagromadzają się nie w zarodzi, lecz w błonie glastych lub złożonych, a często bardzo znajduje-komórek bielma, które wtedy nabiera twardej, my go w N iu skrzy w₍ionym (Embryo curvatus) chrząstkowatej spoistości (end. cartilagineum). w rozmaity sposób. Tak, np. N-a psiankowatych Takie bielmo znajdujemy w N-ch palmy dakty* zawierają zarodek zgięty w półkole, u goździko-lowej, krzewu kawowego i t. d. Istoty azoto- watych i wielu komosowatych bywa zgięty w kół-we czyli ciała białkowate występują w bielmie, ko, a u Salsola i Guscuta zarodek zwinięty jako ziarna aleuronowe rozmaitej wielkości i bu- w wężownicę. W wielu przypadkach zakrzywie-dowy. Odmianę osobną bielma stanowi bielmo niu ulega tylko korzonek zarodka, który może marmurkowe, jakie widzimy u Myristica i pal- leżeć między liścieniami i stykać się z ich kramy Areca. Żyłki ciemne    w    bielmie pochodzą tu-    wędziami (np. w motylkowych), lub też    być

taj od wrastania w tkankę    bielmową zewnętrz- j przygięty do powierzchni tychże. Same    zaś

nej warstwy łupiny N-a    w    postaci fałd rozmai-    liścienie w jednych N-ch bywają płaskie    (co-

cie powyginanych. Prócz    bielma właściwego (en-    tyledones planae), w innych zaś pogięte i    sfał-

Zarodek stanowi trzecią, a zarazem najważniejszą część N-a, albowiem przedstawia zaczątek przyszłej, mającej się rozwinąć rośliny. Już w N-iu można w niem wyróżnić następujące narządy: 1) liścienie, 2) łodyżkę i 3) korzonek. Liścienie (Cotyledones) są to pierwsze liście rośliny. W N-ach bezbielmowych są one mięsiste, oraz bardzo duże w porównaniu z po-zostałemi częściami zarodka, stanowią też główną jego masę, np. u motylkowych. Pochodzi to stąd, że liścienie zawierają wszystkie materyały zapasowe bielma, a więc mączkę, oleje tłuste, ziarna aleuronowe. To też roślina kiełkująca czerpie z nich pożywienie, dopóki nie zacznie odżywiać się samodzielnie. W N-ch bielmowych, liścienie są bardziej zbliżone do liści. Jednokwiatowe posiadają tylko liścień pojedyliczy (rośliny jednoliścienne—Monocotyleae), inne dwa (dwuliścienne—Dicotyleae), a u nagozaląż-kowych bywa ich i więcej. Przy kiełkowaniu N-a liścienie albo pozostają w ziemi (kiełkowanie podziemne), lub też wydostają się na powierzchnię (K. nadziemne). W przypadku ostatnim liścienie przeobrażają się w liście i przyczyniają się do przyswajania, wtedy jedynie postacią swą wyróżniają się od liści późniejszych (rozmaite krzyżowe). Łodyżka (Plumula), czyli górna część zarodka mieści się pomiędzy liścieniami lub w razie liścienia pojedynczego otoczona zostaje niby rurką przez tenże. — U jednych roślin w łodyżce tylko punkt wzrostu wyróżnić się daję, u innych zaś (np. u motylkowych) i zaczątki liści późniejszych łatwo rozpoznać można. Dalsze przedłużenie łodyżki poniżej osadzenia liścienia tworzy t. zw. część pod-

dosperum) w N-u pieprzowatych (Piperaceae) znaj- dowane w różny sposób, czego przykładem dujemy jeszcze t. zw. obie lm o (perispermum) mogą być N-a niektórych krzyżowych, ślazu które tworzy się przez rozrost tkanki ośrod- (Malva), klonu, oraz orzecha włoskiego (Jakowej (nucellus) zalążka i otacza bielmo wła- glans regia), — Co się tyczy położenia zarodka ściwe.    w bielmie, to może on mieścić się w samym

środku jego, będąc otoczony ze wszystkich stron tkanką bielmową. Jest to t. zw. zarodek osiowy (embryo centralis s. axilis), który znajdujemy np. u Hyoscyamus, Viola, Am-pelepsis. U innych znowu N-on zarodek bywa boczny czyli mimośrodkowy (embryo excentrions), jeżeli tylko z jednej strony styka się z bielmem, z drugiej zaś przylega bezpośrednio do skórki (u traw). U komosowatych i goździkowatych nakoniec znajdujemy zarodek zewnętrzny (embryo peripheries), t. j. skrzywiony w kółko, którego środek zajmuje tkanka bielmowa.—Zazwyczaj w każdem N-iu mieści się tylko jeden zarodek, znamy jednak przypadki wielozarodkowości (polyembryonia), kiedy N. zawiera kilka zarodków. Z nich wszakże jeden tylko pochodzi z komórki jajowej, inne zaś (też zresztą zanikające później) rozwijają się z komórek ośrodka zalążka, wrastających do wnętrza woreczka zarodkowego.

Kiełkowanie nasion. Znajdujące się w stanie życia utajonego, wszystkie N-a wyróżniają się znaczną odpornością na wpływy zewnętrzne. Mogą one bez szkody przez czas krótki być wystawione nawet na T100°C i powyżej, oraz bardzo dobrze znoszą zamrożenie. Odporność tę zawdzięczają N-a bardzo małej zawartości wody (1—5%)- To też N-a rozmoczone, choćby nawet nie zaczęły kiełkować, tracą tę odporność. Mała zawartość wody warunkuje również zdolność N-on do kiełkowania nawet po upływie znacznego przeciągu czasu. Zdolność ta jednak ma swoje granice. Jak wiadomo sprawy żywotne w N-iu, choć obniżone do minimum, przecież odbywają się ustawicznie, skutkiem czego prędzej czy później

Nasiona Pośliń różnych.

1. Bertholletla excelsa

2. Chelidonium majus

S. Convolvulus ar-vensis

4. Paulownia tomentosa. ⁶/j.

jt

a m-

6. Ricinus communis (Ricinus). ih.

7. Viola tricolor

li:.: 1

jrÿV,;

v'.

9. Elettaria Cardamomum

Si

r‘',y

bis

5. Coffoa arabica

ÏM

am

la

8, Anamirta paniculata

, .fS

v\V

12. Burmannia 13. Stanhopea oculata. loagifolia. ¹⁰/i.

10. Vriesea viridiflora.

7 ‘V.

11. Typha.

'J

life

ov

15a

HhHBw

14. Luzula pilosa

•-

16. Agrostemma Githago

ml

Ë)S

s.

mÊ‘

BhJ

I-' •

IHi

(béj

te#'

17a

rq

17. Cuphea viscosissima.

15. Cuscuta europaea

22. Epilobium an-gustifolium

r?

te!

h

18. Menispermum canadense. ²/i.

li

19. Phoenix dactylifera

20. Physostigma venenosum

21. Pangium edule. a/₄.

23. Myristica moschata

na

część zarodka wskutek wzrostu energicznego wysuwa łodyżkę wraz z liścieniami z ziemi na światło. Liścienie te przybierają kolor zielony i przyswajają, choć zazwyczaj różnią się postacią od liści zwykłych. Czas potrzebny do wykieł-kowania N-on bywa bardzo rozmaity dla różnych roślin. Tak, np. trawy kiełkują już po upływie kilku dni, mak i pietruszka po dwóch tygodniach, Ricinus po 26-ciu dniach. N-a drzew potrzebują znacznie dłuższego czasu do wykieł-kowania, większość kiełkuje po upływie roku, a niektóre (leszczyna, jesion) dopiero w drugim roku.

Dr A. W.

musi nastąpić okres całkowitego wyczerpania się energii żywotnej i zdolność kiełkowania się zatraca. W każdym razie N-a zachowują swą żywotność bardzo długo nieraz, aż do kilku stuleci. Najprędzej, bo już po kilku godzinach traci tę zdolność N. wierzby, gdy tymczasem N-a róż, głogu (Crataegus), jarzębiny, kiełkują jeszcze po trzech latach, sosna po pięciu, a N. cedrowe nawet po 30-u latach. To samo dotyczy i roślin zielnych. W każdym razie, nawet u N-on zachowujących siłę kiełkowania przez czas dłuższy, największy procent kiełkuje zawsze po upływie pierwszego roku, potem ilość kiełkujących N-on z każdym rokiem szybko się zmniejsza, jak to widzimy, np. u koniczyny. Warunki niezbędne dla kiełkowania N-on są: obecność wody, odpowiednia ciepłota i dostęp tlenu. Za najpomyślniejszą ciepłotę, dla większości N-ou naszego klimatu można uważać 27°, najwyżej 37°, najniżej 0 — 5. Dla N-on roślin pochodzących z klimatów gorących, cyfry te będą trochę wyższe. Co się tyczy tlenu, to brak lub zbyt mała ilość jego może całkowicie wstrzymać kiełkowanie, jak to się dzieje przy zbyt głęboko posadzonych N-ach. Odwrotnie, w czystym tlenie kiełkowanie również się nie odbywa, lecz idzie tu nietyle o absolutną zawartość tego gazu, ile o jego ciśnienie cząstkowe. Przynajmniej N-a bobu kiełkują bardzo dobrze i w czystym tlenie, skoro jego ciśnienie wynosi tyle co ciśnienie tlenu w atmosferze. Sama sprawa kiełkowania polega przedewszystkiem na rozpęcznieniu N-a skutkiem przesiąknienia przez nie wodą. Tkanki zarodka wydzielają jednocześnie fermenty przeprowadzające mączkę (albo błonnik w bielmie chrząstkowym) w cukier i rozpuszczające ziarna aleuronowe i wogóle ciała białkowate. Jako wytwory tychże tworzą się wtedy amidy, dające się wykazać u wielu roślin (np. u motylkowych) w okresie kiełkowania. Morfologiczne właściwości sprawy polegają na następująeem: nasam-przód z nabrzmiałego N-a wydobywa się przez rozdarcie łupiny jego, korzonek, rosnący ku dołowi, wskutek działania t. zw. geotropizmu (ob.). Korzonek ten u jeduoliściennych zwykle zanika, a wza-mian rozwijają się korzenie przybyszowe. Potem dopiero wyrasta ku górze łodyżka wraz z pączkiem. Mogą tu przytem zajść dwa przypadki: w pierwszym (większość jeduoliściennych) nasienie pozostaje w ziemi, wydobywa się zaś na powierzchnię, rosnąc energicznie w górę, sama tylko łodyżka z pączkiem i pierwszemi liśćmi. Co się zaś tyczy liścieni, to pozostają one, albo całkowicie (u wielu motylkowych), albo też tylko nasadą (np. u traw) lub wierzchołkiem w N-iu. W razie ostatnim wyrasta z N-a tylko nasadowa część liścienia ku dołowi, pociągając za sobą korzonek, dopomagając mu w ten sposób do lepszego zakorzenienia się. Drugi wzór kiełkowania, właściwy przeważnie dwuliściennym, polega na tern, że cała podliścieniowa

J. Trz.

Nasienie samcze {sperma), ciecz biaława ciągnąca się, pochodząca z jąder (ob.), skąd drogą przewodów odprowadzających dostaje się do pęcherzyków nasiennych, z tych zaś podczas spółkowania N. przez przewody wytryskowe i cewkę moczową przechodzi do pochwy. 1) Ciecz pochodząca z jądra.—N. w ścisłem znaczeniu tego słowa, jest to płyn gęsty, białawy, składający się z niewielkiej ilości surowicy, z plemników i z nielicznych, pozbawionych jądra komórek okrągłych, które prawdopodobnie są komórkami macierzystemi plemników. Elementów komórkowych nie spotykamy u osobników dotkniętych zanikiem jądra lub zamknięciem światła przewodów odprowadzających. Plemniki i elementy komórkowe stanowią ⁹/,₀ wydzieliny jądra (ob. Plemniki). 2) Wydzielina pęcherzyków nasiennych.—Jest to ciecz szarawa, mało przezroczysta, zawierająca kłaczki śluzu i leukocyty (ob.) normalne oraz ziarniste. 3) Wydzielina gruczołu k'r oko we g o (ob.) jest cieczą białą, nie przezroczystą, nie ciągnącą się; ciecz ta składa się z surowicy, licznych ziarnistości, z rozpadn cząsteczkowego komórek nabłonka i złogów znajdywanych w gruczole krokowym. Wydzielinie gruczołu krokowego N. zawdzięcza barwę białawą i zapach swoisty. Wydzielanie cieczy tej odbywa się jedynie podczas wytrysku N-a. 4) Wydzieliny gruczołów Co w p era. — Jest to płyn przezroczysty, gręsty, któremu N. zawdzięcza swoją lepkość. 5) Śluz pochodzący z gruczołów cewkowych Littré go. W wytryśniętem i zastygłem N-iu znajdują się nadto kryształki pryzmatyczne o podstawie rom-bowatej. Są to kryształy fosforanu wapnia znajdywane zarówno w N-iu zawierającem plemniki, jak i w N-iu osobników niepłodnych, pozbawionem plemników (por. Narządy płciowe męs.).

Nasieniotok (Spermatorrhoea) jest odpływem nasienia męskiego chorobliwym i mimowolnym, nie połączonym z podnieceniem płciowym i nie wywołującym uczuć lubieżnych. Wynika zawsze z niedomagania nerwowego w obrębie narządów płciowych {Neurasthenia sexualis), będącego zazwyczaj następstwem nadużywania ich, chociaż może też powstawać wskutek zmian chorobliwych innych w mleczu pacierzowym lub w mózgu, często bardzo towarzyszy mu rozstrój nerwowy

Dr J. P.

7—8 mm.

J. Musz.

K, K-ć.

geometryi Euklidesa (ob.).

ogólny. Jest to choroba poważna, wymagająca leczenia starannego i dość długiego, a nie zawsze usunąć się daje, zwłaszcza jeżeli jest następstwem zmian chorobliwych mlecza lub mózgu. Chorzy nią dotknięci padają bardzo częto ofiarą hipokondryi (ob.) ciężkiej, nieraz wiodącej ich do samobójstwa, lub przynajmniej zatruwającej im życie. Smutny stan taki nie jest jednak nigdy wynikiem choroby samej, lecz następstwem czytania niektórych poradników popularnych, wystawiających zwykle w barwach najczarniejszych, a z prawdą bynajmniej niezgodnych, przebieg i następstwa N u, rzekomo nieuniknione. Można żyć lata całe z N-em, a nie doznać ani setnej części objawów, o których piszą poradniki takie, jeżeli się ich nie czytało.

Nasienne ciałka, ob. Plemniki, por. N a-sienie samcze.

Nasiennik, ob. Nasienie roślin.

Nasiernica, Lathrobium, rodzaj owadów tęgo-pokrywych (Insecta, Goleoptera), do rodziny kusa-ków (Staphylinidae) zaliczony; drobne te chrząszcze posiadają ciało cienkie, wysmukłe, różki proste, nitkowate; głaszczki zakończone szydło-watym członkiem; w stopach zaś nóg przednich pierwsze cztery członki tworzą okrągławą spłaszczoną płytkę; rodzaj ten obejmuje przeszło 30 gatunków, zamieszkujących Europę; najpospolitsze z nich—L. brunurpes Fabr., L. elongatum L ; L. geminum Kr. i L. quadratum. Długość

K. K-ó.

Nasi§k (Infiltratio), patol., ob. Naciek.

Nasięzrzał (botan.), ob. Op hio gloss um.

Nasik, miasto główne okręgu tegoż imienia, w prezydenturze Bombaj skiej, w Indy ach wschodnich, nad rz. Godavari, stacya kolei z Bombaju do Allahabadu, wraz z posterunkiem wojskowym Deolali (w r. 1891) liczy 24 429 m-ców. Miasto starożytne i miasto nowe (z w. XVIII) leżą na brzegu prawym rzeki Godavari, Pantchanato zaś, dzielnica nowa, przez Braminów zamieszkana, leży na brzegu lewym. Pod względem przemysłowym słynie z wyrobów miedzianych, mosiężnych i bawełnianych. N. należy do miast naj-starożytniej szych w Indyach. Już „Ram aj a na”, epopeja narodowa indyjska, wspomina o nim: wmieście tern Rawa na, demonolbrzym, porywa piękną S i t ę, małżonkę królewicza Ramy. I pod względem religijnym N. używa sławy szerokiej: jest on miejscem pielgrzymek Indów, których tu rocznie około 37 000 przybywa w celu wykąpania się w rzece świętej, Godavari, i zwiedzenia grot Pandu - leny. Groty powyższe, w liczbie 17, leżą w pobliżu miasta N-ka, zo-wią się po sanskrycku „vihâra” i pochodzą podobno z w. I — VI po nar. Chr. Liczne świątynie. Ongi N. był stolicą państwa Maharackiego i dopiero po walce krwawej w latach 1817 i 1818 wpadł w ręce Anglików. Nabab miejscowy, rządca nominalny, jest muzułmaninem, po-

Enc. Poważ. Illustr. S. U. Zesz. 5. T. I.

tomkiem radcy religijnego na dworze Aur an g-Z e b a (ob.).

Nasini Józef Mikołaj, malarz włoski, (* w okolicach Sieny w r. 1654 — f tamże w r. 1736). Uczeń ojca swego i malarza Ciro Ferri. Malowidła jego z r. 1698 znajdują się w kościele św. Trójcy w Sienie; w Palazzo publico—freski wielkie „Bartolomeo Soccino przed Aleksandrem VI”; w kościele Serwitów „Tajemnice Różańca”, siedem medalionów. W Rzymie w kościele św. Apostołów arcydzieło N-go „Sw. Antoni u stóp Matki Boskiej”. Nadto kilka malowideł w Pistoi i we Florencyi u św. Wawrzyńca, obraz „Sw. Hieronim”.

Nasionnica — Trypeta, rodzaj owadów dwu-skrzydłych (Insecta, Diptera), do rodziny Musci-dae zaliczony; owady te posiadają różki krótkie opatrzone końcowym kolcem, oczy nagie oraz jajowaty, nieco eliptycznie wydłużony z 4—5 odcinków złożony odwłok; skrzydła ułożone wzdłuż grzbietu wyrastają po za odwłok; larwy ich wgryzają się w pączki kwiatów (szczególnie roślin złożonych), w owoce lub liście; jest to rodzaj obejmujący nadzwyczaj liczne gatunki, z których wiele należy do szkodliwych (np. T. Gerast L)\ najpospolitsze z nich: T. onotro-phes Löw. (4 mm.); larwa wgryza się do nasion łopianu, dmuchawca, ostu; T. tussilaginis Fabr, (6 mm.); larwa w nasionach Petasites, Arctium, Gentaurea; T. artemisiae Fabr. (4—5 mm.); larwa w liściach Chrysanthemum leucanthemum, Artemisia, Senecio vulgaris; T. cerasi L.; larwa w owocach czereśni, wiciokrzewu i berberysu; T. Fulminans Meig.\ jako larwa w maju, czerwcu i lipcu obsiada szparagi; T. stylata Fabr.— niszczy główki Girsium lanceolatum i Garduus crispus.

Nasir (po arabsku zawiadowca, intendent) w Turcyi tytuł ministrów i dyrektorów komissyj rządowych: Charidżije-Nasiri — minister spraw zagranicznych; Dachilij e-N a sir i—minister spraw wewnętrznych; Ad lij e Nas iri— minister sprawiedliwości; Malije Nasiri —minister skarbu; Ru su me t- N as i ri—dyrektor ceł, i t. d.

Nasira, nazwa arabska Nazaretu (ob.). Nasir-ed-Daula-Hasan, ob. Hamdanidzi.

Nasir-Eddin (obrońca wiary), właściwie A b u-Dżafar Muhammed abu Hasan al

Tńsi (1201—1274) matematyk arabski, zarazem astronom, filozof, gieograf i lekarz. Jest autorem pracy sławnej p. n. „Schakl al Katta” („Figura przecinających się”), stanowiącej pierwsze dotąd dzieło w literaturze matematycznej, w którem trygonometrya płaska i kulista są traktowane, nie jako nauki pomocnicze dla astronomii, ale zupełnie niezależnie. Podstawą, na której opiera N. swoje badania jest twierdzeniem Menelaosa (o czworokącie zupełnym) dla kuli i płaszczyzny. Opracował także Elementy

S. D.

84

Nasir-li-Dinillach, 34-y kalif z rodu Abbasydów (* r. 1156—f r. 1225). Był synem kalifa Al-Mustadiego, po którym wstąpił na tron w r. 1180. Starał się o przywrócenie władzy swej w prowincyach, leżących na wschód od Tygru i o dodanie powagi i blasku kalifato wi Bagdadzkiemu. W tym celu sprzymierzył się naprzód z Takaszem, księciem Charezmu, prze ciwko Seldżukidzie Togrulowi, którego też zwyciężono i zabito pod Rei. Wyniosłość jednak i zła wiara N-a popsuła wkrótce stosunki jego z nowym sprzymierzeńcem. Gdy Ta kasz zajęty był tłumieniem powstania w posiadłościach swych za Amu-Daryą, wojska kalifa zalały Chuzistan. Takasz wrócił, pobił wojska N-a i zażądał jako warunków pokoju, aby go kalif uznał za sułtana Iraku, Chorasanu i Turkiestanu (r. 1197). Następca Takasz a, Mohammed Ala-ed-din wznowił wojnę z N-em. Zwołał zebranie teologów, które uznało N-a za pozbawionego ima-matu (ob. Imam), ogłosił kalifem Ala-elmul-k a i pociągnął na Bagdad. Zima surowa zniszczyła jego wojsko w górach Kurdystanu, a zbliżenie się Mongołów Dżengis-Chana, który później obalił dynastyę Charozmijską, zasłoniło kalifa przed najazdem sąsiada groźnego. N. uznał Sala dyn a (ob.) za władzcę Egiptu i Syryi i potwierdził mu tytuł sułtana. Zostawił Saladynowi i jego następcom troskę o obronę Islamu przed chrześcianami (trzecia i piąta wojna krzyżowa).— Por. Weil „Geschichte der Chalifen” (Manheim i Stuttgart 1846—49).

Nasirejczycy, ob. Nazyrejczycy.

Nasiri Chosrau, pisarz perski (* w Chorasa-nie r. 1003 po Chr., t. j. w r. 394 Hedżiry—f w Jemganie r. 1088, t. j. r. 481 Hedż.). Pochodził od imama Ali-Ridy, syna imama Muzy. Z młodych lat jego wiemy tylko to, że podróżował po Multanie i Indyach północnych, i że przez lat kilka służył sułtanowi Mahm udowi Ghaznewicié i synowi jego Masudowi. Później, jak się zdaje, żył na dworze Seldżukidy ToghrilaBega; wr. 436 Hedż. złożył swój urząd, wyrzekł się życia światowego i wyruszył na pielgrzymkę do Mekki. Przewędrował Syryę i przyszedł do Egiptu, gdzie panował wtedy Fa-tymida Kalif E 1 - Mo sta ns er-bi 11 a h-Abu-Temim-Maad; zdaje się, że monarcha ten przez czas jakiś utrzymywał N-a. Po wyjściu z Egiptu N. wpadł w nędzę zupełną; był później kaznodzieją przy meczecie w Aidabie, wreszcie dotarł do Mekki. Wrócił do Balchu w r. 1052 (444); został w Chorasanie przez lat 12, zajmując się prawdopodobnie pracami literackiemu. W r. 1063 (456) musiał uciec do Jemga-nu, aby nie wpaść w ręce Seldżukidów. W mieście oddawał się gorliwie propagandzie szyickiej (ob. Islam). N. stał się wkrótce postacią legiendarną i wiele podań przywiązanych jest do jego osoby. Jeden z pisarzów szyickich, Taki-eddin-Mohammed- Kaszi przetłó-maczył na język perski z arabskiego autobiografię, przypisywaną N-owi. N. jest autorem wielu poezyj, przeważnie na cześć Ale g o (ob.); znane nam są z nich tylko urywki pomieszczone w „Tezkereh” Dawletszaha i w „Atesz-kedeh”. Zostały po nim jeszcze dwa dzieła: „Ruszenai Nameh” i „Saadat Nameh”, oraz opis podróży po Syryi, Egipcie i Arabii, wydany i przełożony na język francuski przez Ch. Sc liefern.—Por. Rieu „Catalogue of the Persian manuscripts of the Britisch Museum”; Ch. Sche-fer „Sefer Nameh. Relation du voyage de Na-siri Khosrau” (Paryż 1881).

Naskórek albo skórka, (Epidermis) w botanice; jest to tkanka pokrywająca powierzchnię różnych narządów roślinnych, jak oto : liści, pędów, korzeni, owoców i nasion. U pędów i korzeni zresztą znajdujemy N. tylko za młodu, później zaś wysycha on i powoli odpada, miejsce zaś jego zastępuje tkanka korkowa, powstająca bądź to z komórek samego naskórka, bądź z leżącego pod nim miękiszu. W ogromnej większości przypadków N. roślinny bywa jednowarstwowy, t. j. składa się z jednej tylko warstwy komórek, w nielicznych tylko razach napotykamy N. złożony z wielu warstw elementów komórkowych czyli wielowarstwowy, np. w rodzinie ananasowatych i pieprzowatych (Peperoni-ca), w liściach begonii i t. d. Komórki N-a posiadają po większej części postać tabliczek płaskich, oraz są ze sobą połączone bardzo ściśle, bez żadnych szczelin międzykomórkowych. Z tego powodu oddzielają się one od siebie bardzo trudno, daleko trudniej niż od głębiej leżących tkanek, skutkiem czego N. daje się zedrzeć z wielu liści i pędów, w postaci błony przezroczystej. Pozatem między komórkami N-a znaczne zachodzą różnice, według tego, z jakiego narządu roślinnego pochodzą. Rozpatrzymy przedewszystkiem N. narządów powietrznych, t. j. liści, pędów i części kwiatowych roślin lądowych, a także N. owoców soczystych. Komórki posiadają tutaj postać albo wązkich i długich tabliczek czworokątnych, jak to widzimy na pędach i liściach wydłużonych (np. u traw), oraz, na szypułkach i nerwach wszystkich liści, albo też tabliczek owalnych lub wielokątnych, często bardzo o ścianach bocznych, falistych. Tego rodzaju komórki N-a znajdujemy na szerokich blaszkach liści pomiędzy nerwami. W ostatnim wypadku zęby jednej komórki wchodzą w zazębienia drugiej, co powoduje, podobnie jak w szwach zazębionych kości czasem, jeszcze mocniejsze spojenie komórek N-a, a tern samem zwiększa odporność jego przeciwko rozerwaniu. Błony komórek N-a bywają cienkie, z wyjątkiem części zewnętrznych, wolnych, gdzie grubość błon zawsze jest znaczniejsza, szczególnie u roślin klimatu suchego, u których zachodzi konieczność jakuajwiększego utrudnienia wyziewania. Grubość ścianki zewnętrznej błony komórek N-a zwiększa się jeszcze bardziej przez wydzielanie na jej powierzchni istoty kuty n y (ob.)—pod względem chemicznym pokrewnej z istotą korko wą, czyli suberyną (ob.). Kutyna tworzy jednolitą warstwę, pokrywającą N. na całej jego powierzchni wolnej, jako cuticula. Powłoczka ta zabezpiecza roślinę od utraty wody jeszcze lepiej, niżby to było możebne przy pomocy zgrubiałych błon samego N-a. To też choć powłoczkę znajdujemy u wszystkich roślin, jednak u gatunków, wystawionych czasowo lub stale na silne wysychanie, bywa ona bardzo grubą i nadaje wtedy liściom połysk i spójność twardą, skó-rzastą (np. u Ilex, Ficus). W przypadkach podobnych zresztą do zeskórznienia, ulega nie-tylko zewnętrzna, lecz także boczne części błon N-a i tylko warstwa błony, bezpośrednio przylegająca do zarodzi, wykazuje własności błonnika czystego. U niektórych roślin na powłoczce tworzy się jeszcze pokrywa woskowa, składająca się z ziarneczek lub pręcików istoty woskowej. Istota ta, występując w niewielkiej ilości, powoduje siną barwę liści (np. ma ku, kapusty) lub owoców (np. śliwki) i łatwo

(kom. szparkowe) swą półksiężycowatą postacią oraz zawartością zieleni wyróżniają się wybitnie od reszty komórek N-a. Częstokroć kilka komórek bezpośrednio sąsiadujących z komórkami szparkowemi (t. zw. komórki przyszparkowe), wykazują również odmienną od innych postać, jak to widzimy np. w N-u Tradescantia, begonii, u Grassulaceae. Do utworów N-ych należą w końcu włoski czyli trichomy (ob.), których najprostszą, zaczątkową niejako postacią, bywają wypuklenia komórek N-a w postaci brodawek. Brodawki takie znajdujemy na powierzchni płatków korony (u pelargonii, bratka); wskutek tego narządy te czynią przy dotknięciu wrażenie aksamitu.—Tylko co wyłożone, najgłówniejsze właściwości budowy N-a, określają zarazem jego fi-zyologiczne zadanie w życiu rośliny. N. nietyl-ko chroni tkanki pod nim leżące od uszkodzeń mechanicznych i wysychania, ale je zarazem zaopatruje w wodę, stanowiąc niejako zbiorniki tejże, posiadając zaś szparki oddechowe, roślina może, stosownie do okoliczności, regulować czynność wyziewania, przezroczystość zaś N-a ma na celu nie tamowanie dostępu światła, nie-

Fig. 82. Naskórek na powierzchni górnej liścia Szczyru trwałego (Mercu-rialis perennis)-, po-więk. 300 razy.

Ä.T

GO.

F>.

[A*.,

Fig. 83. Naskórek na powierzch. spodniej liścia Niecierpka drobnokwiato-w e g o (Impatiens k parviflora) z widoki cznemi szparkami, czyli szczelinami ;

I pow. 160 rązy).

wodę wraz z solami mineralnemi ale i rozpuszczone w niej gazy. To też N. traci tu swoją odrębność, albowiem nie zawiera wcale szparek, obecnością zaś ciałek zieleniowych wielce zbliża się do miękiszu zieleniowego. Podobnie nie posiada szparek i N. narządów podziemnych, t. j. korzeni i kłączy. Jak w narządach podwodnych, N. służy tu do przyjmowania wody i w tym celu, w większości przypadków, zaopatrzony bywa we włoski korzeniowe czyli Rhizoidy (ob.), będące, pod względem morfologicznym, narządami ró-wnorzędnemi z włoskami narządów powietrznych. Co się tyczy wreszcie N-a u nasion i owoców suchych, to pełni on tu wyłącznie zadanie tkanki ochronnej od wpływów mechanicznych (zgniecenie), a zatem również szparek jest pozbawiony. Komórki N-a posiadają tutaj postać czworokątną, są ściśle ze sobą spojone i mają ścianki bardzo silnie zgrubiałe i zdrewniałe, szczególnie w zewnętrznej swej części, U wielu

(iobie ryciny podług Strasburgera).

palcem zetrzeć się daje. Znajdując się w więk- zbędnego w sprawie przyswajania. Wszystkie szej ilości, tworzy osad dość gruby (Palma wo- te względy nie istnieją u roślin podwodnych, skowa), który często bywa zabarwiony na żół- które całą swą powierzchnią wchłaniają nietylko to. Komórki N-a całkowicie (u niektórych paproci) wypełnione są sokiem komórkowym, za-ródź zaś z jądrem tylko, w postaci bardzo cienkiej warstwy, powleka wnętrze komórki. Zarówno błony jak i zawartość komórek są zawsze bezbarwne. Zresztą bywają przypadki, że N., wskutek rozpuszczonego w jego soku komórkowym t. zw. antocyanu przyjmuje zabarwienie czerwone, fioletowe lub niebieskie, co się zdarza najczęściej w kwiatach, lecz trafia się również (kolor czerwony i fioletowy) w owocach, np. śliwki, wiśnie, oraz w liściach (klony czerwonolistne, begonie i t. d.). Cechą znamienną N-a narządów nadziemnych stanowią szparki oddechowe (ob.), obok których u wielu roślin znajdujemy jeszcze i szparki wodne, czyli hy dato dy (ob.). Rozmieszczenie szparek oddechowych niezawsze bywa równomierne. Tak np. na górnej powierzchni liści dwustronnych nie znajdujemy ich wcale. Komórki, tworzące szparki

wych.

których naj-

z. w.

szoną.

zresztą nasion (len, pigwa, szałwia) zewnętrzne części błony ulegają ześluzowaceniu. W suchym stanie błony te wydają się tylko bardzo zgru-białemi i twardemi, rozmoczone zaś w wodzie silnie pęcznieją, wytwarzając powłokę śluzu, okrywającą owoc cały, albo nasienie, warstwą śluzową. Za pomocą tego śluzu nasiona roślin takich przyklejają się w czasie kiełkowania do podłoża. U innych znowu owoców i nasion komórki okrywającego je N-a wyrastają w proste lub rozgałęzione włoski, tworząc tak zwany puch (np. niełupki mlecza — Taraxacum offic., nasienie wierzb, bawełny) Puch ten pomaga rozpowszechnieniu się roślin przy pomocy wiatru i zwierząt. Jedynie rośliny naczyniowe t. j. kwiatowe i paprotniki (Pteridophyta), posiadają typowo wykształcony N. U paproci zresztą komórki N-a zawierają często ziarna chlorofilowe. U roślin niższych wyraźnego N a nie znajdujemy, choć bardzo często najzewnętrzniejsza warstwa komórek ich narządów różni się od pozostałych, przedstawiając rodzaj zaczątkowego N-a. Wyjątek stanowią wątrobowce z rodnny Biccia-ceae i Marchauciaceae, w których piesze znajdujemy wyraźny N. nawet ze szparkami, inaczej jednak zbudowanemi niż szparki kwiatowych. Nakoniec w N-u puszki owocników niektórych wątrobowców (rodź. Anthoceroteae) oraz w puszce bardzo wielu mchów właściwych (Musci) napotykamy nietylko wyraźny N., ale nawet i szparki o tej samej budowie, co u roślin kwiafo-

J. Trz.

Naskórek, anat., ob. Skóra.

Naskorupienia mineralne. Najpiękniejsze, najlepiej wykształcone kryształy minerałów najrozmaitszych, przeważnie pochodzą ze szczelin skalnych, próżni spękań ciosowych. W wielu miejscach rozpadliny skalne wypełniają się całkowicie minerałami, w innych miejscach jednak pomiędzy ich ścianami zachowały się roz-leglejsze próżnie. Wtedy właśnie mamy ściany rozpadliny w próżni skalnej szczelnie pokryte kryształami minerału i to nazywamy N-em. Jeżeli N. ujawnia budowę warstwowatą, jest to dowodem tworzenia się ich wielokrotnego. Często obydwie ściany szpary pokryte są warstwami tego samego gatunku mineralnego. N. wtedy jest t. zw. symetryczne. Może ono powtarzać się wielokrotnie. Warstwa, przylegająca bezpośrednio do ściany, jest utworem najstarszym, każda zaś warstwa następująca, zawiera coraz młodsze pokolenia minerałów, młodsze tworzy często szczotkę kryształów. W niektórych szczelinach niezamkniętych, a także w bardzo wielu próżniach skalnych, występują na ścianach N-a o powierzchni gronowatej lub nerkowatej, tudzież owe utwory czopokształt-ne, które zwykle nazywamy so plami, czyli stalaktytami (ob. Na ci e ki).

Naskórne leczenie (Methodus endermatica). Pod nazwą tą rozumiemy stosowanie leków na skórę w celu tym umyślnie pozbawioną naskórka (ob. Skóra), rozumie się na maleńkiej tylko części powierzchni jej, aby w ten sposób ułatwić lekom wniknięcie do wnętrza ustroju. Naskórek w razach tych usuwa się zwykle za pomocą pryszczydła (ob.) albo też, parząc skórę rozgrzanym kawałkiem metalu, np. monetą lub młotkiem, po zanurzeniu ich przedtem na minut kilka w kipiątku; powstający stąd bąbel ścina się nożyczkami, otrzymując w ten sposób kawałek skóry z naskórka obnażony zupełnie, a na miejsce przysposobione tak przykłada się następnie maść, lub stosowniej daleko posypuje się je proszkiem miałkim, lek zawierającym. Miejsca stosowania leczenia tego są albo wskazane przez cierpienie samo, albo też bywają dowolne. Jeśli np. chodzi o usunięcie nerwobólu (ob.) to wtedy obnaża się skóra o ile można najbliżej siedliska cierpienia, gdy atoli chodzi o ustrój w całości, to obiera się miejsce dla chorego najdogodniejsze, więc takie, gdzie okaleczenie skóry najmniej mu dolegać może.— W sposób ten stosowane bywały zazwyczaj zawsze tylko leki, już w dawkach drobnych silnie działające, więc przede wszystkim środki odurzające (Narcotica), zwłaszcza alkaloidy takie, jak np. morfina, strychnina i t. p., dalej środki ostre (Acria) np. kantarydy, aloes i t. p. i t. zw. leki nerwowe (Nervina), jak piżmo, strój bobrowy, nakoniec sole metalowe, jak np. kalomel, emetyk i t. d.— Dawniej gdy częściej niż dziś stosowano N. 1., używano go głownie wtedy tylko, gdy z jakich-bądź powodów chory nie mógł zażywać leków w sposób zwykły, ustami; wystrzegano się ich też zawsze, gdy skóra chorego bywała bardzo drażliwa i do zapaleń skłonna. Dzisiaj, gdy znamy sposób o wiele doskonalszy, wstrzykiwania leków pod skórę (por. Injekcya), rzadko kto już posługuje się L-m n-em, które zawsze posiadało wadę tę, bardzo wielką, że nigdy nie było można oznaczyć ściśle dawki leku zadawanego, więc nieraz miewano przytym do zwalczania objawy otrucia; nadto i sam sposób leczenia był dla chorego przykry i bolesny, w każdym razie dolegliwszy znacznie od wstrzykiwania leków podskórnego, które posiada i tę wyższość niezaprzeczoną, że dozwala na oznaczenie dawki najściślejsze. — Nie należy brać za jedno z N-m l-m wcierań maści w skórę nienaru-

Dr J. P.

Nasmyth James, inżynier i astronom (* r. 1808 w Edymburgu—j- w r. 1890 w Londynie). Kształcił się w szkole sztuk pięknych i w uniwersytecie w mieście rodzinnem, pracował następnie w warsztatach Mandslaya i Fielda w Londynie, a w r. 1834 założył wraz z Ga-skellem w Manchesterze fabrykę machin, z której usunął się w r. 1856. W r. 1838 podał projekt budowy młota parowego, który wykonany został przez Bourdona w Le Creuzot, a w r.

S. K

s. s.

S. Drz.

1842 sam otrzymał w Anglii patent na młot parowy podwójnie działający, który następnie dalej jeszcze udoskonalił. W r. 1854 zastosował parę nadgrzaną do pudlingowania, podał nowe konstrukcye walcowni, machin świdrowych i udoskonalił liczne inne machiny. Z zamiłowaniem zajmował się też astronomią, budował wielkie teleskopy i przy ich pomocy prowadził gorliwe obserwacye. Pierwszy zwrócił uwagę na ziarnistą budowę fotosfery słonecznej, a na podstawie dostrzeżeń długoletnich, ogłosił jedno z najlepszych dzieł o księżycu: „The moon considered as a planet, world and trabant” (1874, wyd. 3-e 1885, przekł. niemiecki Kleina, wyd. 3-e 1883); dzieło to zawiera fotografię księżyca, według dokładnych modeli gipsowych przez N-a sporządzonych. Jego „Autobiography” wydał Smiles (wyd. 4-e, 1885).

Naso, przydomek poety Owidyusza (ob.).

Nason Piotr (Pieter), malarz hollenderski z w. XVII (* około r. 1612 w Amsterdamie (?).) Zaliczany do szkoły haskiej, uprawiał malarstwo portretowe, przypominające cechy pędzla van der Helsta (ob.), prawdopodobnie jednak był uczniem Ravesteyna. Danych biograficznych o nim nie posiadamy, wiadomo tylko, że był członkiem gildyi haskiej w r. 1639, a w r. 1656 członkiem nowej konfraternii malarskiej i że żył jeszcze w latach 1680 — 91. Z portretów jego pędzla, autentyczne są dwa w muzeum berliń-8kiem (portret kobiecy z r. 1644 i męski z r. 1668, oba z podpisem i datą) i dwa w muzeum Boymansa w Rotterdamie (portret męski z podpisem i datą r. 1668 i portret kobiecy). W zbiorach nieborowskich książąt Ra d zi w iłł ów znajduje się portret uchodzący za podobiznę artysty, przez niego samego robiony. Obraz ten znajdował się na wystawie specyalnej zbiorów powyższych, urządzonej w Warszawie w r. 1902, w styczniu, w ratuszu.

Nasos, po gr. Nàaoç, Nrjaoę (dosłownie=wy-spa), 1. mała wysepka w grupie Oiniadów przy uściu Acheloo8a w Akarnanii, z warowną cyta delą„ xo vyjoI zwaną. — Por. Liv. XXVI, 24; Polyb. IX 39. — 2. Nazwa najstarszej części miasta Syrakuz (Thucyd. VI. 3), na wyspie Sycylii, w istocie wysepka, zwana Orthygia, na której tryskało sławne źródło Arethusa, a prócz tego wznosiły się wspaniałe świątynie Artemidy, Apollina, Ateny, pałac królewski Hi-erona, późniejsza rezydencya rzymskiego pretora, a wreszcie w północnej części nadzwyczaj silna warownia, zwana Akropolis. Wązki kanał dzielił tę wysepkę od lądu stałego, z którym łączyła ją pierwotnie grobla szeroka, a poniżej wielki most (Cic. Verr. IV, 53).

Nasreddin (N a s i r - e d - d i n), szach perski, (* r. 1831—fr. 1896), najstarszy syn Mubame-da Szaha. Młodość miał smutną; ojciec przekładał nad niego syna młodszego i zaniedbywał N-a; odsunięty od dworu, zapomniany, nieraz w dotkliwych potrzebach pieniężnych, spędził N. młode lata w Tebrizie. Po śmierci ojca (d. 18 paźd. r. 1848), powołany został na tron, który sobie dopiero z bronią w ręku wywalczyć musiał. Z początku był bojaźliwym odludkiem; mówił tylko po turecku, języka perskiego nie znał, i nauczył go się dopiero później. Nauczył się też po francusku i z zamiłowaniem zajmował się gieogmfią, poezyą i rysowaniem karykatur. W latach 1873, 1878 i 1889 odbył podróże po Europie; m. iu. odwiedził i Warszawę, w której dwukrotnie po dni kilka spędził. Podróże te opisał po persku i ogłosił drukiem (pierwsza wyszła i w przekładzie angielskim, Londyn 1874). Z tego zetknięcia się osobistego szacha z cywi-lizacyą europejską spodziewano się dobroczynnych skutków dla Persyi; nadzieje omyliły jednak, gdyż w administracyi kraju zostało wszystko po staremu. Dnia 1 maja r. 1896 N. został zamordowany w meczecie w Teheranie przez zwolennika sekty Babistów (ob.). Następcą jego jest syn Musaffer-eddin. (Ob. też Persy a, dzieje). — Por. Morgan i Burger „Nasreddin-Schah und das moderne Persien” (Drezno 1889).

Nasreddin-Hodża, autor zbioru bajek, powiastek i fraszek tureckich z wieku XIV; Europę zaznajomił z niemi pierwszy Gall and („Paroles remarquables et maximes des orientaux”, Paryż 1694) Autor tej czysto tureckiej książki ludowej miał jako bodża, t. j. duchowny i nauczyciel, mieszkać w Azyi Mniejszej (w Siwri His-sar albo Konii), a grób jego pokazują w Aksze-hirze; miał też zostawać w stosunkach z władcą mongolskim, Tamerlanem (ob.), Powiastki te przełożono, m. in. na język niemiecki (Camer-loher i Prelog, Triest 1857, Tewfik i Müllendorff w Reclama „Universalbibliothek”) i francuski (Decourdemancbe „Les plaisanteries de Nasr eddin Hodja”, Paryż 1876 i „Sottisiez de Nasr eddin Hodja”, Bruksella 1878). — Por. Murad Efendi „Nasreddin Hodscha, ein osmanischer Eulenspiegel” (Oldenburg 1894).

Nassa, trą bi k, rodzaj mięczaka, zaliczony do gromady ślimaków (Gastropada), do rodziny Nas-sidae, zamieszkującej w wodzie morskiej. Rodzaj ten posiada muszlę pękatą, jajowatą z krótkim odwróconym ku tyłowi kanałem, i z faliste-mi Zawojami. Warga zewnętrzna, wewnątrz prążkowana, często uzębiona; tylny koniec nogi dwudzielny, ozdobiony parą wyrostków nitkowatych. Rodzaj ten obejmuje przeszło 200 żyjących gatunków, rozpowszechnionych po wszystkich morzach— i 20 kopalnych, występujących od eoce-nu. Najpospolitsze gatunki tego rodzaju: N. areolaria L. z muszlą na 3,5 cm. wysoką, zamieszkuje w oceanie Indyjskim i N. reticulata L. (Buccinium vulgatum Gm.), pospolity w morzach europejskich, a przedewszystkiem w morzu Sródziemnem, od poprzedniego nieco mniej-

szy; pędzi drapieżniczy sposób życia, pożerając robaki, gwiazdy morskie, nie gardzi i paie. K-ć.

czterech wnuków jego, rządzących razem od r. 1416, przyłączyło do swych posiadłości hrabstwo Vianden w księstwie Luksemburskim (r. 1420). Najstarszy, Adolf (f r. 1420), dostał z żoną w r. 1384 hrabstwo Dietz i połowę jego zapisał domowi Nassauskiemu Trzeci wnuk Engelbert I, ożenił się z Joanną van Po-lauen, która wniosła mu w posagu obszerne posiadłości w Niderlandach (Breda). Wnuki jego podzielili się w r. 1495 tak: Engelbert II, otrzymał posiadłości w Niderlandach, Jan V w N.—syn Jana, Wilhelm Bogaty (1516 — 59), wprowadził do ziem swoich reformarcyę luterską. Brat jego, Henryk III, odziedziczył w r. 1504 posiadłości niderlandzkie Engelber-ta II. Syn Henryka, Renat (f r. 1544), dostał w spadku po matce księstwo Orange we Francyi południowej; był bezdzietny i zapisał księstwo to wraz z posiadłościami w Niderlandach krewnemu swemu Wilhelmowi I Mil-

dliną.

czącemu, najstarszemu synowi Wilhelma Bogatego, który zrzekł się posiadłości Nassau-skich. Od Wilhelma I, pochodzi słynna linia starsza Nassausko-Orańska, wygasła w r. 1702 w osobie Wilhelma III.—Najmłodszy syn Wilhelma Bogatego, Jan VI, rządził w N.-Dillenburg od r. 1559 do r. 1606. Od syna jego Jana, pochodzi linia N.-Siegen, która podzieliła się później na gałąź protestancką i katolicką, a wygasła ostatecznie w r. 1743. Linia młodsza N. - Dillenburg, wygasła w r. 1739, pochodzi zaś od drugiego syna Jana VI, Jerzego, linia N.- Dietz (Nowo-Orańska) od trzeciego syna Jana, Ernesta Kazimi rza, namiestnika Fryzyi i Groningi. Syn Ernesta Kazimierza, Wilhelm Fryderyk, wyniesiony został w r. 1654 do rzędu książąt Rzeszy, a prawnuk jego, Jan Wilhelm Fris o, odziedziczył w r. 1702 posiadłości orańskie w Niderlandach z tytułem księcia Oranii. Syn jego, Wilhelm IV, połączył w swych ręku w r. 1743 wszystkie posiadłości linii Nassau-sko-Ottońskiej i w r. 1748, miestnikiem dziedzicznym Niderlandów. Syn jego, Wilhelm V, utracił tę godność (r. 1795), w zamian zaś za to, otrzymał opactwa Fuldę i Korwei, pozbawiony ich jednak został, jak i ziem Nassauskich w r. 1806, ponieważ nie chciał przystąpić do Związku Reńskiego (ob.). Po upadku Napoleona, Wilhelm I został królem Niderlandów (r. 1815); a wzamian za dawne posiadłości w Niemczech, otrzymał księstwo Luksemburskie. Ród jego panuje do dnia dzisiejszego w Niderlandach w osobie królowej Wilhelminy. Czwarty syn Jana VI, Jan Ludwik, jest założycielem linii młodszej, Hadamarskiej; przywrócił on w posiadłościach swych wiarę katolicką; w r. 1650, otrzymał godność księcia Rzeszy. W osobie wnuka jego, Franciszka Aleksandra, linia

Nassau, dawne księstwo niemieckie, które po wojnie w r. 18R6 zagrabione zostało przez Prusy i obecnie (wraz z Frankfurtem n/M i powiatem Bredenkopf) tworzy regencyę Wiesbadeń-ską prowincyi Hessko-Nassauskiej. Księstwo zajmowało 4700 km kw. (85| mili kw.) i liczyło 468 311 mieszk. (1864).— Dzieje. Za czasów rzymskich w obecnem N. żyło, pod zwierzchnictwem Rzymian, plemię chattyjski8 Mattiaków, później zaś Alemannowie. Chrześciaóstwo poją wiło się już tam w w. IV, idąc z Trewiru i Mo-guncyi. Po pokonaniu Alemannów przez Klod-wiga w r. 496, N. przyłączone zostało do państwa Franków; wielu ze zdobywców osiadło w niem wtedy; od r. 843 stanowiło część państwa Wschodnio-Frankońskiego, czyli Niemieckiego. Około r. 815 istniał brabia Hatto I w ziemi (Gau) Kunigessundra (Wiesbaden i Hoch-heim); związkami pokrewieństwa złączeni z nim byli zapewne hrabiowie Laurenburgu (w ziemi Est er a u, zwanej od r. 1653 hrabstwem Holzappel). Pierwszym z tych hrabiów, znanych nam, był Drutwin (około r. 970). Od niego, a prawdopodobniej od jego brata Dudo-na, pochodzili dwaj bracia Dudo i Drutwin Laurenburscy (około lat 1076—1124), którzy na górze, na lewym brzegu rzeki Lany, wybudowali zamek N.; od tego zamku ich potomkowie nazywali się hrabiami N. Zwierzchnictwo lenne nad zamkiem N. przeszło w r. 1192 z arcybi-skupstwa Trewirskiego na cesarzów. ’ Około r,

został na-

1195 hrabiowie N. przyłączyli do posiadłości swych Weilburg. Hrabia Henryk (f r. 1247) podarował (r. 1224), połowę miasta Siegen ar-cybiskupstwu Kolońskiemu, co później stało się powodem sporów długich pomiędzy jego potomkami, a arcybiskupami; ciągnęły się one przez lat 200 i skończyły się wtedy dopiero, gdy Ko lonia zrzekła się praw swoich do Siegen. D. 17 grudnia r. 1255 synowie Henryka podzielili się jego posiadłościami. Walram II wziął ziemie na lewym brzegu Lany; jest on protoplastą, głównej linii W alra ms kiej; druga linia, Nas-sausko-Orańska, pochodzi od brata jego Ottona I, któremu się dostały ziemie na prawym brzegu Lany położone.—O 11 o I (f r. 1290) zostawił trzech synów; najstarszy z nich Henryk I, jest założycielem linii N.-Siegen; od niego też pochodzi linia N.-Dil le n b ur g. Potomkowie brata drugiego, E mi cha, tworzą linię Hadamarską. Ta zaś wygasła w r. 1394 w lini męskiej, a posiadłości jej po większej części dostały się hrabiom N.-Di 11 e nbur s ki m.

Po śmierci Henryka I (r. 1343) podzielili się znów dwaj jego synowie; od młodszego, Henryka pochodzą hrabiowie N. - B e i 1 st e i n; linia ta wygasła w r. 1561. Starszy syn Henryka I Otto II, panował w Dillenburgu do r. 1350; j ta wygasła w r. 1711. — Starszy syn Walra-

tna, Î) i ether, wstąpił do zakonu Dominikanów i został w r. 1300 arcybiskupem Trewiru; młodszy, Adolf, objął w r. 1277 posiadłości ojcowskie; w r. 1292 wybrano go na króla niemieckiego, lecz już d. 2 lipca r. 1298 w bitwie pod Göllheim, utracił tron i życie. — Przy podziale ziem pomiędzy wnuków Adolfa w r. 1355, Adolf II, otrzymał ziemie Idstein i Wiesbaden (od niego pochodzi linia N.- Id stein, od r. 1540 protestancka, wygasła w r. 1605), Jan I ziemie Weilburg, Kleeberg, Bleidenstadt (linia starsza W eil bu raka); wraz z domem Nas-sausko-Orańskim władali bracia zamkiem N., Esterau i wójtowstwem Schönau. Jani Weil-burski (f r. 1371) został w r. 1366 księciem Rzeszy, potomkowie jego jednak zrzekli się tej godności. W r. 1442 posiadłościami jego podzielili się wnuki, Filip II i Jan II (założyciel linii starszej Saarbriickiej wygasłej w r. 1574 w osobie wnuka jego, Jana III). Filip III Weilburski (1523 — 59) przeszedł na protestantyzm; wnuk jego, Ludwik II (f r. 1627) odziedziczył w r. 1605 ziemie N.-Idstein Synowie jego podzielili się się w r. 1629 tak: Wilhelm Ludwik wziął Saarbrücken, Ottweiler i Usingen, Jan Idstein, Wiesbaden i Lahr, Ernest Kazimierz Weilburg, Kirchheim, Meienberg i Kleeberg. Linia nowa N.-Idstein wygasła w r. 1721 w osobie Jerzego Augusta Samuela, któremu w r. 1688 cesarz nadał godność księcia Rzeszy; posiadłości jej przeszły na linię N.-Ottweiler. Synowie Wilhelma Ludwika z Saarbrücken (f r. 1640) podzielili się jego ziemia mi w r. 1659. Po wymarciu potomstwa dwu starszych synów jego, połączył wszystkie ziemie znów w jedno Karol Ernest (1718 — 75), wnuk najmłodszego syna jego, księcia Walrada z Usingen. Syn Karola Ernesta, Karol Wilhelm (1775—1803), zawarł w r. 1783 z księ stwami N.-Saarbrücken, N.-Weilberg i N.-Dietz układ sukcessyjny Nassauski, na mocy którego uznano jedność i niezbywalność całego N. i prawo pierworodztwa. Jako wynagrodzenie za posiadłości na lewym brzegu Renu, które po zawarciu pokoju w Luneville (1801) przypadły Francyi, otrzymał Karol Wilhelm w r. 1803 gminy mogunckie: Königstein, Höchst, Rüdesheim, Hochheim, Eltville, OberlahDstein i in., kolońskie: Deutz i Königswinter, heskie: Katzenelnbogen, Braubach, Ems, Kleeberg, opactwa Limbnrg, Romersdorf, Bleidenstadt, hrabstwo Sayn- Alteukir-chen, ogółem 1 982 km. kw. z 92 000 mieszkańców. Następcą jego był brat, Fryderyk August, ten z krewnym swoim, Fryderykiem Wilhelmem N.- W eilburs k i ra (1778—1816) który za utracone w pokoju Lunewilskim posiadłości otrzymał był w r. 1803 z ziem trewirskich 881 km. kw. z 47 000 mieszkańców, zawarł układ d. 30 czerwca r. 1806, stanowiący, że ziemie ich tworzyć będą jedno państwo Nassau-skie. Obaj książęta przystąpili w r. 1806 do

Związku Reńskiego, a w r. 1815 do Niemieckiego. Na mocy układu z d. 31 maja r. 1815 N. ustąpiło Prusom: Ehrenbreitstein, Deutz, Königswinter i kilka innych gmin, za co otrzymało posiadłości orańskie dawne: Dietz, Hadamar, Dil-lenburg i Beilstein. Książęta ci znieśli w r. 1808 w kraju swym poddaństwo, w r. 1811 ogłosili równość wszystkich obywateli wobec prawa i zaprowadzili nowy system podatkowy. Dnia 2 października r. 1814 nadali państwu swemu ustrój konstytucyjny. Fryderyk W i 1 h e lm, umarł d. 9 stycznia r. 1816, bezdzietny Fryderyk August d. 24 marca r. 1816; syn Fryderyka Wilhelma, Wilhelm, stał się tym sposobem panem całego N., które obejmowało 4 515 km. kw. i liczyło 340000 inieszk.—Książę Wilhelm (1816 — 39) zwołał w r. 1818 pierwszy sejm, który zaraz zaczął spór z ministrem von Marschallem o dobra skarbowe. Minister dopominał się o dochody z tych dóbr dla listy cywilnej i nawet o to, aby skarb zapłacił księciu wynagrodzenie za uszczerbek w dochodach z tych dóbr, wywołany przez zuiesienie pańszczyzny. Spór ten trwał długo i skończył się w r. 1836 częściowym uwzględnieniem wymagań rządu. D. 1 stycznia r. 1836 przystąpiło N. do Związku Celnego Ni emie cki e g o (ob.). Następcą księcia Wilhelma był syn jego, Adolf (1839 — 66). Wydał w kwietniu r. 1848 nowe prawo wyborcze, na mocy którego sejm miał się składać z jednej tylko Izby, wybieranej pośrednio. Dnia 28 grudnia r. 1849, książę nadał krajowi kon-stytucyę nową, przyłączył się też do Związku Pruskiego. Po rozwiązaniu tegoż i po powrocie do porządku dawnego, rząd nassauski coraz więcej skłaniać się zaczął ku reakcyi. Konstytucya z r. 1849 została zniesiona w r. 1851 i przywrócone dwie Izby Sejmu. Minister Wintzingerode (od r. 1849) ustąpił; miejsce jego zajął książę S ayn - Wi ttge n s t e i n-B e r le bur g, któremu udało się zdobyć w obu Izbach większość przychylną dla rządu. Dopiero w r. 1863, stronnictwo liberalne odniosło zwycięstwo na wyborach do Izby drugiej i zażądało natychmiast przywrócenia konstytucyi z r. 1849. Rząd, na którego czele stał wtedy dyrektor Werren, oparł się temu stanowczo i rozwiązał sejm w r. 1864 i 1865, ale bez skutku, gdyż liberalni zdobyli większość i w Izbie pierwszej. Werren musiał ustąpić (1865); uastępca jego, Winter, nie zdołał jednak dojść do porozumienia z sejmem. W r. 1866 książę pod wpływem adjutan-ta swego, gienerała Ziemieckiego, stanął po stronie Austryi. D. 4 maja kazał zmobilizować kontyngens nassauski, a d 5 czerwca zażądał od sejmu kredytu nadzwyczajnego w ilości 500000 guldenów. Sejm wystąpił stanowczo przeciwko polityce rządu i nawet po wybuchu wojny nie zatwierdził kredytu żądanego. Wojsko nassauskie—jedna brygada—miało się z początku połączyć z korpusem VIII, związkowym,

zimie, oraz kąpiele wszelkiego rodzaju — leczenie w zakładzie zamkniętym chorób nerwowych, narządów trawienia i odżywiania.

potern, gdy książę Hohenzollern wtargął od strony północnej do N., odpierać najezdników i maszerował bez celu w różne strony. Książę opuścił d. 15 lipca swą stolicę i udał Bię do Moguncyi, później do Augsburga; wojsko skupiono pod Giinzburgiem nad Dunajem. Landrat z Wetzlaru, Di est, wziął w swoje ręce admi-nistracyę księstwa N., jako komisarz cywilny pruski. Król pruski patentem z d. 3 października r. 1866 przyłączył N. do Prus; utworzono z niego, z hrabstwa Hessko - Homburskiego i z Frankfurtu n/M. regiencyę Wieebadeńską nowej prowincyi Hessko-Nassauskiej; otrzymało jednak N. w r. 1867 konsystorz osobny i sejmik pro-wincyalny. Książę, który d. 8 września r. 1866, zwolnił wojsko i urzędników od przysięgi wierności, zawarł d. 22 września r. 1867 układ pojednawczy z Prusami: za 15 milionów guldenów i kilka zamków zrzekł się wszystkich praw swoich do N. na rzecz Prus zaborczych, odzyskując w ten sposób choć część ojcowizny od łupieżców. Zostały mu jeszcze widoki na Luksemburg gdzie też objął rządy w r. 1890. — Por. von Witz leb en „Genealogie und Geschichte des Fürstenhauses Nassau” (Stuttgart 1855); Heu-nes „Geschichte der Grafen von Nassau bis 1255” (Kolonia 1843); von Schütz „Geschichte des Herzogtums Nassau” (Wiesbaden 1853); Schliep-hake i Menzel „Geschichte von Nassau” (Wiesbaden 1865—89, 7 tomów); Schliepha-ke „Von dem Ursprung des Hauses Nassau” (Wiesbaden 1857); Sauer „Das Herzogtum Nassau in den Jahren 1813 — 1820” (Wiesbaden 1892); „Annalen des Vereins für nassauische Altertumskunde und Geschichtsforschung” (Wiesbaden 1827 — 94, 26 tomów); „Codex diplomati-cus Dassoicus”, wydawany przez Menzla i Sauer a (Wiesbaden 1885—88, tom I).

Nassau, miasto w prowincyi pruskiej Wies-badeńskiej, w okręgu Unteriahn, nad rzeką Lahną (ob.), stacya drogi żelaznej Koblencya-Wetzlar, ma szkołę realną, sąd, urząd leśny wyższy, pocztę, telegraf, dwa kościoły (katolicki i ewangielicki), oddział banku ziemskiego Nas-sauskiego i (w r. 1890) 1 824 m-ców wyznania głównie ewangielickiego. 2 browary, tartaki i kopalnie srebra i ołowiu. Z osobliwości miasta zasługują na uwagę: zamek hr. Ki elm ans egg, była posiadłość i miejsce urodzenia ministra pruskiego, słynnego v. Steina (ob.) i wieża gotycka na pamiątkę wojny o niepodległość wzniesiona. Na górze panującej nad miastem wznoszą się zwaliska zamku Nassauskiego, w r. 1001 założonego, kolebki rodu Nassau (ob.), a u stóp tejże góry leżą zwaliska zamku baronów v. Stein z kolosalnym pomnikiem (od r. 1872) marmurowym v. Steina, dłuta Pfuhla. W r. 1877 wykopano w mieście starożytny grób rzymski. Pomniki historyczne wspominają o mieście pod r. 790, w r. 1348 N. otrzymał prawa miejskie.

Dr J. M.

Nassau, albo Lydra, jedna z wysp koralowych Polinezyi z grupy Man i hi ki (ob.) leży pod 11°32' szer. połudn., i 165°24' dług. za-choduiej, okrągła, wzuosi się zaledwie 15 m. nad poziom morza i zajmuje 2 kim. □ powierzchni, lasem zarosłej. Mieszkańcy nieliczni trudnią się hodowlą bawełny i połowem żółwi. Wyspę tę odkrył kapitan Rule; w r. 1892 Anglicy objęli ją w posiadanie.

Nassau, miasto główne na wyspach Bali amskich (ob.), do Archipelagu Antylskiego należących, na brzegu północnym wyspy New Providence; jest rezydeneyą biskupa anglikańskiego, ma port doskonały, którego broni twierdza morska, i prowadzi handel ożywiony owocami, bawełną, solą i szyldkretem ze Stanami Zjednoczonemu Sześć kościołów, szpital, zakład dobroczynny dla biednych i 8 000 mieszkańców. — Por. C. Ives „Isles of Summer, Nassau and the Bahama” (Newhaven 1881).

Nassau Adolf, ks. luksemburski, ob. Adolf N assauski.

Nassau Jan, arcybiskup moguncki—ob. Jan, arcybiskup moguncki.

Nassau-Dillenburg Ludwik, hrabia, brat Wilhelma I Orańskiego (* r. 1538—f r. 1574), był jednym z przywódzców G e z ó w Gueux (ob.) i w r. 1567 skazany został przez A1 b ę na banicyę. Udał się do Niemiec, w r. 1568 wpadł z Fry-zyi Wschodniej do prowincyi Groningen i pobił Hiszpanów d. 24 maja pod klasztorem Heiligerles, d. 25 lipca jednak, zwyciężony przez Albę pod Jemgum, musiał się cofnąć za rz. Ems. Walczył potem we Francyi po stronie Hugonotów; w roku 1572, przy ich pomocy wkroczył do Niderlandów i d. 25 zdobył Mons; oblegany przez Albę kapitulować musiał d. 19 października; zapewnił sobie jednak odwrót wolny. W r. 1574 zjawił się znów w Niderlandach, wkrótce jednak (d. 14 kwietnia) poniósł klęskę na Mooker Heide i w bitwie tej zginął. — Por. Blok „Lo-dewijk van Nassau” (Haga 1889).

Nassau-Siegen Jau Maurycy— ob. Jan Maurycy ks. Nassau-Siegen.

Nassau-Siegen Karol Henryk |Mikołaj Otto, książę de (* dnia 5 stycznia r. 1745— f d. 10 kwietnia r. 1808 w Tynnie na Podolu), syn M a k s y m i 1 i an a Wilhelma Adolfa, typ awanturnika XVIII w., który nigdzie nie mógł długo usiedzieć na miejscu. W r. 1760, mając wtedy lat 15, zaciągnął się do wojska francuskiego jako ochotnik i wkrótce dosłużył się stopnia kapitana dragonów; następnie towarzyszył L. Bougainvilleowi, słynnemu marynarzowi francuskiemu (ob.), w podróży naokoło świata. Wysiadłszy w drodze powrotnej na brzegach Afryki północnej, polował tutaj z kawale-Nassau posiada uzdrowisko klimatyczne ni- [ rem d’Oraison po pustyniach i pusz< zach Mau-rytańskich, wstępując często z panterami i lwa- ny, wraca do Polski z projektami ogromnemi: mi w zapasy zwycięzkie, które zjednały mu myśli o odebraniu księstw dziedzicznych, Siegen chwałę bohaterską, ogólną w Europie całej. Potem wstąpił na nowo do służby francuskiej i wsławił się podaniem rządowi francuskiemu projektu opanowania wyspy angielskiej, Jersey (ob.), tuż przy brzegach Normaudyi położonej. Projekt przyjęto i urządzono wyprawę, którą dowodził sam książę, ale pomimo odwagi szalonej odparty został ze stratą (r. 1779). Jako pułkownik regimentu niemieckiego korony francuskiej, zjawił się w roku następnym po raz pierwszy w Polsce, rzuciwszy służbę wojskową we Fran-cyi. Przyjęto go z podziwem. Stanisław August jeszcze w r. 1774 posłał mu krzyż św. Stanisława (d. 10 czerwca), a niedługo potem i Orła Białego (d. 17 czerwca), jako dowód szacunku dla księcia. Rozrywany przez dwór i panów polskich był ulubieńcem salonów i Towarzystwa Warszawskiego.—Z natury swojej ks. Karol był charakteru żywego, umysłu niestałego, wysoki, o rysach regularnych, miał mało wyrazu w twarzy. Mierność talentu kryła się w nim po za odwagą niezwykłą. Polubił życie szlacheckie, hulaszcze w Polsce, a niebawem zakochał się w Polce, Karolinie z Godz-kich ks. Sanguszkowej, z którą ożenił się dnia 14 września r. 1780. Oblubienicę prowadził do ołtarza sam król, a obrzędu zaślubin dokonał ks. biskup płocki, brat królewski. Drukarnia nadworna uczciła wesele wierszem okolicznościowym p. n. „Na wesele książęcia de Nassau z księżną zGodzkich Sanguszką”.

i Hadamar, marzy o panowaniu udzielnem i o-bywatelstwie w Polsce, to znów o służbie u sułtana i o zreformowaniu Turcyi, wreszcie o otworzeniu dróg handlowych nowych w Polsce, którą lubił nazywać swoją ojczyzną, i o uspławnie-niu Dniestru, ale we wszystkiem tern było więcej chęci szukania przygód nowych, aniżeli pragnienia służenia dobru ogólnemu. Myśl handlu polskiego na morzu Czarnem zajmowała go najbardziej podówczas. W r. 1784 przez Wiedeń (w kwietniu),, Warszawę (w maju) udaje się na Podole, bada Dniestr, którego mapę hydrograficzną, bardzo doskonałą, sporządza i w lipcu znajduje się w Stambule. Wobec zbliżania się sejmu Grodzieńskiego, na którym naturalizować się zamierza, wraoa na Podole, jest obecny na sejmiku w Kamieńcu, skąd spieszy do Grodna, przysłuchując się uważnie posiedzeniom sejmowym. Projekty o podniesieniu handlu zbożem w Polsce zjednały mu wzięcie szerokie u szlachty i w dniu 4 listopada r. 1784 otrzymuje jednomyślnie indygieuat polski. Zdawaćby się mogło, że teraz osiedli się w Polsce nazawsze, ale krew awanturnicza zagrała w nim nanowo. Przypomniał sobie co winien Hiszpanii i w kilka miesięcy po sejmie dążył już do Madrytu; zaledwie wszakże uzyskał tam urząd świetny marszałka polnego w wojsku, gdy nowy projekt narodził mu się w umyśle. Postanowił doprowadzić flotę hiszpańską do potęgi pierwszorzęduej i zbudować ją z drzewa polskiego. Otrzymawszy zezwolenie królewskie, wrócił w marcu r. 1786 do Warszawy, a d. 23 kwietnia t. r. był na re-kognicyi u księcia Prymas a Poniatowskiego w Jabłonnie. Przez Lwów, Galicyę, zawitał znowu ua Podolu, by obejrzeć swe lasy. Tymczasem wypadły na Podolu wybory sejmowe; zapragnął gorąco posłować ze swego województwa na sejm, ale spotkał się ze zbyt poważnym współzawodnikiem, gienerałem ziem Podolskich, Adamem Czartoryskim. — Szukanie wrażeń nowych popchnęło go dalej na wschód.—W początkach r. 1787 odwiedził Petersburg, w chwili kiedy lada dzień wybuchnąć miała wojna z Turcyą. Przyjęty tam przychylnie, uczestniczył żywo w przygotowaniach do podróży cesarzowej po Rossyi. W Kijowie wyprzedził orszak cesarski, w Chwastowie (d. 21 marca r. 1787) zajechał drogę królowi, z którym powtórnie (d. 3 kwietnia) widział się w Kaniowie. Potem w świcie cesarzowej pojechał dalej do Krymu.—Kiedy wojna turecka wybuchła, olśnił Katarzynę II projektami swemi tak, że cesarzowa przyjęła go natychmiast do służby i dała mu dowództwo nad flotyllą statków wiosłowych. Książę odniósł 2 zwycięstwa świetne na limanach Dnieprowych nad Turkami d. 28 czerwca i d. 12 lipca r. 1788. Katarzy-n a nadała mu za to stopień wiceadmirała,

Ożeniwszy się zaczął zaraz budować w Warszawie pałac nad Wisłą, na miejscu dzisiejszego Sewerynowa, na wzgórzach, obok koszar kadec-kich króla Stanisława. Od nazwiska książęcego okolica tamtejsza otrzymała nazwę: „Dy-nasowskie” albo „na Dynasaeh”, która to nazwa w języku mieszczańskim przetrwała dotych-^chczas. W czasie budowy pałacu zwiedził Li twę, gościł uRadziwiłła „Panie Kochanku”, w którego lasach nalibockich wybijał razem z Rejtanem niedźwiedzi i dzików (szeroki rozgłos musiały mieć polowania księcia na Litwie jeszcze za czasów Mickiewicza, skoro wieszcz nasz wkłada w usta Wojskiego „Hi-storyę o dziku z nalibockich lasów i o kłótni Rejtana z książęciem Denasów”, „Pan Tadeusz” XII), zajrzał na Podole do dóbr żony.

Ale nie osiedział się długo w kraju u nas i za ledwo wojna hiszpańsko-angielska wybuchła, zatęsknił do niebezpieczeństw życia i poleciał tam za tłumami wrzącej młodzieży.—Wstępuje do wojska hiszpańskiego, dowodzi świeżo wynalezioną bateryą morską, pomysłu d’Aragona i broni heroicznie Gibraltaru przeciwko Anglikom (r.    1782), za co otrzymuje od Karola

III hiszpańskiego 3 miliony realów, rangę gie-nerał-majora i prawo do tytułu granda hiszpańskiego I klasy. Hojnie obdarowany i wsławio-

35

Enc. Powsz. Ilustr. S. II. Zesz. 5. T. I.

Halli, gdzie w r. 1800 dyplom doktorski uzyskał.- Osiadłszy w mieście rodzinnem, zajął się wykonawstwem lekarskim. Po r. 1810 czas dłuższy spędził w Gietyndze, Lipsku, Dreźnie i Weimarze, zajmując się wszędzie pracą uczoną. W r. 1815 powołano go do Halli na profesora zwyczajnego patologii i terapii szczegółowej, jako też dyrektora kliniki chorób wewnętrznych. Stanowisko to zajmował do r. 1822, w którym na takież samo przeszedł do Bonnu i już do śmierci tam pozostawał, ceniony jako profesor niepospolity, oraz uczony miary niezwykłej.—N. należał do najwykształceńszych lekarzy swojego czasu, a to nietylko w zakresie zawodowym, lecz i po za nim; przytem odznaczał się też wieloma przymiotami osobistemi. Najgłówniejsza z zasług jego licznych jest ta, że popierał zawsze gorliwie w lecznictwie kierunek fizyologicz-ny, jako też, iż pierwszy w Niemczech w klinice swej uprawiał stale badanie chorych za pomocą opukiwania i osłuchiwania, a termometru używał ciągle, wszczepiając w uczniów swych wiarę w niezbędność tych środków rozpoznaw-czych, dziś powszechnych, lecz w ćwierci pierwszej wieku XIX jeszcze mało znanych, wyszydzanych nawet przez wielu lekarzy. Nie małe cia; stracił humor i usunął się od życia politycz- też położył zasługi w dziale chorób umysłowych.— nego, ale nie utracił zaufania cesarzowej.—W ów- N. był pisarzem nadzwyczaj płodnym i dziel-czesnyeh sprawach Rzpltej udziału nie miał. nym; Callisen w „Medic. Schriftsteller-Lex.” Po zawarciu pokoju w Werälä obdarowała go (T. XIII, str. 415—425 i T. XXXI str. 9 — 11), Katarzyna szpadą złotą, serwisem srebrnym, wylicza napisy nieomal wszystkich dzieł i roz-mianowała admirałem i wysłała nad Ren orga- praw jego, my tu jeno wymienić możemy kilka nizować zastępy braci Ludwika XVI przeciw- największych i najważniejszych, jak oto: „Lei-ko rewolucyonistom francuskim. Z nad Renu wrócił jeszcze raz do Rossyi w poselstwie od Koalicyi do cesarzowej i w październiku r. 1793 bawił w Warszawie. W roku 1794 porzucił Ros-syę nazawsze, przyjąwszy pensyę dożywotnią.

a Trembecki skomponował na jego cześć odę. Poróżniwszy się w sprawie oblężenia Ocza-kowa z Potem ki nem (ob), udał się do Petersburga, skąd jako agient tajny, rossyjski wysłany został do Wiednia, Wersalu i Madrytu w celu uwiadomienia mocarstw o zamiarach Fryderyka Wilhelma, króla pruskiego, odebrania, należących do Polski, Torunia i Gdańska i w celu zawarcia sojuszu między Rossyą, Au-stryą, Francyą i Hiszpanią. Nie udało mu się to wszakże. Po powrocie z podróży dyplomatycznej uczestniczył czynnie w wojnie szwedz-ko-rossyjskiej i wygrał dwie bitwy morskie pod Smenkskundem (d. 24 sierpnia r. 1789) i w o-kolicach Wyborga (d. 3 lipca r. 1790). Ostatnie zwłaszcza zwycięstwo było tak świetne, że porównywano je ze zwycięstwem Karola XII pod Narwą (ob.) i mówiono, że Wyborg zemścił się za Narwę. To napełniło księcia taką pychą, że obiecywał cesarzowej wziąć Gustawa III do niewoli i posunąć się pod Sztokholm. Tymczasem zrozpaczona flota szwedzka wiosłowa, knięta ze wszech stron w zatoce Wyborskiej, natężyła wszystkie swe siły, napadła gwałtownie Rossyan i zniszczyła lub zabrała im 46 statków. Klęska ta zniweczyła sławę wojenną księ-

zam-

chenöffuung, zur Diagnostik und pathol. Anatomie” (Bonn 1821); „Qeber den Begriff und die Methode der Physiologie” (Lipsk 1826); „Handbuch der speciellen Therapie” (tamże 1826 — 1838, 2 tomy); „Handb. der allgem. Therap” (tamże 1840, 1845); „Anleitung zur Uebung gehender Aerzte in Krankheitsbeobachtung und Beurtheilung” (Bonn 1834); „Die Behandlung der Gemüthskranken und Irren durch Nichtärzte”

na

an-

(tamże 1844); „Verbrennung u. Athmen, chemische Thätigkeit und organisches Leben” (tamże 1846) i „Untersuchungen zur Physiologie u. Pathologie” (tamże 1835— 1839, 2 tomy, praca dokonana wspólnie z synem Hermanem N.). Był też współpracownikiem stałym wydawnictw: „Archiv für thierischen Magnetismus”, „Archiv f. med. Erfahrung”, „Med. Correspondenzblatt rheinischer Aerzte”, „Jahrbücher f. Anthropol.”, „Hufelands Journal”, „Rheinische Monatsschr. f. prakt. Aerzte”, „Zeitschr. f. psychische Aerzte” i kilku innych jeszcze. — Por. „Biogr. Lexikon der hervorr. Aerzte” (T. IV, str. 336).

Nasse Herman (* w Bielefeldzie d. 25 maja r. 1807 — f w Marburgu w r. 1892) lekarz, syn Kry sty an a Fryderyka (ob.), od roku 1837 —1879 był profesorem fizyologii w Marburgu; z dzieł jego wymienić można: „Ueber den Einfluss der Nahrung auf das Blut” (Marburg

marca

na ma-

za

portraits”; Bartoszewicz „Znakomici mężowie” (Tom I, str. 207); „Russkaja Starina” (r. 1871, Tom III i r. 1872, Tom IV); „Le Prince Charles de N.-S. d’après sa correspondance originale inédite de 1784 à 1789” (Paryż 1893). E-chw.

Nasse Krystyan Fryderyk (* w Bielefeldzie d. 18 kwietnia r. 1778—•{* w Bonnie d. 18 kwietnia r. 1851) lekarz, klinicysta znakomity. Do nauk zawodowych przykładać się zaczął w Berlinie od r. 1797, później przeniósł się do

Cesarz Paweł nie lubił księcia. Osiadł Podolu, zamieszkawszy we wsi Tynnie o 4 mile od Kamieńca. Tu przyjmował gościnnie uciekających przed gilotyną z Francyi przyjaciół i znajomych. Po zawarciu pokoju w Amiens (d. 27 r. 1802), udał się do Francyi, aby zobaczyć Napoleona, którego podziwiał, i jak utrzymują niektórzy, by ofiarować mu swe usługi. Umarł bezpotomnie. Całe przywiązanie wylał łą Greczynkę, którą wychował i wydał za mąż Rossyanina Butiakina, skutkiem tego olbrzymie jego dobra podolskie przeszły w ręce rossyjskie. — Pór. Lévis „Souvenirs et

Dr J. P.

336 i 337).

Dr J. P.

„Die Niederlande u. Preussen” (tamże „Armenpflege u. Selbsthilfe” (tamże

St. A. K.

litszy.

K. K-ć

K. K-ć.

1856); „Ueber Lymphe u. deren Bildung* (tamże 1872) i „De secretione bilis” (tamże 1881). Syn jego Otto Jan Fryderyk (* w Marburgu d. 2 października r. 1839), był profesorem farmakologii oraz chemii fizyologicznej w Rostoku od r. 1880, przed tym wykładał w Halli.—Por. „Biogr. Lex. der hervorrag Aerzte” (t. IV str.

Dr J. P.

Nasse Karol Fryderyk Werner (* w Bon* nie d. 7 czerwca r. 1822—f tamże w r. 1889)> syn młodszy Krystyana Fryderyka (ob.), zasłużony psychiatra. Wykształcenie lekarskie otrzymał w Bonnie, Marburgu, Pradze, Wiedniu i Paryżu. Osiągnąwszy w r. 1845 dyplom doktorski w Bonnie, osiadł tamże i zajął się wykonawstwem lekarskim; w r. 1847 został w tymże mieście dyrektorem zakładu prywatnego dla obłąkanych. Od r. 1854 do 1863 zarządzał ta-kimże zakładem w Sachsenburgu pod Zwierzynem (Schwerin w ks. Meklemburskim); od roku 1865 do 1866 był dyrektorem domu dla umysłowo chorych w Siegburgu; od r. 1866 do 1881 stał na czele zakładu prowincyonalnego dla obłąkanych w Andernachu nad Renem, nakoniec w r. 1881 takież samo stanowisko objął w Bonnie, otrzymując równocześnie od uniwersytetu tamtejszego godność profesora honorowego. Od r. 1876 należał do kollegium lek. nadreńskiego. Napisał: „Vorschläge für Irrengesetzgebuug, mit besonderer Rücksicht auf Preussen” (Marburg 1850) i mnóstwo prac monograficznych w „Allgem. Zeitschr, für Psychiatrie“ (t. IV — XLII), będąc współwydawcą pisma tego; pisywał też dla wydawnictw innych. — Por. „Biogr. Lex. der her-vorr. Aerzte” (t. IV, str. 337) i J. Pagela „Gesell, der Med.” (Cz. I str. 509).

Nasse Erwin (* r. 1829 w Brun — f tamże r. 1890), profesor nauk społecznych, ekonomista, poseł i członek izby panów. Katedry nauk państwowych zajmował w Bazylei, Rostoku i w Bonn. Jako ekonomista był zwolennikiem socya-lizmu państwowego (ob.), przeciwnikiem mancheste-ryzmu (ob.), a po części antagonistą szkoły historycznej i stronnikiem szkoły austryackiej (M enger a). Należał do twórców „Verein für Sozialpolitik” i przewodniczył związkowi temu od r. 1874 do zgonu. Prace jego aia polu badań pieniędzy, waluty, bankowości, kredytu, cen i podatków, należą do bardzo cenionych w piśmiennictwie ekono-micznem w Niemczech. Istotnie wielką wartość naukową mają jego studya „Ueber die mittelalterliche Feldgemeinschaft” (Bonn 1869) i rozprawa, po angielsku napisana: „A compedious or briefe examination of cartayne ordinary complaints”. Nadto ogłosił między innemi: „Bemerkungen über das preussische Steuersystem” (Bonn 1861); „Die preussiche Bank” (tamże 1866);

1867) ;

1868) . Różne jego prace ukazywały się w „Schriften des Vereins für Sozialpolitik” i w czasopismach zawodowych.

Nassjö, osada w lenie (obwodzie) szwedzkim Jonköping, 314 m. nad poziomem morza, niedaleko od góry Hjetsöla (377 m.), punkt najwyższy sieci kolei południowo-zachodniej, węzeł kolei Katrinebolm-N., Falkóping-Malmö, Halmstad-N. i Oskarshamn-N., liczy 3 000 m-oów, trudniących się głównie handlem.

Nassthal, dolina piękna w Austryi Dolnej, przez rzekę Nassę, dopływ Schwarzau, utworzona na północ od Raxalpy. Na krańcu północnym doliny leży osada ewangielicka Nass wal d, założona w r. 1782 przez drwali, wychodźców z doliny Gosau w Salzburgu. Wskutek położenia swego cudnego N. bywa licznie odwiedzane przez Wiedeńczyków.—Por. Silberstein „Land und Leute in Nasswald” (Wiedeń 1868).

Nassula, rodzaj wymoczków (Infusoria), za-zaliczony do rodziny Paramecidae. Drobne te istoty posiadają ciało o kształtach zmiennych, niestałych, przeważnie wydłużone; zamieszkują wody słodkie, N. elegans Ehrbg. (0.16 — 0.2 mm.); N. ornała Ehrbg. (0.2 mm.); drugi pospo-

K. K-ć.

Nastecznik (Pompilus), rodzaj owadów błonkoskrzydłych (Hymenoptera), zaliczony do rodziny Pompilidae, a obejmujący około 50 gatunków owadów europejskich; gniazda zakładają one sobie w drzewie lub w ziemi, bądź wykopując je o sitach własnych, bądź zajmując na ten cel przygotowane już przez inne owady; do gniazd swych obok złożonego jajka znoszą zdobycz w postaci pająków, owadów itp. dla oczekiwanego potomka; na zdobycz tę polują na ścieżkach i drogach i stąd powstała ich nazwa (s t e c z k a—n a s t e c z n i k). Najpospolitsze gatunki: P.plumbcus Dahlsb. (4.5—9 mm), P. niger Fabr. (65 — 9 mm ), P. quadripunctatus Fabr. (15—21 m ); P. viaticus Latr.(10—13.5m).

Nastecznikowate, Pompilidae, rodzina owadów błonkoskrzydłych (Hymenoptera), do pod-rzędu Aculeata, do gromady Grzebaczowatych zaliczona; posiadają różki długie, niezgięte, oczy drobne, wyraźne, punktowe i niewycięte — złożone; tarcza grzbietowa przedtułowia wydłużona ku tułowiu, dochodzi do nasady skrzydeł; nogi bardzo długie, gładkie, uzbrojone na goleniach kolcami; głowa i tułów gładkie i błyszczące; samce ich, zwykle mniejsze i słabsze, w rożkach posiadają 13, samice zaś 12 członków; rodzina ta obejmuje rodzaje: Priocnemis, Pompilus, Pogonius i Ceropales — w tern około 700 gatunków; niektóre z nich są znacznej wielkości i posiadają ubarwienie jaskrawe; krajowe gatuuki zwykle są czarne, niekiedy z białemi lub żółtemi plamami. Samice ich budują sobie w ziemi lub w drzewie kurytarze, w których zakładają gniazda, znosząc do nich dla swego potomstwa żywność w postaci gąsienic, pająków, chrząszczy i t. p.

Bełt.

K. À. C.

Dr J. P

Red

Nastika (sanskr. od na asti — nie ma), nazwa indyjska sceptyków, ateistów. Eigweda (ob.) mówi już o narodzie, który nie uznawał istnienia Indry (ob.). Wśród braminów wynikały niekiedy wątpliwości co do istnienia życia zagrobowego. Sceptycy ci, których w czasach starożytnych było wielu, mieli pewnego rodzaju organizacyę i tworzyli jakby sektę. Mieli swe księgi święte — su try. Moralność ich miała cechę pospolitego epikureizmu.

Nastolskie starostwo niegrodowe leżało w województwie Mińskiem, w powiecie Mozyrskim (dziś Rzeczycki). W r. 1766 posiadał je Paweł K o 11 o, opłacając zeń kwarty złp. 100 gr. 3, a hyberny złp. 15 (spisy podskarbińskie). Pozostała po niem do naszych czasów na Polesiu wieś Nastol.

Nastopne zwierzęta (Plantigrada)—zwierzęta, które stąpają, dotykając ziemi całą stopą. Używano dawniej tego miana w znaczeniu ściślej-szem dla oznaczenia gromady ssaków w przeciwieństwie do Digitigrada i TJnguligrada, które opierają się tylko na palcach lub kopytach.

Nastój, nazywany też Naciągiem, niegdyś Wymokiem, lub nie zupełnie właściwie Nalewką, jest tym samym, co łac. Tinctura, i oznacza pewien rodzaj przetworów aptecznych, płynnych, złożonych przeważnie z wyskoku (ob.) i ze środków leczniczych, roślinnych albo zwierzęcych, w nim rozpuszczonych. Stosowuie do rozpuszczalności leku, trudniejszej lub łatwiejszej, używa się wyskoku tęższego (90—91 stopni Tralles a) lub słabszego (60 st. Tr.). Najczęściej stosunek leku do wyskoku bywa, jak 1:6, moczenie zaś najpospoliciej trwać zwykło dni 8, przy ciepłocie nie przekraczającej -j- 40° C.; poczym płyn odlany poddaje się przesączeniu przez bibułę i przechowuje się go do użycia w naczyniach szczelnie zamkniętych. Czasem dodaje się podczas moczenia do wyskoku ilości nieznaczne kwasu siarczanego lub octowego, albo też zamiast wyskoku zwykłego, bierze się wyskok eterowy (ob.), czyni się to zaś w celu ułatwienia rozpuszczalności. — To są N-e właściwe, mniej stosownie atoli miano to samo dawane też bywa lekom, składającym się z wyskoku mniej lub więcej rozcieńczonego i rozpuszczonych w nim po prostu przetworów mineralnych, najczęściej soli różnych. Nakoniec N-ami nazywamy też przetwory apteczne nie zawierające wcale wyskoku, jeno wodę, lub słabe tylko przymieszki jego pod postacią wina; dawnemi czasy i piwo używane bywało do sporządzauia N-ów, dziś nie jest to już w użyciu. — N-e mogą być proste, zawierające jeden tylko środek, albo też złożone z kilku różnych (Trae compositae). Apteki sporządzają rozmaite ich rodzaje, dość liczne, wyszczególniać ich tu wszystkich nie sposób. Odmianą N-ów, w użyciu często bardzo skuteczną, są t. zw. Esencye roślinne (Essentiae), przysposobione w ten sposób, że miesza się ilości równe wyskoku o średniej tęgości (60%) i soku z r0' ślin świeżych wyciśniętego; mieszanina, po odstaniu się, przesącza się następnie przez bibułę. Sposób ten sporządzania N-ów przepisuje farma-kopeja saska. Tak samo homeopaci przygotowują swe N-e pierwotne (Tincturae radicales fortes), które do użycia rozcieńczają (por. Homeopatya); również Rademacher (ob.) każe N-e swe przyspasabiaó w sposób nieomal taki sam, jak farmakopeja saska, z tą wszakże różnicą, że używa do nich wyskoku tęższego (90$). — Przepisywane bywają N-e, albo w stanie czystym, jako krople, albo też stanowią dodatek skuteczny do leków innych, zazwyczaj płynnych, rzadziej stałych, jak pigułki lub proszki. — Szczegóły dokładniejsze zawierają podręczniki farmacyi i farmakopeje.

Nastroga; wyraz ten w języku łowieckim oznacza przynętę wszelaką, umieszczaną w pułapkach, stępicach, sidłach, siatkach i t. p. przyrządach, aby nią zwabić zwierza lub ptaka; tak samo nazywa się również nętka na haczyku wędy lub w wierszy na ryby albo raki. N. odpowiada więc zupełnie fr. amorce lub niem. Köder. „Nastrożyć” znaczy umieścić N-ę, czyli nasadzić przynętę.—Por. Z. Glogera „Encyklop. starop.” (T. III, str. 255).

Na stronie (a parte), jest to jeden ze^środ-ków najbardziej dziwacznych, najbardziej nieprawdopodobnych, a jednocześnie najbardziej niezbędnych w akcyi dramatycznej. „Na stronie” aktor wypowiada zwykle w czasie gry własne spostrzeżenia, myśli, niekiedy cały szereg uwag krótkich, rzekomo w tern mniemaniu, że współ-aktorzy ich nie słyszą. Środek powyższy jest konieczny dla ułatwienia zrozumienia akcyi scenicznej, zwłaszcza w celu zaznajomienia widzów z zamiarami, życzeniami osób grających i ich uczuciami utajonemi, których w żaden sposób nie można wyrazić inaczej w dyalogach scenicznych. — Każdemu wiadomo doskonale, że ludzie wogóle lubią mało mówić o sobie, tym bardziej w otoczeniu bardzo zainteresowanem w tern, co dana osoba myśli lub pragnie. Stąd zarzut słusz ny nieprawdopodobieństwa i niekonsekwency przeciwko używaniu sposobu wypowiadania my śli przez aktora półgłosem „na stronie” w cza sie gry. Ale gdy chodzi o zadzierzgnięcie nic silniejszych między widownią, a stanem psy ekologicznym aktora, to w myśl przysłowia „nć ces8ité fait loi” środek ten z pożytkiem stosować można. Autor dramatyczny winien tylko używać go nadzwyczaj oględnie, dbając o to, aby nieprawdopodobieństwo nie było zbyt rażące, aby wyrażenia wypowiadane były krótkie i zwięzłe i aby aktor zręcznie udawał, że mówi rzeczywiście do siebie, nie zaś do publiczności teatralnej.—Starożytni mało używali tego sposobu. W dramatach greckich zdania wypowiadane „na stronie” zajmowały wiersz jeden—

roz-

AA

wabu.

z. w..

dwa i śpiewane były ustami chóru, w chwili kiedy aktor obmyślał swoją odpowiedź, albo wchodził na scenę.—U pisarzy rzymskich, jak np. w komedyach PI a u tu sa (ob.), myśli wyrażane przez aktora „na stronie” są rozwlekłe i długie, w dziełach Terencyusza (ob.) są znacznie krótsze, a w tragedy ach Seneki (ob.) dochodzą aż do 17 wierszy.—Wady i zalety tego środka scenicznego były przedmiotem licznych rozpraw literackich. Usiłowano nawet usunąć go całkiem ze sceny, ale nie podano innego środka stosowniejszego i prawdziwszego, któryby go mógł zastąpić. Wynikła z tego powodu w swoim czasie słynua polemika literacka między Molièr em (ob.), zwolennikiem stosowania sposobu „na stronie”, i La Fontainem (ob.), przeciwnikiem stanowczym używania tegoż.

Nastrosz Smerintlms, rodzaj motyli (Lepi-doptera), zaliczonych do rodziny sfinksów (Sphin-gidae)\ nocne te motyle różki mają nitkowate, na końcach zaostrzone, skrzydła wystrzępione lub mocno zagłębione; gąsienice mają skórę chropowatą, są uzbrojone na jedynastytn odcinku rogiem zagiętym; a przeobrażeniom podlegają w ziemi; w Europie istnieje ich pięć gatunków; najpospolitsze z nich: Sm. tiliae L. powszechniony prawie po całej Europie, zjawia

mM

Fig. 84. Nastrosz.

się w maju i w czerwcu; jako gąsienica w czerwcu i lipcu na lipach, wiązach, olszach, brzozach, końskich kasztanach, jabłoniach i gruszach; Sm. populi L. (75—92 mm. szerokości); zjawia się już w kwietniu; gąsienica zaś od czerwca do października — na topolach, osinach i wierzbach; Sm. Ocellatus L. (pawik nocny), gąsienica, oprócz liściem drzew liściastych, dziko rosnących, żywi się też liśćmi jabłoni; wszystkie te motyle są bardzo ładnie ubarwione, pełne gracyi i po-

K. K-ó.

Nastroszowate, ob. Epacridaceae.

Nasturan czyli uranit, zwany też blendą smolistą, uraninem lub uranem czarnym albo kruszcem uranu smolistym, minerał składu do dziś niewyjaśnionego, gdyż przypisuje się mu wzór podwójnego związku uranianu i uraninu ołowiowego (U0₂, Pb) O.UO., jednak wzór ten nie uwzględnia zawartości dwutlenku torowego Th0₂, którego ilość dochodzi w N-ie do 9.79u/₀. Zawiera prócz tego metale

grupy lantaiiü i itru, wodę, tlenek wapniowy oraz związki żelaza, krzemionkę, arsen, bizmut, magnezyę w ilościach dających się określić ilościowo. W te wszystkie domieszki obfitują szczególnie odmiany zbite, kryształy są czystsze. Minerał szczególny zawartością ciai gażowybhi azotu (od OJ3 do 2.62ö/₀) argonu i helu* a także licznych pierwiastków rzadkich w ilościach nieznacznych. W N-ie pani Marya Curie-Skłodowska odkryła dwa nieznane przedtem metale: rad i polon (ob.). N. krystalizuje się w ua kładzie regularnym, najzwyklejszą jego postacią jest ośmiościan połączony czasami z dwunasto-ścianem rombowym i sześcianem, często jednak jest tak zbity, że robi wrażenie ciała bezpostaciowego. Występuje w postaci skupień nerko-watych o budowie prętowej lub skorupowej, odłam gładko - nierówny lub gładko - muszlowy; twardość od 5 do 6, ciężar właściwy od 8 do 9.7. Największy ciężar właściwy wykazują jego okazy świeże i od domieszek wolne. Smołowo-czarny, zielonawoczarny, czarniawy lub ciemnoszary. Kresa brunatnoczarna. Połysk tłusty. Nieprzezroczysty. W płomieniu dmuchawki nieto-pliwy, z boraksem i solą fosforową, w płomieniu utleniającym daje szkło żółte, w odtlenia-jącym zielone. W ogrzanym kwasie azotowym łatwo rozkładny, roztwór tak otrzymany amoniakiem potraktowany daje osad barwy siarko-wożółtej. Działaniu kwasu solnego opiera się zupełnie. Występuje w kryształkach tkwiących w skałach typu granitowego w miejscowościach następujących: półwysep Annerod, Elvestad w Rade, Huggenaeskilen około Vandsjö (wszystkie w Norwegii), w pegmatytach na wyspie Di-gelskär koło Öregrund (Szwecya), Branchville i Glastonbury(Connecticut), Mitcheil Co (Karolina północna). Przeważnie w masach zbitych wchodzących do składu żył kruszcowych wraz z kruszcami srebra, ołowiu i miedzi, ma go Marienberg, Annaberg, Johanngeorgenstadt, Joachimsthal, Przybram, Redruth. N. wietrzeje dość łatwo, przyczem część prodnktów jego przeistoczenia nie pozostaje w miejscu lecz opuszcza jego masę. Minerał ten ma dosyć duże znaczenie w technice chemicznej, mianowicie jako taki ma zastosowanie w wyrobie emalii i w malowaniu emaliami, oprócz tego jest źródłem wyrobu wszystkich preparatów uranowych, następnie uranowej farby żółtej i innych, wreszcie używa się do wyrobu szkła uranowego. Wykrycie w nim polonu i radu przez panią Maryę Curie-Skłodowską zyskały mu popularność szeroką; od czasu tych odkryć jest on pilnie poszukiwany przez przyrodników i zbieraczy minerałów.

Nasturcya, ob. Tropaeolum.

Nasturcjrowate, ob. Tropaeolaceae.

Nasturtium R. Br., Rzeżucha, rodzaj roślin z rodziny Krzyżowych (Gruciferae Jubs.), plemienia Gęsiówkowych (Arabidae DC.). Są to zioła jednoroczne, dwuletnie lub wielolet*.

z. z.

s. K.

Nasycone związki. Pojęcie związków nasyconych i nienasyconych jest ściśle związane z pojęciem o wartościowości pierwiastków. Rozróżniamy pierwiastki jednowartościowe, dwuwar-tościowe, trójwartościowe i wogóle wielowartościowe, mierząc wartościowość danego pierwiastka liczbą atomów jednowartościowych summę wartościowości wszystkich poszczególnych atomów i grup ich, związanych bezpośrednio z tym atomem, którego wartościowość określamy. Za jednostkę wartościowości uznano wartościowość wodoru, a wszystkie pierwiastki, posiadające tę własność, że ich atom łączy się lub zastępuje tylko jeden atom wodoru nazwano jednowartościowemi. Skład sei. Przynajmniej chemia nieorganiczna, nie chemiczny chlorku wodoru (HC1) wskazuje, że mając wogóle zupełnie pewnych wzorów dla

nie, z łodygą gładką lub pokrytą nielicznemi miękkiemu włoskami, z liśćmi całobrzegiemi lub w rozmaity sposób dzielnemi lub klapowanemi, około 20 gatunków. N. officinale R. Br. (Lisymbrium Na-sturtium L.). Rzeżucha wodna, ma łodygę, wypuszczającą korzonki z kątów liści. Liście jej dolne są 3-listkowe, górne 3 — 7-parowe, po brzegach łękowato wykrawane, boczne eliptyczne, końcowe jajowate, w nasadzie prawie seroowate. Kwiaty, skupione na wierzchołku łodygi, białe. Owoc łuszczyna równowązka. Wysokość około 2 stóp. Kwitnie od czerwca do sierpnia. Trwała. Często się trafia koło źródeł i potoków w okolicach Kieżmarku i na Pieninach,

Smak rośliny przyjemnie gorzkawy, przygotowują z niej sałatę, dla tego też uprawiana bywa niekiedy na większych przestrzeniach. Stawna hodowla Rzeżuchy wodnej znajduje się w Dreienbrunnen pod Erfurtern. Gatunki N. o płatkach korony żółtych, od kielicha dłuższych, są: N. amplii-bium R. Br., R. ziemnowodna i N. silvestre R. Br., R. p o 1 D a. Płatki żółte, długości kielicha albo nieco od niego dłuższe ma N. palustre DC., R. błotna dwuletnia.

Nästved (Nestved), miasto portowe w Danii, na wyspie Zelandyi, nad rzeką Susaa, przy drogach żel, do Slagelse, z Roeskilde do Masne-dö; mieszk. 5502 (r. 1890). Pod miastem znajduje się klasztor dawny Herlufsholm.

Nasua, zwierzę, ob. Ostronos

Nasycenie, w fizyce, zobojętnienie, doprowadzenie pewnego działania do kresu możliwego. Roztwór nasycony jest wtedy, gdy rozpuszczalnik nie może już rozpuścić w sobie większej ilości ciała rozpuszczanego, stałego lub ciekłego (ob. Roztwór). Para nasycona jest wtedy, gdy przestrzeń dana zawiera już taką ilość pary, jaką w danej temperaturze zawierać może; znaczy to właściwie, że przestrzeń dana jest parą nasycona (ob. Para, Hygrometry a). Barwa nasycona jest to barwa nieosłabiona z przymieszką barwy białej (ob. Barwy). Magnes nasycony jest wtedy, gdy magnetyzm jego nie może już być wzmożony podwyższeniem natężenia nasycającego go prądu.

lub

chlor odgrywa tutaj rolę pierwiastka jednowar-tościowego; ze wzoru wody H₂0 wnosimy o dwu-wartowościowości tlenu; wzór gazu błotnego (metanu) CH₄ doprowadza do wniosku o czterowar-tościowości węgla. Azot w amoniaku występuje jako pierwiastek niezaprzeczeuie trójwartościowy

(N—h), podczas gdy skład chemiczny soli amo-

—33/

niakalnych przemawia na korzyść azotu pięcio-

—Hn

—H

wartościowego (N—h . Z tlenem daje azot aż

— H

—Cly

pięć związków, przechodząc kolejuo wszystkie fazy wartościowości od jedynki do pięciu:

N₂0, N₂0₂, N₂Ó₃, N.j0₄ i N₂0₅.

Siarka w siarkowodorze (H₂S) jest dwuwarto-ściowa, podczas gdy w dwutlenku siarki S02 jest czterowartościowa, a w trójtlenku siarki S0₃ — sześciowartościowa. Dwa ostatnie przykłady (N i S) wskazują, iż wartościowość pierwiastków nie jest stała, lecz zmienna. Analogicznych przykładów dostarczyć może każdy podręcznik chemii w niezliczonej ilości, ponieważ pierwiastki wielowartościowe posiadają zazwyczaj zmienną wartościowość i dają kilka (najczęściej dwa) równoległe szeregi związków, odpowiadających różnym wartościowościom samego pierwiastku. Z powyższego wypływa, że pierwiastek obok kresowej, największej wartościowości ujawniać może i muiejszą wartościowość. Kresowej wartościowości odpowiada ilość tak zwanych jednostek powinowactwa chemicznego; pojęcie o jednostkach powinowactwa wprowadzamy w celu objaśnienia zjawiska wzajemnego łączenia się atomów. Przypuszczamy, że jednostki powinowactwa jednego atomu zrówuo-ważają, zneutralizują, albo inaczej, nasycają jednostki powinowactwa drugiego atomu, i że ze zrównoważonych w ten sposób jednostek powinowactwa powstaje łącznik czyli wiązanie między atomami. Jeżeli jakikolwiek atom występuje w warunkach pewnych ze swą wartościowością najwyższą, tj. łączy się z największą sobie właściwą liczbą innych atomów, to należy przypuszczać, że wszystkie jego jednostki powinowactwa są związane, czyli nasycone przez jednostki powinowactwa innych atomów; jeżeli zaś pierwiastek ten ujawnia niższą, niż najwyższą wartościowość, to koniecznie dochodzimy do wniosku, że część jego jednostek powinowactwa nie jest zajęta przez jednostki powinowactwa atomów innych, czyli że nie wszystkie jednostki powinowactwa są nasycone. Związki, złożone z atomów pierwszego rodzaju, nazywa-my n a s y c o n e m i, a związki, zawierające choć jeden atom drugiego rodzaju, jako antyteza pierwszych, noszą miano nienasyconych. Co do stanu nienasyconych jednostek powinowactwa, nie posiadamy prawie żadnych wiadomo-swych związków, nie daje żadnej odpowiedzi na pytanie o stanie nienasyconych jednostek; zresztą podział związków mineralnych na nasycone i nienasycone nie stanowi podstawy usystematyzowania ich, ponieważ w chemii nieorganicznej większą rolę odgrywa podobieństwo analogicznych związków kilku pierwiastków, niż różnica między nasyconemi i nienasyconemi związkami jednego i tego samego pierwiastku. Obok tego związki, zawierające atomy z niższą, niż najwyższa, wartościowością, nie posiadają cech tak dalece wspólnych i znamiennych, abyśmy byli uprawnieni do wyosobnienia z pośród całej masy nieorganicznych związków, gromady nienasyconych. Zato w chemii organicznej podział związków na nasycone i nienasycone stanowi jedną z podwalin systematyki związków węgla. Podstawą, na której wspierają się wszystkie wzory konstytucyjne związków organicznych, jest twierdzenie o czterech jednostkach powinowactwa węgla. (Fakt istnienia CO tlenku węgla, jako argument przeciwny temu twierdzeniu, znacznie traci na swej wadze wobec przeszło stotysięcznej masy znanych dzisiaj związków organicznych, świadczących o czterowartościo-wości węgla). Jeżeli w skład pewnego organicznego związku wchodzi n atomów węgla, to po odciągnięciu (2n—2) jednostek powinowactwa, niezbędnych do związania sąsiednich atomów węgla, cały szkielet węglowy rozporządza jeszce 4n—(2n—2), czyli (2n-f-2) jednostkami powinowactwa. W razie całkowitego nasycenia tych jednostek otrzymujemy związek organiczny nasycony, np.

rakterystyczną i ogólną jest reakcya przyłączania (addycyi). Związki nasycone nie są w stanie przyłączyć ani jednego atomu ponad liczbę już obecnych, posiadając ich już tyle, ile potrzeba do zupełnego zrównoważenia, „stłumienia” jednostek powinowactwa atomów węgla. Stąd wypływa, że związki nasycone są związkami gra-nicznemi, stanowiąc kres, granicę naturalną najwyższą nasycenia łańcucha węglowego. Dlatego też mogą one tylko ze swego zasobu jeden lub kilka atomów wymienić na inne, t. j. jeden atom może być podstawiony na miejsce swego poprzednika, np.

c₌g Cl—Cl= Cng + HC1.

—01

Natura związków nienasyconych nie sprzeciwia się wyżej omówionej reakcyi substytucyi, lecz jednocześnie nadaje tym związkom zdolność do reakcyi przyłączenia. Mianowicie związki nienasycone posiadają tę właściwość, że w miejscu podwójnego lub potrójnego wiązania, tj. do dwu sąsiednich atomów węgla, złączonych owem wiązaniem wielokrotnem, mogą być przyłączone nowe atomy lub grupy atomów. Możliwe to jest tylko wtedy, jeżeli nastąpi zerwanie wielokrotnego wiązania, tj. jeżeli nienasycone jednostki powinowactwa, które przyczyniły się do powstania wiązań podwójnych lub potrójnych, przestaną się wzajemnie zrównoważać i będą znów powołane do udziału czynnego w przyłączeniu atomów nowych do związku pierwotnego, np.

CH₃

CHJ

ch.₂

CH₃

H—C—C—C—H;

jeżeli zaś część jednostek pozostaje w stanie wolnym, to odpowiedni związek nazywamy nienasyconym, organicznym związkiem, np.

H- HJ = I

cą

Pod wpływem nadmanganianu potasu KMn0₄, rozpuszczonego w wodzie, przyłączają nienasycone związki dwie grupy OH, dając glikole, np.

CH₃

CH.OH

0=0

między sąsiednimi

./

CE

H—C—C—C

/    N/\

Z pośród przypuszczeń możliwych, o stanie jednostek nienasyconych największą rękojmię prawdopodobieństwa daje hypoteza wiązań podwój-

nych II i potrójnych / \

węglami, chociaż natura tych wiązań nie jest jeszcze dostatecznie wyświetlona. Zasadniczą różnicę między związkami organicznemi nasyco-nerai i nienasyconemi stanowi zdolność pierwszych z nich jedynie do reakcyi podstawienia (substytucyi), podozas gdy dla związków nienasyconych, zdolnych także do substytucyi, cha-ch₂oh.

Przez addycyę związki nienasycone przechodzą w nasycone. Liczne fakty dowodzą, że i niektóre związki nasycone przechodzą tą lub inną drogą w nienasycone przez odczepienie atomów lub ich grup od dwu sąsiadujących węgli, np. jodki alkyllów pod wpływem stężonego ługu alkoholowego odczepiają jodek wodoru i dają nienasycone węglowodory, np.

C₄H₉ J + KOH = C₄H₈ -j- KJ -f HaO. Nasycone alkohole przy traktowaniu ich ciałami, chciwie pochłaniającymi wodę (ZnCl₂,H₂S0₄ i inne), dają też wodę i węglowodory nie nasycone, np.

C,H₁₁OH = C,H₁₀ + H,O.

Do szeregu związków nasyconych wypada tak-

CH

, odpowia-

CH

dający propylenowi

Fr. Zn.

moc-

St. Rew.

że zaliczyć te związki cykliczne, które nie posiadają w łańcuchach bocznych wiązań pod wójnych. Na utworzenie pierścienia z kilku atomów węgla zużywa się o dwie jednostki powinowactwa więcej, niż na związanie tyluż atomów węgla w łańcuchu otwartym. Dlatego też związki cykliczne, posiadające ten sam ilościowy skład chemiczny, co nienasycone związki, nie mają podwójnych wiązań w pierścieniu, a więc nie mogą mieć natury związków nienasyconych i powtarzać właściwych temu rodzajowi związków reakcyj; jeżeli zaś najprostszy ze związków cyklicznych, trój metylen

ch₃ CHa ch₂

może przyłączyć HJ, Br

OH.

i H₂S0₄, to zjawisko tłómaczy się łatwością, z jaką pęka trójmetylenowy pierścień, gdyż pochodne następnych związków cyklicznych: te-trametylenu i pentametylenu do reakcyi addycyi nie są zdolne. Nieobecności podwójnego wiązania w trój metylenie dowodzi zresztą jego odporność na działanie nadmanganianu potasowego, który pozwala zawsze w związkach nienasyconych wykryć wspomniane wiązanie.

Nasyp, ob Koleje żelazne.

Naszelnik lub Naszyjnik. Część uprzęży łącząca koniec dyszla z przednią częścią chomonta lub szlei i służąca do zatrzymania, cofnięcia, lub zwrócenia na bok powozu. Składa się z pasa grubego, uszytego z kilku warstw nego, kręconego rzemienia, opatrzonego sprzączkami, albo też z łańcucha żelaznego, jeduym końcem założonego za dyszel, a drugim połączonego z szeroką i obszerną rzemienną obrożą, zakładaną na szyję konia. Dwojaki ten sposób użycia stanowi o właściwej nazwie przyrządu. Drugi sposób stanowczo jest gorszy, ponieważ zbyt męczy kręgi szyjne konia, zmuszone do stawiania oporu tak wielkiemu ciężarowi. Używany zatem być powinien tylko na drogach i w okolicach zupełnie równych i płaskich, a i tu jeszcze w pomoc mu przychodzi działanie hamulca. Pierwszy sposób jest daleko racyonalniejszy, gdyż tu opór przenosi się z karku konia na pas okoluy uprzęży, opasujący pośladki i łatwiej zostaje pokonany wskutek silniejszej budowy zadu konia. Zamiast przyczepiania przyrządu bezpośrednio do końca dyszla, lepiej jest końce jego umocować do klamer znajdujących się na sztabie poprzecznej, nasadzonej na dyszel. Osiągnięta w ten sposób większa rozwartość kąta, pod którym przyrząd wywiera swoje działanie, przyczynia się do zmniejszenia oporu.

Naszkliwna błonka, ob. Ząb.

Naszód (po rum. Naseudu), miasto okręgowe, w komitacie węgierskim Bystrzyca-Naszód, w Siedmiogrodzie północnym, nad rzeką Wielkim Szamoszem, dopływem Cisy, liczy (w r. 1890,

2 697 m-ców, a w tej liczbie 2 006 Rumunów 481 Niemców i 170 Madziarów). Ma dwa kościoły, katolicki i ewangielicki, synagogę, sąd okręgowy, władze okręgowe, pocztę, telegraf, gimnazyum wyższe grecko-katolickie i prowadzi handel znaczny drzewem i płodami rolnemi. Gos-podartwo leśne i rybołówstwo. Aż do r. 1851 N. był siedliskiem drugiego pułku piechoty rumuńskiej (wołoskiej), pogranicznej. Pozostały po nim majątek przeznaczony został na cele naukowe miasta. — Kraj dawniejszy, Naszodski, na którego czele stał kapitan, włączony został w r* 1877 do komitatu Bystrzyca-Naszód.—Okrąg Naszodski w r. 1890 liczył 23 053 m ców.

Naszyjnik. Nazwę tę zwykliśmy dziś nadawać ozdobie dla stroju noszonej na szyi przez niewiasty, zwłaszcza gdy jest sporządzona ze złota, srebra, kamieni drogich, lub pereł. — Obok pasa N. należy do najstarożytniejszych ozdób, używanych przez ludzi. Już w wykopaliskach przedhistorycznych napotykamy niewątpliwe szczątki N-ów, składających się z przedziurawionych zębów, muszelek, kawałków kości i t. p., nanizanych z pewnością niegdyś na włókna ścięgien zwierzęcych, skręconych, lub na podobne im nitki lub powrózki pochodzenia roślinnego.—W t. zw. okresie kamienia gładzonego użycie N-ów w Europie całej było już bardzo rozpowszechnione, znajdujemy je bowiem obficie w grobach z czasu owego pochodzących. Składają się głównie z muszelek, z kamyków drobnych, okrągłych, przedziurawionych, z kostek przewierconych i t. p. rzeczy nanizywanych. W okresie t. zw. neolitycznym, zaczęto je sporządzać już z paciorków kamiennych, glinianych lub metalowych; z owego czasu pochodzą też rzadkie bardzo N-i złote, z listków metalu tego poskręcane. Później dopiero pokazują się N-i pierścieniowate z bron-zu, złota, a najpóźniej srebrne. Ozdoby tego rodzaju stają się coraz częstsze w okresie bron-zu, a bardzo często bywają napotykane w okresie żelaza. W okresie bronzu zaczęto je W3-rabiać już z paciorków szklanych, różnobarwnych, najczęściej niebieskich lub zielonawych; nanizy-wano je zaś wtedy najpospoliciej na druty spiżowe; w okresie owym natrafiamy też na paciorki bursztynowe, najdawniejsze. — W owych czasach zamierzchłych N-i były ozdobą noszoną przeważnie przez mężczyzn, ale wątpić nie należy, iż płeć biała również w nie się przystrajała, tak samo, jak to dotąd widujemy u ludów t. zw. dzikich, ceniących sobie nadzwyczaj N-i wyrobione z kawałków kości, zębów zwierzęcych, czasem ludzkich, muszelek, piór różnobarwnych, osobliwie zaś z paciorków szklanych, dostarczanych im przez przekupniów europejskich lub pół nocno-amerykańskich. Nosi je płeć jedna i druga. — W Starożytności N. należał również do ozdób ciała ludzkiego, najbardziej rozpowszechnionych. Dają nam tego przykłady niezliczone pomniki staroegipskie, cypryjskie i wykopaliska

Cfl

•iH

M»

M«

(0

H*

ti

te

Wê

o|

ivÜ§

WJ

1. Naszyjnik staro egipski.

o°

of’i

ff&:

(v. /2

ft£

HHé

p§r

T?

mm

3. Naszyjnik etruski.

2. Naszyjnik indyjski z „noszeniem”.

5. Ogniwo, albo może „noszenie” N-a staroskandynawskie-go (wiek X), znalezione na wyspie Hiddensöe.

4. Naszyjnik etruski.

iŁ&y

13

z rzeczami

'a

6. Paciorek srebrny, stanowiący część N-a, wykopany innemi i monetami w r. 1900 w Kretkach (ziemia Dobrzyńska)— wielkość właściwa — wiek X (podług Z.

Glogera).

Li 9. Noszenie do N-a podług J. Androu-e t a Du Cere eau (wiek (XVI).

rwij

[TpÇ-i

jÿÉÉgT ùa

7. Naszyjnik Wielkiego Mistrza Krzyżackiego z wieku XV, 12. Noszenie naszyj-¹ /₂ wielkości właściwej (podług nikowe, norweskie, Essenwein a).    spółczesne.

»UJ

w®*

SÉ&

mm

y)

10. Naszyjnik z wieku XVII.

11. Naszyjnik z wieku 8. Noszenie (pendeloque) do N-a, pomysłu H. Kolbe i n a młodszego (wiek XVI.

XVII.

13. Naszyjnik bułgarski, spółczesny z noszeniem.

(Wszystkie rys.—oprócz 6 i 7-go podług Meyera „Conversationslex”.).

36

Eue. Powsz. Illustr. S. II. Zesz. 5. T. I.

starogreckie. Na płaskorzeźbach asyryjskich i babilońskich nie widujemy wprawdzie nigdzie N-ów, ale znaleziono jednak szczątki ich liczne w zwaliskach Chorsabadu i Nimrudu, więc posiadamy dowód niezbity, że i tym ludom były dobrze znane. — W grobach fenickich i cypryjskich odkryto również niemało N-ów bardzo starannie wykończonych, przypominających wyglądem egipskie. Tak samo świadczą pomniki staroperskie i staroindyjskie o rozpowszechnieniu ogólnym N-ów wśród ludów tych, które do dziś jeszcze używają i cenią je bardzo, zarówno niewiasty jak mężczyźni. — Wykopaliska Schliemanna (ob.) dokonane zwłaszcza w Troi oraz Myce-nach (ob. te wyr.), stwierdzają także znajomość N-a w Grecyi najstarodawniejszej. Podczas rozkwitu późniejszego sztuki greckiej, złotnictwo stanęło bardzo wysoko i z owego też czasu zachowały się okazy N-ów wspaniałych, przechowywane obecnie w zbiorach szczególnie londyńskich, paryskich i petersburskich. Wiele ozdób takich, wyrobionych misternie ze złota, wykopano w Krymie, pochodzą jednak niewątpliwie z warsztatów greckich, może ateńskich. Wydobyto ich też nie mało z ziemi we Włoszech południowych i w Etruryi dawnej, oraz we Francyi dzisiejszej, a zdobią teraz przeważnie zbiory Watykanu i Luwru paryskiego. — Rzymianki, zarówno jak Greczynki, lubiły przystrajać się N-ami (Monilia i Catellae), ale i mężczyźni nie gardzili niemi bynajmniej, rozdawano je nawet wojsku, podobnie jak dziś ordery. Były dwojakiego rodzaju: naprzód łańcuchy ciężkie szczelniej do szyi przystające, nieraz podobne raczej do pierścieni wielkich, sporządzonych z drutów bronzowych, srebrnych lub złotych, poskręcanych (Torques); podobnych używali też wodzowie Gallów, jako znamię dostojeństwa swego. Drugie były łańcuszki delikatniejsze, z ogniwek złożone, bardzo długie; okręcano niemi szyję kilkakrotnie, a jeszcze część ich niemała zwieszała się na piersi wojownika (Gatella). — W czasie największego wzmożenia się potęgi rzymskiej, gdy zamiłowanie zbytku rozrosło się niepomiernie, rozpowszechniły się bardzo N-i, będące praw-dziwemi arcydziełami sztuki złotniczej, wykonywanej nieomal wyłącznie w Rzymie przez Greków. — Były to łańcuszki pojedyńcze, podwójne, potrójne, lub liczniejsze jeszcze, ujęte na końcach we wspólne zameczki, spinane na karku; do łańcuszków tych przywieszano bardzo liczne ozdoby inne, postaci najrozmaitszej, wyrobione sztucznie z metalu szlachetnego, albo też zdobiły je kamienie cięte, t. zw. gemmy i kameje (ob. Gemma). Nieraz N. składał się z jednego łańcuszka tylko, ale wtedy bywał bardzo długi (1| — 2 metrów), a także obwieszany ozdobami innemi, okręcano go kilkakrotnie dokoła szyi. N. z pereł indyjskich, bursztynów, korali i kamieni drogich także nie były rzadkością między strojnisiami rzymskie-mi. — Używanie, a nawet śmiało powiedzieć można, nadużywanie ozdób tych, zarówno przez niewiasty, jak i mężczyzn, doszło do szczytu na dworze bizantyńskim, jak o tym świadczą wymownie liczne, przechowane dotąd mozaiki i miniatury (ob. te wyr.).—Po upadku państwa rzymskiego piękne te, artystycznie wykonywane N-i poszły w niepamięć wprawdzie, lecz ludy barbarzyńskie, które rozszarpały dziedzictwo potomków Romulusa i zdeptały ich cywiliza-cyę, lubiły się także stroić, nie posiadając wszakże wymagań tak wykwintnych. Noszono więc i w Wiekach średnich wciąż N-i rozmaite, bacząc wszakże raczej na ich pokaźność i kosztowność, niż na wykonanie misterne. Znane są łańcuchy złote i srebrne noszone na szyi przez rycerstwo średniowieczne i przez panujących; przyczepiano do nich nieraz medaliony lub puszki drobne, zawierające relikwie. Panie ówczesne zdobiły swe szyje sznurami pereł, paciorkami sporemi z bursztynu, z kamieni droższych, z korali, z metalu, nieraz szkliwem różnobarwnym powleczonego, albo też używały łańcuszków złotych lub srebrnych, do których przywieszały rozmaite * noszenia” (pendeloques), zupełnie tak samo jak Rzymianki dawne. Zbytek ten zapanował szczególnie po wojnach Krzyżowych, więc po zetknięciu się ściślejszym z Bizancyum i ze Wschodem muzułmańskim, gdzie N. był również ozdobą bardzo rozpowszechnioną, a w haremach jest nią do dziś jeszcze. — Od wieku XIV, gdy brzask budzącego się hellenizmu zaczął zwolna rozpraszać ciemność barbarzyństwa średniowiecznego, zapowiadając zbliżający się okres Odrodzenia (ob.), gdy nauka i sztuka, czerpiąc ze źródeł, tryskających z grobów zapomnianych, życiem nowym rozkwitała, i sztuka złotnicza weszła na tory nowe. Wtedy to N. piękny i kosztowny stawał się znów coraz powszechniejszym, zdobiąc zarówno szyje panów i pań możnych, naprzód we Włoszech, jako w kolebce Odrodzenia, niebawem atoli i w krajach innych Europy zachodniej i środkowej. Na obrazach i rzeźbach mistrzów z wieków XV i XVI, zwłaszcza włoskich, mamy sposobność poznać N. niejeden, zdumiewający wykwintem pomysłu i smakiem w wykonaniu. Czasy owe, pozbywając się nareszcie coraz wyraźniej prostactwa przodków, coraz więcej dbać też zaczęły nie tyle już o kosztowność materyału samego, ile o mister-ność wyrobu. W wieku XVI, który był wiekiem złotym N-ów, widywano je często bardzo jeszcze na szyjach mężczyzu dostojnych i bogatych, a nawet ubożsi radzi stroili się w N-i, choć z kruszcu podlejszego; że niewiasty wtedy przepadały za niemi rozumie się samo przez się, a złotnicy tacy, jak Benvenuto Cellini (ob.), umieli zadość uczynić wymaganiom najwybredniejszym nawet. W wieku XVII N-i stały się już nieomal wyłącznie ozdobą niewieścią i pozostały nią do dni naszych. Dziś na szyi

Dr J. P.

nik.

męskiej Europejczyka rzadko już ujrzeć można N., a to tylko wtedy, jeżeli jest posiadaczem orderu wysokiego, jak np. Złotego Runa (ob.), lub podobnego mu, noszonego na szyi na łańcuchu złotym. N. pod postacią łańcuchów złotych z wiszącemi u nich krzyżami zdobią też szyje i piersi dostojników duchownych. — N. niewieści od wieku XVI podlegał zmianom wielokrotnym, których tu opisywać nie sposób, powiemy tylko, że pierwotnie szeroki bardzo, nieraz do połowy piersi opadający, z czasem stawał się węższym, lżejszym i zgrabniejszym. N. dzisiejszy, skromniejszy, to zwykle łańcuszek złoty z przywieszonym krzyżykiem lub medalionem,    bogate    zaś składają    się albo    z pereł

uriańskich, starannie dobranych, albo też z kamieni drogich: brylantów, rubinów, szmaragdów, szafirów, opałów i t. p., zwykle oprawianych w srebro, a to w ten sposób, aby oprawa, o ile tylko można, była niewidoczna. — W Polsce N., nazywany niegdyś także kanakiem, znany i używany był niewątpliwie od czasów niepamiętnych, tak samo jak gdzieindziej w Europie    całej.    Sama nazwa    kanak,    dawana

mu nieraz, jest pochodzenia wcale nie pewnego;    jedni    wywodzą ją    bowiem    od wy

razu canaca, który w łacinie średniowiecznej oznaczać miał jakąś ozdobę, nie dającą się wszakże dziś napewno określić; podług innnych zaś, ma pochodzić od tatarskiego Ttanuk lub banale, co w języku tym właśnie znaczyć ma N.— Ozdoby drogocenne, którym przypisywano moc tajemniczą przeciwko czarom lub nieszczęściu, zawierające często relikwie    świętych,    lubiono

przywieszać do łańcuchów na szyi noszonych, czyli N-ów, a zwano je pospolicie „noszeniami“, stąd też poszło, że niekiedy mianem tym darzono też i N. cały, będący w wiekach dawnych u mężczyzn zwykle łańcuchem złotym lub srebrnym (ubożsi nosili i cynowe), u niewiast zaś składał się z korali, bursztynów, pereł lub paciorków, bądź kamiennych, bądź szklanych, bądź nakoniec metalowych, nawiązanych na nitki skręcone, konopne lub jedwabne, albo także z łańcuszków lub innych wyrobów złotniczych, wysadzanych kamieniami drogiemi, półdrogiemi, perłami i t. p., często z przywieszonym „noszeniem”. Niewiasty mniej bogate obywały się paciorkami wszelakiemi, lub N-ami aksamitnemi, albo atłasowemi z naszyciami wzorzystemi z nici złotych i srebrnych, z perełek drobnych prawdziwych lub podrabianych i kamieni pośledniejszych. — O wyglądzie niekórych przynajmniej N-ów, noszonych u nas ongi, dać może wyobrażenie pewne paciorek srebrny, dość wielki, wykopany w r. 1900 w Krotkach (ziemia Dobrzyńska) razem z przedmiotami innemi oraz z monetami z połowy drugiej wieku X pochodzącemi, a więc z czasów panowania Mieszka I; podajemy go tu w wielkości właściwej podług rysunku Z. G1 o g er a (ob.tabl. rys. 6).—Władysław Łokietek podobno panom u dworu przebywająoym zwykł był rozdawać dla odznaczenia i uczczenia ich N-i składające się z łańcucha troistego z przywieszonym doń orłem królewskim, srebrnym, co dało Fryderykowi Sapieże pochop do utrzymywania, że król ten był założycielem orderu Orła Białego. Ozdoby podobne rozdawali w nagrodę rycerzom i panom również królowie nasi późniejsi, a że N-i takie, noszone przez mężczyzn, były u nas bardzo powszechne, dowodzą nam portrety z wieku XVI, dotąd dochowane.—Ciekawym okazem N-a męskiego z wieku XVII, jest łańcuch orderu Niepokalanego poczęcia, który król Władysław IV w r. 1634 założyć zamierzał, ale stany sejmujące nie dopuściły do spełnienia zamiaru (podobiznę N-a tego, podług Fr. Sapiehy, umieścił Z. Gloger w swej „Encyklop. staropolskiej” t. Illstr. 299). O N-ach niewieścich znajdujemy wzmiankę w arcyciekawych „Rachunkach dworu króla Władysława Jagiełły” (wyd. prof. Pieko-sińskiego; Kraków 1896, str 182); pod d. 8 marca r. 1394 zapisał tam skarbnik królewski Hinczko, że wydauo 27 grzywien za dwa naszyjniki dla małżonki księcia Se m k a Mazowieckiego (była nią siostra Jagiełłowa, Aleksandra). — Wieśniaczki nasze, w wielu okolicach kraju, do dziś dnia jeszcze lubią okalać szyje swe N-ami z nanizanych korali, paciorków bursztynowych i szklanych, nosząc też u nich medaliki poświęcane z Matką Boską lub takież krzyżyki. Przed stu laty w sposób zupełnie podobny przystrajały również jeszcze szyje swe szlachcianki i mieszczanki nasze, dziś, stosując się do mody ogólno-europejskiej, nie czynią już tego, chociaż z pewnością niejedna jeszcze posiada, odziedziczony po prababce, wspaniały „bicz” korali, zamykający się na zameczek złoty, a dający się okręcić kilka razy dokoła szyi.— Por. Cast e 1 a n i „Dell’oreficeria antica” (Flo-reneya 1862); Lasteyrie „Histoire de l’or-févrerie” (Paryż 1877, wyd. 2-e); Fontenay „Les bijoux anciens et modernes” (tamże 1887); Guhl i Koner „Hellada i Roma” (Warszawa 1896; przekład z niem. S. Mieczyńskiego t. I str. 316 i nast., t. II str. 261 i nast., z rycinami b. dobremi); Comarmond „Description de l’écrin d’une dame romaine, trouvé â Lyon en 1841” (Paryż 1844, z opisem 7 N-ów bardzo cennych); P. Lacroix „Les arts au Moyen âge et à l’époque de la Renaissance” (Paryż 1871, wyd. III, rozdział „Orfèvrerie”); Lab arte „Histoire des arts industriels au Moyen âge et à l’epoque de la Renaissance” (tamże 1872 — 75; wyd. 2-e; 3 tomy); Castelani „Dell’ oreficeria italiana” (Rzym 1872) i Glogera „Encyklop. staropolska” (pod wyr. „Kanak”, „Naszyjnik” i „Ordery polskie”).

Naszyjnik, jako część uprzęży, ob. Naszel-

Naszyjnika sprawa. (Affaire du Collier). Pod

nazwą tą znany jest proee3 głośny we Francyi, w przeddzień wielkiej rewolucyi zaprzątający u-mysły stolicy i kraju całego. Sprawa ta skandaliczna, kompromitując królowę Maryę Antoninę (ob.), przyczyniła się znacznie do podkopania szacunku dla korony,—Sprawa sama, pomimo że niemało dotąd pisano o niej, nie jest jeszcze wyjaśniona należycie. Nieprzyjaciele królowej każą jej odgrywać w niej nieomal rolę główną, obrońcy zaś czynią z niej ofiarę mataczów i oszustów. Według wszelkiego prawdopodobieństwa zupełnie obcą sprawie królowa nie była.—Rzecz się miała tak: Niedługo przed śmiercią Ludwika XV dwaj jubilerzy dworu, Boehmer i Bassenge zaczęli zbierać najpiękniejsze dyamenty, jakie były w handlu, aby z nich złożyć naszyjnik, nie mający sobie równego, przeznaczali go wmyśli dla pani du Barr y (ob.), kochanki królewskiej; L u d w i k XV umarł atoli zanim go skończyli. Zwrócili się zatem w r. 1778 do Ludwika XVI, który oświadczył chęć kupienia go dla M ary i Antoni ny, małżonki swej. Królowej bardzo się naszyjnik

ŚKSSS1

-,

Fig. 85. N. królowej (podł. „Grandę Eiicyclop.”).

podobał; jednak wobec rozpaczliwego stanu finansów państwa nie śmiała przyjąć podarunku, kosztującego 1600 000 liwrów. Boehmer, który włożył był w naszyjnik cały swój majątek, zrozpaczony był tą odmową; próbował sprzedać go na innych dworach, wszędzie jednak cena wydawała się zbyt wysoką. W r. 1781 błagał znów Maryę Antoninę, aby go ocaliła od ruiny, kupując naszyjnik, i znów spotkał się z odmową. Królowa jednak wyrzekała go się z wielkim żalem, o czem Boehmer dobrze wiedział; dla tego też może dał się później wciągnąć w rokowania tajemnicze kupna naszyjnika dotyczące.—W tym mniej lub więcej czasie zjawia się na scenie dwoje głównych uczestników sprawy: kardynał Ludwik Re ne, Edward, książę de Rohan, (ob.), biskup Strasburski, i J o a n-n a, hrabina de L amotte -Valoi s (ob.). — Rohan, jeszcze za czasów gdy był ambasadorem w Wiedniu (1772—74), ściągnął na siebie niechęć Maryi Antoniny; po powrocie do Francyi, źle widziany u dworu, był w niełasce u króla i królowej. Uważał się jednak za wielkiego polityka i marzył o tern, aby odzyskać względy królowej i przy jej poparciu zostać pierwszym ministrem.—W r. 1781 poznał się z panią de

Lamotte; zwróciła na siebie uwagę jego i w r. 1783 została jego kochanką. Pani de Lamotte od kilku już lat starała się zawiązać stosunki z dworem; też około czasu tego zdobyła sobie poparcie hrabiny d’A rt ois i kilku dam królowej. Zaczęła wtedy głosić, że ją królowa darzy przyjaźnią; Rohan, który w to uwierzył, zaczął się starać przez nią o zbliżenie do Maryi Antoniny. Pani de Lamotte podjęła się pośrednictwa, wkrótce potem pokazała mu list królowej, w którym wspominano go przychylnie, i zaczęła mu robić nadzieję widzenia się z królową. Kardynał znów uwierzył; zaczął pisywać do Maryi Antoniny listy, które przyjaciółka jego podjęła się doręczać królowej (w maju, czerwcu i lipcu r. 1784). Wreszcie w lipcu r. 1784 odbyło się zapowiadane od dawna widzenie się tajemne królowej z Rohanem. Rolę królowej odegrała w niem, podobna do niej, niejaka d’Essigny, awanturnica, przezwana baronową d’Oliva, a pani de Lamotte ofiarowała jej za to 15 000 franków. W nocy przyprowadzono Rohan a do altany w parku Wersalskim; udająca królowę Oliva stanęła przed kardynałem, podała mu różę i wyrzekła „wszystko już zapomniane”; w tej chwili jednak przybiegła Lamotte z okrzykiem „ktoś idzie” i pociągnęła ze sobą upojonego szczęściem kardynała. Według prawdopodobieństwa wszelkiego królowa wiedziała o tej farsie, kosztem Roha-na odegranej, i być może nawet że przyglądała się z ukrycia tej scenie romantycznej. Pani de Lamotte prowadziła dalej matactwo, przyjmowała listy od kardynała i zapewne pokazywała je królowej: aby ją zabawić śmiesznem uwielbieniem Rohana; jemu zaś przynosiła odpowiedzi królowej, pełne zachęty i obietnic na przyszłość; listy te pisywał prawdopodobnie kochanek jej Rétaux de Villette. Uradowany kardynał widział się już prawie u celu i przypuszczał, że lada chwila zastąpi Calonnea (ob.); pani Lamotte, wręczyła mu wtedy dwa listy, w których królowa prosiła o 150000 liwrów dla osób, którym sprzyjała. Rohan dał summę żądaną; pani Lamotte zaczęła żyć po pańsku i rozgłaszać, że środki do życia wystawnego zawdzięcza przyjaźni królowej. Zaczęło się do niej wtedy zgłaszać wiele osób po pro-tekcyę; między innemi w grudniu r. 1784 zja wił się i jubiler Bassenge, który jej przy rzekł nagrodę sowitą, jeżeli jej się uda skłonić królowę do kupna słynnego naszyjnika Pani Lamotte nie odrazu odpowiedziała i dopiero przy końcu stycznia r. 1785 zawiadomiła Bas-senge a, że królowa zgadza się na kupno naszyjnika, nie chce jednak mieć do czynienia bezpośrednio z jubilerami i poleciła załatwić tę sprawę jednemu z wielkich panów, który działać będzie w imieniu swoim; on też ma być względem jubilerów odpowiedzialny za zapłatę należności. W kilka dni później zgłosił się do

jubilerów Rohan i kupił naszyjnik za 1600000 sierpnia). Pani Lamotte, zawiadomiona o tym liwrów; zapłacić miał za niego ratami po 400 000 wypadku, nie uciekała jednakże; aresztowa-liwrów każda, w odstępach czteromiesięcznych; pierwszy termin oznaczono na d. 1 sierpnia.

no ją d. 18 sierpnia i przywieziono do Ba-stylii, gdzie już osadzony był Rohan. Mąż jej zażądał, aby go też uwięziono; urzędnik policyjny odmówił, nie miał bowiem na to rozkazu. Uwięziono też w ciągu dni następnych Caglio-stra i jego żonę, Rétaux de Vilette i pannę Oliva. Dano jednak kardynałowi możność posłania biletu do swego sekretarza, księdza G e o r g e 1 a; ten spalił całą korespondencyę kardynała z królową przed rewizyą, która zresztą odbyła się w mieszkaniu Rohana dopiero w 60 godzin po jego aresztowaniu. Proponowano Rohanowi, aby się odwołał do łaski królewskiej; nie zgodził się jednak na to i wolał być sądzony przez parlament. — Dnia 5 września rozpoczął się proces przed parlamentem. Sprawa nabrała już była rozgłosu wielkiego, a przebieg jej wzbudzał zajęcie powszechne. Target, adwokat kardynała, dowodził jego niewinności; mówił, że został oszukany przez panią Lamotte, która ukradła naszyjnik, i że jedynie za winę może mu być poczytana myśl, że kupując naszyjnik, może odzyskać łaskę królowej. Pani Lamotte, która była w położeniu trudniejszem, kilka razy zmieniała system obrony. Z początku oskarżała kardynała i Cagliostra, że ukradli i sprzedali naszyjnik; mówiła, że nie pośredniczyła w schadzce królowej z Rohanem w Trianon; podała wykaz dokładny dyamentów, sprzedanych dla kardynała. Wysłano do Londynu kapucyna, sekretarza Rohana, by zebrać materyał tyczący się sprzedaży dyamentów większych. Człowiek ten przywiózł stamtąd dokument, który wydał się sędziom tak podejrzany, że uznać go nie chcieli. Że jednak dokument ten uniewinniał zarazem kardynała i królowę, kanclerz Miromesnil kazał parlamentowi przyjąć go. Odtąd sprawa była już rozstrzyguięta na niekorzyść pani Lamotte. — Dnia 31 maja r. 1786 zapadł wyrok: kardynał Rohan, Cagliostro i panna Oliva zostali uniewinnieni, Ré taux de Villette wygnany na zawsze z królestwa, Lamotte skazany zaocznie na galery, a pani Lamotte-Valois na chłostę, piętuowanie żelazem rozpalonem i zamknięcie w więzieniu Salpêtrière. Wyrok ten oburzył króla i królowę; pani Lamotte uważana była powszechnie za narzędzie królowej, to też potępienie jej kompromitowało królowę w stopniu najwyższym. Na pani Lamotte wykonano wyrok d. 21 czerwca r. 1786, poczem zamknięto ją w więzieniu; uciekła z niego w r. 1787 do Londynu i zajęła się pisaniem pamiętników, pełnych najhaniebniejszych oszczerstw na królowę. Rohanowi król kazał wyjechać do opactwa Chaise-Dieu w Owernii i trzymał go tam na wygnaniu aż do wybuchu rewolucyi.—Spadkobiercy Boehmera i Basseugea procesowali się długo z rodziną Rohan ów o zapłatę za skra-

Spisano kontrakt sprzedaży, a d. 31 stycznia, gdy Bo eh mer i Bassenge przynieśli naszyjnik,

Rohan pokazał im na tym kontrakcie podpis królowej „Marie-Antoinette de France”. Tegoż dnia kardynał zawiózł naszyjnik do Wersalu do pani Lamotte, która w jego obecności wręczyła go jakiemuś człowiekowi (prawdopodobnie był to Rétaux de Villette,), przysłanemu jakoby po naszyjnik przez królowę. Rohan polecił jubilerom, aby nie dziękowali królowej za kupno i aby całą sprawę trzymali w tajemnicy, przez wzgląd na to, że król nie wie jeszcze nic o tern.—Tymczasem zbliżał się termin płacenia pierwszej raty; aby zyskać na czasie pani Lamotte przyniosła Rohanowi list, w którym królowa żąda zniżenia ceny naszyjnika o 200 000 liwrów. Rohan zaczął się wtedy targować z jubilerami, którzy się wreszcie zgodzili, ale pod warunkiem, że d. 1 sierpnia dostaną nie 400 000 lecz 700 000 liwrów.—Nie wyjaśniono dotąd, czy królowa uczestniczyła w tych sprawach, czy też nie wiedziała nic zgoła o nich. Są przeciwko niej pewne poszlaki, a jubilerowie utrzymywali, że królowa wiedziała o wszystkiem, inaczej nie byliby wydali naszyjnika. Świadczy też przeciwko niej spokój pani Lamotte; gdyby ta bowiem nie była pośredniczką królowej, lecz tylko po-prostu ukradła naszyjnik, wystarczało jej uciec do Anglii, aby zapewnić sobie bezpieczeństwo.

Nie ruszała się jednak z miejsca; mąż jej pojechał wprawdzie do Londynu, i sprzedał tam za 300 000 liwrów kamieni mniejszych, ale wrócił do Francyi.—Kardynał był pewny, że zostanie pierwszym ministrem; utwierdzał go w tem mniemaniu Cagliostro (ob.), który mieszkał wtedy u niego. Fatalny koniec sprawy był już jednak blizki. D. 13 lipca pani Lamotte zawiadomiła Rohana, że królowa zapłaci 700 000 liwrów dopiero d. 1 października. Kardynał dał wtedy jubilerom tylko 30 000 liwrów, jako procent od raty zaległej; zaniepokojeni Boehm er i Bas-senge nie zadowolili się tem jednak i powiedzieli o wszystkiem Breteuilowi, ministrowi dworu królewskiego (ob.). Breteuil zawiadomił natychmiast królowę o wieściach, rozgłaszanych w sprawie naszyjnika i schadzek w Trianon. Królowa odrzekła, że o niczem nie wie. Gdy się o tem dowiedział kardynał, wysłał do Niemiec Lamottea i jego żonę, aby mógł w razie procesu zwalić na nich winę całą. Pani Lamotte zatrzymała się jednak po drodze w Bar-sur-Aube, w oczekiwaniu dalszych wypadków; nie ukrywała się tam wcale i była zupełnie spokojna. D. 9 sierpnia Bo eh mer zawiadomił królowę na piśmie o sprawie naszyjnika; doniesiono o tem królowi, który wpadł w gniew wielki i kazał aresztować Rohana wobec całego dworu (d. 15

dziony naszyjnik. Jubilerowie mieli sobie przyznane prawo do 300 000 franków rocznie z dochodów opactwa Saint - Waast, rewolucya pozbawiła ich go jednak. W r. 1803 niejaki Devil-1 e, który był kupił od jubilerów ich prawa, wytoczył proces księżniczce Karolinie, siotrze-nicy i spadkobierczyni kardynała Rohana.

pełniony mnóstwem myśli i uczuć, długo płaka łem—i to jeszcze z onej chwili pamiętam, że nigdy więcej, niż wówczas, serce moje nie było dotknięte silniej i słodziej i że owe wyrazy „oto jestem, mój synu” nie ustawały rozbrzmiewać w duszy mojej i potężnie przenikać całej istoty”. Książeczka ta przeznaczona jest przedewszyst-kiem dla dusz, które się poświęciły życiu zakonnemu, jak się to okazuje ze słów nieznanego autora do bogomyślnego zakonnika (ks. I r. 25) „przypatrz się kartuzom, cystersom i rozmaitego zakonu mnichom”. Dusza kontemplacyjna autora czerpie nauki z głębi własnych rozmyślań i mówi językiem, który tylko przez równych sobie zrozumiany być może, podobnie jak język koryfeusza jakiej nauki dla pojęcia tych jest dostępny, co się wznieśli do jego wyżyn duchowych. Osobistość w klasztor-nem życiu osiwiała i obeznana ze wszystkiemi radościami i cierpieniami życia zakonnego, występuje przed nami z każdego wiersza tej książeczki niebiańskiej Co prawda, mieszczą się w niej niektóre rozdziały z przedmiotem dla pożytku wszystkich ludzi, stąd jednak nie wypływa, aby dziełko, jako takie, co do całej treści, było dla wszystkich przeznaczone i przez nich zrozumiane, albowiem, nawet owe rozdziały nie wszyscy pojmują według zrozumienia autora, gdyż są pełne myśli głębokich, których niewprawny czytelnik wcale się nie domyśla i to niekiedy w zdaniach łatwiejszych. Ktoby twierdził, że niektóre rozdziały były napisane dla zakonników, a reszta przeznaczona dla ludzi w święcie żyjących, tenby zapomniał, że autor nie mógł jednocześnie pisać dla tych dwuch rodzajów ludzi: tworząc takie dzieło mieszane, niszczyłby je własnemi rękoma.—Jako autorów tego dzieła uczeni wymieniają głównie Tomasza à Kem pis (f 1471), kanonika regularnego—Jana Gersona (ok. r. 1240), opata benedyktyńskiego, jednakże krytyka żadnemu z tych mężów autorstwa napewno nie przypisuje, jak to wyczerpująco wykazał ks. dr W ład. Knapiń-ski w pracy swojej p. t. „Pytanie o naturze ksiąg, „O naśladowaniu Chrystusa” („Przegląd Katolicki” r. 1882 str. 4 i nast. i w osobnej odbitce r. 1883).—Dziełko O N. było oryginalnie napisane po łacinie i w dawnych rękopisach nosiło rozmaite tytuły, jak: de contemptu (o wzgardzie świata), de sequela Christi et de guibusdam virtutïbus (o naśladowaniu Chrystusa i niektórych cnotach). Uber v. volumen internae consola-tionis ("księga pociechy wewnętrzuej) de interna consolatione (o pociesze wewnętrznej), de imita-tione Christi et contemptu omnium vanitatum mun-di (o naśladowaniu Chrystusa i wzgardzie wszystkich próżności światowych), qui sequitur me (kto za mną idzie), gdyż się od tych słów rozpoczyna. Książeczka jest przetłumaczona na

Spadkobiercy Devillea przerywali kilkakrotnie bieg przedawnienia, w r. 1863 ponownie oskarżyli spadkobierców księżniczki Karoliny o ukrycie części spadku po niej. — Sprawa naszyjni ka dostarczyła treści komedyi Goethego „Der Gross-Kophta” i powieści Dumasa ojca „Le Collier de la Reine” (po polsku p. n. „Naszyjnik królowej”, Warszawa, w wydaniu zbiorowem powieści Dumasa). — Por. Compardon „Marie-Antoinette et le procès du collier* (Paryż 1863); L. Combes „Marie-Antoinette et l’intrigue du collier” (Paryż 1876); Func k-B r e n t a u o „L’affaire du collier” (Paryż 1901); proces o naszyjnik opisany jest też dokładnie w tomie VIII dzieła „Der Neue Pitaval” (Lipsk 1845).

Naszyniec, ob. Cza ki a Liii astr um.

Naśladowanie Jezusa Chrystusa, raczej „O naśladowaniu Jezusa Chrystusa”—książeczka ascetyczna, o której powiedział Fontenelle (ob), że jest „najpiękniejszem dziełem, jakie wyszło z rąk ludzkich, ponieważ Ewangielia nie jest dziełem ludzkiem”. Autor wybornie znał człowieka, jego słabości i tajniki serca; wskazując na nędzę ludzką, podaje odpowiednie lekarstwo i odkrywa jego słodycz; przypominając żądzę człowieka, podnosi go i wzrok jego kieruje ku nieskończonej doskonałości, do której jest wezwany. Jak wielki wpływ w niektórych okolicznościach wywiera czytanie tej złotej książeczki, opowiada La Harpe: „znajdowałem się w celi więziennej, przejęty głębokim smutkiem.

Przed kilku dniami czytałem psalmy, ewangie-lie i inne książki pożyteczne. Skutek tego czytania był szybki, choć stopniowy. Odzyskiwałem wiarę, ujrzałem światło nowe, ale to światło przerażało mnie, gdyż wskazywało na przepaść czterdziestoletniego obłąkania. Widziałem złe, a nie mogłem znaleźć lekarstwa-, znikąd nie przychodziła pomoc religijna. Z jednej strony stawało mi przed oczyma życie przeszłe, a stawało takiem, jakem je teraz poznał w świetle prawdy Bożej; z drugiej zaś strony widziałem czychają-cą na mnie śmierć niechybną i blizką. Zgnębiony na duchu smutnemi myślami, wołałem do Boga, którego dopiero co odzyskałem, a jeszcze go prawie wcale nie znałem i pytałem, co mam czynić i co się ze mną stanie. Na stoliku przy mnie leżała książeczka o N. Otwieram ją i czytam te słowa: „Oto jestem, mój synul Przychodzę do ciebie, ponieważ mnie wołałeś”. Już więcej nie czytałem. Nie jestem w stanie opisać wrażenia, jakiegom doznał. Padłem twarzą na ziemię, ze łzami i łkaniem wydając krzyki i prze- wszystkie języki europejskie, a także na języki: rywane wyrazy. W scercu uczułem ulgę. Prze- ) arabski, chiński, ormiański, japoński, malajski

Ks. K. M.

Fig. 86. Kryształ mikroklinu.

z. w.

syryjski, hebrajski i wiele innych. Polski przekład wyszedł pierwszy raz w Krakowie r. 1545 i 1551; później tłómaczyli: Fabryuy czy Wiele wic ki (Kraków 1608, 1622; Wilno 1681),

Grochowski (1611); Szymon Wysocki (1622—podobno to przekład Fabrycego); ks.

Wacław Sierakowski (Kraków 1798);

Franciszek Szyrma (1773); Tadeusz Matusze wic (Warszawa 1820); ks. Łętow-8 ki (Kraków 1841); ks. Aleksander Jeło-wieki (Berlin 1841); ks. Józef Guziur (Cieszyn 1860), ks. Józef Trzebieński (przekład wierszem, Warszawa 1724 in 4-o str. 340).

Są jeszcze inne tłómaczenia, o których nie wspominamy. Niektóre z wyliczonych przekładów polskich doczekały się kilku wydań.

Naśladowcze kryształy. Niektóre kryształy o niższym stopniu symetryi, lecz kątach, które są zbliżone do kątów, właściwych postaciom symetryi wyższej, przez równoczesne rozwinięcie się ścian niejednakowych, tworzą często kombi-nacye, zdające się na pozór odpowiadać symetryi wyższej. Minerały jednoskośne, jak biotyt, klinochlor, których ściany pryzmatyczne przecinają się pod kątem blizkim 60°, dają niekiedy przekroje poprzeczne, bardzo podobne do sześcio-boku prawidłowego. Kombinacye ich mają nieraz wygląd romboedryczny. Minerały rombowe, jak kordyeryt, karnalit, o kącie słupa, wynoszącym około 60°, tworzą często kryształy, należą-

Fig: 87. Kryształ leucytu.

ce jakby do symetryi heksagonalnej. Minerały rombowe, np. autunit, których słup mierzy około 90° mają wygląd tetragonalny. Tego rodzaju kryształy, przedstawiające postaci niejako przejściowe, wykazują przeto symetryę stopnia wyższego. To wyprzedzanie symetryi przez kryształy pojedyńcze nazywamy pseudometryą, czyli symetryą fałszywą. Osobniki pseu-dometryczne tworzą jednak często pnie bliźniacze, bliźniaki kolankowe, oraz bliźniaki stopnia wyższego, których postaci zewnętrzne nietylko odpowiadają całkowicie symetryi wyższej, ale nawet wielkością swych kątów najzupełniej prawie symetryi tej czynią zadość. Takie utwory bliźnięce, zbudowane zawsze w sposób złożony z wielu osobników, są więc postaciami, naśladującemi symetryą stopnia wyższego. Nazwać je zatem możemy kryształami n a-śladowczemi czyli mimetycznemi, a samo zjawisko naśladownictwem czyli mimezą. Ta zaś zasługuje na szczególniejszą uwagę wtedy, gdy występuje nie przypadkowo lecz stale, tj. gdy jest właściwością wszystkich kryształów tego samego ciała, jak to zobaczymy na przykładach wyjaśnionych nieco niżej. Kryształy o tak zawikłanej budowie, dawniej uważane za osobniki pojedyńcze, podniesienie stopnia swej symetryi zawdzięczają tej okoliczności, że postaci przejściowe zrastają się sposobem bliźniaczym, równocześnie wszystkiemi ścianami jednakowo położonemi. Każda zaś płaszczyzna bliźniacza jest zarazem płaszczyzną symetryi całego utworu. Najpospolitszym przykładem kryształów naśladowczych jest skaleń potasowy, zwany mi-kroklinem, a składający się z osobników trój-skośnych. Kryształy wyglądają jak jednoskośne, ale składają się z niezwykle wielkiej ilości osobników, zrosłych równolegle do płaszczyzny bliźniaczej, którą jest ściana niezakreskowana figury załączonej. Ponieważ kąt zawarty pomiędzy ścianą podstawową (kratkowaną na fig.) i ścianą podłużną (białą) wynosi 89°40', a więc zbliża się bardzo do kąta prostego, przeto na pniu bliźniaczym mikroklinu niepodobna prawie dostrzedz krawędzi wklęsłych. Osobniki mikroklinu zbiorowe posiadają na zewnątrz symetryę o stopień wyższą niż ich płytki, z których się składają, gdy bowiem te są trójkośne, pień cały ma symetryę jednoskośną, stąd więc dawniej miano mikrokliny za to samo, co ortoklaz. Klasycznym przykładem ciała mimetycznego jest 1 eu cyt. Występuje on zazwyczaj w kryształach ze wszystkich stron rozwiniętych, które są dwu-dziestoczworościanem deltoidowym. Postać ta jest tak dla leucytu charakterystyczną, że nazywano ją dawniej leucytoedrem, a sam leucyt przez czas długi uważano za wybitny przykład kryształów układu regularnego. Dopiero Gerhard

v. Rath dostrzegł na błyszczących kryształach prążki bliźniacze, odpowiadające zrastaniu się płaszczyznami dwunastościanu rombowego, które wszakże niemogą być płaszczyznami bliźniacze-mi w klasie całkoworegularnej, a to tembardziej, że jednocześnie tenże badacz pomiarami kryształów dowiódł, że kąty leucytu nie odpowiadają układowi regularnemu. Kryształy leucytu nigdy nie są pojedyńcze, lecz zawsze składają się z nieskończenie wielkiej liczby cieniutkich blaszek w zespoleniu bliźniaczem, o jakiem daje wyobrażenie figura załączona. Obecność tych blaszek dostrzedz jednak można tylko na ścianach gładkich i połyskujących. Płaszczyzna bliźniacza odpowiada ścianie dwunastościanu rombowego w układzie regularnym. Co dotyczę budowy pojedyń-zych blaszek leucytu, to nierozstrzygnięto, czy są one jednoskośne czy też rombowe

Naśladownictwo (w socyologii). Teorya naśladownictwa odgrywa rolę olbrzymią w wywodach socyologów szkoły psychologicznej francu-

Ob. Psychologiczna

L. K.

skiej. Tarde uważa naśladownictwo za fakt podstawny życia społecznego. Jego zdaniem, cały wszechświat przedstawia 3 odrębne działy zjawisk z 3 odmiennemi kategoryami powtórzeń. W świecie martwym jednostką jest bryła (atom, ciało niebieskie), zasadą zaś zjawisk — ruch rytmiczny; w świecie organicznym cały rozwój tkwi w przekazywaniu przez komórkę swoich właściwości komórkom pochodnym, w powtarzaniu się przodków w potomkach; wreszcie źródłem faktów społecznych jest naśladowanie czynów jednego osobnika przez inne, a N. to występuje w społeczeństwie ludzkiem pod bardzo różnorodnemi postaciami: tradycyi lub mody, posłuszeństwa, sympatyi, wychowania. Według Tardea, cała socyologia sprowadza się do stu-dyów nad naśladownictwem. Społeczeństwo jest to gromada jednostek, które albo naśladują siebie nawzajem, albo już tak się ujednostajniły, iż przedstawiają nawzajem kopie jedna z drugiej. Wprawdzie przyznaje on, że prócz naśladownictwa istnieje w życiu społecznem jeszcze inny pierwiastek, a mianowicie odkrycia, będące ogniskiem, z którego wychodzą nowe fale naśladownictwa — odkrycia w świecie społecznym odpowiadają zjawieniu się w świecie organicznym ustroju nowego, odmiennego od dotychczasowych. Wykazawszy doniosłość naśladownictwa, Tarde usiłuje odkryć jego prawa. Po pierwsze każdy fakt posiada dążność do coraz obfitszego powtarzania się (pierwsza podróż do Ameryki, dokonana przez Kolumba, powtarza się w coraz liczniejszych podróżach). Po wtóre, fala naśladownicza, przechodząc od jednego narodu do drugiego, ulega zmianie. Po trzecie, dwie fale naśladownicze, spotykając się z sobą, oddziaływają nawzajem na siebie w różny sposób. Są to zastosowania w świecie społecznym zasad rządzących ruchem atomów: zasad rozpowszechniania się ruchu, przełamywanie przy przejściu do innego środowiska, interferencyi. Teorya Tardea jest próbą najsystematyczniejszą wytłoma-czenia zjawisk społecznych za pomocą teoryi naśladownictwa — zresztą raczej ze strony formalnej. U innych przedstawicieli szkoły psychologicznej w socyologii, naśladownictwo nie odgrywa w wywodach tak doniosłej roli, chociaż przypisują mu oni wpływ znaczny. Wogóle, rozbiór dotychczasowy wpływów N-a nie grzeszy głębokością. Można nawet twierdzić, że im pewna praca socyologiczna bardziej odwoływa się do pomocy tego czynnika, tem zwykle bada zjawiska społeczne w sposób bardziej powierzchowny. Wada polega na zbyt rozległem stosowaniu wpływów N-a, a jednocześnie na zu-pełnem pominięciu czynników zewnętrznych, które na całej przestrzeni społeczeństwa rodzą pokrewne uczucia, idee i czyny, oraz na nieuwzględnianiu natury jednostek. Ażeby uwydatnić wpływ N-a, przytaczają, jak przykład dany przez kogoś w formie rzucenia się na dół z kolumny Ven-

dôme w Paryżu, wywołał licznych naśladowców. Ale zapominają o tem, że naśladowali ów postępek jedynie melancholicy, lub osoby dotknięte już pociągiem samobójczym. — Naturalnie, N. odgrywa rolę olbrzymią w życiu społeczDem, jego działanie można przewybornie badać w takich objawach, jak tworzenie się jednolitego, roznamiętnionego tłumu, jak moda, zachwyty gromadne i t. d. Ale wpływ jego uwydatnia się naówczas, gdy jednostki są ogarnięte temi sa-memi uczuciami lub gdy w grę wchodzą jednakie interesy. — Tarde „Les lois de l’imitation” (Paryż 1890): G. le Bon „Psychologie des foules” (Paryż 1895, istnieje przekład polski); 8. Sigh ele „Tłum zwodniczy” (Warszawa 1895); J. Wł. Dawid „O zarazie moralnej” (Warszawa 1886). szkoła w socyologii, Tłum.

Naśladownictwo (zool.), jest to własność zwierząt naśladowania w ubarwieniu lub w postaci i wyglądzie otoczenia, w którem zwierzęta zwykle przebywają. — Zjawiska N-a można skupić w kategorye: 1. Barwy naśladownicze (inaczej sympatyczne, ochronne, homo-chromia), są najbardziej w świecie zwierzęcym rozpowszechnione, Powierzchnia ciała zwierzęcia ma barwę mniej lub więcej zbliżoną do kolorytu miejscowości otaczającej. Zwierzęta okolic podbiegunowych, np. niedźwiedź polarny, zając polarny, są białe. W pustyniach liczne zwierzęta np. lew, mają ubarwienie piasku pustynnego. W gąszczach lasów zwrotnikowych, wiecznie zielonych, znajdujemy i zwierzęta zielone: papugi, gołębie, węże drzew-n e i wiele innych. W okolicach naszych rozpowszechnione są barwy, przypominające korę drzewną lub grunt: ćmy, jaszczurki, skowronki, przepiórki, kuropatwy i t. p. są wszystkie szaro-bure. Zwierzęta na powierzchni wód żyjące (pelagiczne) są bezbarwne i jak woda przezroczyste, np. meduzy, rurkopławy (SiphonopJiora), grzebienice (Głenophora), niektóre mięczaki (Heteropoda) i wiele innych; nawet ryby pelagiczne (np. larwy węgorza rzecznego) osiągają taką przezroczystość, że posiadają krew bezbarwną prawie. Zwierzęta morskie zamieszkujące obszary wodorostów czerwonych, mają ubarwienie czerwone. Zwierzęta, żyjące na takiej głębokości, do jakiej przenikają tylko promienie światła niebieskawo - zielone, mają barwy dopełniające je: pomarańczowe, żółte i czerwone, niknące w o-świetleniu niebieskawo - zielonym.—Niektóre zwierzęta mają zdolność zmiany dowolnej ubarwienia, stosownie do otoczenia, wskutek obecności w skórze ich komórek barwnikowych kurczliwych. Taką zdolność mają niektóre gatunki żab, kameleon, liczne gatunki ryb, głowo no g i. — Są wreszcie zwierzęta, które zmieniając środowisko podczas swego rozwoju, zmieniają równocześnie i ubarwienie. Tak, np. gą-

ft

IV. Motyl Osowiec a. Pszczoło w i e c (Sesia a pi for mis) wielkość właściwa.

\ T‘

ii

Hg

tß.

in

Et

fill

sa

^»«,1

ssfflïM

WJff.

ii

tv

vY-

I!

'/ w ' ' ‘ ‘ïl^

'    -oil

■■

fi.

II. Motyle indyjskie Kallima (nieco zmniejszone).

Xi-Y»

w>

jéÉPzk^

t:

"VI

ii

I. Owad K o n a r e k (Bacillus Rossii) wielkość właściwa.

Bpi®

fjs

śr

VI. Chrząszcz K u s a k (Ecitophyo simulons) powięk. 7 razy.

V. Chrząszcz z rodziny Kusaków^ (Dorylosthetus raffrayi) powięk. 22 razy.

.•

tv

■y?v

On

aj

ES

X..

\__N

VII. Koszówka (Psyche helix).

ff skorupka gąsienicy męskiej. b samiec dorosły, c skorupka gąsienicy żeńskiej.

(a b i c wielkości właściwej). d samica dorosła (powiększona).

III. Rodzaj konika morskiego, zwany Phyllopteryx eques; wielkość właściwa.

Ryciny I — IV i VII podług „Nouveau Dictionnaire des Sciences”. — Rye. V i VI podług F. Wasmanna

„Neue Dorylinengäste” (Jena 1900).

37

Eno. Poważ. Illustr. S. II. Zesz. 5. T. I.

gorya trzecia zjawisk naśladowniczych — Pseu-domimetyzm, podobieństwa przypadkowe zwierząt do pewnych przedmiotów; które znajdują się w innym otoczeniu, w innych warunkach i nie mogą mieć związku przyczynowego z życiem zwierzęcia naśladującego. Tak np. motyl (Psyche helix) (ob. tabl. rys. VII) buduje sobie dora-ki podobne do skorupek niektórych mięczaków, żyjących, naprzykład w wodzie. — N. u zwierząt jest jedną z najbardziej zajmujących, lecz jednocześnie bardzo zawikłanych i spornych spraw w biologii ogólnej. Teorye, które tło-maczą zjawiska N-a oparte są na zasadach fizyczno - chemicznych, lub biologicznych. — Do pierwszej kategoryi należy teorya Henryka Simrotha (1896), która tłómaczy zjawiska N-a działaniem bezpośrednim promieni świetlnych. Uczony ten przypuszcza, że w ustrojach istnieją takie związki chemiczne, które zmieniają się pod wpływem promieni kolorowych, tworząc te same, co promienie, barwy; słowem — skóra zwierząt fotografuje jakoby w barwach swe otoczenie. Teorya ta ma głównie 2 słabe strony: nie jest oparta na faktach z dziedziny fizyologii i nie tłómaczy zjawisk N-a 2-ej kategoryi (mimicry).—Najwięcej zwolenników zyskała sobie teorya, oparta na nauce Dar wina (ob.), a opracowana gruntownie przez Bate sa (1866) i Wall ace a (1889). N., podług tej teoryi, jest dla zwierzęcia wobec walki o byt przystosowaniem się korzystnym. Zwierzęta naśladujące ubarwienie otoczenia, kształty przedmiotów martwych, lub inne zwierzęta, wprawiają w błąd swych prześladowców, lub swe ofiary, kryją się łatwiej przed wrogami swemi, łatwiej też czatują na zdobycz. Każda zmiana najmniejsza, korzystna w tym kierunku utrzymuje się drogą doboru naturalnego i potęguje się w szeregu pokoleń wielu po sobie idących. Zarzuty stawiane teoryi powyższej są następujące: 1) Fakty, na których opiera się teorya ta są nieprawdziwe. Nie prawdą jest np., że ptaki polują na motyle i że niektóre z nich unikają prześladowań, ponieważ mają smak dla ptaków nieprzyjemny, inne zaś naśladując ich barwy stają się również wolne od pościgu. Zarzuty tego rodzaju były sformułowane • łnig'-⁸⁸' * ?vPd Liściec (Phyllium siccifolium)    przez Pip er sa (1895), lecz przeważnie odpar-

sie ni ce zielone z rodziny Sphingidae, porzucając roślinę, która służyła im za pokarm, aby wyszukać miejsce odpowiednie do przeobrażenia, spadając na ziemię, na liście suche, lub na korzenie, zmieniają barwę na zielono-bru-natuą, bardziej przystosowaną do otoczenia nowego. 2. Do kategoryi drugiej zjawisk N-a, zaliczyć można t. zw. mimetyzm (ang. Mimicry). Zjawiska mimetyzmu różnią się od poprzednich tym, że nietylko kolor zwierzęcia lecz i rysunek plam barwnych, lub nawet kształt podobnym się staje do przedmiotów otaczających, natury martwej lub żywej. Owad prostoskrzydły z rodziny Phasmidae naśladuje gałązkę suchą (ob. tabl.rys. I). Motyl Kallima paralecta (ob. tabl. rys. II), siadając ze złożonemi skrzydłami na gałęzi, podobny jest do liścia pożółkłego. Owad prostoskrzydły, Phyllium sieci folium, naśladuje liść zielony (ob. fig. 88). Ryba Phyllopteryx eques (ob.

ii

YA

Wm

WM*

mmm

_________IBSBBk

mBmsm

wielkosc właściwa (podł. „Nouveau Diet. des Sciences”). te przez Wallacea i Wagnera (1901).

,    2) Eimer (1899) sądzi, że N. jest wynikiem

ta • ry8, ma postać podobną do wodorostów, bezpośrednim wpływów i warunków zewnętrznych wśród których żyje. Wielkie drapieżniki, jak tygrys, że zjawiska barw i kształtów N-ych, powstały mają ubarwnienie plamiste, podobne do plam świe- bez udziału doboru naturalnego, że po-tlnych i ciemnych w zaroślach. Motyl Sesia apifor- dobieństwa są czysto przypadkowe (konwer-mi&>(ob. tabl. rys. IV) ubarwnieniem i kształtami na- geneya cech), nie mające żadnego znaczenia siaduje pszczołę. Chrząszcz z rodziny Kusaków utylitarnego i tłomaczeniem tym możemy objąć (Dorylostethus raffrayi) (ob. tabl. rys. V) naśladu- nie tylko zjawiska pseudomimetyzmu, je do złudzenia postacią i ruchami swego gospoda- lecz i inne zjawiska N-a. — Nie ulega wątpli-rza, mrówkę\ (Dorylus helvolus). Kusak (Ecitopliya wości, że znaczenie wielu faktów było przesa-si^l^'jans) (°k\ rys- yi) naśladuje mrówkę dzone i wiele z nich w dziedzinie tej wymaga (Ecitum Fureli), u której żyje jako rezydent, jeszcze sprawdzenia.—Ważniejsze dzieła o N-ie: naśladuje postacią i ubarwnieniem 3. Kate- Wallace A. R. „Darwinism“ (Londyn 1889);

K. A. C.

Beddard F. E. „Animal Coloration“ (Londyn 1892); Piepers „Mimetisme“ (3-e Congr. intern. Zool. Leyde 1895); Eimer „Ueber die Artbildung und Verwandschaft bei den Schwalbenschwanzartigen Schmetterlingen“ (III Congr. intern. Zool. Leyde); W. Wagner „Ueber Färbung uud Mimicry dei den Thieren“ (Travaux de la Société impériale des Naturalistes de St. Petersbourg. Vol. XXXI livr. 2. 1901).

Nat 1) nazwa duchów w Burmie, których względy zaskarbiają sobie Burmanowie, zwłaszcza Kakyowie, przed każdem rozpoczęciem wojny, lub innego przedsięwzięcia poważniejszego, za pośrednictwem ofiar ze zwierząt, rzeczy spożywczych i ubrania. Cześć N-ów jest o wiele wcześniejszą od buddaizmu; w buddaizmie odpowiada jej cześć oddawana przez Hindów dewom. Kiedy królowie burmańscy wymarli, to, według wierzeń ludowych, przenieśli się do N at y u ants an th i, miejsca pobytu N-ów. Według danych statystycznych, najświeższych liczba czcicieli N-tów dosięga 143,581 osób.— „Natha-n a” oznacza dzieci N-tów, a „Natpan”, taniec dyabelski, znaczy dosłownie człowiek opętany przez ducha. 2) nazwa szczepu koczowniczego w Indyach Wschodnich, przypominającego zwyczajami i trybem życia Cyganów naszych. N-wie składają się z 3 gromad: właściwych Natów, liczących około 106,000 osób, Kandjârôw w liczbie 53,000 i Bidayów—90,000. Włóczą się głównie po Bengalu, Pendżabie, Assamie, wogóle po lndostanie północnym, unikając siedlisk ludzkich i przekładając nad domy—lasy i szałasy. N-wie są to powiększej części tancerze, aktorzy i akrobaci. Niektórzy uczeni przypuszczają, że od Natów pochodzą cyganie europejscy. Za pokarm, używają każde mięso, prócz wołowiny; trunków wyskokowych nie pijają.

Nata (Santiago de los Caballeros), miasto w Ameryce środkowej, w departamencie Panama, rzeczypospolitej Kolumbijskiej, nad Rio Chico, o 15 km. od uścia rzeki tej do oceanu Spokojnego, na pięknej i żyznej równinie; 5 888 mieszk. (1870), zajmujących się wyplataniem kapeluszy ze słomy, garbarstwem i garncarstwem. Założone zostało w r. 1515.

Natal, kolonia angielska, położona na wybrzeżu wschodniem Afryki południowej, między 27'/.-,° a 3iy₂° szerokości południowej i 29° a 31¹/.,0 długości gieograficznej wschodniej, zajmuje 42 920 kilometrów Q przestrzeni. Granice N-u stanowią: na zachód i północo-zachód potężny łańcuch gór Smoczych (Drakensberg), oddzielający kolonię od kraju Basutów, oraz kolonii Oranie i Vaal River (dawnych rzeczypospolitych Orań-skiej i Transwalskiej). Na północo-wschód rzeki Buffalo i Tugela, z których druga dzieli N. od kraju Zulów; na wschód ocean Indyjski, południową zaś granicę stanowi rzeka Um-tamwuna, kraj Pondo i na południo-zachód kraj Griqua West. Powierzchnię N-u tworzy szereg tarasów, zaczynających się nieomal u samego wybrzeża oceanu i dochodzących na najwyższym stopniu swoim, w górach Smoczych, do 12 000 stóp nad poziom morza, taka bowiem jest wysokość najwynioślejszego w tych górach szczytu Champagne Castle. Z gór Smoczych wypływają trzy największe rzeki N-u: Tugela, Um-komaas i Umzinkulu, które dążąc do oceanu Indyjskiego, zabierając po drodze całą sieć dopływów większych i mniejszych i skupiając w swym biegu system wodny kraju. — Tarasy rozłożone są w ten sposób, iż pierwszy, od wybrzeża oceanu, zajmuje szerokość około 23 kilometrów i wznosi się na 1000 stóp nad poziom morza, trzy następne szerokie na 32 do 40 kilometrów, sięgają wysokości 2 500—3 7000 i 5 000 stóp,, ostatni nakouiec, 6 000 stóp wysoki, rozłożył się u podnóża gór Smoczych. Zresztą jest N. na całej przestrzeni swojej krajem pagórków i dolin, o powierzchni falistej poprzecinanej miejscami głębokimi jarami, które do podniesienia piękności krajobrazu wiele się przyczyniają. — Ustrój gieologiczny N-u przedstawia wielką rozmaitość. Nierówność powierzchni i nagłe przejścia od jednej formacyi gieologicznej do drugiej polegają tu raczej na wpływach aluwialnych niż na wulkanicznych, co zresztą łatwo da się wytłómaczyć obfitym opadem deszczu, przy silnem nachyleniu całej przestrzeni kraju od gór Smoczych ku oceanowi Indyjskiemu. Rdzeń i podstawę formacyi gieologicznej stanowią granity poprzecinane gdzieniegdzie wąz-kiemi żyłami dyorytu i diabazu. Ta wielka oś granitowa, która się ciągnie ukośnie od uścia rzeki Umzinkulu, przez cały N. ku krajowi Zulów, ma po obu stronach swoich równolegle idące pasma skał metamorficznych, jak oto: łupku mikowego i wapienia krystalicznego. Obszerne 48-io kilometrowe pole pięknego białego marmuru rozłożyło się na stoku tej osi granitowej ku oceanowi. Następną postacią gieologiczną są piaskowce, rozpostarte w szerokich, poziomych łożyskach, przełamywanych znać często wstrząśnięciami wewnętrznemi. Występują zaś one w kilku formacyach, mianowicie dewońskiej i sylurskiej i spotykają się na wszystkich wzmiankowanych tarasach, tworząc na nich często płaskie, stołowe szczyty o podstawie granitowej. Bogate pokłady węgla rozpościerają się na całej nieomal przestrzeni zacząwszy od Pietermaritzburga, aż do północo-zachodnicb granic kraju.—Produkcya węgla kamiennego wynosiła w r. 1894, 141 000 ton. Z innych minerałów użytecznych posiada N. żelazo w dobrym gatunku, oraz wielkie pokłady asbestu.—Złoto napotyka się często, w zbyt słabym jednak stosunku, by się eksploatacya jego opłacała. Gleba, w nadbrzeżnem zwłaszcza pasie i na tarasach niższych, jest nadzwyczaj urodzajna. Klimat, ogólnie biorąc, jest bardzo zdrowy, odpowiada na tarasach wyższych, południo-wo-europejskiemu, na wybrzeżu zaś jest pod-

29* 27*

IP

/XV>

Frankfo

,^JfSS

.a/____-g^ggsS;

[ THE BAY

'/V*a m w avJjf01$toZl---    ,•■ \

*³Z5Z)""

Taint

r;/

ENVIRONS of DURBAN

■Seal* of Miles

;■!"■; i-r

CV

Fi-cksburg

.Tv

• .:--XX

Umbern- IL

Tf&o<

Trede ^

V v*

sr

pntban

/ C'hutc.r %A^-nxho rage,

BEE

forth.

rt &■ tighâuruM jj f ;

/yÉL

STATE

Xr

\>

fe

\?K

rr

/II

?Sig«p

'•M

if

- ’ WBP*4r' S' /Æ

X* r^s'ietó

,K

*W *<4

".HJ JO

eWfcastl

&V

COA

.■XX

fia.

J7000

5Pvœ

30

'fj' j) Vireii

BAsuro x-t-j£%é

x -    XîÔô4&o<n£’JpF&wgai

ÄiXX

'f^HMgflKSS

»•4*' iwlllLSj xIy iz⁻^

\wS?ir |\ Si

alrXZL*

agojLB

jf>

fac.

A£

rx

•aS

V-

V^kii

Xr

ai

Af H

5l#^

".., ' 1\°Oren

ii

l4jg

sColenó<K

' ':¥; "J‘'^.

foorMW*.

'.v'l

1006

•ton

156

if

r/

$*

1.4

\%iY&

, V:

i4fr

[•

•c

₃of 'dig

Z i

,_ o fi

ŁJ* Ł J

j vffJJ?

sul

,pu»*<

.Marburg

% “%

31*

33*

i<

»\^’li

ZlŁZ if A •AĘfMteK-

S'

Cleni

Ki

! ^

kes Drift / V /

4 x' 1

2S

«*^^4# fw«f

'ss*S?tz Lf%4

y^s<Xp_ *■ j! I /\v/

31-

J&TLei

y/DcJtor^

GOL

KSS»^iSfca(tf

WS&riimL

P JJJji

"7A:/mS

In

tv

S%

.iV%-    \ \r

vCS V

u°V(

:    Vv

H,

zl;

m-

en'

Ln.

S?

112

>0Ar

^Ł.

10

20

so

M* ‘M X X.V (h \ c läämiwft

mA\

y;.K

MÏ

'y ^ ^î? IriyojtCj^

«4^

loiyŁś Drift

.rt

V"

TiATAl

32

A.

ßk

29

»o

so

.Z.

30*    32*

Natal

(podług mapy Browna).

U'iïLii il

.«a

jt    *

F-

-V.

1%

g«Ś61

«vt

-y

3*1

II

*•.

,v'<

mm

if

wm&9r

il

P#

m

JE

Fig. 89. Zaprząg boerski w Natalu (z fotogramu).

■a

s-

».

■k

......

S?"    ■ J# >^Ü

"v<5WjPT :

■r V

$jfevS

,*•' Sçifî«,,

«*•

M

ife

ILS

£ 8 ^

fc-, :4->**~*

jjftt

' 1Æ

■'

-,

Fig. 90. Olbrzym natalski (drzewo „bangen”) (z fotogramu).

zwrotnikowy. Rzeczywiście różnice te zazna- ) ka obfitość ptactwa, zarówno leśnego jak polne-czają się wybitnie na wegetacyi. Naturalna, j go i błotnego, które swoją rozmaitością, a czę-pierwotna roślinność przedstawia, na wybrzeżu sto i upierzeniem świetnem, nie mało się przy-zwłaszcza, wielką rozmaitość. Lasów we właści- czynią do tego wesołego i barwnego nastroju, wem znaczeniu N. nie posiada, natomiast duża którym krajobraz natalski wogóle się odznacza, jeszcze, nieuprawna przestrzeń jego pokryta jest Z płazów kryje się jeszcze po rzekach kroko-zwartemi, trudnemi do przebycia zaroślami, na dyl, a zarośla i trawy roją się od wężów jado-które składają się najrozmaitsze krzewy splątane witych. Najniebezpieczniejsze między nimi „puff-ljanami (ob.). Wśród tych zarośli wznoszą się adder” (vipera arietans), oraz „imamba” (Den-jednak pojedynczo drzewa okazalsze, a niektóre draspis angusticeps). Szarańcza i białe mrówki z nich, jak np. Laurus bull ata i dwa gatunki (termity) zrządzają wielkie szkody w plantacyach drzewa żelaznego: Olea latifolia i Yepris lanceo- j trzciny cukrowej. Dawniej ludność N-u stano-lata oraz żółte drzewo Lodocarpus elongata, dostarczają cennego materyału stolarskiego i są przedmiotem handlu. Cechę charakterystyczną nadają krajobrazowi, gęsto na stokach wzgórz rozsiane, kandelabrowe krzewy Euforbii (Euphorbia antiquorum). Nie mniejszem bogactwem odznacza się i flora N-u, w której pierwszeństwo trzymają storczyki, zarówno pasożytne jak ziemne, około 150 odmian liczące. Z owoców uprawiane są na wielką skalę banany, ananasy, awokado, mangi i gojawy; europejskie w ogóle źle się udają. Główną produkcyę rolną, stanowi trzcina cukrowa, uprawiana na całym pasie nadbrzeżnym, w ostatnim zaś lat dziesiątku pomyślnie się rozwija uprawa herbaty, zadawał -niając w części potrzeby miejscowe. Do ziemiopłodów zaliczyć jeszcze wypada maniok—orzech ziemny i tytoń, a na wyżynach kukurydzę, sorgo i zboża, oraz jarzyny europejskie. Ogólna produkcya cukru przedstawiała w r. 1893 6 821 ton, herbaty zaś w roku 1894/5 funtów 800 000. — Hodowla—przeważnie owiec, kóz an-gorskich i bydła rogatego, skupia się na wyżynach, bydło jednak i konie, jakkolwiek znajdują tam doskonałe pastwiska, ulegają częstym epizotiom, nadto plagę dla nich istną stanowi rodzaj drobnego kleszcza, gęsto po całym kraju rozsianego, który ciała zwierząt wycieńcza.

wili w górach Buszmeni, na nizinach zaś i na wybrzeżu Kafrowie. Pierwsi wyginęli prawie doszczętnie, drudzy wymordowani w znacznej części przez najeźdźców Zulów, miejsca im ustąpili i zlali się z nimi tak dalece, że dzisiejsza ludność zarówno w typie swoim, jak w obyczajach i języku od sąsiednich Zulów prawie wcale się nie różni. Rząd angielski wydzielił jej od-

la

. !jS

i:

Fig. 91. Zulowie Natalscy (z fotogramu).

rębne terytorya, których europejskim kolonistom nabywać nie wolno. Zulowie płacą niewielki podatek, bo zaledwie 15 szylingów rocznie po-dymnego, a mając zabezpieczone skromne potrzeby swoje, pędzą żywot łatwy i leniwy, a zwalają całą pracę na kobiety, co przy zachowaniu się dotąd wielożeństwa łatwo im przychodzi. Jako siła robocza nie przedstawiają też krajowcy żadnej wartości dla kolonistów, którzy do robót polnych muszą sprowadzać Kulów z Indyj wschodnich. Zajmuje się tern osobna komissya rządowa, t. z w. „Indian Immigration Board”. W cyfrach ludność N-u przedstawia się jak następuje: krajowców około 500000, Europejczyków

Ciepłota najwyższa w cieniu, wynosi w Ma-ritzburgu —37⁰ C., najniższa zaś —2° C., w Dur-banie, na wybrzeżu: najwyższa -f- 38° C., najniższa -4-5% C. Opad deszczu przeciętny, roczny w Pieter-Maritzburgu 97 centymetrów, w Durba-nie 102 centymetry. Żadna z rzek Natalu nie jest spławna, nadto w porze zimowej, przy braku deszczów, wysychają prawie zupełnie. Za to w porze deszczowej niektóre z nich tworzą wodospady wspaniałe, największy zaś rzeka Umgeni pod Howick, na 364 stóp wysoki (2 razy wyższy od Niagary), który też jest jednym z najwspanialszych na świecie. Fauna pierwotna w największych przedstawicielach swoich zanika powoli. Słoni nie ma już wcale, hipopotamy są osobliwością, przechowało się natomiast 10 gatunków antylop mniejszych i liczne stada małp, z drapieżnych zaś zwierząt tylko pantera w dzikszych ostępach się utrzymuje. Nadto wymienić trzeba często spotykanego mrówkoja-da i jeżozwierza. Charakterystyczną jest wiel-

Jakkolwiek przystań obszerna jest i dogodna, wejście do niej utrudnia ruchoma ława piaszczysta, która często zmusza większe statki po za obrębem portu zarzucać kotwicę. Usunięcie tej ławy pochłonęło już znaczne sumy, nie dając wszakże wyniku zadawalającego.—Histo-rya kraju da się skreślić w kilku słowach. Odkryty w r. 1497 przez portugalskiego podróżnika Vasco de Gama w sam dzień Bożego Narodzenia, na upamiętnienie tej daty N-em został nazwany. Portugalia nie objęła go jednak w posiadanie i dopiero w r. 1685 został nabyty od krajowców przez Towarzystwo hollenderskie wschodnio-indyjskie, za nominalną suinę 1 650 funtów szterlingów, w rzeczywistości zaś za 50 funtów szterlingów w towarach. Pomienione Towarzystwo nie założyło tu żadnej osady ani faktoryi i gdy po długoletnich wojnach z Anglią, posia

Anglików, Burów, Francuzów, Niemców i Szwedów) 60000; Indyan tj. najemnych Kulów i wolnych kupców indyjskich, t. zw. „banianów” o-koło 40 000. Aż do ukończenia wojny trans wal-skiej, tj. do r. 1902, koloniści europejsoy, zarówno angielscy jak obcokrajowi, po za obrębem miast osiedli, wolni byli od podatków, obecnie jednak wszelka własność nieruchoma podatkiem obłożona została. Pod względem administracyjnym dzieli się N. na 8 hrabstw: 4 nadbrzeżne—

Alfred, Aleksandra, Durban i Wiktorya i 4 wewnętrzne — Pietermaritzburg, Umvoti, Weenen i Klip River. Każde z tych hrabstw podzielone jest znowu na okręgi oddane urzędnikom właściwym. Od r. 1893 uzyskał N. rząd autonomiczny z parlamentem złożonym z Izby wyższej i niższej. Rada Prawodawcza stanowi Izbę wyższą i składa się z 10 członków i z prezesa, mianowanego przez gubernatora. Izba niższa, czyli i dłości bollenderskie w Afryce południowej prze-Zgromadzenie Prawodawcze, składa się z 37 I szły w jej posiadanie, musiała Anglia uzyskiwać członków wybieranych przez mieszkańców. Wyborcą może być każdy Europejczyk, posiadający własność nieruchomą, wartości 50 funtów szterlingów lub dzierżawi własność taką nie mniej jak za 10 f. szt. rocznie. Gubernator jest przedstawicielem metropolii, ustanawia mi-nisterya (nie więcej jak 6) i mianuje ministrów z pośród członków obu Izb. Stolica Pieterma ritzburg ma 18000 mieszkańców z których 11000 Europejczyków; rezyduje w niej gubernator oraz biskupi anglikański i katolicki. Większość jednak angielskich mieszkańców kraju należy do sekt, po za kościołem urzędowym stojących. Missye katolickie i protestanckie licznie po całej kolonii są rozsiane, wśród pierwszych pożyteczną działalnością i bogactwem odznaczają się missye Trapistów.—Kolei żelaznej posiadał N. w r.

1895, 602 kilometry, linii zaś telegraficznej 3 376 kilom. Miasto portowe i pierwsze co do

s. p. s.

na nowo koncesyę króla Zulów Czaka, by w r. 1824 osadę taką, od ówczesnego gubernatora kraju przylądkowego Durban nazwaną, założyć. Wkrótce potem poczęli tłumnie napływać do N-u Burowie, opuszczający kolonię przylądkową, po zniesieniu w tejże niewolnictwa. Emigracya ta pociągnęła za sobą okres walk krwawych pomiędzy Burami a potężnym i okrutnym królem Zulów Dingaanem, do których i angielscy osiedleńcy się przyłączyli, gdy zaś w r. 1840 chcieli Burowie założyć w N-u rzeczpospolitą własną i niepodległą, wystąpili zbrojnie przeciw nim Anglicy i zwyciężywszy ich ostatecznie w r. 1843, objęli N. w posiadanie, proklamując go swoją kolonią. Podczas ostatniej wojny Trans-walskiej, północna część N-u stała się także jej widownią, gdy generał White z 9 000 siłą oblężony został przez znaczne wojsko Burów w osadzie Ladysmith, z której zaledwie w 4 miesiące zdołał się wydobyć.

• jgg

k ta

Natal, miasto w Brazylii, stolica stanu Rio Grande do Norte, na prawym brzegu Rio Grande do Norte, przy uściu rzeki tej do oceanu Atlantyckiego, miejsce wyjścia drogi żelaznej, biegnącej na południe, stacya parowców brazylijskich; ma cztery kościoły, gmach sejmowy, izbę skarbową, szkołę wyższą i szpital; liczy 8—10 000 mieszkańców, zajmujących się przeważnie wywozem bawełny i cukru.

yFj

i#..;

Fig. 92. Dorożka w Port-Natalu (z fotogramu).

Natalia, królowa serbska (* d. 14 maja r. 1859 we Florencyi), córka pułkownika rossyjskiego, bojara mołdawskiego, Kieszko, i Rumunki Pulcheryi ks. Sturdza, otrzymała wychowanie świetne. Po zaślubieniu w dniu 17 października r. 1875 księcia ówczesnego, późniejszego króla serbskiego, Milana IV (ob.), zdobyła w Serbii popularność wielką i wpływ znaczny na kierunek spraw państwa. Wpływ swój wyzyskiwała w interesie polityki rossyjskiej. wielkości i bogactwa Durban, inaczej Port N. | Od r. 1885 rozterki małżeńskie, które zaczęły wane, jest zarazem jedynym portem kolonii, j się już w pierwszych latach pożycia wspólnego

ES

(i\W

z indygienatem, przy adopta-oyi przez Stanisława Go-molińskiego, kanonika krakowskiego i sekretarza kró-Fig. 93. Natalis, lewskiego. — Źródła: Pa-herb polski.

„Euc. Kość.”

s. s.

i miały swe źródło zarówno w charakterze ambitnym i chciwym władzy N-ii, jak i w lekkomyślności małżeńskiej Milana — wzmogły się do tego stopnia, że doprowadziły do rozłąki. Królowa zabrała syna i wyjechała za granicę, gdzie mieszkała we Florencyi i Wiesbadenie. Kiedy wszakże i stamtąd nie przestała mącić spokoju w Serbii, Milan przy pomocy policyi niemieckiej odebrał N-ii syna i uzyskał dnia 24 paźdz. r. 1888 rozwód. Po abdykacyi króla (d. 22 lut. r. 1889) N. wróciła do Belgradu i zaczęła się domagać przywrócenia jej praw królowej-matki, ale wpływu na sprawy polityczne nie odzyskała. — W celu uspokojenia kraju skupczyna (sejm serbski) w maju r. 1891 za broniła rodzicom królewskim wjazdu do Serbii aż do pełnoletności Aleksandra. Na mocy tego postanowienia siłą usunięto królowę z kraju. Dnia 7 marca r. 1893 pojednała się z Milanem, dnia 29 kwietnia r. 1894 Aleksander król serbski, przywrócił jej ukazem wszystkie prawa członka rodziny królewskiej. N. wtedy wróciła do Serbii, ale, ponieważ intrygowała bardzo przeciwko małżeństwu syna z Dragą Maszyn, została powtórnie usunięta z kraju i zamieszkała we Francyi, w Biarritz. W dniu 12 kwietnia r. 1902 przyjęła wiarę rzymsko-katolicką. — Por. „Mémoires de Nathalie, reine de Serbie” (Paryż 1891).

Natalis, herb polski z indygienatu. Na tarczy w polu czerwonem trzy kopie złote: środkowa końcem na dół, boczne ukosem, a wszystkie skrzyżowane. Nad hełmem w koronie szlacheckiej jastrząb. Nadany w dniu 20 lutego r. 1585 przez Stefana Batorego Tomaszowi Natalisowi, kanonikowi krakowskiemu, szlachcicowi dubrownickiemu wraz

wiński „Źródła Dziejowe” (t. XI, 266); Ostrowski.

Natalis Aleksander (Noël) (* w Rouen r. 1639 — f w Paryżu r. 1724). W mieście rodzinnem wstąpił do zakonu Dominikanów r. 1655, po ukończeniu studyów filozoficznych i teologicznych w Paryżu, przez czas pewien był profesorem obu fakultetów, później oddał się całkowicie nauce i zasłynął jako pisarz historyczno-kościelny i teologiczny. Z zakresu hi-storyi kościelnej napisał obszerne dzieło p. n. „Selecta historiae ecclesiasticae capita et in loca eiusdem insignia, dissertationes historicae, criti-cae, dogmaticae”. Pierwszy tom wyszedł w r. 1677, a ostatni, 24, w r. 1686; rzecz doprowadzona do końca soboru Trydenckiego. W następnych latach wydał także historyę kościelną „Starego Testamentu” w 6 tomach, tak iż całość obejmuje 30 tomów. Ponieważ autor, przejęty zasadami gallikańskiemi, z fałszywego punktu wi-dznnia sądzi o walkach papieżów z monarchami świeckimi i występuje niejednokrotnie przeciwko Stolicy Apostolskiej, przeto Inocenty XI kazał pomienione dzieło wciągnąć na indeks i dopiero, gdy R o n c a g 1 i a, zakonnik z Lukki, do nowo przez się sporządzonego wydania, tamże r. 1734, przydał do błędnych twierdzeń autora sprostowania, wyłożone niekiedy w obszernych rozprawach, Benedykt XIII wykreślił pracę Natalisa z indeksu. Drugiem dziełem głó-wnem pracowitego pisarza jest jego „Theologia dogmatica et moralis” napisana ściśle według metody Katechizmu rzymskiego; również jak i poprzednie, miało kilka wydań. Jednak wiele kwestyj teologicznych, np o łasce, tłómaczy w duchu jansenistowskim. Później wrócił do zasad ściśle katolickich i walczył z Jansenista-mi (ob.), zwłaszcza w swych Komentarzach do Ewangielii, do listów św. Pawła i innych listów apostolskich. Napisał nadto podręcznik do homiletyki p. n. „Praecepta et regulae ad praedicatores Verbi divini informandos”, czyli „Institutio contio-natorum tripartita” (Augsburg 1763). Znanych jest nadto kilka jego rozpraw po francusku w kwestyi godziwości t. n. obrządków chińskich. Od r. 1706 był przez 4 lata prowincyałem swego zakonu. W ostatnich latach życia zaniewidział. Umarł w Paryżu jako 86 letni starzec.

Ks. Wł. Kr.

Natalis Michał, rysownik i sztycharz flamandzki (* r, 1606 lub 1609 w Liège—f około r. 1680). N. był uczniem Cli. de Mallery i Joachima van Sa nd ra r t, sztychował obrazy religijne podług Vannucchiego, Rafaela, Rubens a, Poussin a, Seb. Bourdo-na, A. van Diepenbecka, B. Hemaela, Karola d’Ypres i A. Sacchiego, odtwarzał rylcem rzeźby starożytne, oraz portrety podług Van Dyck a, Tycyana, A. v. Diepenbecka, Dubordieugo, G. Douffeta, Flemaela i innych, a także podług rysunków własnych.

Natalis dies, albo sacra natalicia, u Greków YevéfrXioç "fjiiipa, dzień urodzin. Rzymianie obchodzili dzień taki pamiętny solennie w kole przyjaciół sutą biesiadą ([nataliciae dapes), wieńczyli ognisko rodzinne i dom cały, składali bogom ofiary z wina i z kadzideł wonnych, mianowicie G e n i u s o w i (ob.) rodzinnemu, zwanemu n a t a 1 i s, pod którego opieką szczególną pozostawała konstellacya gwiazd podczas tego dnia uroczystego. Ofiary krwawe nie były zwyczajnie przyjęte, ponieważ nie uchodziło w dniu pamiątkowym, w którym ujrzało się po raz pierwszy światło dzienne, życie innemu stworzeniu odbierać. Solenizant sam zjawiał się w ubra-

S. Drz.

78).

nęły.

S. Pł.

niu odświętnem, i to w todze białej, aby przyjmować życzenia i podarunki od rodziny, przyjaciół i klientów. Z niemniejszą solenuością obchodzono urodziny osób nieobecnych, a nawet nieboszczyków. W czasach późniejszych święcono uroczyście przez igrzyska publiczne, hojne darowizny zboża i pieniędzy nie tylko w samym Rzymie, lecz i w każdem państwie, na mocy osobnych dekretów, dzień urodzin Cezara Augusta i wszystkich cesarzów następnych, jako też całej rodziny cesarskiej. Niektórzy cesarze z nienawiści zakazywali uroczystego obchodu urodzin swych poprzedników, jak np. Domi-cyan i Karakalla znieśli takie uroczystości na cześć cesarzów Tytusa i Gety. — Por. Censorious „De die natali”; Schubert C. F. „De ritibus Romanorum celebrandi dies natales” (Helmstadt 1750); Wagner C. „De genio Romanorum eumque die natali colendi ratione” (Marburg 1821); Schoen F. G. „De veterum solemnibus natalibus” (Halberstadt 1832) i rozprawę Petersona z r. 1858.

Natalium restitutio odnosi się do podziału ludzi wolnych w Rzymie na ingenui, rodowitych i liberłini, wyzwoleńców. Lngenuus jest ten, kto od swego narodzenia jest wolny, pochodzi od matki wolnej; libertinus jest wyzwolony (manu-missus) z niewolnictwa, uznanego przez prawo rzymskie. Pan {dominus), który niewolnika wyzwolił, otrzymywał nazwę patronus, jako ojciec wolności i obywatelstwa. Libertinus zostawał jednakże w pewnym stosunku zależności od swego patrona i był pod względem politycznym w prawach obywatelskich ograniczony. Wyzwolony mógł uzyskać prawa, przysługujące wolno-urodzonym, w późniejszych czasach tylko od cesarza i to zwano restitutio natalium, czyli uzyskanie t. z w. na ta li a, t. j. przywileju rodowi-tości. Restitutio natalium znosi prawie zupełnie stosunek, zachodzący między wyzwolonym a patronem (ius enim patroni hoc impetrato amit-titur fr. 5. D. 40, 11). Cesarz Justynian uchylił wszystkie ograniczenia praw wyzwoleńców, nadając im t. zw. ius aureorum, t. j. prawo noszenia złotego pierścienia, jako znak ro-dowitości. — Por. Leonhard „Institutionen des röm. Rechts”, (str. 179); Mommsen „Röm. Staatsrecht”. (II. p. 893, III. p. 420, Nov. lust.

T. D.

Natan, prorok żydowski, współczesny Dawidowi. Zachęcał on króla do gromadzenia materyałów do świątyni, którą miał wystawić syn jego, Salomon. Po zbrodni dokonanej na Uryaszu (ob.) gromił surowo króla, w parabolicznej opowieści przedstawiając mu całą ohydę jego występku. Zdaje się, iż N. był nauczycielem i wychowawcą Salomona; pod koniec też panowania Dawida, skłonił go, aby, uprzedzając zamierzone przez Adoniasza i Joaba owładnięcie tronem izraelskim, Salomona ogłosił swym następcą.

Ene. powsz. Ilustr S. II. Zesz. 5. T. I.

(Królewska IT, 7, 1 — 16; 12. 1 — 15; III 1). W księgach Paralipomenou znajdują się wzmianki, iż N. pisał o panowaniu Dawida i Salomona, oraz, że przyczynił się do podniesienia wspaniałości nabożeństw, zalecając wprowadze-ie muzyki. (Paralip. I 29, 29; II 9, 29: 29,

.M    s. Pł.

Natan ben Mojżesz Hannower Aszkenazy, rabin i autor hebrajski w wieku XVII. Rodzina N-a pochodziła z Niemiec, jak dowodzi przydomek Aszkenazy, ale już ojciec jego Mojżesz mieszkał w Ostrogu na Wołyniu i tu zginął przy jakimś rozruchu. N. przebywał w Zasławiu i był świadkiem buntu. Chmielnickiego i strasznej rzezi licznych gmin żydowskich, którą opisał szczegółowo w dziełku p. n. „Jewen Mecu-la”. Dziełko to, które nie jest pozbawione znaczenia i dla historyi Polski, wyszło po raz pierwszy w Wenecyi 1653 i zostało przetłómaczone częściowo na język polski przez Abrahama Sterna (w „Pamiętniku Warszawskim”, t. VI, r. 1816), a całkowicie na język francuski przez Izraela Benjamina II „Quatre années de guerre des Polonais contre les Russes et les Tar-tares”, (Tlemcen 1855, z poprawkami i uwagami Lelewela), na niemiecki przez tegoż, „.7 a w an Me z ul a, Schilderung des polnisch-kosakischen Krieges etc” (Hannover 1863) i na rossyjski przez Mandelkerna „Bogdan Chmielnie kij Letopis Jewreja sowremiennika N ata-na Hanno w era etc.”, (Lipsk 1882). Katastrofa 1648 — 53 r. zmusiła N-a do emigracyi i otóż przebywał on przez jakiś czas we Włoszech, następnie był rabinem w Rumunii, w Jasach i Fok8zanach, a nareszcie osiedlił się jako kaznodzieja i autor w Brodzie Węgierskim na Morawach. Tu zaś padł ofiarą dnia 14 lipca r. 1683, gdy miasto to zostało zdobyte przez sprzymierzonego z Turkami hr. Tökölego. Oprócz wymienionego już dziełka N. wydał jeszcze następujące trzy: 1) Taame sukach“, kazanie na święto Szałasów (Amsterdam 1652); 2) „Safa berura”, wokabularz hebrajsko-niemiecko-łacińsko - włoski (1-e wyd Praga 1660); 3) „Szaare Syon”, modlitwy kab-balistyczne (1-e wyd. tamże 1662), Rękopiśmiennie zachowały się jeszcze w Oksfordzie: „Tokef ha-jajin”, kabbalistyczne objaśnienie obrzędów, odnoszących się do święta Purym i „Sefer ha-berith”, takież objaśnienie cerymonii obrzezania. Inne jego dzieła, o ile się zdaje, zagi-

Dr S. P.

Natan ben Jehiel, uczony żydowski, ob. Je-chielid es.

Natanael (hebr. dar Boży), uczeń Chrystusa Pana, o którym Zbawiciel powiedział: „Oto prawdziwie Izraelczyk, w którym niemasz zdrady“ (Jan I rozdz, VII). N. i B a r 11 o m i e j uważani są powszechnie za jedną i tę samą osobę. Ob. Bartłomiej św.

Natangia, Natangen, Nattanginland, jNotangia, Natania, jedna z 11 prowincyj

38

op.

nym.

dawnych Prus książęcych, położona była nad zatoką Fr^ską; oparta od płu.-wsch. o rzeki: Pregołę i Alle, graniczyła z Sambią, Nadrowią, od południa z ziemią Barcką, od zachodu z Warmią. Kształtu trójkątnego, niewielka, do dziś jest okolicą powabną; ziemia pszenna, ku morzu piaszczysta, dziś o silnie rozwiniętym przemyśle, ongiś zaludniona była przez bitne plemiona Prusaków pogańskich, rozsiedlonych po mniejszych okręgach wokół licznych niegdyś grodów drewnianych, po których dziś ani śladu prócz wspomnień w nazwach (Beselede — Beisleiden, Tümmone — Domnau, Sclu-men — Glome n). Czynnie występują na widownię dziejową plemiona natanskie razem z sąsiadami Warmijczykami i Barcianami w w. XIII, w zapasach z rozpościerającym się tu Zakonem Krzyżackim. Pierwsze dwie wyprawy Zakonu przedsięwzięte wiatach 1238—39, zrazu niefortunne, zakończyły się zdobyciem i ufortyfikowaniem nadbrzeżnej warowni w Bałdze. Stąd, głównie posługując się zdradą jednego ze znaczniejszych naczelników, Pomandy, opanowali późniejsząna-tauską prowincyę. Pomanda zwabiwszy Prusaków ku osaczeniu krzyżackiej natenczas Bał-gi, wydał ich w ręce przybywających na odsiecz Krzyżaków i ks. brunświcko - luneburskiego, O t-tona. Mimo chwilowego ujarzmienia, jeszcze długo opierali się N-ie najazdom Zakonu, wspierani gorliwie przez ks. pomorskiego Świętopełka, który mimo wmieszania się legata papieskiego i przyrzeczeń pisemnych (r. 1238) uie przestał się znosić z N-i i podniecać ich w oporze przeciw urządzeniom Zakonu. Wśród częstych starć, w r. 1249 za pośrednictwem legata papieskiego J a k ó b a, biskupa leodyjskiego, przyszedł do skutku układ na piśmie między Zakonem a N-mi i innemi ludami sąsiedniemi, które, nawrócone już przez missye papieży Innocentego III, Honoryusza III i Grzegorza IX broniły się przed uroszczeniem Zakonu, utożsamiającego interes Kościoła, dotąd idealny, z korzyściami materyalnemi własnemi, wypływające-mi z narzucanych N-m uciążliwych praw majątkowych w sprzedaży i dziedziczeniu dóbr ziemskich, nakładającymi im organizacyę kościelną (parafie: Labegow, Domnau, Sutwiert) chwiejną zrazu i niezwykłą u N-ów, wskutek żywych ciągle tradycyj pogańskich kultów — niewinnych zresztą i do dziś powtarzanych u ludu — nad których wytępieniem Zakon z szczególną gorliwością miał odtąd pracować (ob. „Preuss. Urkdb.” t. I 8tr, 158 — 165). Układ ten, w całości poddający N ów Zakonowi, w r. 1251 z podniecenia Świętopełka zerwany, wywołał ponowny bunt N-ów, stłumiony przy pomocy ks. niemieckich, ciągle wspierających Zakon. Z temi zapasami wznosił tu Zakon pierwsze swe warownie jak warownia Bałga, później Caustere (Kauxte), Cruczeborg (Kreuzburg) które, jak Creuzburg, w latach 1260 — 63 stał się znów przedmiotem

oblężeń zawziętych, podejmowanych przez zrywających się N-ów pod wodzą Henryka Monte, który wyprawiwszy się aż do ziemi Chełmskiej, niszcząc panowanie Zakonu i bijąc na głowę marszałka Teodoryka z 60 braćmi, sprowadził na swą ziemię odwet krwawy kom-tura Fryderyka v. Holdenstette i margrabiów brandenburskich. W latach 1272 — 1274, gdy w ponownej wyprawie Zakonu Henryk zdradziecko przez nich pojmany, został okrutnie zamordowany, N-ie znów chwilowo ulegli, by znów i to po raz piąty zerwać Bię do walki w latach 1288 — 90. Napór Zakonu, od połud.-zach. i napady litewskie od wschodu, podały N-ów ostatecznie pod jarzmo Zakonu podejmującego odtąd wyprawy na Litwę. Z w. XIII znane są nazwiska 2 komturów natanskich, Wernera v. Grunowen (1257 — 58), Fryderyka v. Holdenstette (1276) oraz paru wójtów: Kuno (1276 —1278), Helwig v. Gold-bach (1284 — 1285), Henryk v. Zuckschwert (1288—1291), zarządzających komturatem bałdz-kim. W w. XIV, z powodu ciągłych wypraw Zakonu na Litwę była N., jak świadczy aunali-sta toruneński pod r. 1383, w czasie wizytacyi mistrza Zakonu zupełnie zniszczona, co się powtórzyło jeszcze później w wojnie 13-letniej, (zniszczały wówczas warownie: Bałga, Bartenstein, Domnau i in ) i w r. 1520 kiedy to Polacy opanowali N-ie w 3 000 rycerzy. Po roku 1525 N. razem z innemi prowincyami Prus dotąd zakonnych, przeszła w skład Prus książęcych, później elektorskich, a utrącając z czasem rodzime granice i nazwę, rozpadła się jak dzisiaj na powiaty: iławski, frydlądzki, płd.-we-lawski i królewiecki. — Lit. „Słownik gieogra-ficzny“ (t. VI); „Cod. ep. sec.“ (XV); „Script, rer. Pruss.“ (I — V); Perl b ach „Pommer. Urkdb.“; Voigt „Gesch. Preuss.“ (I).

Natanson Henryk (* r. 1820 w Warszawie— f r. 1895 tamże) brat Ludwika (ob.), z początku księgarz, potem bankier i pracownik na niwie społecznej. Do r. 1864 prowadził księgarnię nakładową i wydał szereg dzieł najtańszych, mających trwałą wartość naukową i literacką. Następnie przystąpił do spółki domu bankowego swego ojca i wraz z braćmi rozwinął ją do rozmiarów pierwszorzędnej firmy w kraju. Uczestniczył w zakładaniu licznych towarzystw akcyjnych, przemysłowych i instytucyj finansowych, do których zarządów potem należał. Uczestniczył czynnie i gorliwie w działalności około uspołecznienia i oświecenia Żydów polskich w duchu a8ymilacyi z ludnością krajową. Pracował też w różnych instytucyach społecznych i filantropijnych. Dla tych zasług i zacności charakteru cieszył się szacunkiem powszech-

St. A. K.

Natanson Ludwik (* w Warszawie w r. 1822—f tamże d. 6 czerwca r. 1896), lekarz. Do szkół uczęszczał w mieście rodzinnem, a po

*. jf.

iï '

ukończeniu ich udał się w r. 1833 do Akademii me-dyko-chirurgicznej w Wilnie, po zamknięciu zaś tejże przeniósł się do Dorpatu, gdzie od roku 1840 do 1843 był uczniem wydziału lekarskiego. Godność doktora medycyny przyznała mu b. Rada lekarska Królestwa Polskiego, której złożył rozprawę „De influxu nervorum spinali um in nervös vasomotorios” (drukowana nie była). Osiadłszy w Warszawie N. zajął się wykonawstwem lekarskiem i doszedł w nim do wziętoś-ci niemałej; był czas, w którym należał do najwyżej cenionych lekarzy warszawskich, szczególnie w domach arystokratycznych. W latach 1848 i 1852 pełnił gorliwie służbę w szpitalach dla cholerycznych, przepełnionych naówczas chore-mi. W czasie późniejszym należał do komissyi mającej za zadanie przekształcenie i poprawienie służby zdrowia w Królestwie Polskiem; za-

Fig\ 94. Natanson Ludwik (podł. fotogr ).

siadał też w Radzie wychowania publicznego, a w obu ciałach tych odznaczył się gorliwością, pracowitością i sądem wytrawnym. — Zostawszy, wkrótce po powrocie do Warszawy, członkiem Towarzystwa lekarskiego, przyczynił się niemało do ożywienia działalności jego naukowej, w latach zaś 1863 — 1866 piastował dostojeństwo prezesa; również był, przez cały,czas istnienia jego, przewodniczącym komitetu hygieny publicznej, przy tymże Towarzystwie ustanowionego. Z gorliwością taką samą uczestniczył w pracach komitetu układającego słownictwo lekarskie polskie i w nim, obok Helbicha, Kuleszy, Chałubińskiego, Majewskiego (ob. te nazwiska) i kilku innych jeszcze, rozwijał działalność bardzo chwalebną i użyteczną; na polu słownictwa zasłużył się również, jako współpracownik „Słownika języka polskiego” (Wilno 1861), dla którego przysposobił dział wyrazów lekarskich.—W r. 1893, w którym przypadła rocznica 50-a, ukończenia nauk lekarskich przez N-a, Towarzystwo lekarskie warszawskie wybrało go na członka honorowego, pomimo że od lat wielu już, będąc zajęty czem innem, w pracach i zajęciach jego nie uczestniczył nieomal wcale, pamiętano jednak o działalności jego dawniejszej.— Do zasług naukowo-lekarskich N-a policzyć trzeba założenie w r. 1847 „Tygodnika lekarskiego”, który do końca r. 1851 redagował wspólnie z A. Helbichem i A. Le B runem (ob,), od roku zaś 1852 do 1868 sam. „Tygodnik lekarski” był, jak na owe czasy, pismem bardzo ożywionem, i w miarę możności czynił zadość potrzebom, co prawda nie nazbyt wygórowanym, lekarzów ówczesnych; w każdym razie pobudzał ich do pracy i zachęcał do chwytania za pióro, a w tym właśnie jest zasługa największa redaktora i wydawcy, który bez żalu ustąpił z pola, gdy równocześuie w Warszawie powstały dwa nowe tygodniki lekarskie, o wiane duchem innym, młodszym i więcej postępowym, duchem, któremu i sam N. przyklaskiwał szczerze, a nie myślał z nim spółzawodni-ezyć, tembardziej, że w czasie owym działalność swą główną zaczął już zwracać w stronę inną zupełnie.— W „Tygodniku” pomieszczał wyłącznie prawie prace swoje treści lekarskiej, bądź własne, bądź tłómaczone lub streszczane z języków obcych; także w latach 1852 i 1853 ogłaszał w nim spostrzeżenia meteorologiczno-le-karskie, w latach zaś 1866 do 1868 zestawiał tamże obraz epidemiologii krajowej. Treść artykułów jego w wydawnictwie tern bywała wielce urozmaicona, ale żaden z nich w nauce stanowiska wybitniejszego nie zajął, jedną wszakże zaletę wspólną posiadały wszystkie, mianowicie tę, że pisywane bywały językiem bardzo poprawnym, gdyż N., będący i mówcą bardzo biegłym, władał nim wybornie. Osobno wydał: „Krótki rys anatomii ciała ludzkiego” (Warszawa 1858, w 8-e, str. 261 i V; jest to książeczka napisana wyśmienicie, dziś w księgarniach wyczerpana już oddawna, a zasługująca bezwarunkowo na wydanie ponowne, rozumie się z dodaniem uzupełnień po latach tylu koniecznych oczywiście, ale uie naruszających jednak układu pierwotnego, na pochwałę zasługującego); „Przyczynek do fizyologicznej diagnostyki kurczów” (Warszawa 1859, w 8-e, str. 38: toż w przekł. niem. Bergsona w „Deutsche Klinik” r. 1860, str.

25); „Urywki w kwestyi wychowania” (Warszawa 1861, w 8-e, str. 44); „O uczeniu rzemiosł” (tamże 1879, w 8-e, str. 32; odczyt); „Teorya jestestw idiodynamicznych” (tamże 1883; w 8-e,

k. nl. 2, str. 112, IV; książka z napisu podobna do dzieła nieśmiertelnego J ę d r z. Śniadeckiego, ale też tylko z napisu—ocena w „Prawdzie” r. 1883, nr. 51 i 52) i „Hygiena praktyczna” (Warszawa b. w. r. [1891]; w 8-e, cz.

I, str. 432, cz. II, str. 291); w „Bibliotece warszawskiej” wydrukował: „Uwagi filozoficzne nad abecadłem polskiem” (r. 1849, T. XXXVI i tamże, w T. XXXVIII, odpowiedź na rozbiór uwag tych, przez T. Kurhanowicza wT. XXXVII pomieszczony) i „Fizyologiczne zasady estetyki” (tamże r. 1862, T. II, str. 393 i nast.). Z języka niemieckiego przełożył J. L i e b i g a „Nowe listy o chemii zastosowanej do przemysłu, fizyologii i rolnictwa” (Warszawa 1854). — Już z przywiedzionych tu napisów prac N-a widać, jak różnorodne rzeczy zajmowały umysł jego nadzwyczaj ruchliwy, ale na tym nie koniec; pisywał nadto jeszcze, głównie w „Tygodniku” swym, o sprawach czysto lekarskich, o lecznictwie ludowym, o postępach fizyologii i histo-logii, o mikroskopach, o chemii fizyologicznej, o balsamowaniu ciał ludzkich, o gimnastyce, o hygienie publicznej i prywatnej, o słownictwie lekarskim itd.—Spis wszystkich prac jego. sięgający do r. 1884, zestawił S. Koźmiński w „Słowniku lekarzów polskich” (str. 341—343, tam wymienione są również sprawy ważniejsze, poruszane przez N-a w przemówieniach podczas posiedzeń To w. lek. warszawskiego).—Jeżeli rozpatrując działalność naukowo-piśmienniczą N-a, chcielibyśmy przyłożyć do niej miarę wymagań nauki dzisiejszej, to wydaćby się nam musiała praca jego cała bardzo płytką i niewiele znaczącą; gdy wszakże zwrócimy uwagę baczną ua warunki oraz na otoczenie, w których ją rozpoczął przeszło 50 lat temu, a przyłożymy do niej miarę ówczesną, to wartość jej wzrośnie odrazu niezmiernie w oczach naszych i dojdziemy do przekonania, że N., pomimo że nauki samodzielnie naprzód ani na pół kroku nie posunął, oddał jej w Warszawie jednak przysług bardzo wiele, zagrzewając do niej kolegów piórem, słowem żywym i przykładem własnym. Przyznać mu trzeba również, iż, zwłaszcza w latach młodszych, starał się zawsze usilnie o dotrzymywanie kroku nauce wciąż naprzód dążącej, oraz o utrzymywanie się na stanowisku poglądów najnowszych, których wszakże nie przyjmował bezmyślnie, lecz poddawał je zawsze krytyce, do której umysł jego jasny i bystry był zupełnie dostatecznie przygotowany i uzdolniony.—Z wiekiem, jak to bywa zwykle, zapał ten przystygł znacznie, a wtedy też N. zaczął przechylać się na inne pole pracy, więcej go wówczas ku sobie pociągające. Ściśle rzecz biorąc, to działalność naukowa jego skończyła się na prawdę już w r. 1868, równocześnie z zamknięciem „Tygodnika lekarskiego”. Od czasu tego zajmował się przeważnie już tylko sprawami społecznemi i eko-nomicznemi, jako wspólnik domu przemysłowo-finansowego, założonego przez ojca jego Seli-g a N-a, a wspólnie z synami prowadzonego. Wykonawstwa lekarskiego wszakże nie zaniedbał, owszem zajmował się nim dalej, chociaż już nie tyle, jak przedtem; i z nauką nie zerwał, świadczą o tern prace jego po r. 1870 wydane, jeno ostygł w zapale i coraz ustawał w kroczeniu naprzód.—W r. 1871 wybrano N-a na prezesa zarządu gminy żydowskiej, warszawskiej, a ze stanowiska tego nie zszedł do śmierci, wybierany wciąż ponownie i oddał na nim przysługi niezmierne współwyznawcom swym, służąc im wiernie i gorliwie, a dbając o ich dobro na kroku każdym, zyskał sobie też uznanie powszechne u swoich, z wyjątkiem zacofańców ciemnych, a zatwardziałych między nimi, tym bowiem był solą w oku zawsze, jako bojownik postępu i cy-wilizacyi.—Wciągu 25 lat urzędowania jego, nic prawdziwie pożytecznego dla niej, nie powstało w gminie żydowskiej, do czegoby N. nie był ręku przyłożył skutecznie. W rozbiór drobiazgowy zasług jego licznych w zakresie tym, oczywiście wdać się tu nie sposób, krótko tylko wspomnieć można o najważniejszych czynach jego, więc o budowie świątyni dla Żydów postępowych w Warszawie na Tłómackiem, o gmachu szkolnym, o domach administracyjnym i przed-pogrzebowym, o założeniu warsztatów rzemieślniczych dla młodych Żydów, a przedewszystkiem o staraniach i mozołach jego, dotyczących wystawienia i urządzenia wzorowego szpitala żydowskiego, gdy stary oddawna już przestał zaspakajać potrzeby gminy, oraz zgoła nie odpowiadał wymaganiom hygieny nowoczesnej. Nie było mu dane oglądanie wykończonego zupełnie schroniska dla chorych, które, chociaż nie wyłącznie, lecz głównie jemu zawdzięcza istnienie swe w postaci dzisiejszej, ale gdy świat opuszczał, dzieło to jego największe, najużyteczniejsze i najukochańsze było już blizkie ukończenia i dola jego przyszła była zapewniona.—Po za tą działalnością swą ciaśniejszą, społeczno-wy-znauiową—jeżeli tak rzec można—gorliwie też występował nieraz na polu szerszym, ogólniejszym, jako działacz społeczny na uznanie i pochwałę zasługujący. O udziale jego w komissyi zajmującej się przekształceniem i naprawą służby zdrowia w Królestwie Polskiem oraz w Radzie wychowania publicznego była już mowa, jako też o zasługach położonych około piśmiennictwa lekarskiego naszego również, więc, pomijając sprawy drobniejsze, dorzucamy tu jeszcze tylko zasługi jego niemałe, jako twórcy szkoły rzemiosł i współzałożyciela Muzeum przemysłowego. Nie może ulegać wątpliwości żadnej, iż N. był działaczem społecznym bardzo wybitnym i zdolnym, długo też, jako taki, był ceniony i uznawany powszechnie, w końcu jednak ta popularność jego zmalała, wskutek wrzawy wszczętej przez pisma antysemickie w sprawie szkoły rzemiosł, posądzając go o zamiary, których z pewnością mieć nie mógł, oraz pouieważ zarzucano mu także udział w redakcyi osławionego memoryału finansistów warszawskich (ob.).—Bądź co bądź, N. w każdym razie podczas żywota swego długiego, zdziałał nie-

Dr J. p.

jedną rzecz dobrą i pożyteczną, nietylko dla współwyznawców swych, ale i dla ogółu naszego; jeżeli zaś dbał głównie o dobro najbliższych sobie, to z tego mu zarzutu czynić nie można, gdyż jest to rzecz całkiem naturalna i ludzka.

Natanson Jakób (* w Warszawie d. 20 sierpnia r. 1832 —-{- tamże d. 14 września r. 1884), chemik zasłużony, brat młodszy Ludwika N-a (ob.). Do szkół chodził z początku w Radomiu, następnie był uczniem gimnazyum realnego w Warszawie, gdzie już pod przewodnictwem S. Zdzitowieckiego (ob.) nabrał zamiłowania do chemii. Po ukończeniu szkół, dla kształcenia się dalszego w nauce tej, wyjechał w r. 1852 do Dorpatu (dziś Jurjew) i został tam uczniem profesora Karola Schmid ta (ob.), chemika dzielnego, zajmującego w nauce ówczesnej stanowisko bardzo wybitne. Pod przewodnictwem męża tego zabrał się N. z zapałem do pracy, a że obok pilności wytrwałej, posiadał

m

ßj

ass

Fig. 95. Natanson Jakób (podł. fotogr.).

i zdolności niemałe i przygotowanie należyte, więc czynił też postępy wielkie i wcześnie już mógł poszczycić się wynikami pracy swej, wybiegającej daleko po za granice działalności studenckiej, gdyż nosiła na sobie znamiona wyraźne samodzielności i pomysłowości własnej. Po roku pobytu w uniwersytecie N. otrzymuje medal złoty za pracę p. n. „Ueber Substituierung der Aldehydradicale im Ammoniac”, a praca ta była już oparta na poszukiwaniach samodzielnych zupełnie. W r. 1854, po złożeniu egzaminu, zostaje kandydatem, w r. zaś 1856, po napisaniu rozprawy wybornej „Ueber das Acetylamin und seine Derivate”, uniwersytet przyznaje mu godność magistra chemii. W tymże roku ogłasza również pracę p. n. „Ueber zwei neue künstliche Bildungsweisen des Harnstoffes”, która zapewnia mu na zawsze stanowisko poważne w świecie uczonym. Wprawdzie już w r. 1828 Wöhler (ob.) otrzymał sztucznie za pomocą syntezy (ob.) mocznik, N. atoli doszedł do celu tego samego, posługując się sposobem własnym, nadto wyświetlił w ustroju żywym znaczenie mocznika, będącego w nim wytworem ostatecznym przemiany ciał azotowych i wskazał na dwa nowe zupełnie sposoby wytwarzania sztucznego mocznika z amoniaku i esteru etylowego kwasu węglowego, oraz z amoniaku i chlorotlenku węgla, a tymsamym stwierdził tożsamość karbami-du z mocznikiem i udowodnił, że ze związków nieorganicznych powstawać mogą organiczne. — Jeszcze w roku tym samym (1856), drogą syntezy, udało mo się otrzymanie barwnika sztucznego, „rozaniliny”. Ważność odkrycia tego, nietylko dla nauki, ale i dla technologii łatwo pojąć, gdy się zwróci uwagę na to, jak wielkie znaczenie w przemyśle farbiarskim posiadają dziś barwniki anilinowe. Chwałę odkrycia tego dzielić musi N. z Perkinem (ob.), który w sposób podobny równocześnie nieomal stworzył „mo-weinę”, lecz oba badacze nie wpływali na siebie wzajemnie i każdy z nich, niezależnie zgoła jeden od drugiego, doszli do wyników podobnych.—Po opuszczeniu Dorpatu N. wyjechał na czas dłuższy za granicę, aby w ciągu dalszym pracować nad wydoskonaleniem się w chemii. Bawiąc na obczyźnie, w r. 1858 wspólnie z A. W. Hofman nem, wytworzył drugi barwnik jeszcze z węgla kamiennego, nazwany „p a r a -rozaniliną”. — Podczas podróży swej dokonał również kilku prac innych, które razem z poprzedniemi zjednały mu uznanie uczonych europejskich, a także rozpoczął wydawnictwo dzieła, ukończonego dopiero po powrocie do Warszawy. Jest to „Krótki rys chemii organicznej, ze szczególnym względem na rolnictwo, technologię i medycynę” (Warszawa 1857 — 1858, w 8-ce 2 tomy). Był to podręcznik wydany bardzo na czasie, gdyż wtedy brak ich było u nas zupełnie, te zaś, które posiadaliśmy były przestarzałe stanowczo, a zatem po za znaczeniem bibliograficznym, już prawie żadnego innego nie posiadały. Za zasługę wielką poczytać też trzeba N-owi użyte w książce tej słownictwo chemiczne, o wiele poprawniejsze od przed.tym używanego i dla tego też prędko rozpowszechnione. — W r. 1862 N., chociaż wiekiem młody jeszcze, ale już z nauki słynący szeroko, otrzymał katedrę chemii w b. Szkole Głównej warszawskiej i nadzwyczaj szybko umiał zdobyć sobie sławę zasłużoną profesora znakomitego. — Rzeczywiście N. był jednym z najdzielniejszych przewodników młodzieży w szkole wymienionej. Przedmiot wykładany przez siebie znał i rozumiał wybornie, jako chemik uczony, biegły i do świadczony, wykładał zaś po mistrzowsku prawdziwie, będąc obdarzony wymownością niepospolitą, a mówiąc posługiwał się zawsze językiem wytwornym i nadzwyczaj poprawnym, co także

Dr j. p.

Red.

zasługa nie ostatnia. Nie dziw więc, że na wykłady jego, wygłaszane tak świetnie, a przy tym tak jasno, że były zrozumiałe dla słuchacza każdego, nawet z chemią mało obeznanego, tłoczo-no się poprostu. Na każdym z odczytów jego widywać było można, oprócz uczniów właściwych profesora, tłumy studentów z wydziałów innych, a wśród nich również nieraz i kolegów wykładającego, profesorów nauki inne uprawiających, którzy, mając godzinę wolną, przychodzili rozkoszować się po prostu tą wymową przepiękną. Żaden z nich nie dorównywał mu pod tym względem, nawet H. Łuczkiewicz (ob.), sam mówca niepospolity, ustępować musiał pierwszeństwa N-owi. Rozumie się że przymioty i zalety, uświetniające mowę jego, zdobiły również i prace jego drukowane. — Na stanowisku profesorskim N. pracował znacznie więcej i usilniej od większości kolegów swych, poświęcając uczniom na dzień przeciętnie do sześciu godzin, bądź na katedrze, bądź w pracowni, której urządzenie było również dziełem jego, przyczyni, wobec funduszów szczupłych, na cel ten wyznaczanych, częstokroć dla utrzymania jej w stanie należytym, do własnej sięgał kieszeni. Pensyi profesorskiej, należnej mu, nie pobierał, przeznaczając ją całkowicie na wsparcia dla studentów niezamożnych. — Praca zbyt wytężona podkopała zdrowie N-a, pod koniec więc r. 1865, ku żalowi powszechnemu kolegów i uczniów, oraz ze szkodą niewątpliwą dla nauki, z katedry ustąpił, a wydawszy w roku następnym początek dzieła „Wykład chemii organicznej według systemu unitarnego” (Warszawa 1866, część 1-a — więcej nie wyszło), na tern zawód swój naukowo-pisar-ski zakończył, ponieważ wydany później „Głos na konferencyi rolniczej o nawozach sztucznych” (Warszawa 1874) właściwie już do zakresu tego nie należy. Opuściwszy Szkołę Główną N. wstąpił do firmy S. Natanson i Synowie, przez ojca jego założonej, i od czasu tego, o ile mu zdrowie na to pozwalało, zajmował się nieomal wyłącznie już tylko sprawami finansowo - prze-mysłowemi, nie zaniedbując wszakże społecznych. Tu o nim powiemy tylko, że był współzałożycielem Muzeum przemysłu i rolnictwa, założycielem biura dla poszukujących pracy, współzałożycielem Kasy pomocy naukowej imienia Dra Józefa Mianowskiego, a umierając zapisał jej 30 000 rubli, przeznaczając odsetkę od nich na wynagradzanie prac polskich, bądź naukowych, bądź literackich. Nadto był protektorem czynuym szkoły rzemiosł i przemysłu, również szkoły ogrodniczej i szkoły realnej dla dzieci żydowskich; dalej był współzałożycielem i członkiem czynnym osad rolnych. Jako uczestnik przedsiębiorstw handlowo-przemysłowyeh należał do Towarzystwa kopalni węgla i zakładów hutniczych, do Towarzystwa ubezpieczeń warszawskiego, do członków - założycieli Towarzystwa cukrowni w Sannikach i papierni mirkowskiej,

jako też Banku handlowego warszawskiego; zasiadał w Radzie zarządzającej drogi żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej i Bydgowskiej i w Komitecie przemysłu przy rządzie gubernialnym, warszawskim i t. d.—Większość stanowisk tych przynosiła mu niewątpliwie korzyści osobiste niemałe, ale przyznać też trzeba, że na nich oddał i niejedną przysługę społeczeństwu naszemu i że wielu ludziom świadczył dobrodziejstwa prawdziwe. Dodać nakoniec trzeba, iż był rzecznikiem gorliwym uspołecznienia tłumów żydowskich i nie szczędził nigdy zabiegów około podniesienia ich stanu materyalnego i moralnego.— Umarł przedwcześnie w 52-im roku życia, pochowawszy krótko przedtem żonę i syna, a ciosy te ostatecznie życie jego złamały.

Natanson Józef (* w Warszawie w r. 1854). Syn Henryka N-a (ob.) finansista i przyrodnik. Wykształcenie szkolne i uniwersyteckie otrzymał w mieście rodzinnym, poczym został członkiem i współpracownikiem zakładów baukiersko-przemysłowych do rodziny jego wspólnie należących. Obok tego, zwłaszcza będąc młodszym, zajmował się wiele zoologią i naukami przyro-dniczemi wogóle, popierając chętnie również usiłowania innych, w kierunku tym pracujących. Między innemi napisał „Przyczynek do historyi rozwoju glist okrągłych pasożytnych” (1879); „Świat istot najdrobniejszych” (1885) oraz szereg niemały prac pomniejszych, drukowanych we „Wszechświecie”, do którego założycieli należał N. i zawsze w redakcyi tygodnika tego był czynny. Lata 1883 — 1885 był zmuszony spędzić w guberni Wołogodzkiej. Zasiadał niejednokrotnie w Komitecie Kasy pomocy naukowej imienia Dra Józefa Mianowskiego i gorliwie zawsze zajmował się tą instytucyą.

Natanson Władysław, fizyk, syn Lud wile a N-a (ob.) (* r. 1864 w Warszawie), po ukończeniu gimnazyum w mieście rodzinuem kształcił się w uniwersytecie petersburskim (1882 — 86), następnie w Gradcu Styryjskim i w Cambridge (1886 — 88). Wr. 1887 uzyskał w Dorpacie godność magistra, w 1888 zaś doktora fizyki. W r. 1891 habilitował się jako docent w uniwersytecie Jagiellońskim w Krakowie; w r. 1894 został tam profesorem tytularnym, nakoniec w r. 1899 profesorem zwyczajnym fizyki matematycznej. W r. 1893 został członkiem korespondentem, a w r. 1900 członkiem czynnym Akademii umiejętności w Krakowie. W r. 1901 objął przewodnictwo „Komissyi bibliograficznej”, ustanowionej przy wydziale matematyczno-przyrodniczym tejże akademii, w celu układania katalogu literatury naukowej polskiej i pomieszczania go w wydawnictwie międzynarodowem, londyńskiem katalogu powszechnego piśmiennictwa naukowego.—Badania naukowe W. N-a należą do dziedziny fizyki matematycznej czyli teoretycznej, obejmują zwłaszcza zadania tyczące się termo-dynamiki, teo-ryi budowy materyi, energietyki. Wprowadził

S. K.

D.

Fig. 96. Natarcz, herb polski

1893).

do nauki poglądy, nowe, innym nadał uzasadnienie ścisłe, rozwinął pojęcie potencyałów termodynamicznych, udoskonalił teoryę roztworów, wyprowadził równania, w których znajduje poparcie zasada jednolitości budowy ma-teryi w różnych stanach jej skupienia; a zanim jeszcze wodór został skroplony, obliczył teoretycznie jego temperaturę krytyczną. Różne zresztą przedmioty badań jego okazują się z napisów licznych rozpraw, zamieszczonych w różnych pismach naukowych: „Studya nad dysocyacyą dwutlenku azotu”, („Kosmos 1885: Wiedemanns Annalen” 1886, wspólnie z bratem Edwardem N-m, inżynierem, „Teorya kinetyczna gazów niedoskonałych” (Dorpat 1887, „Kosmos” 1888, „Wied. Ann.” 1888), „Prawo Maxwella, zadanie Taita” („Prace fi. mat.” 1888, „Wied. Ann.” 1888), „Teoryazjawiska Jonk’a” (Dorpat 1886, „Prace mat. flz.” 1889, „Comptes rendus de l’académie des sciences” 1888, „Wied. Ann.” 1889), „Teorya dysocyacyi w gazach” („Kosm.” 1886, „Wied. Ann.” 1886), „Studya nad zgodnością termo-dynamiczną” („Comptes rendus” 1889, „Kosmos” 1892, „Ostwalda Zeitschrift” 1892) „Studyatermo-dynamiczne” („Wied. Ann.” 1891) „O liniach ortobarycznych” („Rozprawy akad. umiejętności,” 1892) „O potencyałach termo-dynamiczuych” (tamże, 1892), „Dynamika izotermy” („Philosophical Mag.” „Archives des Genève,” 1892); „Teorya roztworów” („Rozpr. akad. um.” „Ostwalds Zeitschift,” 1892), „Teorya kinetyczna rozpraszania energii” („Rozpr. akad. urn.,” „Comptes rendus,” „Ostwalds Ztsch.” 1894, „Philos. Mag.” 1895), „Prawo Maxwella” („Prace mat. flz.” 1894, „Arch, de Genève” 1894) „Energia ruchu ciepła“ („Rozpr. ak. um.,” „Ostwalds Ztsch.” „Phil. Mag.” 1895), „Temperatura krytyczna wodoru” („Rozpr. ak. um.,” „Ostwalds Ztschr.,” „Phil. Mag.” 1895), „Rozprężenie adjabatyczne” (tamże 1895), „Prawa zjawisk nieodwracalnych” („Rozpr. ak. um.”, „Phil. Mag” 1896), „Teorya ruchu wirowego” („Rozpr. ak. urn.” 1898), „Własności potencyałów termo dynamicznych” („Rozpr. akad. urn.”, „Ostwalds Ztschr.” 1897) „Wpływ ruchu na zmiany stanu skupienia” (tamże 1898), „Termokinetyka roztworów” (tamże 1899) „Prawa tarcia wewnętrznego” („Rozpr. ak. um.” 1901), „O załamaniu podwójnem światła” (tamże 1901) „O cieczach lepkich” (tamże 1902). Oprócz tych rozpraw napisał dzieło „Wstęp do fizyki teoretycznej” (Warszawa 1890), nagrodzone przez Komitet Kasy imienia Mianowskiego, dzieło obejmujące wykład dynamiki, termo-dynamiki i teoryi kinetycznej materyi, zaleca się zaś nietylko ścisłością, ale nadto wytwornością wykładu i języka. Prócz tego ogłosił podręczniki elementarne: „Wiadomości z nauki fizyki dla szkół wydziałowych” (Lwów 1894) i „Wiadomości z nauki fizyki dla seminaryów nauczycielskich” (Lwów, 1901), Nadto wydał znaczną liczbę rozpraw drobniejszych i odczytów popularnych w „Ateneum”, we „Wszechświecie”, „Kosmosie” „Prze

glądzie Polskim”; Oddzielnie drukował „Pogląd na rodzaje zjawisk w matematycznym wszechświecie” (Krak 1901).—Por. W. Gosiewski „Władysław N.” (Wszechświat, 1893), oraz sprawozdanie A. Witkowskiego o „Wstępie do fizyki teoretycznej” (tamże 1890).

Natantia, Ob. Skorupiaki.

Natarcz, herb polski. Na tarczy w polu czer-wonem dwa kwadraty, u dołu złączone; z pomiędzy nich wystaje strzała, żeleźcem do góry. Nad hełmem w koronie szlacheckiej ręka z dzidą, ostrzem w lewo, nieco ukośnie do góry zwróconą. Stary herb rodzin wołyńskich: Natarczów i gałęzi ich Bie nic kich. — Źródła: Kojałowicz; Niesie c k i (zamiast kwadratów podaje w tarczy mur); Pie-k o s i ń s ki.

Natatores, ptaki, ob. Ple-twonogie.

Natchez, t. j. Naczo-w i e , lud czerwonoskóry z dolnego porzecza Mississipi, niewłaściwie zaliczany do rodziny lingwistycznej Muskoków. Język bowiem N-ów przedstawia grupę samodzielną, której niepodobna zaliczyć do innych. W chwili przybycia białych, N-owie znajdowali Bię na wysokim względnie poziomie kultury, prawdopodobnie najwyższym wśród Indyan Ameryki północnej. Pierwsi osadnicy francuscy opowiadają o nich, że czcili słońce, główny wódz nosił nazwę „słońce” (prawdopodobnie słońce było totemem (ob.) jego rodu jak i u Inków Peruwii) i uchodził za jego przedstawiciela na ziemi. Sypali sztuczne wzgórza i na nich wznosili świątynie i domy, utrzymywali ciągle ognie święte i bogom poświęcali jeńców oraz żony zmarłych wodzów. Uprawiali kukurydzę, trzcinę cukrową i tytuń, sławili się umiejętnością tkacką i subtelnemi wyrobami garncarskiemu Utwory Chatę a u brian da (ob.) zaznajomiły z N-ami szerokie koła publiczności. Szczątki N-ów przebywają obecnie zmieszane z Czerokami i Cree-kami. — D. G. Brintou „The Language of the Natchez” (w «Proc. Amer. Philos. Society”

L. K.

Natchez, miasto w Ameryce północnej, stolica hrabstwa Adams, w stanie Mississipi, nad rzeką tegoż nazwiska; ma pięknie zadrzewione ulice, trybunał, lożę wolnomularską i katedrę katolicką; mieszkańców liczy 10101    (1890).

Założone zostało w r. 1700 i wzięło imię od wymarłego plemienia Indyan (ob. wyżej).

Natchnienie (Inspiratio) w Piśmie Ś-tem. Przez „natchnienie“ rozumiemy wogóle wpływ łaski Bożej na człowieka; w ściślejszem zaś znaczeniu wpływ łaski na pisarza świętego, przez

księgom Starego Zakonu, a odrzucający Nowy. Przeciwnie Mareyon i Manichejczycy twierdzili, że Stary Testament pochodzi od szatana, a tylko Nowy od Boga. Dozyteusz odrzucił księgi prorockie. Erazm Rotter dam s ki, a w naszym wieku Guizot i Pressensé utrzymywali, iż Ewangieliści niekiedy błądzili z nieświadomości. Wreszcie racyonaliści, jak Sem-ler, de Wette, Straus, Renan i inni odrzucają N., dowodząc, iż księgi święte powstały tak, jak inne księgi świeckie.    Ks- K- Kor-

Natężenie (Tac. intensitas), w fizyce, wielkość pewnego działania, wielkość siły, jak np. natężenie głosu, światła, prądu elektryczności, toż samo znaczy, co siła głosu, światła, prądu elektrycznego. Niekiedy używa się wyrazu tego w znaczeniu naprężenia czyli napięcia (ob.), co powoduje pewne zamieszanie, zwłaszcza przy rozważaniu działań prądu elektrycznego, gdy należy rozróżniać napięcie elektryczne, czyli siłę elektrowzbudzającą, od natężenia czyli siły prą-

s. K.

który Bóg pobudza go do pisania, podczas pracy oświeca go, czuwa nad nim i kieruje nim tak, że zbłądzić nie może i pisze jedynie to, co według woli Bożej księga ma zawierać. N. przeto jest wpływem Ducha św., czyli czynnością Boską nadprzyrodzoną. Oświecenie to nadnaturalne nie niszczy światła rozumu przyrodzonego, ale go udoskonala. Autor natchniony może pisać o rzeczach skądinąd znanych sobie doskonale; N. pomaga mu wtedy jedno do wytworzenia sobie sądu odnośnie do wyboru tych rzeczy, oraz zachowuje od błędu w przedstawianiu tychże. Ma to miejsce w opowiadaniach historycznych, gdzie nie potrzeba osobnego objawienia. Nieraz jednak Bóg objawia pisarzowi rzeczy, których nie poznał sposobem zwyczajnym, a nadto takie, które dla innych są zakryte. — W rozmaity sposób może się odbywać to oświecenie rozumu: niektórzy pisarze, jak np. prorocy, otrzymywali objawienie w stanie zachwycenia, albo w widzeniu zewnętrznem; w innych przypadkach Bóg przemawia do piszącego, a jeszcze w innych poddaje mu jedno myśli w sposób niedostrzegalny. — Oprócz oświecenia umysłu, potrzeba jeszcze ze strony Boga pobudzenia woli do pisania; inaczej bowiem nie mógłby Bóg być nazwany twórcą i autorem Pisma św. — Pisarz natchniony nie pisze w swoim imieniu i w swoim duchu, alę w imieniu Boga i w duchu Bożym; umieszcza słowa nie ludzkie, ale Boskie; nie jest przyczyną pierwszorzędną księgi, ale narzędziem w ręku Bożych. To jednakże pobudzenie woli nie odbiera pisarzowi jego własnej woli; pozostaje on wolnym jak są wolni: człowiek, działający pod wpływem łaski lub prorok, mający dar przepowiadania przyszłości. Pobudzenie to woli nie wyłącza również środków przyrodzonych, lecz kojarzy się z przyczynami naturalnemi, aby wola wyniesiona była do porządku nadprzyrodzonego. Pisarz natchniony musi pracować na równi z innemi, a nieraz „przyjąć na się, (podług barwnego wyrażenia ks. Machabejskiej), nie lekką pracę, ale owszem zabawę, pełną niedospa-nia i potu” (2. 27). Błędnie przeto utrzymywali teologowie protestanccy, iż N. odnosi się do wszystkich słów, a nawet liter i znaków Pisma św. Przeciwnie w Piśmie św. spotykamy znaczne różnice stylu, wyrazy przestarzałe, braki lub zalety pisarskie, stosownie do talentu autora i do okoliczności, w jakich dana księga była pisana. Wpływ Boży na pisarza zasadza się jeno na tern, że jak powiedziano, Bóg pobudza człowieka do pisania, oświeca go i ustawicznie czuwa, aby stosownemi słowy to wszystko pisał, co Duch św. podaje. — Prawda, iż wszystkie księgi Pisma św., Starego i Nowego Zakonu, są natchnione w każdej swej części i w każdym ustępie, jest artykułem wiary i orzeczona została na soborach: Florenckim, Trydenckim a wreszcie Watykańskim. Przeciwnikami zaś tego dogmatu są: Żydzi, przyznający N.

du (oh. Ohma prawo).

Nathanä, ob. Nat 1.

Natłiorst Alfred Gabryel, gieolog i paleontolog szwedzki (* r. 1850), profesor uniwersytetu w Stokholmie i dyrektor oddziału paleontologicznego w Muzeum narodowem szwedz-kiem. Dużo podróżował: był dwa razy na Szpic-bergu, uczestniczył w wyprawie Nordenskj bida (ob.) do Grenlandyi. Jest autorem około 200 prac z dziedziny gieologii, około 300 z paleontologii, gieografii fizycznej i gieografii roślin. Ważniejsze z nich są następujące: „Om fornti-dens växter” (1875—76); „Bidrag till Sveriges fossila flora” (1875—78; istnieje przekład niemiecki) i „Geologiska kartbladet” (1877 — 82); „Bilder ur forntidens växtverld” (1877); „Om floran i Skones kolforande bildningar” (1878 — 79); „Bidrag till Japans fossila flora” (1882); „Om spar af nagra evertebrerade djur” (1880); i „Sveriges Geologi” (1894).

Nathusius Gottlob, przemysłowiec niemiecki (* d. 30 kwietnia r. 1760 w Barucie — f d. 23 lipca r. 1835); początkowo praktykował w Berlinie u handlarza drobnego, potem pracował w domu handlowym Sengewaldaw Magdeburgu, następnie był współwłaścicielem firmy „Richter und N.”, którą wreszcie kupił całkowicie i wskutek założenia w r. 1787 własnej fabryki tytoniu, doprowadził do stanu kwitnącego. Po wprowadzeniu monopolu tytoniowego w Prusach został dyrektorem gieneralnym fabryk rządowych, ale zrzekł się tego urzędu niebawem, wziął w dzierżawę fabryki tytoniu rządowe i prowadził je aż do r. 1807 na własny rachunek. Wzbogaciwszy się, kupił klasztor Althaldensleben i dobra Hundisburg, w których obok gospodarstwa rolnego, wzorowego rozwinął przemysł, założywszy browar, gorzelnię, olejarnię, liczne młyny mąki kartoflanej i krupczatki, tłocznię win owocowych, cukrownię, cegielnię i fabrykę wy-

robów z fajansu i porcelany. Pozostawił pięciu synów, z których czterech wymieniamy poniżej z osobna.

Nathusius Herrmann Engelhard, słynny hodowca, syn Gottloba (ob.), (* r. 1809 w Magdeburgu), w uniwersytecie oddawał się naukom przyrodniczym, następnie objął zarząd kupionych przez ojca dóbr Hundisburg i oddał się całkowicie gospodarstwu, a szczególnie hodowli; sprowadzał bydło rozpłodowe z Anglii i osobiście kierował użyciem tego materyału w celu poprawienia bydła miejscowego w Hundisburgu. Pisma jego obejmują zasady racyonalnej hodowli (f r. 1879 w Berlinie). Dzieła jego są następujące: „Ansichten und Erfahrungen über die Zucht v. Fleischschafen” (Berlin 1856); „Ueber die Konstanz in der Thierzucht” (tamże 1860); „Ueber Shorthorn - Rindvieh (tamże wyd. 2-e 1861); „Die Rassen des Schweines” (tamże I860); „Vorstudien für Geschichte und Zucht der Haus-thiere” (tamże 1864); „Deutsches Gestütalbum, Photographien vorzüglicher Pferde” (t-że 1868— 70); „Wandtafeln für den naturwissenschaftlichen Unterricht” (tamże 1871 — 73, 2 części). „Vorträge über Viehzucht und Rassenkenntnis” (tamże 1872—80); „Ueber die sogenannten Lest. Rew.

p. n. „Gesammelte Schriften”.—Por. Marie N., „Ein Lebensbild in neuer Darstellung von E. G.” (Gotha 1894).

Nathusius Henryk, syn Go tt lob a (ob.), (* r. 1824 w Althaldensleben), odznaczył się jako hodowca koni, napisał: „Ueber die Lage der Landespferdezucht in Preussen” (Berlin 1872); „Das schwere Arbeitspferd“ (tamże 1882); „Ueber die Zucht schwerer Arbeitspferde (tamże

St. Rew.

1885).

W. G.

poriden” (tamże 1876).

Nathusius Filip Engelhard (*r. 1815—f r. 1872), syn Go ttloba (ob.), małżonek następującej. Oprócz wydawanego przez siebie niżej wspomnianego czasopisma, był współpracownikiem gazety „Kreuzzeituug”, wydał też dwa zbiory poezyi (r. 1839 i 1841) oraz broszurę polemiczną „Zur Verständigung über Union” (Halle 1857).

Nathusius Mar y a, powieściopisarka niemiecka (* d. 10 marca r. 1817 w Magdeburgu—f d. 22 grudnia r. 1857 w Neinstedt). Była córką duchownego protestanckiego z Magdeburga (nazwiskiem Sheele), zaślubiła zamożnego właściciela ziemskiego i przemysłowca Filipa Nathusiu-s a (ob.), czynnego również na polu literatury, głównie jako redaktora wydawanego w duchu ściśle zachowawczym w Halli czasopisma: „Volksblatt für Stadt und Land”. Po zamążpójściuzamieszkiwała Mar y a N. wraz z małżonkiem w Neu-halden8leben, w Halli, a ostatecznie w majątku mężowskim Neinstedt (w okolicach Harzu), gdzie żywot zakończyła. Zawód pisarski rozpoczęła dopiero jako zamężna. Pisywała powieści, przeniknięte dążnością religijno-moralną, w duchu rozpowszechnionego naówczas w protestanckich Niemczech t. zw. pietyzmu. Za najlepszą z tych powieści uchodzi „Tagebuch eines armen Fräuleins” (Halle 1853). Z pośród pozostałych niektóre, jak: „Elisabeth”, „Langenstlin und Böblingen”, „Die alte Jungfer”, „Die bliden Pfarrhäuser” i zbiór krótkich opowiadań („Erzählungen”), odznaczają się niekiedy zaletami wybitnemi stylu i charakterystyki, ale przytem też bardzo zacieśnionym widnokręgiem moralno-życiowym. Zbiorowe jej dzieła wydano w Halli r. 1858—59

W. G.

Nathusius Wilhelm, syn Gottloba (ob.), (* r. 1828 w Hundisburgu) uczył się w Berlinie i w Paryżu 'chemii, objął zarząd dóbr Königsborn, był członkiem kollegium ekonomicznego, a od roku 1869 dyrektorem centralnego stowarzyszenia rolniczego prowincyi Saskiej. W roku 1855 zasiadał w Izbie Deputowanych. Zajmował się badaniem mikroskopowem włosa wełny owczej. Napisał „Verwerthung der Wolle nach geschehener Fabrikwäsche” (Halla 1874); „Untersuchungen über nichtcelluläre Organismen, namentlich Crustaceen-Panzer, Mol-luskenschaalen und Eihüllen” (Berlin 1877).

National Farmer’s Alliance. (Narodowy związek rolników), stowarzyszenie rolników amerykańskich w Stanach zachodnich, utworzone po r. 1870, a następnie, po zlaniu się z innem stowarzyszeniem, noszącem nazwę „Grangers”, rozprzestrzenione na całą unię północną-amerykań-ską, wzmogło się o tyle, że stanowiło stronnictwo polityczne, ludowe. Program jego jest następny: wzbronienie nabywania na własność gruntów osobom pochodzenia nie amerykańskiego, zniesienie ceł ochronnych i systemu operacyj bankowych, oraz ustanowienie w drodze prawodawczej wzajemnego stosunku wartości pomiędzy złotem a srebrem.

St. Rew.

St. Rew.

Natives (tubylcy, Native American Party), nazwa stronnictwa politycznego w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, które się utworzyło około r. 1835, w celu obrony przywilejów Amerykanów rodowitych wobec immigrantów; żądało zwłaszcza przedłużenia potrzebnego do naturalizacyi okresu przebywania stałego w Stanach Zjednoczonych z lat 7 do 2l. Z N. w r. 1854 wyłoniła się idąca dalej jeszcze par-tya Knownothings (ob.). — W handlu nazywają N. ostrygi, które nie są chowane w t. zw. parkach, oraz pewien gatunek ostryg angielskich.

Natoire Karol Józef, malarz francuski (* r. 1700 w Nîmes—f r. 1777 w Castel - Gandolfo w okolicy Rzymu). Syn budowniczego w Nîmes, N. kształcił się w paryskiej akademii malarstwa a następnie w pracowni Franciszka Lemoy-n e. Uzyskawszy w r. 1721 pierwszą nagrodę malarską, „rzymską”, udał się do Rzymu, skąd po studyach długoletnich powrócił do Paryża, i tu w r. 1734 zaliczonym został do grona członków akademii. Obraz, olejny „Wenus, zamawiająca zbroje u Wulkana”, utorował mu drogę do tego zaszczytu. Protegowany przez

Enc. Powsz. Ilustr. S. II. Zesz. 5. T. I.

39

s s.

1893).

J u 1 i e n n a, N. stał się wkrótce malarzem modnym, zwłaszcza, że jego obrazy pełne wdzięku przypominały manierę Bouchera (ob). Wdzięk ten i łatwość tworzenia ujawniały się szczególnie w pracach jego dekoracyjnych, o które ubiega-gano się w swoim czasie. W r. 1737 N. objął katedrę malarstwa w akademii paryskiej, a po śmierci de Troya mianowany został dyrektorem akademi francuskiej w Paryżu; ważne to stanowisko zajmował od r. 1751 do 1774. Nieugiętość charakteru jego i dewocya narażały go na częste przykrości, co go zniewoliło do usunięcia się z Rzymu r. 1775 i zamieszkania w Castel-Gandolfo, gdzie wkrótce potem umarł. Wysoko ceniony przez współczesnych mu, porównywany zBoucherem i Lemoynem (ob.), N. cieszył się ogromnem uznaniem, a prace jego były poszukiwane; sąd potomności wypadł dlań mniej przychylnie, dziś zaliczany jest do artystów drugorzędnych swego czasu (Ludwik Gonse). Z obrazów jego olejnych, dotąd zachowanych, wymienić należy „Trzy Gracye” i „Ju-nonę”, oba w Luwrze, oraz wyborną głowę kobiecą w profilu (owal) w muzeum w Epinal, uchodzącą do niedawna jeszcze za pędzel Bouchera, obecnie przez L. G o n s e a stanowczo przypisywana N-owi. Ze zbiorów francuskich najwięcej stosunkowo prac N-a posiada muzeum prowincyonalne w Troyes, bo 15 wybornie zachowanych płócien znaczenia pierwszorzędnego. Pochodzą wszystkie z zamku La Chapelle-Godefroy, położonego w pobliżu Nogent-sur-Seine, i dają doskonałe wyobrażenie o zdolności dekoracyjnej ich twórcy. Z innych, słynniejszych prac dekoracyjnych N-a, wymienić należy: cykl dziejów Psychy w salonie owalnym Hotelu Soubi-se w Paryżu, pokój sypialny królowej w Wersalu, sklepienie kościoła francuskiego pod wezwaniem św. Ludwika w Rzymie, i wreszcie najsłynniejsze dzieło jego: malowidła, zdobiące kaplicę Sierot niemowląt w Paryżu, przedstawiające Narodzenie Chrystusa w głównym ołtarzu, oraz pokłon królów, z lewej strony i pastuszków zwiastujących radosną tę nowinę, z prawej strony kaplicy. — Por. Paweł Mantza „François Boucher, Lemoyne et Natoire” (Paryż 1880, folio); oraz Ludwika Gonse „Les chefs-d’oeu-vres des musées de France. La Peinture” (Paryż 1900, wielkie folio, str. 129, 325—6). Natolia, ob. Anatolia.

Natolin, pałac i park pod Wilanowem (ob.), w gub. Warszawskiej, w pow. Warszawskim, w gminie Wilanów, par. Powsin; leży na wzgórzu za Wilanowem, po prawej ręce idąc do Powsina z Warszawy. Miejsce to znane było dawniej pod nazwą Bażantarni. N. założony został na obszarze dawnych lasów wilanowskich, okrywających wzgórza Powsińskie. W r. 1780 August ks. Czartoryski, wojewoda ruski, właściciel ówczesny, przeciął las pięcioma alejami wielkiemi, schodzącemi się na wzgórzu, na którem wybudował pałac z piękną salą środkową, owalną, dwupiętrową i z dachem kopulastym. Po śmierci wojewody, w r. 1782, córka jego. Elżbieta ks. Lubomirska i Anna z Tyszkiewiczów Potocka, później Wąsowiczów a, przyczyniły się bardzo do upiększenia pałacu i miejscowości. Stanisław Potocki przebudował pałac i na pamiątkę urodzenia się wnuczki swej, Natalii, przezwał N-em, a po jej śmierci w r. 1830 ozdobił pomnikiem kamiennym dłuta Kaufmanna, Odtąd N. pozostawał w posiadaniu Potockich, aż przed laty kilku dostał się drogą spadku Branickim. N. stanowi wraz z Wilanowem miejsce przyjemne wycieczek wiosennych i letnich dla Warszawian.

Natorp Paweł Gerhard, współczesny filozof niemiecki (* d. 24 stycznia r. 1854 w Dusseldorfie). Kształcił się w Berlinie, Bonn, Strasburgu, poczem w r. 1881 habilitował się w Marburgu, gdzie w r. 1885 został profesorem nadzwyczajnym filozofii a w r. 1892 zwyczajnym, i dotąd tam wykłada. N. jest jednym z wybitniejszych przedstawicieli tak zwanego w Niemczech Ne o k anty z mu (ob. Kant). Zajmuje się psychologią, zagadnieniami etyki i pedagogiki uwzględniając zwłaszcza szersze społeczne ich uzasadnienie i zastosowanie. Na polu tern styka się często z Sokratesem i Platonem. Ważniejsze z dzieł jego są następujące: „Einleitung in die Psychologie nach kritischer Methode“ (Freiburg w Bryzgowii 1888); „Religion innerhalb der Grenzen der Humanität. Ein Capitel zur Grundlegung der Socialpädagogik” (Heilbronn

1894); „Pestalozzis Ideen ueber Arbeiterbildung

u. sociale Frage” (1894); „Platos Staat und die Idee der Socialpädagogik (1895); „Herbert Pestalozzi und die heutigen Aufgaben derErzieh-uugslehre” (1899); „Socialpädagogik. Theorie der Willenserziehung auf Grundlage der Gemeinschaft” (Sztutgart 1899. Streszczenie tego dzieła znajduje się w „Dodatku” do „Przeglądu Filozoficzaego”. [Warszawa 1903, zeszyt I]); oraz najnowsza praca jego „Platos Ideenlehre. Eine Einführung in den Idealisums” (Lipsk 1903). N. jest także autorem cennych prac z zakresu historyi filozofii i nauki: „Descartes Erkenntnistheorie* (Marburg 1882); „Galilei als Philosoph“ („Philosoph. Monatshefte.” 1882 str. 193—229); „Die kosmolog. Reform des Copernicus in ihrer Bedeutung für die Phisolopbie“ („Preuss. Jahrbücher.“ Tom 49, str. 355 — 375); „Descartes Erkenntnistheorie, eine Studie zur Vorgeschichte des Kriticismus“ (Marburg 1882); „Forschungen zur Geschichte des Erkenntnisproblems im Altertum“ (Berlin 1884); „Die Ethika des Demo-kritoB. Text und Untersuchungen” (Marburg

s. s.

Natowie, ob. N a t 2.

Natpan, ob. Nat l.

Natrium, ob. Sod.

Natroborokalcyt, minerał, zwany też ule-

z. w.

Na Mn P0₄. each Branckville.

Natrokalcyt, minerał jednoskośny, w kryształach pryzmatycznych, wrosłych pojedyńczo w glinie. Łupliwość równoległa do ścian pryzmatu, odłam muszlowy, twardość 2,5, ciężar właściwy 1,9. Bezbarwny, przezroczysty, skład chemiczny Na₈ C0₃.Ca C0₃.5H₂0, wodny węglan podwójny sodu i wapnia. Ten sam związek two -rzy się w procesie wyrobu sody według Le-blanca. W wodzie zwolna częściowo rozpuszczalny. Prażony w kolbce trzaska, wydziela wodę, mętnieje i wykazuje potem odczyn alkaliczny. W płomieniu dmuchawki topi się prędko na perłę nieprzezroczystą, płomień barwi na kolor czerwonożółty. Występowania: Lagunillas (Venezuela), małe jezioro solne około Ragtownu w Ne-vadzie.

z. w.

ksytem lub boronatrokalcytem, występujący w niektórych miejscowościach Peru (Iqnique), w Argentynie (Jujuy), w okolicach Esmeraldy (Nevada), oraz w Nowej Szkocyi (Afryka Południowa), będący wodnym boranem sodowo-wapnio-wym Na Ca B₅0#. 6HaO. Na powierzchni skupień zanieczyszczony solą kamienną, gipsem i solą glauberską. Proszek N-u ciężko się rozpuszcza we wrzątku, łatwo w rozcieńczonym kwasie solnym lub azotowym. Tworzy białe węzełkowate skupienia budowy wojłokowatej, lub drobnowłó-knistej o ciężarze właściwym 1,8.

Natrofilit, minerał rombowy, barwy winno-żółtej, będący fosforanem sodowo-manganawym

Występuje bardzo rzadko w okoli-

z. w.

z. w.

Natrolit, minerał, należący do grnpy zeoli-tów, t. j. krzemianów, zawierających wodę kry-stalizacyi. Wzór jego chemiczny:

Na₂ Alj Si₃ 0,₀. 2 H₂ O.

Jest to minerał najpospolitszy z pomiędzy zeo-litów. Tworzy kryształy rombowe, należące do klasy bipiramidy rombowej, t. j. holoedrycz-ne, wydłużone pryzmatycznie, aż do najdrobniejszych włókien, skąd nazywano go dawniej zeolitem włóknistym. Kąt słupa bardzo niewiele różni się od kąta prostego, mierzy bowiem 89°. Zakończenie jego stanowi piramida nizka Wobec tego, że słup jest prawie prostokątny z pozoru, kryształy natrolitu wyglądają, jak gdyby były tetragonalne. Niektóre jednak natrolity, nie wykazując różnicy kątów, należą do symetryi je-dnoskośnej. Najprawdopodobniej są to mieszaniny izomorficzne z odpowiednim krzemianem wapniowym, któremu właściwa jest symetry a jedno-skośna. Płaszczyzny pryzmatyczne zwykle kreskowane podłużnie. Częste dwojaki krzyżowe. Połysk szklisty, przezroczysty lub przeświecający, bezbarwny lub biały, czasami zabarwiony domieszkami na kolor szarawy, żółtawy, czerwonawy, lub zielonawy. Rysa biała. Łupliwość zupełna, równoległa do płaszczyzn pryzmatycznych. Odłam muszlowy lub nierówny. Twardość 5, ciężar właściwy 2.2—2.5, optycznie dodatni, kąt oąi w świetle sodowem 63°, średni współczynnik załamania światła 1.48, dwójłomnośó niezbyt wielka- Wzorowi chemicznemu, podanemu na początku, odpowiada skład procentowy następujący: 47,5% krzemionki, 26,8% glinki, 16,7% tlenku sodowego, 9,4% wody. W płomieniu dmuchawki łatwo i spokojnie wzdyma się i topi na szkło przezroczyste, barwiąc płomień na żółto. Bardzo łatwo topliwy, ponieważ stopić go można nawet w płomieniu świecy. Prażony w kolbce matowieje i traci przezroczystość. W temperaturze zwykłej, wody nie traci, ulatuje ona całkowicie w temperaturze -4- 300°C. Proszek natro-litu surowego, lub stopionego z wodą, wykazuje odczyn wyraźny, alkaliczny. Stopiony rozpuszcza się dość dobrze we wrzątku. W kwasach, nawet bardzo słabych, rozkładny, wydziela krzemionkę galaretowatą. Traktowany roztworem węglanu lub chlorku potasowego, przechodzi w odpowiedni krzemian potasowy, a ten z odpowie-dniemi solami sodowemi znów zamienia się z powrotem na natrolit. Pod wpływem chlorku borowego zamienia się na edyngtonit. Proszek natro-litu stopionego, ogrzewany z roztworem węglanu potasowego w temperaturze 100°, przechodzi w krzemian potasowy, który z roztworem sody daje związek sodowy, zawierający 20.7% wody ten zaś pod wpływem czystej wody traci część sodu i glinki, zamieniając się na analcym krystaliczny. Krzemian natrolitowy jest rodnikiem konstytucyjnym wielu glinokrzemianów z grupy leucytu i skaleni. Jest on solą trwałego kwasu glinowokrzemowego H₂ Al₂Si₃ O₁₀.nH₂O. Natrolit rozpowszechniony jest bardzo w obrębie skał wulkanicznych, gdzie tworzy szczotki, wyściełające próżnie, dalej powłoki włókniste, niekiedy żółto zabarwione i wogóle wypełnia szczeliny i pęcherze, tworzy wsięki. Z pomiędzy licznych występowań natrolitu najlepiej znane są następujące: Usti i Teplice w Czechach, Hohentwiel w Wirtembergu (w fonolicie) dolina Fassa w Tyrolu, Tekerö w Siedmiogrodzie (w zwietrzałym porfirze augitowym), Owernia, Soustra w Hessyi, wyspy Faroer (w zwietrzałym bazalcie i dolerycie). Piękne i duże kryształy pochodzą z Brevig w Norwegii. W syenitach południowej Norwegii ukazuje się często natrolit za-wikłanie włóknisty (bergmanit, kamień plewisty, radyolit), tworzący też pseudomorfozy po eleoli-cie i ortoklasie.

Natron, minerał będący przyrodzonym wodnym węglanem sodowym, czyli sodą Na₂C0₃.10H₂0. Jednoskośny. Postaci natronu poznano na kryształach sztucznych, w przyrodzie bowiem natron kryształów nie tworzy, tylko naskorupienia krystaliczne i powłoki, lub proszkowate wykwity skał i gleby. Twardość 1, ciężar właściwy 1.4, bezbarwny, w stanie świeżym przezroczysty, na powietrzu prędko i łatwo wietrzeje, tracąc wodę, przechodząc w sodę bezwodną, zwaną termona-trytem, wskutek czego przezroczystość traci. W cieple niezbyt Wysokiem topi się w swej wo-

z. w.

Natryskiwacz, ob. Irr y gator.

Natter Jan Wawrzyniec, snycerz (* r. 1705 w Boberach w Szwabii—f r. 1763 w Petersburgu). Jako złotnik udał się do Włoch dla wyuczenia się rznięcia na drogich kamieniach. W r. 1762 osiadł w Petersburgu, gdzie sztukę swą uprawiał. Znany jest głównie jako autor dzieła: „Traité de la méthode antique de graver en pierres fines, comparée avec la méthode moderne,” wydanego w Londynie r. 1754 jednocześnie i w angielskim języku (wyd. 2-e francuskie, tamże r. 1781).

S. s.

S. K.

Dr J. M.

S S.

dzie krystalizacyjnej, wydzielając również termo-natryt. W przyrodzie towarzyszą mu sól kamienna, sól glauberska i termonatryt. Najsłyn-niejszem jego występowaniem są jeziora sodowe w Egipcie, do tego występowania przeważnie przywiązana jest nazwa „natron”. Domieszany w ilości mniej znacznej do termonatrytu, osiada na dnie jezior sodowych Egiptu, Indyi wschodnich i Kalifornii, tudzież tworzy wykwity gruntu na nizinie Debreczynu. Znajdowany tu i owdzie na skałach w ilościach bardzo drobnych, a także na wulkanach. Mieszanina przyrodzona natronu z ter-monatrytem i innemi węglanami sodu po uprzed-niem oczyszczeniu dostaje się do handlu, w którym jednak stanowi zaledwie drobną cząstkę tej masy sody, która wyrabia się stucznie z soli kamiennej. Ponieważ proszek kalcytu (węglanu wapniowego), ogrzany z roztworem siarczanu sodowego, siarczanu potasowego lub chlorku sodowego, powoduje tworzenie się niewielkich ilości węglanu sodówego, powstawanie przeto natronu, termonatrytu i innych przyrodzonych węglanów sodowych na drodze wielokrotnego wysychania wód zaskórnych, na osadach wapiennych i mar-glowych jest zupełnie zrozumiałe.

Natryski, natryskowe kąpiele ob. Kąpiele.

s. s.

Natter Henryk, rzeźbiarz (*d,16 marca r. 1846 w Graun w Tyrolu, — f d. 13 kwietnia r. 1892 w Wiedniu). Kształcił się głównie w akademii monachijskiej pod kierunkiem W i dm an na. Tu także dał się poznać dobremi popiersiami por-tretowemi, grobowcami, olbrzymim posągiem bożka Wottana (1873) i wielu pracami innemi. Szerszą działalność artystyczną rozwinął N. wszakże z chwilą gdy zamieszkał w Wiedniu, Tu, prócz wielu popiersi osób znanych i grobowców, wykonał najwybitniejsze dzieła swoje, jak oto: pomnik Zwinglego dla Zurychu, pomnik Haydna dla Wiednia, posągi L au be go i Din-gelstedta dla teatru dworskiego w Burgu wiedeńskim, pomnik Waltera von der Vogelweide dla Bozen, i wreszcie największe z dzieł swoich—pomnik Andrzeja Hofera, odsłonięty dopiero po śmierci artysty, na górze Isel pod Tnns-bruckiem. Pisma literackie N-a wydał po jego śmierci L. Speidel pod nap. „Kleine Schriften” (Innsbruck, 1893.).

Natterer Jan, przyrodnik i podróżnik austryac-ki (* d. 9 listopada r. 1787 w Laxenburgu pod Wiedniem—f d. 17 czerwca r. 1843 w Wiedmu); kształcił się we wszechnicy wiedeńskiej, jest ojcem nauki przyrodniczej stosowanej. Po ukończeniu uauk został początkowo aspirantem, a na stępnie asystentem przy gabinecie przyrodniczym, dworskim w Wiedniu. Potem przedsięwziął kilka podróży naukowych po ziemiach rakuskich, po Włoszech i Francyi. W r. 1817 uczestniczył w wyprawie naukowej, austryackiej do Brazylii, gdzie zabawił aż do r. 1836; dokonał badań bardzo licznych, nagromadził materyał naukowy olbrzymi i odkrył w r. 1835 w okolicach Bahii słynną rybę dwudyszną, Lepidosiren paradoxus („płazak”), przedstawiającą istotne przejście od ryb do płazów (ob.). Po powrocie do kraju został kustoszem-adjunktem gabinetu przyrodniczego, dworskiego i zajął się opracowywaniem zebranego materyału obfitego, tyczącego się zwłaszcza ptactwa brazylijskiego. Wskutek pożaru w gabinecie, w r. 1848 wszystkie rękopisy N-ra i materyały nagromadzone przez niego, a nawet częściowo już opracowane przez Heckla (ryby) i Augusta v. Pelzeln (ptaki), zgorzały. Napisał kilka rozpraw naukowych w „Annales” muzeum wiedeńskiego, pomiędzy niemi zasługuje na uwagę rozprawa do spółki z Fitzingerem napisana o płazaku („Lepidosiren paradoxus”).

Natterer Jan August, fizyk, (* r. 1813 w Wiedniu—f r. 1900), był lekarzem w Wiedniu. Zajmował się współcześnie z Farad a y em (ob.) skraplaniem gazów i zbudował w r. 1843 do tego przyrząd, w którym stłaczanie gazów dokonywało się na wzór zagęszczania powietrza w wiatrówce (ob.). Przyrząd ten okazał się daleko odpowiedniejszym aniżeli nieco dawniej zbudowany przyrząd Thiloriera, nie narażał bowiem, jak tamten, eksperymentatora na niebezpieczeństwa. Metodą swoją skroplił N. po raz pierwszy tlenek azotu i przeprowadził go nawet w ciało stałe. — W r. 1841 wraz z bratem swoim Józefem zajmował się udoskonaleniem fotografii.

Natters, uzdrowisko górskie (800 metr. nad pow. morza — w Tyrolu.

Nattier Jan Chrzciciel, malarz francuski (* r. 1684 w Paryżu—fr. 1726). Artysta zdolny, wcześnie zwrócił na siebie uwagę znawców i w młodym wieku mianowany został członkiem francuskiej akademii malarstwa. Wplątany w proces skandaliczny, a wskutek tego uwięziony i osadzony w Bastylii, tamże samobójstwem życie zakończył.

Nattier Jan Marek, malarz francuski (* r. 1685 w Paryżu—f r. 1766), brat młodszy poprzedzającego, był uczniem ojca swego Marka. Mając zaledwie 15 lat wieku, odznaczał się wybornym rysunkiem, kopie jego z cyklu obrazów Rubens a w Luwrze będących, a przedstawiających dzieje Maryi Medycejskiej,

s. s.

zwróciły nań uwagę Ludwika XIV, a w r. 1714 akademia malarstwa mianowała go swym członkiem. Wkrótce też N. zasłynął jako portrecista, zwłaszcza gdy dwór królewski zdecydował się pozować przed nim. Dar upiększania osób portretowanych, ujmujący wdzięk, jaki nadawał swym postaciom, mistrzowskie traktowanie akce-soryj, a zwłaszcza harmonia kolorytu, oto przymioty, które cechują jego obrazy, przymioty, te odpowiadały wybornie jego specyalności, jako malarza pięknych dam. Pomimo jednak wziętości, którą N. miał u dworu, i co za tern idzie, wśród rodzin arystokratycznych, wysoko ceniony i pracowity ten artysta ciągle był w potrzebie pieniężnej, umarł zaś prawie w nędzy. Wprawdzie w przeciągu trzydziestu niemal lat w salonach paryskich widniały portrety jego pędzla; ale fatum jakieś ciążyło na jego życiu.

I tak: niemógł np. odebrać należnego mu hono-raryum za szereg portretów osób z otoczenia Piotra W-go, wykonanych w Amsterdamie,jak również za malowidła treści allegorycznej, któ-remi przyozdobił salony w Tempie, wreszcie stracił cały swój zaoszczędzony kapitał podczas upadku banku Lawa (ob.). Gdy na domiar wszystkiego, pod koniec życia jego, smak publiczności uległ pod wpływem mody zmianie na niekorzyść kierunku, który N. uprawiał, i przestano zupełnie interesować się jego pracami, N. zmuszony był (1754) udać się do łaski królewskiej o wyznaczenie mu wsparcia. A jednak artysta ten godzien był lepszego losu. Dziś portrety N-a uważane są za prawdziwą ozdobę zbiorów sztuki. Najwięcej ich posiada Wersal (30), w Paryżu, w Luwrze, znajduje się tylko 5 obrazów jego pędzla, a z pośród nich najsłynniejszy, przedstawiający Magdalenę pokutującą. Z portretów jego najlepszy jest portret królowej Maryi Leszczyńskiej, znajdujący się obecnie w muzeum w Dijon, sztychowany niegdyś przez Tardieugo. Lepszy jest od takiegoż portretu, przechowywanego w Wersalu, będącego kopią samego artysty, a do niedawna uważano go mylnie za pierwowzór. Zdaniem Gon-sea pierwowzorem jest właśnie portret, zdobiący to muzeum prowincyonalne. Z innych miast prowincyonalnych francuskich, portrety N-a posiadają muzea w Limoges (portret Pani de Pompadour), Amiens (portret GreBseta, i popiersie młodej kobiety), Bordeaux (szkic do portretu jednej z córek Ludwika XV), Marsylia (portret pani de Chateauroux, jako jutrzenka; jedno z arcydzieł mistrza), uważany przez Gonsea za pierwowzór dwuch innych powtórzeń tegoż portretu, z których jeden będący własnością hrabiego de Castellane, figurował na wystawie portretów narodowych w Paryżu w r. 1878 i wreszcie Nantes (portret słynnej Ca-mar go, wielkości naturalnej, przedstawionej jako kwiaciarka). Wyborny portret samego N-a, pędzla W. Voiriola, posiada muzeum Luwru.

Do najlepszych portretów pędzla N-a, prócz wspomnianych wyżej portretów Maryi Leszczyńskiej i pani de Chateauroux, zaliczają powszechnie: portret Ludwiki Elżbiety ks. francuskiej w stroju myśliwskim, portret ks. burbońskiej Ludwiki-Henryetty jako Hebe, i wreszcie portret pani de Flavacourt — przedstawionej jako milczenie. — Por. Ludwik Gon-se „Les chefs-d’oeuvres des musées de Prance. La peinture” (Paryż 1900; str. 7, 12, 15, 84, 110 —111, 187, 245, 258); Lafenestre et Richtenberger „Le musée national du Louvre” (Paryż, bez daty).

Natuna (Natoena), grupa wysp z archipelagu Malajskiego, na północo-zachód od Borneo, zajmuje ogółem około 1723 kim. Q powierzchni, i liczy przeszło 8 000 mieszkańców. Składa się z 3 skupień; w środkowem leży Bungu-ran (Boengoerau) czyli N. Duża wyspa, największa i najludniejsza (1450 kim. □ i 4 000 m-ców.). Są to wyspy górzyste i przeważnie lasem pokryte. Ludność, po większej części pochodzenia malajskiego, trudni się rybołówstwem i wywozem orzechów kokosowych, saga i rogoży do Rio i Singapuru. Wchodzi w skład posiadłości kolonialnych Niderlandów i należy, pod względem administracyjnym, aczkolwiek z imienia tylko, do prezydentury Rio.

Natura (po łacinie: natura od naści, po grecku: <póotę). Wyraz ten oznacza właściwie rodzenie się i powstawanie rzeczy, otrzymał jednak następnie znaczenia bardzo rozmaite, które prowadzą częstokroć do nieporozumień. Głównie używa się go jednak w dwojakiem znaczeniu t. j. 1). Natura pewnej jakiejś rzeczy II.). Natura w ogóle jako synonim przyrody.

I.    W znaczeniu pierwszem natura, to ogół własności pierwotnych każdej rzeczy, to znaczy, ogół takich własności, które ta rzecz posiada od początku i przez cały ciąg istnienia swojego. Pierwotne swoje własności, a więc swoją naturę, posiada tak dobrze kamień jak roślina, zarówno zwierzę jak dusza. Nazywamy jednak naturą także własności wspólne całej klasie lub grupie jakichś rzeczy, w tym znaczeniu mówimy o naturze czyli istocie całych klas, rodzajów lub gatunków. Rozszerzając dalej i uduchowniając to znaczenie, mówimy także nieraz o naturze prawa, o naturze obowiązku, o „naturze cnoty lub o naturze mądrości Boskiej” lub Boga w ogóle.

II.    W drugiem znaczeniu używamy wyrazu: Natura na określenie tej samej treści, która tkwi w wyrazie polskim Przyroda; oznacza wówczas „natura”: Ogół przedmiotów, ustrojów, ciał niebieskich, t. j. wszystko co tworzy tak zwany Świat zmysłowy. Jednostka postrzegająca, widzi, zależnie od bystrośei zmysłów, to większy, to mniejszy wycinek natury,—wszechświata; wie jednak, że świat istnieje realnie po za granicą dającej się zmysłami opanować prze-

J. W-g.

8trzeni, zarówno w kierunku nieskończonej wielkości, jak i małości. Umysł prosty, nie znający jeszcze różnicy pomiędzy postrzeżeniem a przedmiotem, utożsamia pierwsze z drugim, przypisuje przedmiotowi własności i cechy jedynie postrzeźe-niom przynależne, sądząc, że te właśnie istnieją samodzielnie, poza granicą świadomości i niezależnie od niej. Jest to pogląd w filozofii naiwno-realistycznyra zwany. Naturą nazwie zatem naiwny realista ogół tego, co zmysłami postrzega, lub postrzegać może. Dopiero z chwilą, gdy krytyka doświadczenia wykaże podmiotową naturę postrzeganych rzeczy, czyli sfery zjawisk, i gdy na tej podstawie oprze się z jednej strony realizm krytyczny, z drugiej idealizm transcendentalny, dopiero wówczas pojęcie natury staje się więcej powikłane. Realista transcendentalny, uważając postrzeżenia nie za przedmioty, ale za skutki działania przedmiotów realnych, czyli rzeczy samych w sobie, na podmiot, nazywa naturą ogół transcendentnych przyczyn zjawisk, nie wyłączając możności istnienia takich rzeczy samych w sobie, które w warunkach obecnych przyczynami zjawisk być nie mogą. Idealista natomiast, nie uznający transcendentnej sfery rzeczy samych w sobie, nazwać może naturą jedynie ogół zjawisk imanen-tnych. Nie znaczy to, ażeby idealizm znosił wszelką realność rzeczywistą, a zachowywał dla zjawisk jedynie realność pozorną. Przeciwnie: Każda realność, nawet t. zw. pozorna, jest rzeczywistą; by módz być pozorną, musi być, istnieć realnie. A więc zjawiska są niemniej realne, jak rzeczy same w sobie; ich jednak realność imanentna różni się gatunkowo od rzeczywistości transcendentnych przyczyn zjawisk: pierwsza jest realnością inherencyi, druga realnością subsysten-cyi. „Rzeczywistość—pisze Lot ze (Mikrokosmos III 498)— jest jak słońce wschodzące po nad złymi i dobrymi; obejmuje ona nietylko byt tego, co jest, ale i stawanie się tego, co powstaje, i znaczenie stosunków, i pozorność zjawisk; błędem jest, gdy się chce czemuś za wszelką cenę ten rodzaj rzeczywistości nadać, który tylko innemu przynależeć może, i gdy się żale zawodzi, że wszystko ma i miejsce i szczególny gatunek możebuego dla się bytu z góry wyznaczone”. Z realną zatem rzeczywistością ma się do czynienia i na stanowisku idealistycznem; pytaniem pozostaje tylko, czy pogląd ten da się pogodzić z pojęciem naukowem natury, z pojęciem natury takiem, które jest warunkiem może-bności nauki w ścisłem tego słowa znaczeniu. Kto od nauki żąda, by nietylko opisywała rzeczywistość, ale ją przyczynowo, przy pomocy o-gólnych zasad tłómaczyła, ten idealistycznem poglądem zadowolić się nie może; w przyrodzie, która jest tylko sumą zjawisk imanentnych, czyli „Kompleksem wrażeń*, nie może być mowy ani o stosunku przyczynowym, ani o stałości sumy materyi lub energii. Gdzie niemą sub-

stancyi, czyli podmiotu działania, tam nie ma też działania czyli stosunku przyczynowego; gdzie wszystko, co jest, powstaje samo przez się, z niczego, i w nicość się obraca, tam trudno mówić o uiezniszczalności materyi lub energii. A przecież zasady te są postulatami fundamenta)nemi nauki nowożytnej o przyrodzie. Wprawdzie nie brak przyrodników starających się pogodzić zasadę idealistyczną z przyrodniczym na świat poglądem; zasada „esse— perdpi” ma być—podług nich—jedynie prawdziwą; „być” znaczy być kompleksem wrażeń; to też wszelkie zasady i pojęcia nauk przyrodniczych, przekraczające zakres czystego doświadczenia, t. j. nie będące kompleksem wrażeń, nie istnieją realnie, a są tylko fikeyami umysłu ludzkiego— który, nawiasem mówiąc, jest także fikcyą tylko (czyją?)—mającemi na celu uporządkowanie i ułatwienie oryentowa-nia się—owego fikcyjnego umysłu—w chaosie zjawisk. Gdy chemik twierdzi, że drobina kwasu siarkowego składa się z 2 atomów wodoru, 1 siarki i 4 tlenu—to nie należy brać tego na seryo; bo ani atomów w ogólności, ani siarki, tlenu, lub wodoru w danym związku niema. Realnie istnieje tylko kwas siarkowy, jako kompleks pewnych wrażeń wzrokowych, dotykowych, węchowych i t. d. Pojęcia atomu, pierwiastków, powinowactwa chemicznego i t. d. stanowią w danym razie system pojęć pomocniczych, bez realnego znaczenia, mających ułatwić zrozumienie bezpośrednio realnego zjawiska, t. j. kwasu siarkowego. Tak rozumują idealiści skrajnil Czyż jest to w istocie uproszczenie? Czyż nie jest prostszym fakt bezpośredni, kompleks wrażeń, niż ten system pojęć fikcyjnych? Nie, jeżeli fizyka, w szerszem tego słowa znaczeniu, jako nauka o przyrodzie wogóle, nie ma postradać wszelkiego sensu, to musi uznać za przedmiot swych badań, niezależnie od świadomości i stale, bez przerw, istniejącą rzecz samą w sobie. O tym najpierwszym postulacie nauki o przyrodzie zapomnieć może ten tylko, kto nie zrozumiawszy zasad krytyki poznania, nie umie odróżnić illuzyonizmu absolutnego od realizmu naiwnego. Tylko ten, kto miano „natury” nadaje ogółowi na drodze indukcyi poznawanych przyczyn zjawisk podmiotowych, dla kogo wrażenia stanowią nie racyę bytu {ratio essendi), lecz ra-cyę poznawania {ratio cognoscendï) przyrody, tylko ten ma prawo mówić o naukowem poznawaniu natury.

Natura naturans i natura naturata. Pojęcia „imanentny” i „transcendentny” nie są jednoznaczne. Używa ich teorya poznania i metafizyka: pierwsza nazywa imanentnem to wszystko, co mieści się w obrębie świadomości indywidualnej, co jest jej stanem, przeciwstawiając stanom imanenetnym świadomości, byt transcendentny rzeczy samych w sobie, od świadomości niezależnych. Metafizyka, abstrachując od imanentnego świata zjawisk, a mając za przed-

miot badań jedynie transcendentną sferę rzeczy sadnió. Idealista natomiast, dogmatyczny, czy samych w sobie, nazywa ją metafizycznie i m a- skeptyczny, przeczący kategorycznie istnieniu nentną, w odróżnieniu od metafizycznie tran- transcendentnej sfery, lub uważający ją za absc-scendentnego bytu, stanowiącego racyę realną lutnie niepoznawalną, nie może z natury rzeczy i tło istnienia realnego rzeczy samych w sobie, uznać zagadnienia natury ściśle metafizycz-Teorya poznania przeciwstawia sobie imanentne nej. zjawisko i rzecz samą w sobie, metafizyka zaś sferę rzeczy samych w sobie czyli sferę metafizycznych zjawisk i metafizycznie transcendentną istotę. — Zasada przyczynowości: każda zmiana ma swą przyczynę, prowadzi często do owego metafizycznie transcendentnego tła bytu rzeczy samych w sobie. Myśl ludzka idąc za nicią przyczynowości coraz dalej i dalej wstecz, w końcu znużona staje, obierając przyczynę pierwszą, causam primam, causam sui, Boga. —-Bóg-stwórca, natura naturans, i metafizycznie imanentna sfera stworzonych rzeczy samych w sobie natura naturata — oto dwie sfery, na które rozpadł się (pod wpływem zasady przyczynowości) byt z teoretyczno - poznawczego punktu widzenia transcendentny. Spinozę (ob.), u którego po raz pierwszy napotyka się na powyższe określenia (natura naturans i naturata), zawiodło do nich zagadnienie psycho-fizyczne, sądził on, że braki i niedomogi filozofiii Descartesa (ob.) i okazyonalistów (ob ) usunie, obierając jedną jedyną substancyę, Naturę-Boga, o dwu atrybutach, rozciągłości i myślenia. Natura-Bóg, natura naturans, jako przyczyna pierwsza i wolna, jest realną racyą bytu rzeczy samych w sobie, naturae naturatae, płynących z konieczności natury boskiej... »przez naturę twórczą”—pisze Spinoza (Etyka I, Z. 29 ob.). — »rozumieć należy to, co w sobie istnieje i samo przez się pojętem zostaje, czyli takie przymioty substancyi, które wyrażają jej wieczną i nieskończoną istotę,

J. W-g.

Naturalia (nauki przyrod.), Pod nazwą tą zbiorową, łacińską rozumiemy w nauce ciała naturalne jak minerały, skały, rośliny, zwierzęta. W celach nauczania lub samokształcenia gromadzi się je, tworząc zbiory przyrodnicze (gabinety, muzea). Zbiory tego rodzaju składają się już to z przedmiotów w stanie naturalnym, surowym, nieobrobionym, jak niektóre minerały, kryształy, skamieniałości, już to z przedmiotów odpowiednio przygotowanych w celach pedagogicznych, np. zachowanych w pudełkach lub oprawach, jak okazy twarde, ściślejsze, albo też w papierze lub wyskoku i innych cieczach konserwujących, jak rośliny niektóre i t. d. Dla zaznajomienia z budową wewnętrzną ciał naturalnych, jak minerałów, zwierząt, roślin, przyrządzane bywają osobne preparaty mikroskopijne, odznaczające się cieukością przezroczystą, zakonserwowane w cieczy na płytkach cienkich ze szkła.—Skóry zwierząt wielkich, ptaków i ryb bywają wypychane. Sztuka wypychania czyli „taxidermia” polega właściwie na zdjęciu umie-jętnem skóry ze zwierzęcia, na usunięciu z niej wszystkich części miękkich, podlegających gniciu i napełnieniu jej piaskiem suchym albo wypchaniu kłakami, na nadaniu okazowi wypchanemu kształtów uajbardziej naturalnych i zasuszeniu. Dla ustawienia trwałego olbrzymów świata zwierzęcego wznoszą całe rusztowania z drzewa lub żelaza, a niektóre części ciała wyrabiają z substancyi trwałej i dopiero wszystko okrywają, po wypełnieniu uprzedniem miejsca wolnego piaskiem lub kłakami, skórą danego zwierzęcia. Wygląd zewnętrzny okazu zależy wielce od dokładnego przestrzegania układu anatomicznego i dermatoplastyka dąży do tego aby okazowi przed pokryciem go skórą nadać kształty najbardziej naturalne. W celu zabezpieczenia okazów wypchanych od robactwa, używają mydła arszenikowego, kamfory z mydłem, wyciągu kolokwinty i innych podobnych środków. — Gąsienice i jaja wydmuchuje się i układa w porządku rozwojowym np. jajka, po-czwarki, gąsienice, kokony owadów. Wszystkie ciała naturalne zwierzęce i roślinne (z wyjątkiem preparatów mikroskopijnych i konserwowanych w wyskoku) winny być zatrute, t. j. przygotowane w połączeniu z sublimatem, arszenikiem albo innemi istotami, mającemi woń silną, w celu zabezpieczenia od drobnych żyjątek i roślin (pleśni).—Kośćce kręgowców są zazwyczaj wolne od preparowania, bielenia i rozbierane są całkowicie lub częściowo dla przechowywania (preparaty anatomiczne). Zwierzęta niższe kładzie się do wyskoku, zasusza się zaś tylko części

t. j. Boga, o ile uważanym jest jako przyczyna wolna... Przez naturę stworzoną zaś rozumiem to wszystko, co wynika z konieczności natury Boga, lub z któregokolwiek wśród przymiotów Boga, czyli wszystkie objawy przymiotów Boga, uważane jako rzeczy, które w Bogu istnieją i bez Boga ani istnieć, ani też pojętemi być nie mogą”.—W nowszych czasach uogólnił Lo-tze (ob.) trudność, którą Spinoza widział jedynie w stosunku psycho-fizycznym; wytłómacze-nie możności wzajemnego na się oddziaływania substancyj wogóle, napotyka — zdaniem jego — na wcale nie mniejsze trudności, jak zrozumienie sposobu, jak istoty tak zasadniczo pomiędzy sobą różne, jak dusza i ciało, jednak bezpośrednio na się oddziaływać mogą. Trudność ta stała się istotnie przyczyną monistycznej filozofii Lotzego — pierwotnie pluralistycznej — ona skłoniła go do obrania metafizycznie tran scendentnego tła, Boga, absolutę, realnej racyi naturae naturatae. Przykłady powyższe dostatecznie objaśniają stosunek obu sfer metafizycznych. — Dodać wypada, że jedynie z realistycznego punktu widzenia podział ów da się uza-

19, 1).

ich składowe najtwardsze, np. skorupy małżów i ślimaków. Okazy, których barwa lub istota ulega łatwo psuciu, zamiast w wyskoku winnym przechowuje się w różnych cieczach innych; z nich obecnie cieszy się uznaniem największem ciecz

J. Wickersheimera, jako najlepiej zabezpieczająca okazy od wysychania i zachowująca je w stanie pierwotnym giętkości.—Gatunki owadów uskrzydlonych są częściowo po rozciągnięciu skrzydeł wdziane na igły pokostowane i przymocowane do podkładki miękkiej (z korka lub torfu). — Dla badań, rozumie się, byłyby najwięcej pożądane zbiory zwierząt i roślin żyjących, ale te zbiory są o wiele rzadsze i ustępują pod względem kompletów doborowych muzeom przyrodniczym.—Potrzebą najpierwszą zbioru każdego jest opatrzenie nazwą dokładną i umieszczenie stosowne okazu. Uporządkowanie zbiorów winno być wprawdzie oparte w miarę możności na zasadach naukowych, byle nie utrudniać zbytnio oryentowania się widzowi w nim. Większe zbiory przyrodnicze, w celach naukowych nagromadzone, powstały w końcu w. XVIII go.— Por. Naumann „Taxidermie” (Halla 1848 wyd. 2-gie); Eger „Der Naturaliensammler” (Wiedeń 1882, wyd. 5-te); Martin „Die Praxis der Naturgeschichte” (Weimar 1876 — 82); Klasing „Das Buch der Sammlungen” (Lipsk 1890, wyd. 5-te); Hinterwaldner „Wegweiser für Naturaliensammler” (Wiedeń 1889); Andes „Das Konservieren von Tierbälgen, Pflanzen etc.” (tamże 1894); V ö gl er „Der Präparator und Konservator” (Magdeburg 1895). O wypychaniu ob. broszury drobne Forstera, Eiben a, Schmelinga, Grotiana i t. d.

Naturalia negotii. Ze względu na treść aktu prawnego (negotium) odróżnić należy prze-dewszystkiem pewne konieczności niezbędne, które prawnicy nazywają essentialia, a które stanowią właściwą treść czynności zawiązanej. I tak np. bez umówienia ceny kupna niema kontraktu kupna lub sprzedaży, bez ustanowienia dziedzica, niema testamentu. Sama osnowa stosunku prawnego wskazuje odrębną istotę jego, a zmiana niezbędnej jakiej konieczności zmienia zarazem jego istotę, albo ją zupełnie niweczy. Mogą jednakże osoby, zawiązujące jaki stosunek prawny, zastrzedz pewne dodatki takie, jakie istoty stosunku bynajmniej nie zmieniają. Jeżeli te dodatki z samego porządku rzeczy, jako skutek właściwy przyczyny, wynikają tak koniecznie, że ich dodawać nie potrzeba, wtedy wynikłości takie zowią się naturalia negotii. Są to rozrządzenia zwykle, ale nie koniecznie, treść aktu prawnego stanowiące. I tak, np. jeżeli kto sprzedaje rzecz główną, natenczas przypuścić należy, iż ma zamiar sprzedać także i rzecz do niej przynależną — accessorium sequitur principale. 7i zawiązanego stosunku kupna i sprzedaży, wynika konieczność zapłaty ceny z jednej, wydania rzeczy z drugiej strony. — Źródła prawa rzymskiego określają konieczności powyższe w sposób następujący: „quod si nihil convenit, tunc ea praestabuntur, quae naturaliter insunt huius indicii potestate”. (Upianus fr. 1151. D.

E. D.

Naturalizacya (franc, i angiel. naturalisation, niem. Naturalisation, naturalisieren, od łac. na-turalis — przyrodzony, wrodzony), przyjęcie cudzoziemca do obywatelstwa krajowego danego państwa. 1) Tutaj trzeba odróżnić zasady: a) o nierozerwalności węzła obywatelskiego, znajdujące-swój wyraz w słowach: nemo potest exuere pa) triam (nikt nie może zrzec się ojczyzny). Tej zasady przestarzałej trzymają się Rzeczypospolite: Argentyna, Wenezuela, Gienewa, po części Stany Zjednoczone Ameryki Półn. i Anglia do ustawy z d. 12 maja r. 1870. Złagodzeniem zakazu bezwzględnego jest, jak w Anglii teraźniejszej i w Rossyi, dość łatwe osiągnięcie pozwolenia na zmianę, byle podać prośbę, oraz o ile pewne warunki, jak np. powinność wojskowa rossyjska, zobowiązania względem władzy i osób prywatnych są zaspokojone; b) trudność w przyjęciu, począwszy od zakazu, np. Żydów obcych i derwiszów w Rossyi, aż do mniej lub więcej ciężkich warunków i form; c) swobodna utrata praw obywatelstwa przez sam fakt przyjęcia cudzego poddaństwa, np. we Francyi i prawie wszędzie przyjęte, z wyjątkiem państw wymienionych pod lit. a. W Rossyi kodeks karny z r. 1885 i dod. z r. 1895 grożą pozbawieniem wszystkich praw stanu i wygnaniem wiecznem z granic państwa każdemu, kto wejdzie do służby rządowej zagranicznej bez pozwolenia władzy, lub samowolnie przyjmie poddaństwo obce, a nawet jeśli tylko wydali się z kraju, na wezwanie nie powróci, oraz w terminie ogłoszonym nieusprawie-dliwi wyjazdu. Majątek wychodźcy ulega sekwe-strowi; d) przymusowa N. bywa bądź, jak dawniej w Austryi, przez sam fakt 10-letniego pobytu lub sprawowania urzędu. Dziś owa zasada w Austryi nie obowiązuje, gdyż chcący być tam urzędnikiem wpierw zyskać winien obywatelstwo (art. 3 Kst. z d. 21/XII r. 1867), ale jeszcze tam ipso facto dzieci znalezione, pochodzenia niewiadomego, są Austryakami. Dalej we wszystkich prawie państwach niewiasta wychodząca za mąż traci obywatelstwo ojczyste, a nabywa poddaństwo męża i pozostaje w niem nawet po owdowieniu. Naodwrót wdowie powrót do praw kraju macierzystego jest ułatwiony. Wyjątek stanowią: Argentyna i Salvador gdzie, małżonka cudzoziemca ma po dawnemu przywileje obywatelskie. W Anglii znów, Anglik nadaje obcej żonie obywatelstwo angielskie, zaś Angielka zaślubiona cudzoziemcowi, pozostaje rodaczką króla W. Brytanii; e) w przypadku odstąpienia obßzaru pewnego przez jedno państwo innemu, zostawia się tak zwaną op cy ę t. j. wolny wybór w oznaczonym okresie czasu do przyjęcia nowego, lub pozostania przy dawnem poddaństwie. Tę zasadę przyjęły traktaty wiedeńskie z r. 1815, co do Polaków i traktat frankfurcki z r. 1871 (art. 2) co do Alzacyi i Lotaryngii; f) nakoniec odróżnić trzeba N. zwykłą od pełnej, wielkiej {grande naturalisation), pierwsza daje prawa cywilne, druga całkowite, polityczne. 2) Główniejsze warunki N-i w pojedynczych krajach są następujące: 1. W dawnej Polsce N-ę zwano indygienatem (ob.), tu trzeba tylko nadmienić i uzupełnić, że najpierw do r. 1578 nadanie zależało od króla, potem od sejmu, od r. 1601 zaś cudzoziemiec starać się musiał na sejmikach. Indygienat królewski i sejmowy tyczył się szlachty cudzoziemskiej, kto nie miał klejnotu winien był wprzód postarać się o nobilitacyę (ob.). Co się tyczy indy-gienatu miejskiego, wypadało naprzód mieć prawo zarobkowania, zamieszkać stale, uznać ustawy miejskie, królowi i miastu przysięgę wykonać (Vol. leg. II 623, 633, 690). II. We Francyi przedtem t. zw. lettres de naturalité dawała kancelarya panującego lub król sam. Ustawy z lat 1790 i 1791 tworzą warunki: każdy cudzoziemiec osiadły we Francyi stale przez lat pięć, jeśli nabył nieruchomość lub zaślubił Fran-cuskę, lub trudni się rolnictwem, handlem, mógł być naturalizowany po złożenin przysięgi cywilnej; decyzyi udzielało Ciało Prawodawcze. Można było jednak tylko osiedlić się i złożyć przysięgę, tak postąpił n. p. Tadeusz Kościuszko. Wedle przepisów art 3 Konst, z r. VIII i dekretu z d. 17 marca r. 1809 cudzoziemiec winien mieć lat 21, stale przebywać we Francyi przez lat 10, a wtedy minister sprawiedliwości mógł go naturalizować. Ustawa z d. 14 października r. 1814 ułatwia nabycie poddaństwa mieszkańcom obszarów odłączonych od Francyi, odróżnia N-ę zwykłą od wielkiej, którą dawał król po przyjęciu przez obie Izby. — Dziś obowiązujące przepisy są ustanowione przez art. 13 i 17 kod. cywil, oraz ustawy z d. 23 grudnia r. 1867. N. każda jest zupełna, niema odróżnień żadnych. Obca, zaślubiona Francuzowi, przez sam fakt małżeństwa, jest obywatelką i nią pozostaje po owdowieniu, jej dzieci są Francuzami, naodwrót wychodząca za cudzoziemca traci poddaństwo. Naturalizowanym będzie, kto zamelduje, mając lat 21 skończonych, swe życzenie, i gdy stale zamieszkiwał we Francyi przez lat trzy. Termin ten może być skrócony dla osób sławnych talentem, przemysłem, sztuką i zasłużonych czynami dla Francyi. Cudzoziemiec urodzony we Francyi, przez sam fakt deklaracyi zostaje Francuzem. Dzieci zrodzone przed N-ą mogą tylko przyłączyć się do rodziców, oczywiście urodzone po N-i są Francuzami. Żądać jej trzeba od ministra sprawiedliwości, który zasięga zdania Rady Stanu, a naczelnik Rpltej udziela N-ę; traci obywatelstwo ten, kto przyjął N-ę obcą lub urząd za granicą, albo opuścił kraj bez zamiaru powrotu. III. W Austryi dekret z d. 1

Ene. Poważ. Illnstr. S. U. Zesz. 5. T. I.

marca r. 1833 i rozp. z d. 27 kwietnia r. 1860 znosi warunek dawny, stałego pobytu przez lat 10 i prowadzenia przemysłu. Cudzoziemiec winien złożyć uchwałę jednej z gmin, która oświadcza gotowość przyjęcia go do obywatelstwa, jeśli uzyska N-ę; dowieść że jest dobrych obyczajów, i zdolnym do zarobkowania. Dekret namiestnika lub ministra spraw wewnętrznych nadaje obywatelstwo, ale żeby być obieralnym do Rady państwa musi upłynąć lat trzy od N-i. Ustawa węgierska wymaga (r. 1879) 5-letniego pobytu stałego, płacenia podatków, obyczajów nieposzlakowanych, zdolności zarobkowania, przyjęcia do pewnej gminy. Rozporządza minister spraw wewnętrznych lub ban Kroa-cyi. IV. W Niemczech (ust. z d. 1 czerwca roku 1870) każde z państw Rzeszy ma wyłączne orzecznictwo. Wymaganemi są: zdolność działania prawnego lub zgoda opiekuna, albo kuratora, życie bez skazy, możność utrzymania siebie, a w razie danym rodziny w miejscu, gdzie chce osiediić się. Eo ipso naturalizowanym jest cudzoziemiec mianowany urzędnikiem. Od N-i tam odróżniają przyjęcie {Aufnahme) poddanego jednego kraju Rzeszy, np. Bawara do Saksonii. Takiego przyjęcia odmówić nie można, chyba że są przeszkody z ustawy o swobodzie przesiedleń z d. 1 ÜBtopada r. 1867. N. zależy od dobrej woli rządu. V. W Anglii (art. z d. 12 maja r. 1870) istnieje zwykła N., do której trzeba przez lat pięć mieszkać, lub przez ten czas na obczyźnie pełnić obowiązki w służbie angielskiej. N-ę większą przyznaje tak samo minister spraw wewnętrznych, ale kto chce zasiadać w parlamencie, musi mieć za sobą uchwałę Izby. VI. W Belgii i we Włoszech są także dwie N-e, do obu wymagany jest pobyt w kraju pięcioletni i stały, N. niezupełna daje prawa cywilne, wielka, przywileje polityczne. VII. W Szwaj-caryi do r. 1876 N. zależna była od rządu kan-tonalnego, teraz, wedle ustawy z r. 1876, list nadawczy wychodzi od Rady związkowej. Warunki ogólne: pobyt dwuletni w kraju i ujemne: zastrzeżenie, że Związek Szwajcarski przez N-ę nie poniesie szkody, wreszcie warunki szczególne są urządzone podług ustaw miejscowych każdego kantonu. VIII. W Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej (ustawy z r. 1795 i 1824). Obcy należący do rasy białej winien pięć lat mieszkać w Ameryce, po trzech latach złożyć deklaracyę, a po następnych dwu przysięgę na wierność konstytucyi, odtąd jest poczytywany za obywatela, ale deputowanym do kongresu może być dopiero po upływie 7, senatorem zaś po upływie 10 lat od dnia N-i, lecz nigdy prezydentem Stanów. Chcąc zaś zyskać prawa polityczne po-jedyńczego Stanu (kraju), musi poddać się warunkom miejscowym. IX. W Królestwie Po/skiem dawniej obowiązywał art. 9 kod. cyw. post. ks. Warszawskiego z d. 19 grudnia r. 1807. Dziś obowiązuje ukaz z d. 31 grudnia r. 1867

40

P. 0.

M. S.

St. A. K.

St. A. K.

oraz ogólna ustawa z d. 10 lutego r. 1864, istniejąca w Rossy i (art. 1010— 1030 Tomu IX „Swodu zak.)”. Wedle tych przepisów cudzoziemiec musi przedewszystkiom osiedlić się w granicach państwa i zawiadomić o tern gubernatora miejscowego, a zarazem objaśnić, czem się zajmował, oraz jakie co do zajęcia ma chęci na przyszłość. Gubernator wydaje świadectwo, a dzień podpisu naczelnika gubernii stanowi początek daty osiedlenia. Z kolei, po upływie pięciu lat, cudzoziemiec wniesie prośbę o przyjęcie do poddaństwa, adresując do ministra spraw wewnętrznych, który ma władzę dyskrecyonalną przyznać N-ę lub odmówić. Przyjęcie do obywatelstwa ma charakter osobisty i rozciąga się do dzieci po dekrecie ministra zrodzonych. Poddana rossyj8ka, jeśli utraciła poddaństwo wskutek zamążpójścia za cudzoziemca, odzyskać je ma prawo przez wniesienie prośby do gubernatora, a ten zaś wyda jej świadectwo odpowiednie. Dzieci cudzoziemca, bądź urodzone i wychowane za granicą, bądź w granicach państwa Rossyj-skiego, jeśli tylko ukończą tutaj kurs nauk w szkołach średnich lub wyższych, mogą żądać dopuszczenia ich do przysięgi homagialnej w ciągu roku po dojściu do pełnoletności, a de-cyzyę przychylną da rząd gubernialny. Termin roczny dla ulgi jest prekluzyjnym. Taż sama ulga służy dzieciom dawnej poddanej rossyjskiej, kiedyś zamężnej za cudzoziemcem, owdowiałej lub rozwiedzionej. W końcu, termin pięcioletni minister spraw wewnętrznych ma prawo skrócić dla cudzoziemca oddającego Rossyi usługi szczególne, lub sławnego z talentu, nauki, wielkich kapitałów włożonych w przedsiębiorstwo krajowe. Każdy cudzoziemiec władny dowodzić, że dawno osiadł w granicach państwa i prosić z tego powodu o skrócenie pięcioletniego terminu. 3) przez N-ę w naukach przyrodniczych rozumie się też a k 1 i m a t y z a c y ę zwierząt (ob.).

Naturalizm (w filozofii). Jest to teorya filozoficzna, która dowodzi, że wszystko cokolwiek we wszechświecie się dzieje lub istnieje, należy pojmować tylko jako zjawisko przyrodnicze i rozpoznawać za pomocą tych samych sposobów, któremi nauki przyrodnicze posługują się. Wyraża N. przekonanie, że wszystkie sprawy duchowe, społeczne, moralne a także i religijne można sprowadzać do kategoryj przyrodniczych, wyklucza on również wszelki byt duchowy lub transcendentny. Ma dlatego N. wiele wspólnych cech z pozytywizmem z jednej, a z materyalizmem z drugiej strony. (Do historyi tego filozoficznego stanowiska ob. wyrazy Materyalizm i Pozytywiz m).

Naturalizm w sztuce, ob. Realizm. Naturalna historya, ob. Hi story a natu-raina.

Naturalna płaca (pod względem ekonomicznym), jest to płaca, która, tak samo jak t. zw.

naturalna cena towaru, powinna się oznaczać podług wysokości kosztów produkcyi pracy wytwarzającej. N-a płaca, istnieje jednak tylko w teoryi ekonomistów szkoły Ricarda i właściwie jest już stanowiskiem, w nauce zwalczo-nem. Dowodzili oni, że musi istnieć pewne minimum wynagrodzenia pracy, potrzebne robotnikowi do utrzymania i reprodukowania sił, wyczerpanych w procesie pracy. Zatem wynagrodzenie takie, pozwalające conajmniej wyżywić się robotnikowi i jego rodzinie i rozwijać mniej lub więcej normalnie siły ciała i ducha, było podług tej szkoły N-ą płacą. Ricardo i jego zwolennicy sądzili, że do tej granicy N-ej płacy spada stale poziom cen pracy wobec podaży większej od popytu. Mniemanie to jednak było mylne. Płaca robotnika czasem spada nawet poniżej najpierwszych potrzeb, lecz czasem też się podnosi po nad tę wysokość. Ściśle N-ej płacy nie ma, choćby dlatego, że trudno ją oznaczyć, podczas gdy ceny pracy normują się żywiołowo podług podaży i popytu.

Naturalna religia, ob. Religia.

Naturalne bogactwa, tak nazywają się w ekonomii wszelkie dary przyrody, stanowiące wartości ekonomiczne. Wszystko, co sama natura daje człowiekowi do zadawalania jego potrzeb spożywczych, jest N. bogactwo. W ściślejszem znaczeniu są to płody surowe, które człowiek swą pracą gospodarczą zamienia dopiero w użyteczności. Zarazem ściślej rozumiane — są to takie produkty naturalne, które człowiek zdobywa bez żadnego, a przynajmniej bez wielkiego wysiłku gospodarczego, a więc np. z jednej strony płody i owoce, dziko rosnące, które wystarcza tylko zerwać, a z drugiej — zwierzyna i ryby, których oddanie do użytku spożywczego wymasra niewielkiej pracy.

Naturalne gospodarstwo (pod względem ekonomicznym). W znaczeniu najściślejszem N. G. jest to wytwarzanie wszystkich dóbr gospodarczych w ramach jednostkowego gospodarstwa domowego na bezpośrednie potrzeby tego gospodarstwa. Dopóki więc rodziny, rody, czy też inne grupy i gromady ludzkie produkują wszystko, co im do spożycia potrzeba, w zakresie swego gospodarstwa, nie wytwarzając niczego na zamianę, póty taki porządek gospodarczości nosi nazwę naturalnego. W takim systemie gospodarczym, który oczywiście istniał tylko przy bardzo niz-kim rozwoju ekonomicznym u ludów, nie mających większych potrzeb kulturalno-spożywczych, a zgoła już żadnego handlu, nie istnieje społeczno-ekonomiczny podział pracy, na wymianie dóbr polegający, choć podział zajęć w znaczeniu domowo - gospodarczem istnieć musiał. Przytem porządek wytwarzania na cele własnej kon-sumcyi mógł ujawniać się wśród różnych grup społecznych w formie oddzielnych gospodarstw, ze sobą zupełnie związanych, lub też w postaci jednego gospodarstwa wspólnego dla całej liczniejszej gromady, złożonej z rodzinnych, czy rodowych cząstek. Na stopie wyższego względnie rozwoju spotykamy system pierwszy — system gospodarstw oddzielnych, w których między panami, a służbą istnieje stosunek patry arc halny. W każdym razie śród takiego ładu gospodarczego, znanego tylko w historyi, albo w cząstkowej formie u niektórych ludów dzikich, współczesnych, Diema wcale wymiany pieniężnej, przedewszyst-kiem dla tego, że i sama wymiana (towaru na towar), jest tylko rzadkością, a powtóre, że nie zachodzi potrzeba znaków wymiennych, gdyż wszystko co się produkuje, spożywane jest prawie od razu. Sama praca nie jest najemna, lecz wykonywa ją po części właściciel gospodarstwa i jego rodzina, po części służba i niewolnicy, którzy wynagradzani są płodami w naturze. N. G, obejmujące całą gromadę społeczną, ma więc charakter zupełnie komunistyczny. W czystej formie zjawisko N-go G-a w tern znaczeniu jest bardzo rzadkie, nawet w śladach historycznych. Najczęściej od razu ukazuje się tu ślad wymiany nadmiaru wytworzonych produktów na płody innej grupy. Wolno wszelako wnosić z różnych wskazówek badań, że wymiana nawet naturalna jest już postacią późniejszą, która rozwija się przy większej świadomości gospodarczej grup społecznych. Są dowody, że grupy bardziej ucywilizowane musiały długo walczyć z grupami gospodarczo mniej uświadomionemi, aby je do wymiany skłonić. Stwierdzono też, że wymiana dóbr bezpośrednia nie wynikła z przeświadczenia, że zbytek rzeczy, danej gromadzie nie potrzebnych, można wymienić na nadmiar przedmiotów, które inna gromada posiada, lecz pośrednio ze zwyczaju udzielania sobie darów; wymieniano jako podarunki rzeczy rzadkie, lub takie, które gromadzie ofiarującej były niepotrzebne, a drugiej użyteczne.—N. G., w znaczeniu już niezupełnie ścisłem, polega na wymianie towarów na towary, bez udziału środków pomocniczych, t. j. pieniędzy. Takie N. G. jest przecistawne gospodarstwu pieniężnemu i nazywa się jeszcze wymianą naturalną, albo naturalnem gospodarstwem żarn i en nem. Forma ta istnieje dziś u wielu ludów nieukulturalnych przy względnie nawet rozwiniętem gospodarp+wie wytwórczem. Obraz N-go G-a w znaczeniu ściślejszem, ukazuje nam, jak słusznie wyjaśnia ekonomista niemiecki Lexis, „Odysseja” Homera. Gospodarstwo, które tu prowadzi się w starej Grecyi, nie podległej jeszcze wpływom kultury handlowej Azyi, jest dość ściśle naturalne, choć już względnie rozwinięte i posiadające drobną przymieszkę stosunku wymiany naturalnej. Gospodarstwo Odysseusza składa się z hodowli bydła, ogrodownictwa i leśnictwa. N. G. w „Odyssei” jest bardzo bogate i tak opisuje je Eu mej (ks. XIV): „możniejszym był od władzców, co na lądzie stałym i na Itace siedzą. Na jego majątek takich panów trzebaby w kupę zbić dziesiątek. Zaraz ci tu wyliczę.

W stepach się wypasa aż dwanaście stad wołów, tyleż kóz tam hasa. Świń tyle, owiec tyle, pod okiem najętych lub poddańczycli skotarzy. Tu zaś razem wziętych mamy trzód jedenaście kozich na ostrowie. Pasą je z poczciwości znani pastuszkowie; lecz z nich każdy codziennie daje na ich gody najlepszą, najtłuściejszą sztukę z całej trzody. Ja zaś tu świnie chowam, nie leniąc dozoru i co najtłustsze wieprze odstawiam do dworu”. (Przekład Lucyana Siemieńskiego). W gospodarstwie Odysseusza było i zboże, nawet w nadmiarze i część jego wymieniano na bydło. Mieleniem zboża zajmowały się dziewki. „Przy żarnach bab dwanaście pełniło tam służbę, mieląc jęczmień, pszenicę, dla męży na strawę” (Ks. XX). Wogóle czeladka niewieścia załatwiała cały porządek gospodarstwa domowego. „ . ..E ury kl e j a zwoływała dziewy służebne... Nuże dziewy do mioteł, z izby wymieść śmiecie, lecz wprzód skropić, a potem krzesła za-ścielecie krasnemi kobiercami, wy zaś, drogie dziewki, myjcie stoły gąbkami, wypłuczcie nabo-ki i dwuręczne puhary; inne niechaj skoczą po wodę do krynicy, a raźno, ochoczo”. Widzimy tu więc gospodarstwo już wcale dostatnie, wyszukane, a załatwiane tylko zgoła naturalnym porządkiem. Przytem zapłata służby, choć nietylko„ pod-dańczej”, lecz już też „najemnej”, polega jedynie na utrzymaniu i odzieży. Zresztą nawet znakomici zalotnicy Penel opy (ob.) nie wzdragają się grubej roboty ręcznej; sami przyprawiają,, kozią kiszkę krwią zsiadłą i tłuszczem nadzianą”, sami bydło zarzynają. Charakterystycznym rysem tego gospodarstwa jest też rabunek; dobytek powiększa się za pomocą grabieży. „Sowiooka Atena” sławi zręczność Odysseja, iż cudze „trzody pognał jak swoje”. Nakoniec spotykamy tu zwyczaj częstego ofiarowania darów, który jest zaczątkiem wymiany racyonalnej; obdarowywano się po części w celu uzyskania darów wzajemnych. Bogate statki złote i srebrne w komnatach Odysse-j a pochodziły bądź z rabunku, bądź z darów gości. Wymiany pieniężnej, która oddawna już wówczas istniała w Azyi, nie znano zupełnie w gospodarstwie Odyssejowym. Miano tylko wyobrażenie o mierze wartości, którą były woły, a kruszce drogocenne posiadały znaczenie nie znaków wymiennych, lecz skarbów, zgromadzających wartość.— Podobne, ale nieco bardziej już rozwinięte gospodarstwo N. istniało jeszcze i w Grecyi późniejszej, szczególnie zaś gospodarstwo rolne miało prawie do końca charakter patryarchalno - naturalny. Klasy obywatelskie Solona nie dzieliły się podług dochodu pieniężnego, lecz wedle dochodu w naturze — w płodach suchych i płynnych. Większa część ziemi znajdowała się w posiadaniu niewielkiej liczby właścicieli, którzy oddawali ją do uprawy czyn-szownikom, obowiązanym do zwracania ⁵/e P*⁰⁻dów w naturze. — Starożytne gospodarstwo czasów późniejszych, oparte na niewolnictwie, za-

cia.

Naturalne prawo (ins naturale), ob. Prawo. Naturalne liczby,

ob. Filozofia natury.

M S.

chowało znaczną przymieszkę systemu naturalnego; przeważna część wyników tego gospodarstwa dostawała się panu w postaci płodów naturalnych, ale tylko formalnie, bo odrazu spieniężano je na targach. Było to więc połączenie produkcyi naturalnej z konsumcyą pieniężną. Stara Frankonia za czasów Karolingów miała też jeszcze przewagę rolnictwa i przemysłu czysto naturalnego. — Potem, w miarę rozwoju wymiany i handlu, w znaczeniu ściślejszem, właściwe gospodarstwo N. ginie, lecz ujawnia się forma gospodarstwa, która jeszcze w pełni nie jest pieniężna. W dobrach ziemskich, magnackich i szlacheckich, oraz w gospodarstwie chłopskiem panuje prawie przez wiek cały XVII i XVIII system gospodarczy na poły naturalny; wprawdzie część płodów sprzedaje się i wymienia na inne przedmioty potrzeb, lecz zarazem gospodarstwa te przeważną część konsumcyi własnej same dla siebie wytwarzają i płodami w naturze wynagradzają robotnika. Przytem, póki istnieje pańszczyzna, wynagrodzenie za pracę wogóle należy do wyjątków. Gospodarstwa te w majątkach pańskich prowadzą nawet przemysł obszerny: przędzarski, tkacki, stolarski, kołodziejski, kowalski, ślusarski itp. — a obok tego mielą zboże własne, pieką chleb i bułki, budują sobie pałace, domy, budowle gospodarskie itp. nadmiar zaś produkcyi sprzedaje się, lecz głównym celem wytwarzania tego jest zadawalanie bezpośrednich potrzeb spożywczych, a przeważna część handlu ogranicza się płodami surowemi. W gospodarstwach chłopskich taki porządek produkcyi naturalnej utrzymuje się do czasów ostatnich, chociaż i tutaj coraz się ścieśnia, wobec taniości i dostępności wytworów fabrycznych i rękodzielniczych. Dziś więc i nasi włościanie powoli przestają posiłkować się płótnami własne-mi, „samodziałami”, odzieżą, u siebie w domu szytą, statkami i meblami, w swoich warsztatach przygotowywanemi, a zakupują na targach i jarmarkach odzież fabryczną, tanią i tandetną, tudzież różne sprzęty domowe; ale wieś w różnych zakątkach zachowała jeszcze liczne ślady gospodarstwa N-go. Cały tak zwany przemysł domowy, włościański jest w części formą szczątkową tego gospodarstwa, teraz w drodze rozwoju przeistaczającą się w przemysł, który ma na celu wymianę handlową. N. g. w formie przechodniej, mieszanej (uwzględniającej w części handel, lecz zadawalającej sporo potrzeb własnych przemysłem własnym), przetrwało na ogół aż do okresu zapanowania kapitalizmu, który ukazał się mniej lub więcej współcześnie z przemysłem mechanicznym i motorycznym. Jeszcze czasy cechowo-rzemieślnicze należały do ery gospodarstwa N-go, w znaczeniu niedosłownem, lecz mieszanem. W tern rozumieniu G. N. jest też pojęciem przeciwstawnem systemowi kapitalizmu. Z chwilą, gdy wielki kapitał zapanował nad całą wytwórczością i handlem, pozostały

tylko ślady gospodarki N-ej w takich słabych ustrojach ekonomicznych, które przez zachowawczość nie poddały się nowoczesnym prądom gospodarczym. Ustroje te są też pod wszelkiemi wzlęda-mi zacofane, bo, mimo wszelkich zarzutów, które skądinąd słusznie czynić można kapitalizmowi, pchnął on naprzód rozwój gospodarczy i wysoko dźwignął przemysł, a nawet jakość spoży-

St. A. K.

tak nazywamy szereg liczb całkowitych. 1, 2, 3, 4... (ob. Liczba). Naturalne logarytmy (ob. L o g a r y t m ). Naturalny dobór, ob. Darwinizm.

Natury filozofia,

Natywizm (od łac. natus albo naści), wyraża teoryę, według której pewne jakieś istotne cechy, lub własności jakiejś rzeczy są jej wrodzone, w niej z natury tkwią. W filozofii, albo—dokładniej mówiąc — w teoryi poznania, nazywamy N-em pogląd, który albo całą naszą wiedzę, al bo niektóre jej składniki uważa za wrodzone umysłowi naszemu. Jako przeciwieństwa do empiry-zmu (ob.) używamy zwykle wyrazu N. na określenie teoryi, t. zw. „idei wrodzonych”. Niektórzy nazywają N-em nawet naukę Kanta (ob.) o prawach a priori, to jednak nie jest słuszne. Pierwsze ślady N-u dostrzegamy u He raki i-t a (ob ) który wyróżnia prawdy rozumowe od prawd zmysłowych, najwybitniejszym jednak takiego stanowiska przedstawicielem w Starożytuości jest Plato (ob.), dla którego cała wiedza była dachowi wrodzonym, a z innego świata tu przyniesionym skarbem, także Arystoteles (ob.) przyjmował pewne wrodzone zdolności duszy. W Wiekach Średnich byli t. zw. re a 1 iści natywistami. W filozofii nowożytnej największym i naj konsekwentniej -szym natywistą jest L e i b ni tz (ob.), który zasadę Locke go: „nihil est in intellectu quod non fuerit in sensu” uzupełnia, dodając słowa „nisi intellectusipse*. Według Leibnitza każdy umysł to maleńki wszechświatek, w którym wszystko jest wrodzone. W ostatnich czasach połączono stanowisko natywizmu ze sprawą dziedziczności. W filozofii XIX wieku ważną rolę odgrywa na-ty wisty czna teorya przestrzeni (ob. Przestrzeń, co do dalszych zaś szczegółów Kant, wrodzone Idee, Intuicya, Rozciągłość, Czas, Kategorya, Idealizm, Realizm (średniowieczny), Racyonalizm, Empiryzm, także artykuły: Kartezyusz (Descartes); Leibnitz, Plato, zaś w związku z teoryą dziedziczności ob. art. Dziedziczność, Darwin, Weisman n).

Natzmer Oldwig Leopold Antoni von, gienerał pruski (* w r. 1782 na Pomorzu — f w r. 1861). Wstąpił do wojska pruskiego w r. 1798, w r. 1806, walczył pod Auerstädt, dostał się później do niewoli, wymieniono go jednak w r. 1807. W~ r. 1810 był już majorem i pracował nad ułożeniem regulaminu nowego dla

W. K.

S. Drz.

jazdy i piechoty. W r. 1812 towarzyszył królowi pruskiemu na kongres do Drezna, w styczniu r. 1813 wysłany był do kwatery głównej fraucuskiej, aby złożyć wyjaśnienia w sprawie odstępstwa gienerała York a (ob.); zaraz potem pojechał do cesarza Aleksandra i zaczął układy o przymierze z Rossyą. Wojny r. 1813 i 1814 odbył jako mentor wojskowy księcia Wilhelma (późniejszego cesarza). W wojnie r. 1815 uczestniczył na czele brygady grenadyerów. W r. 1817 towarzyszył księżniczce Karolinie do Rossyi, w r. 1821 następcy tronu na kongres do Opawy, uczsetuiczył później, jako komisarz wojskowy pruski przy armii austryackiej w wyprawie do Neapolu. W r. 1831 został do-wódzcą I korpusu armii w prowincyi Prusach i pozostał na stanowisku tern do r. 1839; później był jeszcze członkiem Rady Stanu i gie-nerałem-adjutantem króla. Opuścił służbę czynną w r. 1850 w stopniu gienerała piechoty. — Por. G. E. von Natzmer „Unter den Hohenzollern. Denkwürdigkeiten aus dem Leben des Generals Oldwig von Natzmer” (Gotha 1887—88 4 tomy).

Nau Klaudyusz de la Boissei i ère, sekretarz Maryi Stuart, ze starej rodziny francuskiej, kształcił się pod opieką Gwizyuszów. Prawnik z zawodu, praktykował w parlamentach i był przez pewien czas sekretarzem kardynała Lotaryńskiego; potem skierował się na służbę rządową, dostąpił godności radzcy i audytora Izby Obrachunkowej (la chambre des Comptes). W r. 1576 został sekretarzem królowej szkockiej, podówczas więzionej w zamku szeffildzkim hrabiego Shrewsbury. Na stanowisku nowem okazał pilność i zdolności, ale prowadząc sprawy pieniężne Maryi, nie zapominał i o własnym trzosie. W r. 1579 posłował do Szkocyi, gdzie napróżno kołatał do regiencyi o pomoc dla uwięzionej monarchini, rada prywatna młodego Ja-kóba VI, na wszystkie propozycye odpowiedziała przez jego usta odmową szorstką, upatrując obrazę Jakóba w wystosowanych doń słowach matki: „To our Son the Prince of Scotland“. Druga podróż do Szkocyi, którą N. przedsięwziął w r. 1581, po ostatecznym upadku kanclerza Mort o na, również pozostała bezowocną. W r. 1584 widzimy go na posłuchaniu u Elżbiety, skarżącego się w imieniu Maryi na obchodzenie się z nią lady Shrewsbury. Czy N. rzeczywiście pośredniczył pomiędzy królową, a Ba-bingtonem, oraz czy w wynikłem ze spisku (w sierp. r. 1587) śledztwie odegrał przypisaną mu przez Schillera (Maria Stuart Akt I, sc.7)rolę zdrajcy, nic pewnego orzec się nieda. Pewuem jest tylko to, że w oczach przyjaciół Maryi uchodził za zdrajcę, że kary żadnej nie poniósł i w początkach września r. 1587 został wypuszczony na wolność. Niezwłocznie udał się do Francyi, gdzie w zarządzie skarbowym dosłużył się wysokich godności, a nawet tytułu szlacheckiego (w maju r. 1605). N. jest podobuo auto-torem dzieła, ogłoszonego przez J. Stevensona w Edymburgu r. 1883 p. n. „History of Mary Stewart from the Murder of Riccio until her flight into England”.

Nauarchowie, po gr. vaôapxot (= dowódzcy okrętów), zwali się w Spareie dowódzcy floty, admirałowie, których wówczas ustanawiano, gdy podczas wojen, często w kilku miejscach toczonych, królowie spartańscy osobiście dowództwa wszędzie objąć nie mogli. Pierwszym znanym nam w dziejach Sparty N-ą był Eurybiades w r. 481 przed Chr.; wszakże nie podlega wątpliwości, że urząd taki powierzano w razach koniecznych już także w czasach dawniejszych. Z upadkiem potęgi morskiej Spartańczyków, w bitwie pod Naksos w r. 376 przed Chr, nastaje także koniec instytucyi N ów, ostatnim takim dowódzcą w tradycyi historycznej jest Mnasippos wr. 373. Wodzom takim przydawano do boku, oczywiście zapewne celem kontrolowania ich czynności, urzędników osobnych, pod nimi służących, wiceadmirałów, zwanych ItciotoXsîç, prócz tego jeszcze pewną ilość doświadczonych doradzców, którzy się zwali o0p.ßooXoi (Thucyd. III 76; VIII, 39). Według konstytucyi spartańskiej mógł główny do-wódzca sprawować z woli ludu urząd N-a tylko raz jeden i to przez rok, wszakże umiano nieraz prawo takie obejść, i tak wiemy np. że Liz ander (ob.), mianowany wiceadmirałem N-y Ara-kosa, miał jednakże główną komendę nad całą flotą (Kseń. Hellen. II. I, 7). N-wie obejmowali urząd swój z początkiem jesieni.—W Atenach mieli strategowie także dowództwo nad flotą, prawdopodobnie jednakże bez tytułu N-ów, chociaż Plutarch (Them. 18) i inne źródła ich takimi mienią.

Nauatl, lud, ob. N a h u a.

Nauatl, język, ob. Meksykańskie narzecza.

Nauck August, filolog klasyczny niemiecki, ur. d. 18 września r. 1822 w Auerstedt w pobliżu Eckartsbergi, um. d. 3 sierpnia r. 1892 w Terijo-ki pod Petersburgiem; od r. 1841 studjował w Halli filologję klasyczną, gdzie już filologowie cenili jego prace krytyczne (np. „ Aristophanis grammatici fragmeutum Parisinum” 1845 i in.); przez kilka lat był nauczycielem domowym w Dünamünde, niedaleko Rygi (1847 — 51), w r. 1853 został nauczycielem młodszym (adjunktem) gimnazjum w Berlinie, w r. 1858 nauczycielem starszym w tymże mieście. Ogłoszone jednak przez N-a opracowania krytyczne tekstów pisarzy greckich dały w nim poznać biegłego hellenistę i zwróciły nań uwagę uczonych akademji petersburskiej, którzy skłonili go do osiedlenia się w stolicy Rosji z widokami pomyślniejszej dla niego kar-jery. Jakoż w r. następnym, 1859, N. przeniósł się do Petersburga, gdzie był naprzód nauczycielem gimnazjum Wildemanna i został członkiem nadzwyczajnym tamtejszej akademji

1893, str.

(Berlin 1894).

Nauclea, botan., ob. Jutr z en czyn.

Nauclerus Jan(*r. 1510?), właściwie nazywał się Verge, albo Ferge, a greckie nazwisko, zwyczajem owego czasu, sam sobie prawdopodobnie przybrał. Był naprzód nauczycielem hrabiego wirtemberskiogo Eberharda i proboszczem w Sztutgardzie, od r. 1477 profesorem i rektorem, a potem kanclerzem uniwersytetu w Tybindze. Mąż dla swego wykształcenia i uczciwości powszechnie poważany. Oprócz pism z zakresu prawa kanonicznego, zostawił jeszcze „Chronicon universale ab urbe condita

Ks. WŁ Kr.

K. K-ć.

nauk; w r. 1861 wybrany tamże na członka zwyczajnego; od r. 1869 do 1883 był profesorem zwyczajnym języka i literatury greckiej w instytucie historyczno-filologicznym w Petersburgu, gdzie wykłady prowadził w języku łacińskim. N. należał do najlepszych znawców języka tra-giedji greckich i położył głównie zasługi pracami nad krytyką i objaśnianiem tekstów tragików greckich, jako też Homera, niektórych filozofów, leksykografów i gramatyków. W zakresie krytyki tekstów greckich ogłosił wydania tragie-dji Eurypidesa: „Euripidis tragoediae” (Lipsk 1854, 2 tomy; wyd. 2-e t-że 1860; wyd. 3-e 1871, tom 3-ci obejmujący „Fragmenta”, t-że 1869), oraz studja nad utworami tego poety: „Euripi-deische Studien” (Petersburg 1859—62, 2 części); nadto ułamki pism tragików greckich p. n. „Tra-gicorum Graecorum fragmenta” (Lipsk 1856; wyd. 2-e 1889) i odnoszący się do tego wykaz: „Tra-gicae dictionis index spectans ad Fragmenta tragic. Graecorum” (Petersb. 1892); podobnie wydania krytyczne Sofoklesa i Homera: „So-phoclis tragoediae” (Berlin 1867); „Odyssee” Berlin 1874); „Ilias” (t-że 1877—79, 2 tomy); wydał także: „Aristophanis Byzantii grammatici Alexandrini fragmenta” (Halla 1848); „Porphyrii philosophi Platonici opuscula tria” (Lipsk 1860; wyd. 2-e rozszerzone, p. n. „Porphyrii philos. Platonici opuscula selecta” t-że 1886); „Kritische Bemerkungen” (8 części w wydawnictwie Mélanges gréco-romains” (Petersb. 1860—80); „Lexicon Vindobonense, accedit appendix duas Pho-tii homilias et alia opuscula complectens” (Petersb. 1867); „Jamblichi de vita Pythagorica liber” (t-że 1884); „Johannis Damasceni Canones iambici” (t-że 1894). Ogłaszał prócz tego artykuły z filologji klasycznej w czasopismach specjalnych i wydawnictwach akademji nauk petersburskiej. Od śmierci F. W. Schnei de win a, filologa gietyńskiego (f 1856), N. przygotowywał do druku jego wydania krytyczne Sofoklesa (7 tomów; wyd. 4-te i 5-te 1861 — 66; wyd. 9-te 1886—88), podobnie jak przedtym przygotował wydanie W. Dindorfa tragiedji Sofoklesa ( 1862 ). Porow. «Biographisches Jahrbuch 1 — 65; P. W. Nikitin „Awgust Karłowicz Nauk” (w «Żurn. minis, nar. prosvésc.» 1893, I, 22 — 52) i Th. Zieliński „August Nauck”

A. A K.

ad an. 1500* (z przedmową Reuchlina, Tu-bingae 1500). Ważna jest ta kronika do dziejów współczesnych, lecz napisał ją autor stylem ciężkim, a czasy dawniejsze obrobił niekrytycznie. Przez pisarzów późniejszych była kilkakrotnie dopełniana i wydawana. — Ob. Molier „Dissertatio de J. Nauclero” (Altdorf 1697); Joachim „Joh. Nauclerus und seine Chronik” (Gotting 1874) „Euc. Kość.”

Naucoris, żyrytwa, rodzaj owadów (Insecta), do rzędu pluskwiaków (Hemiptera— Heteropte-ra), do rodziny Nepidae zaliczony; jajowate ciało tych owadów opatrzone jest w bardzo szeroką i wypukłą głowę; nogi przednie ze zgiętemi, ko-smatemi udami i krzywemi goleniami, bez pazurów; duże zaś tylne pary w kształcie wioseł przystosowane do pływania; w Europie znane są tylko 2 gatuuki, z których pospolity jest

Fig. 97. Żyrytwa (Naucoris cimicoides),

u nas N. cimicoides, zamieszkujący wody stojące i wolno płynące. Głowa i przednia część grzbietu pluskwiaka tego mają barwę żółta-wo-zieloną; na przedtułowiu (Protohrax) dwie duże plamy nakrapiane; tarczka czarna z krawędziami żółtemi; półpokrywy zielonawo-bron-zowe z brzegami jaśniejszemi; skrzydła barwy mlecznej, nogi zielonawe; chwycony w rękę, kłuje boleśnie.

Naucrates (zool.), ob. Pilot.

Naucratis, ob. N a u k r a t i s.

Naucydes z Argos, ob. Naukydes.

Naudé Gabryel (* w Paryżu d. 22 lutego r. 1600 — f w Abbeville [Somme] d. 29 lipca r. 1653), lekarz i bibliograf znakomity. Do nauk lekarskich przykładał się w Paryżu i w Padwie, gdzie mu w r. 1626 dyplom doktorski przyznano, poczym wrócił do Francyi, a osiadłszy w Paryżu zajął się z powodzeniem wykonawstwem sztuki swej, obok tego pełnił obowiązki egzaminatora w wydziale lekarskim. W r. 1629 kardynał de Bagni powołał N-go do Rzymu, czyniąc go lekarzem swym przybocznym oraz biblotekarzom. Stanowiska te zajmował lat 12, a w czasie tym król Ludwik XIII zaszczycił go tytułem lekarza nadwornego (r. 1633). W r. 1641 przeszedł do służby kardynała Barber ini ego, jako bibliotekarz, ale już ją w roku następnym porzucił, by objąć w Paryżu za-

mu

Dr J. P.

Naudé Filip, starszy (* r. 1654—f r. 1729) wykładał matematykę w gimnazyum Joachims-thalskiem i w Akademii malarskiej w Berlinie, napisał podręcznik miernictwa („Gründe der Mess-kunde” Berlin r. 1706).    s-D-

Naudé Filip, młodszy (* r. 1684—f r. 1745), syn poprzedniego, profesor matematyki w Akademii malarskiej w Berlinie, ogłosił w pismach Akademii berlińskiej kilka rozpraw z al-giebry, trygonometryi i gieometryi.

Nauders, wieś w Tyrolu, w okręgu Landeck, 1362 m. nad poz. morza, przy drodze z Vintsch-gau do wąwozu Finstermünz, z którą łączy się tu droga do Engadynu. Znajduje się tam zamek

r. 1862; praca odznaczona wielką na-

rząd bibliotoki osobistej kardynała de Richelieu, gdy ten zaś wkrótce potym umarł, kardynał Mazarin, następca jego w ministeryum, znający i ceniący bardzo N-go, powierzył mu wielką bibliotekę swą którą w końcu r. 1643 otworzyó kazał dla użytku publicznego. Na stanowisku tym N. położył zasługi niemałe, przyczyniając się nietylko do uporządkowania wzorowego, ale i do rozwoju wspaniałej książnicy tej i w ciągu lat niewielu powiększył ją do 40 tysięcy tomów. Zbiory te podczas wojen Frondy (ob.) rozproszono. Parlament paryski kazał je wyprzedać, zmartwiony tym N., chcąc choć część jej ocalić, za pieniądze własne nabył dzieła lekarskie, w niej przechowywane, poczym wyjechał do Szwecyi, zaproszony od królowej Krystyny (ob.). Pobyt w Stokholmie nie służył wszakże, i podkopał zdrowie jego, więc też, gdy niepokoje we Francyi ucichły, chętnie opuścił Szwecyę, naglony do powrotu przez Ma za-rina, lecz zanim stanął w Paryżu, rozchorowawszy się w drodze, umarł w Abbeville. — N. był lekarzem nadzwyczaj uczonym i wykształconym wszechstronnie, a przytym bibliografem i znawcą literatury niepospolitym, oraz pisarzem wzorowym. Z prac jego drukiem ogłoszonych wymienić tu wypada następujące: „Le Marfore ou discours contre les libelles” (Paryż 1620); „Avis pour dresser une bibliothèque” (tamże 1627); „De antiquitate et dignitate scholae med. Pari-siensis panegyris etc.” (tamże 1628); „Quaestio tertia iatrophilologica: an matutina studia vesper-tinis salubriora” (Padwa 1634); „Quaestio IV iatrophilologica: an liceat medico fallere aegro-tum” (Rzym 1636); „Pentas quaestionum iatro-philologicarum” (Paryż 1647); nadto wydał „Commentarii in J. Sylvii anatomen et in li-bros Hippocratis” (1643, autor B. Perdulcis) i dwie księgi H. Rorariusa (Amsterdam 1655), w których autor stara się udowodnić, że zwierzęta zachowują się lepiej, niż ludzie rozumem obdarzeni. — Por. A. Franklin „Histoire de la bibliothèque Mazarine” (Paryż 1860) i „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte” (T. IV, str. 338), gdzie wszakże znajdują się niedokładności pewne i błędy chronologiczne, powyżej sprostowane.

S. D.

Naudersberg, w okolicy zaś zbudowany w r. 1840 fort N. Mieszkańców 1233 (1890).

Naudet Józef, uczony francuski (* r. 1786 w Paryżu—f w r. 1878). W r. 1821 został pro-fessorem poezyi łacińskiej w Collège de France, od r. 1830 do 1840 był inspektorem gieneral' nym oświaty publicznej, w r. 1840 został dyre' ktorem biblioteki królewskiej. W r. 1860 przeszedł w stan spoczynku. Był wielkim oficerem legii honorowej i członkiem Akademii napisów (od r. 1817). Z licznych pism jego zasługują na wyróżnienie: „Histoire de la guerre des esclaves en Sicile” (1807); „Histoire de l’établissement, des progrès et de la décadence de la monarchie des Goths en Italie” (1811; uwieńczone przez Instytut); „Conjuration d’Étienne Marcel” (1815); „Histoire des changements opérés dans toutes les parties de l’administration de l’Empire Romain depuis Dioclétien jusqu’à Julien” (1817, 2 tomy, uwieńczone) i „De l’administration des postes chez les Romains” (1863).

Naudill Karol Wiktor, botanik francuski (* d. 14 sierp. r. 1815 w Autunie), kształcił się w Paryżu, gdzie w r. 1842 uzyskał doktorat nès sciences”, pomagał A. Saint-Hilaire’o w i w jego pracy „Flore brésilienne“, poczem został profesorem w kollegium Chaptal. W r. 1848 był pomocnikiem przyrodniczym w Muzeum, w r. 1863 został członkiem Akademii francuskiej Nauk, w r. 1872 udał się w Pireneje, gdzie założył ogród botaniczny i aklimatyzacyjny. W r. 1876 został dyrektorem pięknego ogrodu botanicznego, założonego w Antibes przez T huret a i zapisanego w spadku Rzeczypospolitej. Napisał „Etudes sur la végétation des Solanées” (Paryż, 1842); „Mela8tomacearum monographicae descriptions tentamen” (tamże, 1849—57 z 27 tablicami); „Nouvelles recherches sur les charactères spécifiques des plantes du genre Cucurbita” (tamże, 1856, z 3 tablicami); „Mémoire sur les hybrides du règne végétal” (w „Recueil des savants étrangers”

grodą Instytutu botanicznego). Był współpracownikiem wielu czasopism poważnych, rolniczych i ogrodniczych. Ostatnia praca jego „Manuel de 1’acclimateur” (Paryż, 1888, in 8-o).

Naue Juliusz, malarz niemiecki (* r. 1835 w Koethen), uczył się w Norymberdze pod Kre-lingiem (ob.), w latach 1861 — 66 był uczniem M. von Schwinda (ob.) w Monachium; pod wpływem jego wykonał wiele obrazów, opartych na podaniach, klechdach i dziejach pierwotnych Niemiec, w różnych technikach, jak oto: freski, tempera, akwarele (ob. te wyr.). Z dzieł N-go, tyczących się archeologii, przytoczymy „Die Hügelgräber zwischen Ammer-und Staffelsee” (Sztutgard 1887 z 52 tabl.); „Die prähistorischen Schwerter* (Monachium 1885); „Die Bronzezeit in Oberbayern (tamże 1894 z 49 tabl.); od r. 1889 wydaje „Prähistorische Blätter” (tamże).    J- Musz-

Dr J. M.

Op.

Karls-

brun.

0,951

0,014

ślady

9,860

ślady

1,634    1,146

0,027 0,026 0:049 0,026 21,824 15,421 1,700    1,054

0,440 0,738 0,0003 0,0001

* O O CO <M O

O O 00

0,0004

. .    430,6 708,4    1067

Ciepłota podług Cels. .    -j-33° 31,3° 21,4°

725

Nauen, miasto w królestwie Pruskiem, w re-giencyi Potsdamskiej, stolica powiatu Osthavelland, połączone drogą żelazną z Berlinem i Hamburgiem; cukrownia, fabryka machin i cygar, tartak parowy; mieszk. 8 434 (1892).—Por. Bardey „Geschichte von Nauen und Ostbavel-land” (Rathenow 1892).

Nauengolskie wody żelaziste w Finlandyi — 10 wiorst od miasta Abo.

Nauenpille, Naujepille, Nawenpille

t. j. nowy gród, ongiś zamek warowny nad Niemnem, w województwie Trockiem, leżał gdzieś na trakcie Zapuszczańskim, po lewej stronie Niemua. Nazwa stara, zaledwie znana z kroniki W i g a n d a (ob.), odbiegła od losów zamku tak wcześnie, że dziś właściwie sporne jest pytanie, gdzie leżały gród i wieś. Twierdzeniu Voigta(ob.), który uważa że N. to jest wieś dzisiejsza N o-wopaucy, między Dorsuniszkami a Wajgowem, sprzeciwia się T. Nar butt (ob.), uważający N. za Nowogródek, stolicę Erdziwiłła ks. litewskiego, odbudowaną przezeń po zniszczeniu mon-golskiem—nie przypuszczając żeby Erdziwiłł mógł się w swych zaborach rozpostrzeć aż do Nowogródka właściwego, późniejszej stolicy województwa, nie przyjmują bynajmniej tego za patrywania Baliński i Lipiński w swej „Starożytnej Polsce” (t III). Z innych: W i-gand w swej kronice opowiada o wyprawie Zakonu na Litwę z r. 1381, podjętej pod dowództwem wielkiego marszałka K u n o n a von Hattenstein i wielkiego komtura. Krzyżacy, przybywszy do powiatu Taukiskiego na Litwie, uderzyli szturmem i armatami na zamek N., broniony przez 3 000 Litwinów; załoga, przerażona ogniem armatnim, grożącym jej i widzianym tu po raz pierwszy, poddała się na łaskę zdobywców z żonami i dziećmi, poczem Krzyżacy zamek zniszczyli. Otóż opowieść Wigand a, jako też miejscowe podania nasunęły Połujań-skiemu („Wędrówki po guberni Augustowskiej” str. 234) przypuszczenie, że na miejscu zamku N.t leżącego na brzegu lewym Niemna, powstało późniejsze miasteczko Liszków (pow. Tauki-ski), co zdają się potwierdzać prostokątne formy zamku na górze (Pilekalnis) o 4 basztach, zbudowanego z granitu, otoczonego z 3 stron fosą i Niemnem, od którego na północ stała świątynia Perkuna. — „Słownik gieograficzny” (t. VI); Nar butt „Dzieje Litwy” (t. III 241, VII 85,); Voigt „Gesch. Preuss” i Połujań-ski ut. s.

Naugard, miasto powiatowe w Prusach, w re-giencyi Szczecińskiej, przy drodze żel. do Koło-brzega; kościół protestancki, więzienie męskie, warsztaty kolejowe, cegielnia; mieszkańców 5 110 (1895).

Nauheim, od r. 1869 miasto kąpielowe, nad rz. Usą, ma 2 kościoły (ewaugielicki i katolicki), synagogę, sąd, pocztę, telegraf, kanalizacyę, oświetlenie gazowe i elektryczne, wodociągi, in-atytut żeński i (w r. 1895) 3398 m-ców wyznania przeważnie ewangielickiego. Fabryki kamieni ogniotrwałych i magnezyi. Pierwsze źródło w r. 1834 wywiercono.—Z dawien dawna N. należał do panów z Miinzenbergu, od r. 1419 do hr. Hanau, od r. 1736 do ks. Hess kich. W dniu 1 września r. 1762 pod górą Johannis-bergiem, na zachód od miasta położoną, ks. Condé zniósł wojska niemieckie pod wodzą następcy tronu Brunświckiego. Na górze Johannisber-skiej leżą zwaliska kościoła, założonego podobno w r. 724 przez Winfried a. W październiku r. 1792 zaszła pod miastem potyczka między wojskami Hesskimi a Francuzami. Napoleon I podarował N. marszałkowi Davouto-wi (ob.). Od r. 1854 aż do r. 1866 N. jako enklawa (ob.) należał do ks. He s s k i ego, a potem Prusacy na mocy układu z dnia 3 września 1866 ustąpili go ks. Hessen-Darmstadt.—Por: Cred ner „Die Kurmittel in Bad.-N. (Lipsk, 1894) i O. Weiss und Grobel „Bad. N.” (wydanie szóste, Friedberg, 1893).

N. leży 183 metr. nad pow. morza, u podnóża góry Johannisberg, w kotlinie obszernej gór Taunus, wśród pięknego parku i w blizko-ści wspaniałego lasu dębowego. — Klimat łagodny, średnia, przeciętna ciepłota roku = -|-9.70 C; takaż miesiąca maja —|—13.6°, czerwca + 17.5°, lipca +19.07°, sierpnia + l7.5°, września+15.5°C., zatem lato jest tu dość gorące, lecz blizkie sąsiedztwo gór Taunus wpływa na orzeźwiające ochłodzenie poranków i wieczorów. — Środki lecznicze: cieplice tutejsze kwaso-wę-glowe, solankowe posiadają 4 źródła, które w 1 litrza wody zawierają:

Sprudel Sprudel Cur-XII VII brunnen

Chlorku magnez. . Arsonianu żelaz. .

Suma części stałych. .    33,763 26,354 19,054 12,419

Woln. kwas węgl. centm. sześć.. .

15°

Oprócz tego N. posiada zdrój Ludwigsbrunnen, który jest lekką szczawą alkaliczną. Źródła Sprudel XII i Sprudel VII służą do kąpieli:, solankowych, gazowo solankowych (mussujących) w wannach i o ciągle przepływającym strumieniu wody; źródła zaś Cur-, Karls - i Ludwigsbrunnen do użycia wewnętrznego. — N. posiada tężnie, wziewalnie, zakład medyczno-mechaniczny i gimnastyczny.—Leczą się tu pomyślnie:

Nauka (okres pierwotny).

GQ

osób.

zołzy, podagra i gościec, choroby właściwe kobietom i choroby rdzenia kręgowego — od czasu niedawnego N. stał się Sławnem miejscem kąpielowym dla chorych na serce. Oprócz wpływu zbawiennego kwasu węglowego na nerwy skórne, sławę tę zawdzięcza N. urządzeniom wybornym i możności dozowania kąpieli odpowiednio do sił chorego. — N. posiada liczne hotele i pensyonaty prywatne. — Taksa kuracyjna wynosi 12 marek od osoby — od osoby towarzyszącej choremu płaci się 6 marek. Pora kąpielowa trwa od 1 maja do 1 października.— Frekwencya w r. 1898—19534

Dr J. M.

Nauka (w okresie pierwotnym). N. w rozwoju dziejowym ukazuje się dopiero wtedy, gdy zamiast wiadomości luźnych powstają systematyczne powiązania faktów, oparte na metodzie ścisłej i na sprawdzaniu krytycznem materya-łów. Ale już od okresu najwcześniejszego człowiek usiłował pojąć otaczającą go przyrodę. Kształtował pojęcia swoje o nieznanem według rzeczy znanych i sprowadzał do tych tamte. Tęcza dla Zuńczyka będzie olbrzymim smokiem, który wypija wodę ze źródeł i w postaci deszczu spuszcza ją na ziemię, albo gąsienicą, która się pojawia po deszczu, ażeby wysysać barwę z kwiatków (dla przyodziania samej siebie w szatę różnobarwną) i sprawia obecnością swoją posuchę. Chmury będą uchodziły za ptaka, za tak zwanego gromoptaka, który wydaje na świat potomstwo, u naszego zaś ludu za ciała galaretowate, lub za worki dziurkowate, przez które sączy się woda. Są to poglądy bardzo naiwne, ale w okresie dziecięcym dziejów myśli ludzkiej były koniecznością. Istota ludzka potrzebowała wytłomaczyć jakoś otaczające ją zjawiska. Wyjaśniwszy w taki sposób naiwny pojedyncze ogniwa otaczającego ją wszechświata, wiązała swoje wywody w całość i tworzyła rozległy system poglądów— filozofię kosmiczną. Np. u plemienia Zuńczy-ków, mieszkających w Nowym Meksyku, puu-ktem wyjścia tej filozofii jest założenie, które znajduje poparcie w doświadczeniu codziennem, a mianowicie, że wśród jestestw przyrody człowiek przedstawia stworzenie najsłabsze, a przy-tym najmniej zagadkowe. Nie tylko żywioły, ale także okazy świata zwierzęcego przewyższają go swoją potęgą: zwierzę na stepie, ptak w powietrzu są świadomsze losów ludzkich niż człowiek sam. O ile pewien przedmiot przyrody, istotny lub urojony, jest podobniejszy do człowieka kształtami swoimi lub właściwościami, tern mniej posiada mocy, wpływu i zagadko-wości, natomiast więcej powinowactwa z człowiekiem. Żywioły przyrody, a więc błyskawica, tęcza, jako niemające postaci ludzkiej, są potężniejsze niż zwierzęta, ale posiadając formę zwierzęcą (tęcza jest np. gąsienicą!), są im bliższe niż człowiekowi. Zwierzęta zaś, jeszcze

Ene. Powsz. IUustr. S. II. Zesz. 6. T. I.

bliższe człowiekowi, nie są tak wszechmocne, jednak jeszcze bardziej wpływowe niż człowiek. Zuńczycy powiązali przedmioty (i zjawiska przyrody) w olbrzymie gromady krewniaków i z tych gromad ut worzyli ustrój na wzór swej własnej społeczności; wąż, który czołga • się po ziemi, błyskawica, która tak samo skręca się śród chmur, strzała, wywierająca taki sam skutek jak ukąszenie gadziny, lub uderzenie pioruna, należą do tego samego rodu i znajdują się w pokrewieństwie. Działając na jedno z wyliczonych „jestestw”, np. na strzałę, człowiek zdoła oddziałać i na inne, np. na błyskawicę. Pomiędzy krewniakami istnieją tajemne oddziaływania przyjazne — sympatye, i wrogie — antypatye: wpływy te, wychodząc z różnych jestestw i rzeczy, gmatwają się i wiążą, tworząc nad wszechświatem olbrzymią sieć zależności i potęg tajemniczych. Taki całokształt pojęć posiada dla człowieka pierwotnego nie tylko znaczenie teoretyczne, t. j. utworu zaspakajającego potrzeby jego umysłu, ale nadto chodzi tam o rzeczy bardzo realne i doczesne, o to mianowicie, jak nagiąć przyrodę do wymagań życia ludzkiego i ujarzmić ją. Człowiek czuje na każdym kroku, iż zależy od kaprysów natury: kraj jego może nawiedzić klęska posuchy, albo nieustające deszcze, myśliwca spotkać może niepowodzenie na polowaniu. Ażeby więc obezwładnić wrogie siły przyrody, człowiek usiłował od chwili najwcześniejszej zrozumieć swój stosunek do otoczenia, w którym przebywa, zależność wzajemną zjawisk przyrody, bo dopiero posiadając taką znajomość mógł się spodziewać, iż skłoni żywioły do działania na swoją korzyść. Naprzykład Zuńczyk mniema, iż zwierzęta są rozumniejsze niż człowiek, który, pozostawiony własnym siłom, wracałby z polowania z pustemi rękoma. Idąc więc na polowanie, winien pozyskać pomoc zwierząt wyższych — bóstw, mogących uśpić czujność jelenia i pozbawić bawoła jego rączo-ści. Pojmowanie przyrody, które uwydatnia się w przykładzie powyższym, spełnia zadanie na-wskroś praktyczne. Jest ono naiwne, błędne, ale bądź co bądź pomaga dzikiemu i barbarzyńcy w walce jego z przyrodą, t. j. odgrywa tę samą rolę, która dzisiaj przypada w udziale nauce. Inżynierzy i technologowie wyzyskują wskazówki N-i do celów praktycznych; działalność ta ciążyła ongi na znachorach i czarodziejach. — N. przedstawia ostatnie ogniwo pasma rozwojowego, którego pierwsze zaozątki giną w mgle wieków. Filozofia kosmiczna—oto pierwsze ogniwo tego pasma. — Pierwsze próby filozofów greckich czerpią z tej skarbnicy swoje poglądy, pomiędzy prawzorami zwierząt totemicznych (ob. Totem) a „ideami” Platona ciągnie się szereg form, wykazujących, jak pomysły filozofa greckiego wyrosły z założeń filozofiii pierwotnej. Sama ta filozofia w ciągu okresów dzikości i bar-

41

mo

liczb.

barzyństwa ulega niejednokrotnemu przekształceniu: okresowi myśliwskiemu właściwym jest z o o t e i z m (ob.); za rolnictwa żywioły wyrastają na potęgę zasadniczą i pojawia się fizo-teizm i t. d. Za rolnictwa barbarzyńskiego pojawiają się pierwsze próby określania czasu, a raczej zrównań i przesileń słońca, które wydadzą z siebie astronomię. Umiejętność ta polega na spostrzeżeniach bardzo prostych. Na-przykład u Kajanów, na wyspie Borneo, pewne osoby w wiosce mierzą codziennie cień, rzucany w południe od słupa na powierzchnię ziemi; ci którym powierzono tę czynność, posiadają kij z wyrżniętą na nim skalą. U Zuńczyków istnieje odrębny kacyk słońca, który w taki sam sposób bada bieg jego, zwłaszcza podczas lata, i wyznacza pory modłów do błagania bogów o deszcze. Na skutek tych prostych spostrzeżeń, już w okresie baibarzyństwa wyższego powstaje umiejętność obliczania dni roku i uwzględniania dni przestępnych (co bywa dokonywane sposobami różnemi, mniej lub więcej dokładne-mi). Zaćmienia słońca i księżyca również zwróciły bardzo wcześnie uwagę, a zapisywanie ich systematyczne przez kapłanów nieomieszkało z biegiem czasu wzkazać, iż istnieją okresy, w których odstępy czasu pomiędzy zaćmieniami są te same. Zjawiła się możność przepowiadania zaćmień, idąca zresztą w parze z najzupełniej naiwnem pojmowaniem ustroju i ruchu ciał niebieskich.—Astrologia jest spóluym dobytkiem ludów pierwotnych i lud nasz nie jest pozbawiony nieopracowanych, ale samodzielnych wątków astrologicznych. Astrologia wyłoniła się pierwotnej filozofii, ażeby następnie wydać z pośród siebie astronomię, a tą samą drogą szły i inne gałęzie nauki (alchemia — chemia). Te początkowe wyjaśnienia różnych zjawisk wsiąkły do nauki greckiej.—Rozwojowi N-i w czasach pierwotnych przeszkadzał nie tylko brak narzędzi, ale także mało praktyczny sposób utrwalania wiadomości za pomocą znaków pisarskich, oraz w zakresie matematyki, tak sa-

niepraktyczny system znaków na oddawanie

L. E.

Nauka ma w języku naszym tyle znaczeń różnorodnych, jak nauczanie, uczenie się, zasób wiadomości przez kogoś posiadanych i t. d., że należy zastrzedz się z góry, iż nam chodzi oczywiście o naukę pojmowaną, mówiąc tymczasem ogólnikowo, jako zbiór wiadomości jednorodnych, ułożonych systematycznie, podług pewnej myśli głównej przewodniej. W czasach różnych, uczeni różni starali się określić, czem jest właściwie N. Tak Arystoteles np. mówił (Mat. I, 1; 981 a, 5), że N. wówczas staje się umiejętnością, kiedy z wielu sądów, opartych na doświadczeniu, potrafi wytworzyć^ jedno ogólne pojęcie o rzeczach jednorodnych (fyfrpwcai 8è rfy*⁷) °Tav H rcoXXwv xffi ifjjrsiptaç èwo7jp.àx(ûV [Ha xotffôXov Y^VTjXocL rcepL twv op-otcov 07tóX7]<Jaę”). Stoicy określali („Sextus Empiricus adv. Math.” VII, 151) N-ę jako odbicie rozumu bezpieczne, wia-rogodne i niezbite („i7uarźjp.7]v piv elvat ttjv àacpaXfjv xai ßeßalav xal àixettifi-etov 07cö xataXi^iv“). Dla św. Tomasza z Akwinu („Summa phil.“ II, qu, 60), N. jest przystosowaniem się umysłu poznającego do rzeczy poznawanej („scientia est assbnilatio scientis adremsci-tam”). Sanchez („Quod. nih. seit.“ str. 51 i nast.) określa N-ę jako znajomość doskonałą rzeczy („scientia est rei perfecta cognitio“). Spinoza („De emend, int.” str. 11) widzi cel N-i w osiągnięciu doskonałości najwyższej, ludzkiej. Dla Condi 11 aca „N. jest należycie urobionym językiem“. Kant („Met. Anf. d. Natur, w „Vorr.“ str. IV i V), każdą wiedzę, o ile tylko jest usystematyzowana, nazywa N-ą, ale jednocześnie dodaje, że N. która nie jest apodyktyczna dla każdego i nie obejmuje wszystkich przypadków, nie zasługuje na nazwę swoją. Hegel („Phäno-menologia“ str. 20) mniema, że N. jest duchem który się rozwija tak, jak umie. Comte („Cours de phil. pos.“ I, 1 lekeya) rozróżnia 3 stany w rozwoju N-i: teologiczny, w którym zamiast praw występują potęgi zmyślone, osobiste; metafizyczny, posługujący się oderwanemi (abstrsk-cyjnemi) siłami przyrody; wreszcie pozytywny, gdy zjawiska objaśniać się zaczyna za pomocą praw. Spencer („Pierwsze zasady” § 37) widzi w N-e wiedzę, która dzieli i łączy („science is partially unified knowledge“). Mach określa N-ę jako „myślenie ekonomiczne”. Wedłng T. H. Martina („Dictionnaire des sciences philosophiques” wyd. 3-ie, 1895), wszelka N. jest pewnym ogółem pojęć powiązanych ze sobą, nie według jakichś stosunków powierzchownych i dowolnie ustanowionych, lecz podług rozumu i samej natury rzeczy. Fr. Kirchner („Wörterbuch der Philosophischen Grundbegriffe”, 1866), zapewnia, że N. jest to ogół twierdzeń uporządkowanych według prawideł logicznych i posiadających jako cechy główne: wyczerpanie przedmiotu (Vollständigkeit), jedność, systematyczność i jasność. Struve („Wstęp krytyczny“ wyd. 2-e, str. 90) nazywa N-ą wiedzę opartą na poznaniu rzeczy, a wyłożoną metodycznie jako całokształt, czyli systemat zdań i poglądów dotyczących przedmiotu danego. Dla dr-a J. K o diso wej („Co to jest filozofia?“ „Przegl. Filozof.” z r. 1901. zesz. IV), każda N. jest myśleniem ekonomicznem o danym zakresie doświadczenia ludzkiego, w zestawieniu z myśleniem nienauko-wem o tychże samych faktach. — Widzimy stąd, że N. jest przedmiotem dość zawiłej natury, wobec czego łatwo pochwycić tę lub ową stronę tego przedmiotu i podnieść ją w określeniu (w każdem z przytoczonych powyżej określeń, jest pewna część prawdy), ale trudno zdobyć się na określenie, które zdawałoby sprawę z natury N-i wszechstronnie. Należy nadto mieć na względzie że N-i doskonałej, skończonej, któraby była

wzorem stałym przy wytwarzaniu określenia, nie mamy; N. jest jednym z wytworów człowieka, a więc w każdej chwili jest nie tylko faktem dokonanym, lecz zarazem dążeniem do czegoś, co dopiero ma być dokonane, nie tylko stanowiskiem zdobytem, lecz celem. Pojęcie N-i jest w znacznym stopniu idealne, gdyż odpowiadać musi nie tylko temu, co jest, ale po większej części i temu, co być powinno, jakoż określenie tego pojęcia winno ten pierwiastek wyrażać. Każdy człowiek osięga jakąś wiedzę, t. j. zbiór wiadomości już to pod wpływem otoczenia, już to wskutek własnej pracy poznawczej. Wiedza ta dla niego samego i dla innych do niego podobnych, ma wartość pewną. Ale nie każda wiedza jest N-ą, chociaż każda N. jest wiedzą i zarazem narzędziem, za którego pomocą dążymy do nowej wiedzy naukowej. N. jest formą pewną albo odmianą wiedzy, która zatem musi posiadać pewne cechy wyodrębniające, odpowiadać wymaganiom określonym. N-ę rozważać należy ze stanowiska dwojakiego: popierwsze, jako osiągniętą już i w pewien sposób wyrażoną wiedzę o określonym przedmiocie; powtóre jako czynność lub pracę umysłową zmierzającą do poznania czegóś za pomocą środków określonych. W obu razach siłą działającą jest umysł ludzki, który doświadcza, myśli, poznaje. Przedmiotem zaś jest nigdy i nic innego prócz ogółu doświadczenia wewnętrznego i zewnętrznego, czyli wszechświatu dostępnego umysłowi ludzkiemu.—Wiedza pospolita może poprzestawać na takim lub innym zakresie doświadczenia wogóle, lub ,w jakiejś dziedzinie szczegółowej; N. dąży do tego, żeby za pomocą pojęć i sądów odpowiednich ogarnąć doświadczenie wszelkie. Wiedza pospolita może mieć wartość czysto osobistą, odpowiadać jakiemuś stanowisku odrębnemu, zajmowanemu przez daną osobę; N. dąży do tego, żeby objąć wszelkie stanowiska możliwe i przez to pozyskać wartość powszechną. Sposobem działania N-i jest rozumowanie nad doświadczeniem wewnętrznem i zewnętrznem, zgodnie z normami logicznemi powszechnemi i sprawdzauie. Celem wreszcie N-i, jest wytworzenie systemu pojęć i sądów, któryby symbolizował wszelkie doświadczenie logiczne i sprawdzalne. Cel ten jest idealny, kierowniczy; N. jako wynik osiągnięty działalności naukowej, może być tylko przybliżeniem wzgłędnem do tego celu, ani bowiem przedmiot N-i, ani warunki, w których doświadczenia mogą być zdobywane i sposoby przerabiania ich na sądy i pojęcia naukowe, nigdy nie są wyczerpane. Wobec tego N. wogóle nigdy zadania swego nie może uważać za skończone. Stąd każda N., w chwili dowolnej rozważana, nie jest jakąś prawdą bezwzględną, lecz raczej przystankiem, stanowiskiem na drodze zawiłej ku prawdzie wiodącej, nadto— stanowiskiem, odsłaniającem tylko w kierunku pewnym widnokrąg. Wychodząc z tego założenia, N-ę, jako pojęcie idealne, możemy określić:

jest to system pojęć i sądów mający ogarniać wszelkie doświadczenie konsekwentnie i sprawdzalnie, t. j. bez sprzeczności. Pojęcia i sądy są jedy-nemi formami, z któremi N. ma do czynienia; bez tych form N. nie istnieje, doświadczenie nie ujęte w formę pojęcia lub sądu, będącego w stosunku określonym do całości, jest nienaukowe. N. powinna doświadczenie wszelkie ogarniać tak, iżby umysł każdy, który się z jej wynikami zapozna, mógł zrozumieć i przekonać się o wartości logicznej i doświadczalnej jej twierdzeń. To właśnie wyrażają wymagania konsekwencyi i sprawdzalności. — Sprawdzalność powszechną i oczywiście konieczną dla wszystkich umysłów, posiadają tylko pewniki logiczne i matemetycz-ne, oraz wywody logiczne na nich oparte. Wszystkie natomiast sądy dotyczące doświadczenia wewnętrznego i zewnętrznego, nie narzucającego się wszystkim umysłom, jako konieczne, są prawdopodobieństwami tylko. Stąd możemy powiedzieć, że każda N. jest systemem prawd i prawdopodobieństw opewnym zakresie doświadczenia; N. zaś powszechna jest systemem prawd i prawdopodobieństw o ogóle doświadczeń. Wiedza ludzka, a więc i N., jako jej wyraz metodycznie usystematyzowany, jest z istoty swojej jedna, jak wszechświat dostępny umysłowi ludzkiemu i będący jej przedmiotem z mnogością nieskończoną swych objawów, jest w istocie swojej jeden. Jeżeli pomimo to, cały obszar wiedzy ludzkiej nie wyraża się w jednej N-e, lecz obejmuje wiele różnych nauk, to przyczyną tego faktu jest wyłącznie ograniczoność umysłu jednostkowego, który nie jest w stanie z jasnością, ścisłością i dokładnością należytą skupić w sobie treści całkowitej wiedzy ludzkiej, dotyczącej tak zasad ostatecznych, jak i wszystkich objawów szczegółowych wszechświata. W skutek tego jedna w sobie N. rozpadła się na wielkę liczbę nauk pojedyńczych, z których każda ma za przedmiot tylko jakąś kategoryę doświadczeń, jakąś część określoną wszechświata i pewne objawy szczegółowe jego i przez to staje się przystępniejsza dla pamięci i pojętno-ści umysłu jednostek. Jako forma najdoskonalsza wiedzy, N. spełnia trzy czynności zasadnicze: systematycznie powiadamia, objaśnia i przewiduje. Systematycznie powiadamia, to znaczy, gromadzi wszelkie doświadczenie ludzko ści, nie poprzestając na świadectwach przygodnych umysłu jednego, lub grupy jednej umysłów w czasie czy przestrzeni; objaśnia systematycznie, to znaczy, doświadczenie każde, o ile to w danym stanie N-i jest możebne, sprowadza do pojęć pewnych i sądów już w systemie ustalonych; przewiduje systematycznie, to znaczy, daje możność oczekiwania nowych doświadczeń, nie tylko na podstawie tego, czego doznał pewien umysł w warunkach określonych,

lecz całe do-

osobistych, lecz przepowiednie swoje w przedmiocie przyszłych doświadczeń opiera na rozważaniu wszystkich znanych tej kategoryi doświadczeń, danych w najrozmaitszych warunkach, z pośród których wydziela warunki stałe, jako podstawę swoich przewidywań. Przewidywanie streszcza w sobie całe znaczenie praktyczne N-i. Jeżeli wszelką działalność celową, opartą na przewidywaniach N-i, nazwiemy techniką, natenczas twierdzić możemy, że narzędziem praktycznym N-i jest technika. N. usiłuje poznać świat takim, jakim jest, ale nie podejmuje się roli ontologii (ob.), nie chodzi jej o rzecz samą w sobie i nie wybiega nigdy poza obręb doświadczenia. Poznawanie świata, jakim jest, nasuwa myśl o N-ce pojętej jako opis. Ale N. bynajmniej nie kopiuje, nie fotografuje rzeczywistości danej w doświadczeniu świadczeuie usiłuje sprowadzić do możliwie ograniczonej ilości pojęć odpowiadających poznanym stosunkom stałym spółbytuości lub następczości. I tylko w tern znaczeniu może być uważana za opis świata taki, jakim jest. Stąd również wynika, że N. jest postacią wiedzy najbardziej eko-nomizującą siły poznawcze ludzkości. W tern mianowicie znaczeniu utrzymuje Avenarius, że N. wraz z filozofią jest odtworzeniem świata w myśli, zgodnie z zasadą wysiłku najmniejszego. N. nic nie nakazuje. Wyzbywszy się, jako teo-rya, celowości praktycznej, oprócz zadawalania dążeń poznawczych umysłu ludzkiego, nic innego nie ma i mieć nie powinna na względzie. To stanowisko czysto teoretyczne N i zapewnia jej niezależność możliwą od wszelkich innych dążeń i potrzeb ludzkich, któreby mąciły i wypaczały tendencyjnie poznanie z ujmą dla jego wartości powszechnej. N. zna tylko dwie in-stancye, wobec których odpowiedzialna jest pod grozą utraty wartości swojej: logikę i sprawdzanie doświadczalne.—Mówiąc o N-ce, jako o sile praktycznej, rozumiemy, że jako systematycznie przewidująca w zastosowaniach swoich, może być i bywa wyzyskiwana przez życie. Nie może wszakże ani zastąpić życia, ani przepisywać człowiekowi, eo ma go boleć lub co ma sprawiać rozkosz, co ma się podobać lub budzić odrazę pod względem estetycznym i moralnym, co ma być uwielbiane lub pogardzane. N. tylko badać, poznawać wszystko musi. Bada także i uczucia, jako warunki powstawania, rozwoju i upadku ideałów, ale oceny uczuć nie wprowadza do swego systemu, a nawet przeciwnie, ruguje ją systematycznie. Stosunek pośredni N-i do celów ideałów postępowania naszego, nie ogranicza się na wskazywaniu warunków oraz kierunku rozwoju pomyślnego dziedziny określonej życia. N. nie stwarza nowych uczuć moralnych, lecz dostarcza dla gotowych już, przedmiotów nowych i przez to przyczynia się do rozszerzenia widnokręgu życia moralnego, a prócz tego dostarcza nam jeszcze wiedzy o stosunkach,^któ-

re zachodzą pomiędzy ludźmi a ich otoczeniem, i tym sposobem przyczynia się do pogłębienia moralności naszej. Zasadniczą jednak dźwignią życia moraluego jest natura moralna człowieka. Duch ludzki oprócz N-i, która jest najdoskonal-szem jego narzędziem poznawczem, wytwarza jeszcze religię, sztukę, obyczaje, stosunki społeczne, kulturę, które powołane są do czynienia zadość innym potrzebom życia. Względem tych dziedzin N. może graó, i gra rzeczywiście, rolę pomocniczą o tyle tylko, o ile systematycznie powiadamia, objaśnia i przewiduje. Dziedziny te korzystać mogą z pomocy N-i, mogą zadawać jej pytania nie sięgające po za okres funkcyj jej właściwych, ale ilekroć usiłują narzucać jej wymagania, cele, ideały swoje, jako normy teoretyczne, tylekroć porywają się na jej samodzielność prawowitą ze szkodą oczywistą dla ludzkości. — II. Gdziekolwiek mamy jakąś różnorodność przedmiotów, w celu ujęcia tej różnorodności musimy ją uporządkować pojęciowo czyli uklasyflkować tak, ażeby przedmioty były podciągnięte pod pojęcia wspólne, o ile posiadają cechy wspólne, lub zualazły się w różnych grupach pojęć, o ile posiadają cechy odrębne. Każda klasyfikacya zatem wymaga wyodrębnienia cech przedmiotów, które mają być klasyfikowane, czyli poprzedniej ich analizy. W tym celu trzeba znać N-i, które mamy klasyfikować, w ich stanie obecnym. Wszelka nadto klasyfikacya wymaga jakiegoś z góry obranego stanowiska, z którego ma się klasyfikować.—Sprawa klasyfikacyi nauk badana była przez wielu myślicieli. Stosownie do różnej podstawy, przeprowadzono też różne klasyfikacye. Do najbardziej typowych należą: 1) Klasyfikacya nauk na zasadzie różnych zdolności umysłu. Z tego punktu widzenia Platon i jego zwolennicy, przyjąwszy 3 zdolności zasadnicze: myślenie; wrażliwość, szczególnie zmysłów, i pożądliwości czyli wolę, rozdzielili wiedzę ludzką na dyalektykę (logikę), fizykę i etykę. Bacon („De dignitate etc.”) przyjął za zasadę pamięć, fantazyę i rozum i dzielił N-i na historyę (naturalną i polityczną), poezyę i filozofię. D’Alembert („Encyclopédie, ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et métiers” 1751) zmienił tylko następstwo tych zdolności i doszedł do klasyfikacyi: his tor y a (święta, polityczna, naturalna), f i 1 o z o f i a (metafizyka, teologia, nauka o człowieku, nauka o przyrodzie), poezja i sztuki piękne. W czasach niedawnych wznowił klasyfikacyę nauk według tej zasady: R. de la Grasserie („De la classification objective et subjective des arts, de la littérature et de sciences” 1893). Na uczuciu opiera się według niego piękno, więc sztuki; rozum dąży do p r a w d y i wydaje nauki przyrodnicze czyli pozytywne; wola zaś ma ńa oku dobro i doprowadza do N-k moral* nych i społecznych. 2) Klasyfikacya nauk na zasadzie ich celów różnych. Arystoteles („Metaphysica”) według tej zasady dzielił N-i na teoretyczne, mające na celu wiedzę dla wiedzy, na praktyczne, mające na celu dobrobyt człowieka i nareszcie na poetyczne, czyli właściwie techniczne, mające na celu nie wiedzę, lecz umiejętność, czyli zręczność; są to sztuki i rzemiosła. Pisarz amerykański Ch. W. Shields („Science of the sciences” 1888) łączy klasyfikacyę nauk i sztuk w ten sposób: nauka nauk (rozdzielona na szereg nauk oderwanych i ujętnych), sztuka nauk (właściwie logika empiryczna, metafizyczna i syntetyczna) i nauka sztuk (sztuki ma-teryalne, moralne i religijne). 3) Klasyfikacya nauk na zasadzie ich metody. Leibnitz („Nowy traktat”) z tego stanowiska dzielił N-i na syntetyczne i analityczne, a zwolennik jego Ch. Wolff („Philosophia rationale sive logica” 1728) na empiryczne (przyrodnicze i historyczne), racyonalne (filozofia teoretyczna i praktyczna) i ilościowe (matematyka). Fr. Schleiermacher („Dialektik“ 1839) odróżnia N-i empiryczne, mające za przedmiot to, co istnieje, od spekulacyjnych, roztrząsających to, co powinno być. L. Bourdeau wreszcie („Théories des sciences” 1882) rozróżnia siedm metod i na każdej opiera osobną N-ę jak oto: in du key a (logika), d e-dukeya (matematyka), obserwacya (dynamika), doświadc z enie (fizyka), integracya chemiczna (chemia), porównanie (morfologia) i konneksya (prakseologia). 4) Klasyfikacya nauk na zasadzie ich przedmiotu. Zasadę tę uwzględniono dopiero w końcu w. XVIII. Na tej zasadzie Kant („Kritik der reinen Vernunft”) dzieli N-ę na matematykę, mającą za przedmiot wyobrażenia przestrzeni i czasu; przyrodoznawstwo, badające przedmioty doświadczenia i metafizykę, rozpatrującą przedmioty transcendentalne wiedzy. Klasyfikacyę prostszą z tego stanowiska podają prawnik angielski J. Bentham („An essay on nomenclature and classification” w „Chrestomatia” 1816) i fizyk francuski A. M. Ampère („Essai sur la philosophie des sciences ou exposition anali-tiqué d’uue classification naturelle de toutes les connaissances humaines“ t. I, 1834, t. II 1838). Mając na oku różnicę między materyą i duchem, ciałem i duszą, dzielą oni N-i na dwie równe grupy, które Bentham objął w nazwach: so-matologii i p neumat o 1 o g ii, Ampère zaś kosmologii i noologii. He gel („Encyclopä-die der philosophischen Wissenschaften” 1817) klasyfikuje N-i na logikę, filozofię przyrody i filozofię ducha. Współczesny myśliciel niemiecki E. Diihring („Logik und Wissenschaftslehre” 1878) rozróżnia trzy grupy nauk: logikę i matematykę, mające za przedmiot prawa najogólniejsze bytu: nauki przyrodnicze, badające zjawiska przyrody; nakoniec nauki o człowieku i jego wytworach. Do grupy nauk o człowieku zalicza także filozofię, jako N-ę o życiu człowieka i o środkach poznania wiedzy. Podobnej klasyfikacyi nauk trzyma się L. Liard („Logika” przekł. poi. 1886): N-i matematyczne (liczba i kształt), fizyczne (zjawiska przyrody martwej i żywej) i moralne (człowiek i jego działalność). 5). Klasyfikacya nauk na zasadzie stopniowego wytwarzania się wszechświata i ludzkości. Jest to zasada Ho ene-Wr o ńs ki ego, („Apodictique messianique” 1876, praca pośmiertna) oparta na t. zw. przez niego prawie tworzenia się, czyli samogenezy rzeczywistości. Prawo to określa zarówno powstanie wszechświata i rozwój ludzkości, jak i architektonikę wszelkiej wiedzy ludzkiej. Stosownie do schematu prawa tego podaje Wroński 14 systema-tów architektonicznych. Każdy z systematów rozpada się znowu na liczne porządki i t. d. 6) Klasyfikacya nauk na zasadzie za-leżności jednych nauk od drugich z powodu ich większej lub mniejszej komplikacyi. Zasadę tę wprowadził A. Comte. Według niego („Kurs filozofii pozytywnej” I) jedne N-i mają charakter szczegółowy, ujętny, o treści złożonej (skomplikowanej), inne natomiast są bardziej ogólne, oderwane, z treścią o wiele prostszą, jednorodną. Opiera on swoją klasyfikacyę nauk na rozważaniu tego, które z nich i w jakim porządku dosięgły stanu pozytywnego. Na tej podstawie dzieli Comte N-i teoretyczne na oderwane (abstrakcyjne) i ujętne (konkretne). Na czele oderwanych stawia matematykę, mającą za przedmiot najogólniejsze, najprostsze, wszędzie powtarzające się prawa zjawisk; po niej następuje szereg coraz bardziej złożonych, ujętnych nauk, a mianowicie: astronomia, fizyka, chemia, biologia i fizyka społeczna czyli socyologia. Odmianę i zarazem uzupełnienie klasyfikacyi C o m t e a przedstawia H. Spencer („O początku i klasyfikacyi nauk”). Rozróżnia on najprzód dwie grupy nauk. Jedne mają za przedmiot same tylko stosunki pomiędzy zjawiskami: są to N-i oderwane (abstrakcyjne), do których należą logika i matematyka. Druga grupa nauk bada nie stosunki między zjawiskami, lecz same zjawiska Do nich S p e n o e r zalicza najprzód N-i mające za przedmiot zasady, czyli pierwiastki zjawisk: są to N-i oderwano-ujętne (ab-strakcyjno-konkretne) jak mechanika, fizyka, chemia i t. d., a następnie N-i badające połączenia zjawisk: są to nauki ujętne (konkretne): astronomia, gieologia, biologia, psychologia, socyologia i inne. Al. Bain („Logika” przekład polski przez F. K. 1876) dzieli N-i teoretyczne na oderwane (a b s t r a k cy j n e) czyli zasadnicze, fundamentalne i ujętne (konkretne). 7). Klasyfikacya nauk na za-

„sadzie różnego punktu widzenia przy badaniu rzeczy. Zasadę tę zastosował W. Wundt („Ueber die Eintheilung der Wissenschaften” w „Philosophische Studien”, 1888, zeszyt I). Dzieli on N-i przedewszystkiem na dwa wielkie działy: na systemat nauk spe-cyalnych, rozpatrujących zjawiska z punktu widzenia danych faktycznych i na systemat nauk filozoficznych, rozpatrujących treść tę samą z punktu widzenia ostatecznych zasad czynności poznawczych umysłu. N-i specyalne rozpadają się według W u n d t a na formalne, rozpatrujące zjawiska tylko z punktu widzenia ich formy (matematyka) i na realne czyli empiryczne, rozbierające zjawiska z punktu widzenia formy i treści zarazem. W systemie filozofii rozróżnia W u n dt dwie N-i zasadnicze: naukę o poznaniu i N-ę o zasadach czyli pryncypiach. W literatarze naszej w sprawie klasyfikacyi nauk zasługują na uwagę głównie prace następujące: I. Włodek („O naukach wyzwolonych w powszechności i w szególności księgi dwie” Rzym 1780) dzieli N-i na przyrodzone (a te swoją drogą dzielą się na zmyślne i myślne) i sztuczne, które dzielą się znowu na wewnętrzne i zewnętrzne. Drobiazgową klasyfikacyą nauk rozwinął następnie Trentowski („Panteon wiedzy ludzkiej” 1873). Składa się ona z trzech działów głównych: teologii lub nauk odnoszących się do tamtego świata, kosmopei lub nauk odnoszących się do tego świata, wreszcie z filozofii lub N-i odnoszącej się do tego i tamtego świata. Najbardziej wyczerpującą u nas pracę w sprawie klasyfikacyi nauk wydał Wł. M. Kozłowski („Klasyfikacya umiejętności ze stanowiska potrzeb wykształcenia ogólnego” Warszawa 1896) i podzielił N-i na4 działy: N-i o przyrodzie czyli o przedmiocie wiedzy; N-i o duchu czyli pod-miocie wiedzy; filozofia, czyli synteza teoretyczna i synteza praktyczna, czyli wiedza społeczna i praktyczna. H. Struve („Wstęp krytyczny do filozofii” 1896, wyd. 2-e) dzieli N-i na 2 przedewszystkiem grupy: N-i filozoficzne i specyalne. W N-ch filozoficznych rozróżnia: filozofię zasadniczą czyli fundamentalną, i filozofię szczegółową. Co zaś tyczy się klasyfikacyi nauk specyalnych, to widzi w nich trzy grupy zasadnicze, stosownie do trzech głównych przedmiotów wiedzy ludzkiej: N-i przyrodnicze (przyroda, natura, świat zmysłowy), humanitarne czyli antropologiczne i teologiczne.—Wobec założeń z góry obranych, na których opiera się zazwyczaj każde ugrupowanie klasyfikacyjne nauk, wszystkie powyższe próby klasyfikacyj są mniej lub więcej sztuczne. Oprócz klasyfikacyi nauk, której chodzi o uszeregowanie wytworów teoretycznych według wspólności i odrębności cech nauk, istnieje nadto podział i układ nauk.—Podział wiedzy naukowej polega na tern, że każdej nauce poszczę-gólnej trzeba wydzielić odrębne, jej tylko właściwe: przedmiot i zadanie. Układ czyli systematyzacya wiedzy naukowej polega na ustosunkowaniu nauk poszczególnych w jednej całości tak, iżby było oczywistem, jak N-i pochodne opierają się na zasadniczych, potrzebujące pomocy —na pomocniczych. Doskonałej próby podziału i układu nauk dokonał A. Mahr-burg („Podział i układ nauk”, w «Poradniku dla samouków» cz. I, wyd. 2-e). Świat o ile go za pomocą doświadczenia poznajemy, składa się nie tylko z luźnych rzeczy i zjawisk, lecz również przedstawia się nam, jako sieć zawiła stosunków pomiędzy rzeczami a zjawiskami. Formuły wyrażające stosunki stałe pomiędzy zjawiskami nazywamy prawami. Wszystkie sprawy, zachodzące we wszech-świecie, nauka usiłuje objaśnić jako wyniki lub wypadkowe możliwie najmniejszej ilości praw zasadniczych. Grupa nauk, badających cechy najprostsze zjawisk, dające się oderwać, i prawa ich, gra szczególną rolę w układzie całkowitym nauk. Jest to grupa nauk podstawnych, do których obecnie zaliczyć należy logikę, matema-kę, fizykę, chemię, biologię, psychologię i socyo-logię. Wymienione N-i zasadnicze mają do-czynienia z przedmiotami rodzaju dwojakiego: zformąimateryą, czyli treść i ą. Stąd podział N-i wogóle na N-i formalne i realne (materyal-ne). N. o formach jest częścią indywidualną N-i wogóle, częścią, która z kolei dzieli się na logikę i matematykę, matematyka zaś na poszczególne N-i matematyczne. W podziale nauk realnych ważuą rolę gra okoliczność, że umysł ludzki wobec rzeczywistości zajmuje dwa odmienne stanowiska w różnych przypadkach. Z jednej strony dąży do wytworzenia nauki o rzeczywistości, bez względu na jakąkolwiek dla nas wartość tego, co daje doświadczenie. Na tern stanowisku stoją N-i przyrodnicze (fizyka, chemia, biologia, psychologia). Z drugiej zaś strony istnieje szereg nauk również realnych, ale badających rzeczywistość ze stanowiska uczuć ludzkich. Są to N-i humanistyczne (filologia, historya, socyologia, nauki normujące, czyli etyka z estetyką i filozofia). Sprawa układu czyli system nauk wiąże się bezpośrednio z podziałem. — Nauka wogóle, ogarniająca ogół doświadczenia wewnętrznego i zewnętrznego, jest jedną całością, systemem, na który się składają wszystkie nauki szczegółowe, jako części czy narządy, pełniące sobie właściwe czynności. Każda z nauk szczegółowych jest narządem osobistym, niezbędnym w całości, bez którego całość ta, czyli system wiedzy naukowej, nie odpowiadałby zadauiu swojemu, nie wyczerpywałby ogółu doświadczenia i wszystkich zagadnień, które wobec tego doświadczenia dają się sformułować (por. Klasyfikacya nauk i Metodologia).—III. Każda nauka, jako dążenie i jako dzieło ludzkie, musiała kiedyś powstać i rozwijać się w warunkach określonych, zanim osiągnęła swój

jest filozofia”.

sze-

stan obecny; innemi słowy: każda nauka ma swoje dzieje. Nauka wogóle rozwinęła się niewątpliwie z wyobrażeń i poglądów wchodzących w skład wiedzy pospolitej, a osobliwie z systemów mitologicznych i spekulacyjnych, od których zapożyczyła dawne swe nałogi i uroszcze-nia (por. N. w okresie pierw.). Wieki XVI i XVII są nietylko kolebką nauki nowoczesnej, w znacznym stopniu wyzwolonej z obcych jej celów, przez teologię i spekulacyę filozoficzną narzucanych, ale i kolebką owego prądu krytycznego, który usiłuje zdać sobie sprawę z tego, jak pogodzić całość nagromadzonych doświadczeń z panującemi naówczas poglądami na powołanie człowieka i jego obowiązki. Niemożność pogodzenia doprowadziła umysły szersze do sceptycyzmu albo do cynizmu jak np. B. Pascala (ob.). Tak, walcząc o wyzwoliny z pęt spekulacyi, myśl ludzka wpadła w racyonalizm, podiegła złudzeniu, jakoby wszystko wyrozumo-wać można, i usiłowała dawniejszy dogmat uzasadnić racyonalistycznie. Dopiero w wieku XVII cokolwiek wyzwoliła się N., w pewnych przynajmniej działach, z jarzma spekulacyi filozoficznej i celowości. Zaczęto badać mechanizm przyrody, zwłaszcza martwej, w takim właśnie stylu, w jakim N. współczesna wszystko badać usiłuje: odtąd nauce chodzi o wytworzenie systemu pojęć i sądów, któryby ogarniał całe doświadczenie, bez względu na czyjekolwiek cele i pożądania, konsekwentnie i sprawdzalnie. — Por. Bacon „Works” (1857); Descartes „Rozprawa o metodzie” (przekł. polski 1878); Ampère „Essai sur la philosophie des sciences”; A. Comte „Cours de philosophie positive”; Cl. Bernard „Introduction à la médecine expérimentale”; H. Spencer „Klasyfikacya nauk”; Durand de Gros „Aperçus de taxinomie générale”; Goblot „Essai sur la classification des sciences”; Renan „l’Avenir de la science”; Liard „La France positive et la Métaphysique”; Fouillée „l’Avenir de la métaphysique etc.”. Lit. Historyi nauki: Tito Vignoli „Mythus und Wissenschaft” (Lipsk 1880); E. B. Ty lor „Cy wilizacya pierwotna” (Warszawa 1898, 2 tomy);

J. W. Draper „Dzieje stosunku wiary do rozumu” (Warszawa 1900); E. Naville „O fizyce nowożytnej” (Kraków 1885); P. Reis „Lehrbuch der Physik” (Lipsk); Hoe fer „Histoire de la physique et de la chimie” (Paryż 1875); Lothar Meyer „Die modernen Theorien der Chemie” (Wrocław 1884); De Quatrefages „Darwin i jego poprzednicy” (Warszawa 1873); E. Perrier „La philosophie zoologique avant Darwin”; W. Whewell „History of the inductive sciences”; E. Mach „Populär-wissenschaftliche Vorlesungen” (Lipsk 1896); E. Haeckel „Dzieje utworzenia przyrody” (Lwów 1871, 2 tomy);

F. A. Lange „Historya filozofii materyalistycz-nej” (Warszawa 1881, 2 t.); A. de Candolle „Histoire des sciences et des savants depuis

deux siècles précédée et suivie d’autres études, en particulier sur l’hérédité et la sélection dans l’espèce humaine” (Genewa 1885); Ostwald „Klassiker der exacten Wissenschaften”; „Przegląd Filozoficzny” art. A. Mahrburga „Co to jest nauka” i zeszyt poświęcony pytaniu „Co to

E. Chw.

Nauka o rzeczach, jest to nazwa ogólna regu całego nauk i ćwiczeń pewnych, które przepisuje opinia niemal powszechna pedagogów w okresie wychowawczym, gdy dziecko nauczy się już mówić, a nie zacznie jeszcze nauki systematycznej czytania i pisania, albo przedmiotów szczegółowych, jak gramatyki, gieografii, historyi naturalnej i t. d. N. o rzeczach — a mówiąc ściślej i uwydatniając jej charakter przedmiotowy i elementarny—N. o rzeczach pod zmysły podpadających, stanowi część przedmiotową nauczania pierwszego i ma za zadanie, udzielić pierwiastków poznania przedmiotowego, oraz rozwinąć zdolności elementarne tego poznawania. Przedmiotem N-i o rzeczach są przedmioty przerozmaite, stąd i nauczanie pierwsze jest niejednostajne. Ten brak materyi wyłącznej, własnej i niejednostajność w nauczaniu charakteryzują naukę o rzeczach, jako naukę szkolną, t. j. taką, w której wybór i rozkład materyi ustanawia się nie wedle zasad logicznych podziału i usystematyzowania ogółu wiedzy, lecz wedle celów praktyczno-wychowaw-czych i wedle potrzeb osobistych wychowań-ca. Przez N-ę o rzeczach usposabia się człowieka do poznawania bezpośredniego przedmiotów ujętnych w ich własnościach głównych. Dla tego należy w umyśle utrwalić wyobrażenia pierwiastków, t. j. składników pewnych, powtarzających się w wielkich grupach przedmiotów. Składnikami temi są pewne części, pewne cechy, pewne skupienia części i cech. Treścią zatem wykładu o rzeczach jest nauka o składnikach wspólnych rzeczy bezpośrednio poznanych, czyli nauka o częściach rzeczy, nauka o cechach rzeczy i nauka o typach rzeczy. Pierwiastki powtarzające się w rzeczach, są to pewne kształty, barwy, położenia, wielkości, własności ciężaru, twardości i t. d. Utrwalenie ich pod postacią wyobrażeń, stanowi główne i właściwe zadanie nauczania o rzeczach, a nauka o cechach te właśnie pierwiastki za przedmiot mająca, jest kamieniem węgielnym nauki, o której tu mowa. Zadania pierwszej nauki o rzeczach polegają także na rozwinięciu zdolności poznawania przedmiotowego i na rozbudzeniu zajęcia się rzeczą i zjawiskami ujętnemi przyrody. Zdolność kształcimy z jednej strony przez wpływy ogólne, z drugiej—przez wybór stosowny i usystematyzowanie materyału naukowego. Zajęcie wytwarza się, gdy wogóle z samego przebiegu przyswajauia sobie wiedzy, wywiązują się uczucia przyjemne. Aby je wywołać, należy w każdym akcie poje-dyńczym przyswajania wiedzy pobudzić dosta-

Nauka ô rzeczach.

os

tecznie uwagę, zwłaszcza pod formą apercepcyi, należy dbać, aby czynność umysłowa była samodzielna, a nauka, którą dajemy—elementarna, trwała, gruntowna, łatwo rozporządzalna i do życia zastosowana. Na przyswajaniu wyobrażeń ujętnych nie ogranicza się N. o rzeczach, lecz dąży zawsze i wszędzie do wiązania wewnętrznego spostrzeżeń pojedyńczych, nadawania im postaci bardziej ogólnej, jako też pewnych przygotowań czynnych. Pomimo to pierwiastek opisowy gra w N-e o rzeczach rolę większą stosunkowo, niż pierwiastek rozumowy. Przewagę tę uzasadnia z jednej strony poziom umysłowy dziecka (brak uzdolnienia, brak wiadomości pod-stawnych), z drugiej — cel właściwy nauki początkowej, rzeczowej — poznanie bezpośrednie, przyswojenie pierwiastków rzeczy ujętnych. — N. o rzeczach obecna jest wytworem historycznym przetwarzania się powolnego i kształtowania idei pedagogicznych w wiekach XVII i XVIII. Systemat wychowawczo-dydaktyczny, przekazany nam przez Wieki Średnie i humanizm w. XVI, nacechowany był panowaniem niemal wyłącz-nem nauki języka: łacina stanowiła przedmiot główny, wiedzy realnej dawano mało, uczono słownie, bez okazów; uczenie całe polegało na pamięci. Nie było mowy ani o metodzie, ani o kształceniu moralnem charakteru; szkoły ludowej, ogólnej, elementarnej nie znano wcale. Te strony ujemne wychowania określiły kierunek reform: werbalizmowi przeciwstawiono realizm. Głosił go jako zasadę wychowawczą, Mo n tai g n e (ob.) „Essays” (1580), propagowali w dalszym ciągu J. Locke „Some thoughts on the education” (1693); Franke (1700); Rousseau „Emile” (1762) i Ba se d o w (ob. te nazw.). Dochodzenie prawdy przez obserwacyę natury i indukcyę, zalecane w dziedzinie filozofii przez Bacona w „Novum Organum” (1620), w sferze pedagogicznej przejawia się pod ręką Komeńskiego („Wielka dydaktyka” (1628); „Orbis Pictus” (1657)), jako zasada poglądowości i metody analityczno-indukcyjnej: od rzeczy do słów, od zjawisk i faktów do pojęć i prawideł przechodzić należy, nie odwrotnie. Zamiast dawnego materyalizmu dydaktycznego wysuwa się na plan pierwszy formalizm, który wyraz najdoskonalszy otrzymuje od Pestalozzego (ob.). Pogląd Lockego, że umysł dziecka jest tablicą czystą, potęguje przekonanie ogólne o sile wychowania. Dojrzewa przekonanie o konieczności metody i o jej roli przewodniej w wychowaniu. Tak realizm, poglądowość, kształcenie rozumu i wiara w metodę bezwzględną streszczają w sobie dążności

w. XVIII-go, wieku oświeconego. Urzeczywistnieniu ich stał na przeszkodzie brak szkól. Ponieważ szkoły średnie, uprzywilejowane trzymały się mocno jeszcze dawnego, ciasnego systemu wychowawczego, przeto reformatorzy zwrócili uwagę główną na szkołę ludową. Ustanowiono konieczność nauczania wczesnego. Stworzono pojęcie nauki przedszkolnej, nie umiejąc określić jej celów, przedmiotu i metody. Jak różne były dążenia ogólne, tak pod ich wpływem i w pojęciu myślicieli różnych, nauka przedszkolna dziecka otrzymuje postać najrozmaitszą. Tak zasada kształcenia formalno-myślnego wydała kierunek (Pestalozzi, Grossman, Arms tr of f, Wurst) upatrujący zadanie N-i o rzeczach w kształceniu mowy i wspomaganiu nauki języka. Większe uwzględnienie treści, pod formą językową, znajdujemy u pisarzy (Vogel, Böhme, Roch o w, Niemeyer, Krause), którzy za zadanie nauce przygotowawczej kładą ćwiczenie zdolności myślenia i rozumowych, polegające na rozjaśnianiu pewnych pojęć oderwanych. Ponieważ zmysły są „wrotami, przez które wszelka wiedza do umysłu wchodzi” przeto niektórzy teoretycy, jak Rousseau, Basedo w, Guths-Muth s, Del-hez, Schlotte rbeo k, kształcenie ich uznali za potrzebę najnaglejszą pierwszej nauki dziecka. Warunki szkoły ludowej i idea poglądowości wydały kierunek (Richter, Denzel, Schubert i inni) upatrujący w Ne o rzeczach cel „wyobrażenia, jakie dziecko już od przedmiotów otrzymało, rozjaśnić, sprostować i uporządkować”, wogóle „doprowadzić je do świadomości zupełnej i utrwalić do zastosowania dalszego. Jest także grupa autorów (Voltaire, Baine, Harder Basedow, Calkins, Sheldon, Saffray), którzy stronę materyalną nauki—udzielanie wiadomości nowych—z naciskiem szczególnym podnoszą i ku niej przesuwają punkt ciężkości całego okresu nauczania pierwszego. Przygotowanie do nauki systematycznej, jako cel N-i o rzeczach, spotykamy w poglądzie wypowiedzianym przez Ad. Diesterberga, do którego w czasach nowszych zbliżają się najbardziej Fr. Dittos i Guth.—Kierunek etyczny w N-e o rzeczach zawdzięcza powstanie swe reakcyi przeciwko intellektualizmowi. Nowsze wreszcie pojęcia psychologiczne dały początek poglądom Stoya, Pilza, Spencera, Yonmansa, Fin-gera, którzy N-ę o rzeczach zużytkować chcą dla kształcenia zmysłu obserwacyjnego, albo zdolności spostrzegawczej.—I u nas w Polsce wprzód nim ugruntowała się idea nauki przedszkolnej, przejawiać się zaczęły dążności i zasady, które z siebie naukę ową wyłoniły. W wieku XVII stosunki Komeńskiego (ob.) z Polakami nie przeszły bez śladu, zwłaszcza na nasze szkoły dys-sydenckie. „Orbis Pictus” (przekł. polski r. 1673) znalazł rozpowszechnienie wczesne u nas. Reforma Konarskiego (ob.) odbija na sobie wyraźnie realizm i utylitaryzm Lockego. W tym duchu rozwinęły się i inne szkoły pijarskie (one właśnie po raz pierwszy wprowadziły u nas do nauki mapy i głobusy w r. 1740), a w ślady ich niebawem wstąpili Jezuici. Bezpośrednio potrzeby nauczania początkowego ma na widoku ks. Józef Iwanicki, pisząc encyklopedyę dla wieku dziecięcego „Krótkie zebranie zarzutów”

(Berdyczów 1777). Bezimienna praca p. n. „Gry stawia N-e o rzeczach za cel „uzdolnienie dziec-nauk dla dzieci” (Kraków 1777) pióra ks. M. D. ka pod względem rozumu i mowy do wyższych Krajewskiego zaleca naukę poglądową języ- nauk szkolnych”.—W Galicyi ideę nauki przed-ków i „gry obyczajności”. Ustanowienie Komi-syi Edukacyjnej (r. 1773) dało pochop do ożywienia ruchu wydawniczego i pedagogicznego. Pierwszą w tym kierunku pracą była „Edu-kacya Obywatelska” A. Kamie ńsk i ego (Warsz.

szkolnej dość wcześnie i ogólnie stosowaną widzimy w nauczaniu elementarno-ludowem. Pierwszym elementarzem, który N-ę o rzeczach poleca, jest t. zw. „Elementarz Rakuzki” (1850). Z autonomią (1869) rozwinęła się i literatura pedagogiczna początkowa. Wandasiewicz „Nauczyciel czyli sposób uczenia dzieci w I kl. szkół ludowych” (Kraków 1869) i J. Chmielewski „Nauka przygotowawcza w kl. I szkół ludowych przed użyciem elementarza” zalecają rozmówki w celu ośmielenia dzieci, obudzenia ich spostrzegawczości, ożywienia myśli i wdrożenia do pożądanego i wyraźnego mówienia. W Królestwie Polskiem wreszcie Krakow owa w „Rozmowach matki z dzieckiem” (Warsz. 1841) dążyła do obudzenia w nauce przedszkolnej w dziecku przekonania o tern, że świat jest przepięknie urządzony i Bóg nad wszystkiem czuwa. N. Żmi-chowska w „Części elementarnej wykładu nauk w wychowaniu domowem” (Warsz. 1847) ma na celu, dać materyał do wzbogacenia wiedzy i narzędzie do rozwinięcia władz umysłowych. Jeske w „Świecie i Dzieciach” mówi, że N. o rzeczach ma „rozwinąć w dziecku człowieka” (!). Wer nic „Nauka o rzeczach” (Warsz. 1874) główne zadanie N-i o rzeczach widzi w rozwijaniu władzy spostrzegawczej i zdolności uwagi. A. Dygasiński „Pierwsze nauczanie w domu i szkole” ("Warsz. 1882), żąda od N-i o rzeczach aby ustaliła zakres istniejący wyobrażeń dziecka i dopełniła je. „Pogadanki z dziećmi” (Warsz. 1880) Z. Morawskiej mają przyzwyczaić dziecko do patrzenia uważnego na przedmioty otaczające, nauczyć myśleć i myśli wyrażać. Z. Kowerska, nakoniec w nauce początkowej „Wychowanie Macierzyńskie" (Warsz. 1881) patrzy się na rozmowy przygodne o rzeczach użytku codziennego z punktu widzenia technologii, a w celu kształcenia obserwacyi i zmysłów. — Por. J. Wł. Dawid „Nauka o rzeczach, Rys jej historycznego rozwoju, Podstawy psychologiczne, Metoda oraz wzory lekcyiw. (Warsz. 1892, str. 685).

Nauka poglądowa, wyrażenie błędne, stanowiące przekład dosłowny nazwy niemieckiej (Anschauungsunterricht), oznaczającej naukę o rzeczach (ob.).

Naukleidas, po grecku NaoxXeîSaç, po łacinie Nauclidas, efor spartański, który w r. 403 przed Chr. towarzyszył królowi Pauzaniaszowi w wyprawie do Attyki i razem z nim rozpoczął układy z Ateńczykami, którzy po wrogiem panowaniu trzydziestu tyranów przywrócili znowu rządy demokratyczne. Jest to prawdopodobnie ta sama osobistość, którą Lizander o życie zbytkowne oskarżył i przed sąd eforów do odpowiedzialności powołał. — Por. Ksenofonta „Hel-

S. Drz.

1774), w której widać pojęcie jasne potrzeby i programu nauki ogólnej pewnej, przygotowawczej, z charakterem realno-oby czaj owym. Szerzej zadanie nauki początkowej pojmuje Franciszek Bieliński „Sposób Edukacyi w 15 listach” (1775), pragnąc aby uczący się poznał to wszystko, co otacza człowieka. Widzimy stąd że hasła zachodnio-europejskie nie były obce pisarzom naszym, co więcej, u nas po raz pierwszy wyraz znalazły w akcie urzędowym „Ustawy Komisyi Edukacyi Narodowej dla stanu Akademickiego” (1783). Ustawa pojmuję N-ę o rzeczach, jako naukę przygotowawczą o rzeczach otoczenia, o ile one przedstawiają pewną użyteczność praktyczną. Komentatorem znakomitym Ustawy był ks. G. Piramowicz (ob.), głoszący w „Powinnościach nauczyciela” (Warsz. 1787), że cała nauka szkoły ludowej po za czytaniem i pisaniem jest właściwie nauką poglądową o rzeczach w życiu ludu znaczenie praktyczne mających. Spadkobierczynią komisyi była „Izba Edukacyjna” z r. 1807. A i potem, pomimo reak-cyi na rzecz klasycyzmu, w r. 1815 programy szkół ludowych zachowały charakter realistyczny i utylitarny. Chojnacki w „Zasadach pierwiastkowych pedagogiki i metodyki” (Warszawa 1815) daje realiom miejsce poczesne. KI. z Tańskich Hoffman o w a, troszczy się w „Wiązaniu Helenki” (Warsz. 1823), by dziecko widziało to, o czem słyszy. Wyżej pod względem metody stają na sposób niemiecki „ćwiczeń rozumu” pisane „Rozmowy matki z Józią”, Jachowicza (Warsz. 1830), mające na celu „ułatwić dziecku postęp w naukach”.—W Wilnie sprawę nauczania pierwszego dotyka Jędrzej Śniadecki „O fizycznem wychowaniu dzieci” (Wilno 1805), domagając się, aby nauki pierwsze były więcej mechaniczne, t. j. zaprzątały więcej ciało, niż umysł.

Wyraźniej ideom, które głosił Rousseau, hołduje J. Bychowiec w „Radach dobrej Matce”

(Wilno 1827), a nauki Pestalozzego szerzy namiętnie Ant. Marcinowski w „Układzie ćwiczeń” (Wilno 1837). Wpływ filozofii i pedagogii niemieckiej przebija bardziej stanowczo w Poznań-skiem. Br. Ferd. Trentowski (ob.) w swojej „Chowannie” (Poznań 1842) zakreśla nauce przed-książkowej program szeroki, polegający na udoskonaleniu zmysłów dziecka, rozbudzeniu i umocnieniu uwagi, ukształceniu rozumu, wprawieniu do mówienia i wyposażeniu umysłu w wyobrażenia i wiadomości pożyteczne z dziedziny otoczenia powszedniego, historyi naturalnej i gieo-grafii. Ew. Estkowski zaś w „Szkole polskiej” lenika” II 4, 36.

42

Enc. powsz. Ilustr S. II. Zesz. 6. T. I.

zwana

S. Drz.

dyn 1886).

Naukydes, po grecku NaoxôSrjc, po łacinie Nau-cydes, syn M o t h o n a, rodem z Argos, sławny rzeźbiarz grecki, żyjący około r. 420 przed Chr., uczeń starszego Polykleta (ob.), mistrz Alyposa i brata jego, Polykleta młodszego. Do najsławniejszych dzieł jego zaliczono posąg bogini Heby, ze złota i kości słoniowej wykonany, ustawiony w Heraeum pod Mykenami obok posągu Hery, dłuta Polykleta starszego. Inne źródło podaje, że w świątyni Hekaty w Argos stały trzy posągi tej bogini, jeden z marmuru, wyrzeźbiony przez Skop asa (ob.), drugie dwa ze śpiżu, dzieła N-a i Polykleta młodszego. Wielkiej sławy zażywał też w wiekach starożytnych posąg poetki Erinny, ze śpiżu przez niego ulany. Jak Visconti się domyśla, jest piękna statua odpoczywającego D y-s k o b o 1 a, zdobiąca muzeum Pio-Clemeutino w Rzymie, wzorowaua według oryginału N-a, przedstawiającego młodzieńca, jak ciska krąg kamienny, o którym wspomina Pliniusz

S. Drz.

Naukrarowie, ob. N au kr ary a.

Naukrarya, po grecku vaoxpapta (zamiast vaoxXapîa, vaoxXvjpi'a, wyraz złożony z vaûç i xX^poę=okręt i los, udział), oznacza niezawodnie już z czasów przed Solonem (ob.) pochodzący podział obywateli ateńskich w celach administracyjnych, który rozporządzono naówczas, gdy podział ich pierwotny, według pojedynczych rodów, zatraciwszy z postępem czasu charakter lokalny, nie wystarczał na zarządzenie kraju, którego potęga z rokiem każdym się wzmagała. Na każdy szereg, a było ich naonczas cztery, przypadały trzy oddziały większe, tak zwane trittye (tpiTtóeę), z których każdy dzielił się znowu na cztery naukrary e; całe zatem państwo liczyło 12 trittyj, a 48 naukraryj. Każda z tych naukraryj, reprezentująca jeden obwód wojskowy i podatkowy, zobowiązana była dostawiać jeden okręt i dwuch jeźdźców. Naczelników po-jedyńczych naukraryj, zwanych naukrarami (vaôxpapoi) porównują źródła późniejsze z władzą demarchó w (ob.). Na czele wszystkich naukraryj stali urzędnicy osobni, zwani pry tanami (Trpotdveiç ttöv vaoxpàpwv), zarządzający naonczas całem państwem, chociaż już wtedy, jak np. za czasów rozruchów, spowodowanych przez Kylona (ob.), dziewięciu archontów władzę główną w swych rękach dzierżyło (Hero-dot. V 71; Thucyd. I 126). Sprzeczność taką w wiarogodnych zupełnie źródłach tern chyba wytłómaczyć należy, że prytanowie owi wówczas tylko w wyjątkowym przypadku urząd najwyższy w państwie ateńskiem sprawowali, albo też byli oni spółrzędną archontom władzą administracyjną, którą Solon w r. 594 przed Chr. zniósł, a na jej miejsce Radę Czterechset ustanowił. Wynika wszakże z tego, że naukrarowie tworzyć musieli rząd kolegialny, którego walnym obowiązkiem było mianowicie zawiadywanie sprawami skarbowemi i wojskowemi państwa. W komplecie całym obradowali oni w stolicy tylko w razach bardzo naglących, sprawy bieżące mniejszej wagi załatwiali prytanowie, zbierający się w tym celu w gmachu osobnym, zwanym Prytaneion(ob.). Reforma Kleisthene-sa(ob.) w r. 509 przed Chr. zachowała wprawdzie jeszcze system naukraryów, lecz pozostawiając im tylko zakres spraw czysto administra-cyjnych, pozbawiła ich wszelkiego znaczenia politycznego, które w zupełności przeszło na nowo utworzone gminy (§f)p.oi). Stosownie do ilości fyl (ob. Phyle), na które wielki ów reformator konstytucyi ateńskiej obywateli podzielił, było teraz 50 naukrarów, po pięciu z każdej fyli wybieranych, aż wreszcie i ta instytucya skutkiem warunków zmiennych, politycznych i społecznych, zniesiona, a jej miejsce zastąpiła tak trierarchia (ob.).

Naukratis, po grecku Naôxpatiç, ważne miasto handlowe w Dolnym Egipcie, na prawym brzegu odnogi Kanobijskiej Nilu, na kilka mil

ku zachodowi od sławnego miasta Sais (ob.) położone. Założyć je mieli za panowania Psam-metycha I (ob.) pod koniec VII wieku przed Chr. odważni żeglarze greccy z Miletu. Od czasów, kiedy król Amazys (ob. Ames) około r. 550 przed Chr. pozwolił Grekom, a szczególnie Milezyjczykom, jedynie w tej miejscowości z całego obszaru państwa egipskiego osiedlać się i handlem trudnić, zakwitła ona niebawem dzięki monopolowi handlowemu i przemysłowi rozwiniętemu, a dopiero w późniejszych wiekach prześcignęła ją pod tym względem Aleksandrya. N. jest miastem ojczystem Ateneusza, Fy-larcha, Polycharmosa i Juliusza Pol-luksa (ob. te nazw.). Ateneusz opisuje N. jako miasto zbytkowne, hołdujące gorliwie bogini Afrodycie w kulcie i w obyczajach. Słynęło ono z gustownych wyrobów z gliny, mianowicie zaś z wieńców, witych z świeżych kwiatów na łyku papyrusowem; stanowiły one ważny, pokupny bardzo artykuł handlowy. Zwaliska rozległe tego miasta odkrył w r. 1884 Anglik Flinders Petrie w zachodniej Delcie Nilu, mniej więcej na połowie drogi pomiędzy Aleksandryą a Kairem, obok wioski Nebireh, w pobliżu Tell el-Barud.—Por. Herodot. (II 78); Strabon. (XVII 801, 803); Plin. „Nat. Hist.” (V 16, 11); Athen. (XIII 596, XV 676).—Flinders Petrie i Gardner „Naukratis” (Lon-

S. Drz.

w „Nat. Hist.’ (34, 8, 19.

Naulochos, po grecku NaiiXo^oç. 1. Starożytne miasteczko, położone na wybrzeżu wschodnio-północnem Sycylii, pomiędzy Mylae a przylądkiem Pelorus położone; zwaliska w pobliżu warowni Spadafera, przy uściu rzeczki, miano równe noszącej.—2. Mała wysepka, przed Pro-munturium Sammonium, tuż przed tą kończyną wschodnią wyspy Krety leżąca, którą gieograf Mela (II. 7, 13) Naumachos mieni. — 3.

S. Drz.

1889;.

S. Drz.

Z. W.

A. Pol.

Przystań miasta Mezembryi na wybrzeżu trac-kiem.

Naumachia, po gr. vaojia^a (dosłownie — walka okrętów), ulubione bardzo u Rzymian igrzyska, wystawiające bitwę na morzu. Pierwsze widowisko takowe wyprawił żądnej scen podobnych publiczności stolicy Juliusz Cezar w Rzymie na Campus Martius w r. 46 przed Chr., gdzie wielkie jezioro w tym celu kazał wykopać; wkrótce jednakże wodę znowu spuścił, wygłębienie zasypał, a na miejscu tern świątynię wspaniałą, poświęconą Marsowi, wystawił. Cesarz August kazał także podobne igrzysko urządzić na stawie wykopanym umyślnie w tym celu w pobliżu Tybru, długim na 1 800, a szerokim na 1 200 stóp; stawu tego, położonego w t. zw. O gr o d ac h C e z a r a, na prawym brzegu Tybru, używał jeszcze cesarz Tytus do wystawienia N-i. Cesarz Klaudyusz obrał w r. 32 po Chr. wielkie jezioro zwane Lacus Fucinus (dzisiaj Lago di Celano, albo Capistrano), w ziemi Marsów, aby na niem przedstawić walkę na morzu i kazał naokół niego siedzenia dla widzów pobudować; nie mniej, jak 19000 kostyumowanych majtków i żołnierzy walczyło tutaj z sobą. Neron znowu przezoa-czył na ten cel Colosseum rzymskie, do którego dostateczną ilość wody wpuścić, lecz dla nadzwy czajności, zaraz po przedstawieniu takiem znowu wypuścić kazał, aby na tern samem miejscu gladya-torzy stoczyli bitwę na lądzie. Jeszcze wspanialsze igrzyska tego rodzaju wyprawiał cesarz Dorn ic y an, stawiając amfiteatralnie naokół wyko panych jezior siedzenia murowane z kamienia dla publiczności. W zbytku rozrzutnym, wprost szalonym, prześcignąć miał jednakże wszystkich cesarz Heliogabalus (218 — 222 po Chr.), gdyż jeziora, na których toczyły się owe walki morskie, napełniano z rozkazu jego winem (He-liogabalus fertur in euripis vino plenis navales cir-censes exhibuisse; Lampridius Hel. 23). Zwyczajnie sprowadzano wodę do tych stawów sztucznych z poblizkiego Tybru. Walczący w takich bitwach, zwani naumachi, albo naumchia-rii, byli zwyczajnie gladyatorami zawodowymi, przeznaczano jednakże do walk takich również jeńców wojennych, albo też zbrodniarzy na śmierć skazanych; w późniejszych dopiero czasach upodlenia ogólnego zgłaszali się jako dobrowolni uczestnicy obywatele rzymscy. Miejsce na którem taka bitwa morska się toczyła, zwało się również naumachią. Walczący byli też stosownie do roli, jaką odgrywali, ukostyumowani; tak wiemy n. p., że N. za cesarza Augusta przedstawiała bitwę morską pomiędzy Ateńczykami, a Persami, a za cesarza Klaudyusza walkę pomiędzy Rodyjczykami, a Sycylijczykami. — Por. Friedlaender „Darstellungen aus der Sittengeschichte Roms” (cześć II, wyd. 6-e, Lipsk

S. Drz.

Naumaohios, po grecku Naojid^co«;, poeta

grecki, w pierwszych czasach chrześciańskich żyjący; z dzieła jego treści gnomicznej zachował nam Stobeusz (Serm. 68, 93, 74), 73 hek-sametry, traktujące o obowiązkach niewiasty zacnej, z tego powodu nadano utworowi całemu tytuł l a[ii%à Tcapa^éX[i<xm (= Rady małżeńskie). Wydali szczątki owego utworu: B r u n c k w „Poe-tae Gr.omici” iGaisford w „Poetae Graeci minores”.

Naumanit, minerał-przyrodzony, selenek srebrowy Ag₂S. Zbity lub w cienkich płytkach złożenia ziarnistego, wykazujących łupliwośó kostkową doskonałą, co, pomimo że jego postaci krystalograficzne są nieznane, pozwala wnioskować o jego jednopostaciowości z argentytem i do jednej z nim grupy go zaliczać. Miękki i ciągli-wy. Twardość 2.5, ciężar właściwy 8. Żelazno-czarny, żywo błyszczący. Zanieczyszczony zwy kle związkami ołowiu, którego nieraz do 5°/0 zawiera. Na węglu w płomieniu odtleniającym pieni się i topi, a po usunięciu ognia krzepnie i rozżarza się wtedy samoistnie. W mocnym dymiącym kwasie azotowym łatwo się rozkłada. Występowanie: Tilkerode (Harz).

Naumann Jan Gottlieb (* d. 17 kwietnia r. 1741 w Blasewitz pod Dreznem,—fd. 2 października r. 1801 w Dreźnie), wybitny kompozytor muzyczny. W teoryi kształcił się dorywczo u Tan-tiniego w Padwie i w Bolonii u Martiniego, studyów jednak gruntownych nie odbył. To co umiał, a umiał wiele, zawdzięozał samemu sobie. Wróciwszy do kraju z kilkoletniej podróży do Włoch, N. otrzymał miejsce przy kościele dworskim w Dreźnie, następnie urząd kompozytora nadwornego. Od r. 1765—68, bawił powtórnie we Włoszech, gdzie wystawiał swe opery w We necyi, Palermie i w Padwie. W r. 1772 N. przed siewziął trzecią podróż do Włoch, w czasie któ rej, w ciągu 1Y₂ roku napisał pięć oper. W czte ry lata później objął posadę drugiego kapelmi strza dworu saskiego, a w r. 1786 pierwszego z płacą, jak na czasy ówczesne bardzo wysoką wynoszącą 2000 talarów rocznie. N. napisał wo góle 23 opery, 11 oratoryów, 21 mszy, psalmów motetów, pieśni, sonat, oraz 18 symfonij. Jego opery, lubo wysoko cenione w swoim czasie oddawna zeszły z repertuaru; dziś tylko niektó re msze, nieszpory i ofertorya bywają wykony wane w kościołach katolickich, głównie w Dre źnie, a słynne jego arcydzieło: „Vater unser” do słów Klopstocka, w protestanckich.

Naumann Jan Fryderyk, ornitolog nie miecki (* r. 1780 pod Köthent—f tamże w r. 1857) syn ornitologa Jana Andrzeja N. (*r. 1747—f r 1826). Uczył się od ojca rolnictwa, później był pro fesorem i inspektorem muzeum ornitologicznego księcia Anhalt-Köthen. Głównem dziełem jego jest, oparte na licznych spostrzeżeniach własnych, bardzo gruntowne i poważne „Naturgeschichte der Vögel Deutschlands” (wyd. 2-e Lipsk 1822—44, 12 tomów, uzupełnienia Bla-

Ueber den

„Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte” (T.

DrJ. P.

siusa, Baldamusa i Sturma, 1851—60). N. sam zrobił rysunki do dzieła swego i wyciął około 500 płyt na miedzi w tym celu. Oprócz tego napisał: „Taxidermie” (Halla 1815); „Ueber den Haushalt der nördlich» Seevögel Europas” (Lipsk 1824). Razem z Buhlem wydał „Die Eier der Vögel Deutschlands und der benachbarten Länder” (Halla 1819—28, 5 zeszytów). W r. 1880 postawiono mu pomnik w Köthen.

Naumann Karol Fryderyk, mineralog i gieolog niemiecki (* r. 1797 w Dreźnie—f r. 1873), syn kompozytora Jana Gottlieba N-a(ob.); kształcił się we Freibergu, Lipsku i Jenie, w r. 1821 i 1822 podróżował po Norwegii, był potem do r. 1842 profesorem krystalografii i gieogno-zyi w Lipsku i Freibergu. Napisał: „Beiträge zur Kenntnis Norwegens” (Lipsk 1824, 2 tomy), „Lehrbuch der Krystallographie” (Lipsk 1830, 2 tomy); „Anfangsgründe der Krystallographie” (Drezno 1841); „Elemente der theoretischen Krystallographie” (tamże 1856); „Elemente der Mineralogie” (tamże 1846); „Lehrbuch der Geogno-sie” (tamże 1850—54, 2 tomy);

Quincunx als Grundgesetz der Blattstellung” (Drezno i Lipsk 1845). Wydał też mapy gie-ognostyczne: królestwa Saskiego (Drezno 1834— 43, w 12 sekcyach), okolic Flöha, Hainichen i gór Kruszcowych.

Naumann Maurycy Ernest Adolf (* w Dreźnie d. 7 października r. 1798—f w Bonnie d. 19 października r. 1869), lekarz, brat mineraloga Karola Fryderyka N-a (ob.). Do nauk lekarskich zaczął się przykładać w Lipsku od r. 1816; tamże w r. 1820, po obronieniu rozprawy „De signis ex urina”, osiągnął dyplom doktorski, pocżem do r. 1822 kształcił się dalej jeszcze w Berlinie. W r. 1824 został w Lipsku docentem prywatnym lecznictwa, a już w roku następnym powołano go do Berlina na profesora nadzwyczajnego; w r. 1828 przeniósł się do Bon-nu na katedrę zwyczajną patologii i terapii szczegółowej, nakoniec w r. 1851 objął tamże kierownictwo kliniki. Stanowiska te zajmował do r. 1864, w którym ustąpił z nich dobrowolnie.— Oprócz wielu prac drobniejszych, które wszystkie nieomal wylicza Callisen w „Med. Schriftsteller - Lex.” (T. XIII, str. 433—437 i T, XXXI, str. 13—16) ogłosił jesze drukiem między inne-mi: „Ueber die Grenzen zwischen Philosophie und Naturwissenschaften” (Lipsk 1823); „Grundzüge der Contagienlehre” (Bonn 1833); „Handbuch der medicini8chen Klinik“ (Berlin 1829— 1839: 8 tomów; wyd. 2-e tamże 1847); „Handbuch der allgemeinen Semiotik” (tamże 1826); „Pathogenic” (tamże 1840—41); „Metaphysisches in der Physiologie“ (Bonn 1848); „Allgem. pathologie u. Therapie” (Berlin 1851; wyszła jeno część I) i „Ergebnisse und Studien aus der med. Klinik zu Bonn” (Lipsk 1858—1860; 2 tomy).— Por.

IV, str. 339).

Naumann Krystyan, historyk prawa szwedzki (* d. 1 czerwoa r. 1810 w Malmö—f d. 30 sierpnia r. 1888 w Sztokholmie), pochodził z rodziny saskiej, przybyłej do Szwecyi w końcu w. XVIII, kształcił się w naukach prawnych w Lundzie, od r. 1836 do 1852 zajmował różne urzędy sądowe, w r. 1852 został profesorem prawa w Lundzie, a od r. 1860 do 87 był członkiem sądu najwyższego, szwedzkiego. W literaturze prawnej kraju swego N. zajmuje stanowisko wybitne. Najbardziej cenione są jego pra-oe pisane w młodości: ,0m edsöret enligt land-skapslagarne” (Lund 1843); „Om landsköp enligt Sveriges lag” (tamże 1838); „De delictis publicis praecipua juris patriae publicae et cri-minalis ratione habita” (tamże, 1845); „Om straff-rättstheorien och penitentiärsystemet” (tamże, 1849; w przekładzie niemieckim C. N. David a Lipsk 1850). Wielkiej wagi, choć nieco przestarzałe, jest dzieło główne N-a: „Sveriges statsför-fattningsrätt” (Sztokholm 1844—74, tomy 4, wyd. 2-e powiększone, 1876—84). Wydanie krytyczne praw zasadniczych szwedzkich (Sztokholm, 1866, wyd. 3-e) dokonane przez niego, doznało rozpowszechnienia wielkiego, zarówno jak i wstęp historyczny do tej pracy napisany p. n. „Sven-ska statsförfattningens historiska utveckling” (tamże, 1864). Od r. 1864 redagował „Tidskrift för lagstiftning, lagskipning och förvaltning”.

Naumann Karol Fryderyk (* r. 1816 w Malmö—f r. 1892), zasłużony anatom szwedzki. Do nauk przykładał się w Lundzie, tamże otrzymał w r. 1841 dyplom doktora filozofii, w roku zaś 1848 i medycyny. Od r. 1847 był już w Lundzie docentem medycyny teoretycznej i sądowej, poczem zastępował czasowo profesora anatomii, w r. 1849 mianowano go prosektorem uakoniec w r. 1852 profesorem zwyczajnym anatomii. W latach 1860 i 1861 piastował godność rektorską, a w r. 1881 ustąpił z katedry. Z prac jego najważniejsze są następujące: „Om hyrax capensis, anatomisk afhandling” (Lund 1848); „Om bygnaden af luftrörshufvudet hos den full-växta menniskan” (tamże 1851); „Om bygnaden af främre extremiteten hos slägtet Vespertilio” (praca nagrodzona w r. 1850 od akademii szwedzkiej i w jej sprawozdaniach wydana) i „Om mis -sfoster” (Lund 1865).—Por. „Biogr. Lex. der. hervorrag. Aerzte” (t. IV, str. 339) i J. Pagel „Gesch. der. Med.” (Cz. I str. 371). Dr J- Pt

Naumann Emil (* d. 8 września r. 1827 w Berlinie—f d. 23 czerwca r. 1888 w Dreźnie, znakomity pisarz muzyczny i kompozytor, wnuk Jana Gotlieba N-a (ob.), wychowaniec konser-watoryum lipskiego (1842 — 44) i uniwersytetu w Bonn. Z jego dzieł wyszły z druku: „Die Einführung des Psalmengesaugs in die ewangeli-sche Kirche” (1856); „Das alter des Psalmengesangs”; „Die Tonkunst in der Kulturgeschichte” (1869 — 70); „Deutsche Tondichter von J. Bach bis auf die Gegenwart” (1871, wyd. 6-e

1895); „Italienische Tondichter von Palestrina bis auf die Gegenwart* (1876,1 wyd. 2-e, 1883); „Das goldene Zeitalter des Tonkunst in Venedig” (1876); „Deutschlands musikalische Herren und ihre Rückwirkung auf die Nation” (1873); „Musikdrama oder Oper” (1876, rozprawa wymierzona przeciw Wagnerowi); „Zukunftsmusik und die Musik der Zukunft” (1877); głośna hi-storya muzyki powszechnej p. n. „Illustrierte Musikgeschichte” (2 tomy, 1880—85), oraz parę drobnych broszur, rozprawi t. p. Jako kompozytor N. utworzył opery „Judith” i „Loreley”, „Christus der Friedensbote”,

parę

A. Pol.

St. A. K.

Red.

kie.

oratoryum

mszy, kantatę „Die Zerstörung Jerusalems” i wiele innych.

Naumann Aleksander, chemik niemiecki (* w r. 1837 w Endorf w Hesyi), kształcił się w Giessen od r. 1855 i w r. 1869 został tamże profesorem nadzwyczajnym, w r. 1882 zaś zwyczajnym, oraz dyrektorem pracowni chemicznej, uniwersyteckiej. Pracował głównie nad dys-socyacyą związków chemicznych i nad zagadnieniami termochemicznemi. Z prac jego zasługują na wyróżnienie: „Grundriss der Thermochemie” (Brunszwik 1869); „Allgemeine und physikalische Chemie” (Heideiburg 1877); „Grundlehren der Chemie” (tamże 1879); „Lehr-und Handbuch der Thermochemie” (Brunszwik 1881); „Technisch-thermochemische Berechnungen zur Heizung, insbesondere mit gasförmigen Brennstoffen” (tamże 1893).

Naumann Fryderyk (* r. 1860), pastor niemiecki, polityk społeczno-chrześciański. Gra wybitną rolę w ruchu socyalnym, opartym na reformach w duchu religijnym. Należy do misyj ewangielickich, które uprawiają politykę społeczną w obronie warstw pracujących. Ogłosił między innemi dzieło: „Jesus als Volksmann”. Wartości naukowej, ani ta praca, ani inne jego rozprawy i broszury nie mają.

Naumański Jan (połowa pierwsza w. XVIII), dziennikarz pisujący także rzeczy gieograficzne i historyczne. W r. 1729 rozpoczął w Warszawie wydawnictwo dwu tygodników, po pół arkusza każdy; pierwszy z nich „Kuryer polski”, zawierał wiadomości krajowe, drugi „Relata re-fero“, zagraniczne. Później przemianował pierwszy na „Gazetę polską”, drugi zaś na „Uprzywilejowane wiadomości z cudzych krajów”, każdy z tygodników tych kosztował 6 dukatów rocznie; do pierwszego w latach 1730 — 1733 dołączał N., jako dodatek, „Historyę polską doprowadzoną do Władysława Łokietka”. Oba wydawnictwa ustały w r. 1736, nie wiadomo z jakiego powodu.—Oprócz tego N. wydał dwie książki: „Geografia novissima, albo wielce pożyteczne, a przez pytania sporządzone opisanie świata, ziem i miast, geograficznie i historycznie objaśnione” (Warszawa 1729, w 8-e z mapami) i „Historia politico-universalis od początku świata” (tamże 1732, w 8-e). — Podług F. M.

Sobieszczańskiego w „Encyklop. powszechnej” (t. XIX, str. 246).

Naumburg nad Solawą (Saale), miasto powiatowe w Prusach, w prowincyi Saskiej, regien-cyi Merseburskiej, położone w pięknej miejscowości nad rzeką Solawą, przy zbiegu kilku dróg żelaznych. Z budowli zasługuje na uwagę piękna katedra, rozpoczęta przy końcu wieku XII, skończona w połowie wieku XIII, z wielu pomnikami sztuki staroniemieckiej.—Przemysł N-a polega na wyrabianiu grzebieni, różnych przedmiotów z kości słoniowej, pończoch, szczotek, octu, wina musującego i in.; pod miastem znajdują się winnice. Handel dosyć ożywiony, zwłaszcza winem. Dawniej były tu słynne i licznie odwiedzane jarmarki; obecnie znacznie już podupadły. N. posiada gimnazyum, szkołę realm* kilka szpitali i innych zakładów dobroczynnych. Mieszkańców liczy 21202 (r. 1895).—N. był już w wieku X osadą, należącą do margrabiów Mi-śnii, którzy podarowali ją biskupom Życkim (Zeitz), pod warunkiem, że do N-a przeniesioną zostanie katedra biskupia. Stało się to w r. 1029. W r. 1486 dokonano w N-u podziału ziem Wet-tyńskich. W styczniu i lutym r. 1561 odbywał się tu zjazd książąt protestanckich, na którym uznano na nowo konfessyę Augsburską z r. 1530. Od r. 1814 należy do Prus. — Por. Putt ich „Naumburg an der Saale, sein Dom und andre altertümliche Bauwerke “ (tekst L e p s i u s a, Lipsk 1841—43).

Naumburg, miasto w Hessyi, w pruskiej re-giencyi Kaselskiej, w powiecie Wolfhagen, cegielnie i fabrykacya naczyń glinianych, mieszk. 1320 (1895).

Naumburg nad Kwiażą (Queiss), miasto na Ślązku pruskim, w regencyi Legnickiej, powiecie Bolesławskim (Bunzlau); posiada dawny kościół Magdalenek, ufundowany w r. 1217 przez księcia Henryka Brodatego; mieszk. 1962 (r. 1895), zajmujących się przeważnie garncarstwem.

Naumburg nad Bobrawą (Nowimburk) miasto na Ślązku pruskim, w regencyi Legnickiej, powiecie Żegańekim (Sagan). Młyny, warsztaty garncarskie; źródło mineralne, zawierające siarkę i kąpiele; mieszk, 842 (r. 1895). W r. 1293 otrzymało prawo miejskie niemiec-

Naumow Mikołaj syn Jana, pisarz rossyj-ski (* r. 1838 na Syberyi). Kształcił się w gimnazyum w Tomsku, z powodu braku środków musiał je wszakże wkrótce opuścić. Wstąpił później do wojska, w r. 1860 wyjechał do Petersburga, gdzie jako wolny słuchacz chodził na wykłady uniwersyteckie i przygotowywał się do egzaminu z ukończenia gimnazyum; zamieszany jednak do sprawy rozruchów studenckich i przez czas jakiś więziony, nie mógł zamiarów swych urzeczywistnić. Później był urzędnikiem w ministeryum wojny i komisarzem do spraw włościańskich na Syberyi. Działalność literacką rozpoczął w r. 1858 od opowiadania „Słuczaj iz sołdatskoj żizni”, wydrukowanego w piśmie „Wo-jennyj Sbornik”. Wydał potem szereg opowiadań, zebranych później p. n. „Siła sołomu To-mit” (Petersburg 1874), „W tichom omutie” (tamże 1881), „W zabytom kraje” (tamże 1882), „Pautina” (tamże 1888). wreszcie w ogólnym zbiorze „Soczinienija” (1897). Prawie we wszystkich utworach N. opisywał życie chłopów syberyjskich; znał je dobrze, lecz je idealizował. Pomimo jednak idealizowania i tendencyjności, opowiadania jego, pisane barwnie i zajmujące, zdobyły sobie miejsce wybitne w dziale belletrystyki rossyjskiej, poświęoonym życiu ludu.

Naumowicz Jan, ksiądz i publicysta ruskoga-licyjski (* r. 1826—f r. 1891), syn nauczyciela ludowego, spolszczonego; w r. 1848 uczestniczył w ruchu ówczesnym polskim w Galicyi, ale niebawem zmienił przekonania i został zwolennikiem żarliwym zlania się Rusi Czerwonej z Rossyą. Po ukończeniu seminaryum unickiego we Lwowie, był początkowo parochem po wielu wioskach ru-sińskich; jednocześnie rozpoczął działalność literacką, w którą tchnął ogrom nienawiści do Polaków i Żydów. W r. 1871 założył gazetę ludową „Ruskaja Rada” i czasopismo „Nauka”, w których gorliwie szerzył ideę łączności wyznaniowej i narodowej z Wszechrossyą. Wybrany do parlamentu i sejmu lwowskiego, wystąpił jako jawny rzecznik stronnictwa t. zw. „moskalofilskie-go”, a jako duchowny uuicki dążył do ściślejszego zespolenia obrządków unickich z prawo-sławnemi. W r. 1882, oskarżony o zdradę państwa, był skazany na 8 miesięcy więzienia. Eksko-munikowany za sprzyjanie wierze prawosławnej odpowiedział apellacyą do L e o na XIII. W r. 1885 przyjął jawnie prawosławie i przeniósł się na stały pobyt do Rossyi. Tam poświęcił się walce ze sztundystami (ob.). Kiedy gorączka emigracyjna opanowała Galicyę, N. powziął zamiar skierowania ruchu na Kaukaz i w tym celu udał się na wywiady. W drodze powrotnej umarł w Noworossyjsku. Na cmentarzu w Kijowie, gdzie go pochowano, Towarzystwo dobroczynne słowiańskie wzniosło mu pomnik. — Por. I. Soło wiew „Otiec protojerej I. G. N.” (Moskwa 1893).

Naundorf Karol Wilhelm, jeden z najbardziej znanych samozwańców, podszywających się pod imię Ludwika XVII, syna króla Ludwika XVI (* w Potsdamie—f w Delft w r. 1845). Pochodził z rodziny żydowskiej; w r. 1812 osiadł jako zegarmistrz w Szpandawie. W r. 1822 przeniósł się do Brandenburga; w r. 1825 wytoczono mu tam proces o fałszowanie monety i skazano go na 3 lata więzienia. Już podczas procesu tego zaczął udawać Ludwika XVII; po odsiedzeniu zaś kary jął się doskonalić w swej roli.—Poraź pierwszy wystąpił publicznie w styczniu r. 1830 w Luxemburgu z manifestem do

Francuzów; zapowiadając w nim ogłoszenie swych pamiętników, które wyszły też w roku następnym, p. n. „Mémoires du duc de Normandie, fils de Louis XVI, écrits et publiés par lui- même” (Paryż 1831). Przybył wreszcie N. do Paryża w r. 1833; był wtedy bez żadnych środków do życia i stosunków, po francusku nie umiał ani słowa, bardzo był jednak podobny do Ludwika XVI, na co głównie liczył zapewne. Wkrótce znalazł stronników i pomoc pieniężną; zaczął się stawać głośniejszym, wreszcie w r. 1836 ogłoBił list otwarty do króla Ludwika Filipa („Lettre adresséi à S. M. le roi des Français par le duc de Normandie”), w którym domagał się uznania praw swoich do korony francuskiej. Aresztowano go wtedy i wypędzono z kraju. Przez czas jakiś mieszkał potem w Anglii, ostatecznie osiadł w Delft (Hollandya) — W akcie zejśoia

1    na nagrobku nazwany jest Ludwikiem XVII, królem Fraucyi. Wdowa po nim i dzieci przybyły do Paryża i wytoczyły hrabiemu Chambord proces o uznanie prawa starszeństwa; podczas tego procesu udowodnione zostało, że Ludwik XVII umarł w więzieniu paryskim Tempie; oddalono też powództwo samozwańców. W sądzie apelacyjnym w r. 1874 N-owic znów sprawę przegrali. W r. 1863 naturalizowali się w Holandyi pod nazwiskiem „de Bourbon”. — Por. A. F. W. Thomas „Naundorf ou Mémoire à consulter sur l’intrigue du dernier des faux Louis XVII” (Paryż 1837); Gruau de la Barre „Intrigues dévoilées ou Louis XVII, dernier roi légitime de France, décédé à Delft le 10 août 1845” (Rotterdam 1846—48, 4 tomy) i P. Veuillot „l’Imposture des Naundorf”.

Naunhof, miasto saskie, w powiecie Grimma, w okręku lipskim, nad rzeką Parthą, stacya kolei Lipsk-Doblin-Drezno, liczy (w r. 1891) około

2    400 mieszk. w tej liczbie tylko 14 katolików. Ma pocztę, telegraf, kościół ewangielicki, zarząd leśny, przędzalnię wełny i fabrykę cygar. N. jest letniskiem ulubionem mieszkańców Lipska, którego część wodociągów znajduje się tutaj. Handel drzewem.

Naunyn Bernard (* w Berlinie d. 2 września r. 1839), lekarz ceniony jako klinicysta. Uczył się w Berlinie i w Bonnie, a osiągnąwszy w r. 1862 dyplom doktorski, został niebawem asystentem klinicznym profesora Frerichsa (ob.) w Berlinie. W r. 1869, z zalecenia tegoż, powołano N-a do Dorpatu na profosora zwyczajnego kliniki chorób wewnętrznych; stanowisko to zajmował krótko, gdyż już w r. 1871 przeszedł na takież samo do Berna w Szwajcaryi. ale i stamtąd już po roku przeniósł się do uniwersytetu królewieckiego. Od r. 1888 jest profesorem zwyczajnym w Strasburgu. N. celuje szczególnie w chemii patologicznej i w patologii doświadczalnej; prace jego od r. 1872 drukowane bywały w „Archiv für Anat., Physiol, u. wissenschaftliche Med.”, później zaś w „Archiv f. ex-

Dr J. P.

S. Drz.

(IX 426, X 450).

II 38, 2).

perimentelle Pathol, u. Pharmakologie”, do którego założycieli należał w r. 1873; osobno wydał między innemi: „Mittheilungen aus der med. Klinik zu Königsberg” (Lipsk 1888) i „Klinik der Cholelithiasis” (tamże 1892).

Naupaktia, po grecku m Nao7rdćxTia (domyśl. 2xy]), nazwa poematu epicznego, greckiego, który powstał najpóźniej w VI wieku przed Chr. Na wzór utworu Hezyodowi (ob.) przypisywanego, zwanego Eoeae, opraoował w nim poeta opowieści gienealogiczne, mityczne o sławnych niewiastach, szczególnie zaś dzieje miłosne heroin greckich, jak np. Me de i, a w związku z nią i wyprawę Argonautów. Jako autora N-i podają źródła Kerkopsa z Miletu albo Neoptole-mosa albo też Karkinosa z Naupaktos. Z urywków zachowanych pokazuje się, że ulubionym poety tematem były legiendy mitologiczne z krainy Lokrów, a szczególnie z Naupaktos, a ze względu tego nadano też owemu utworowi tytuł N. Urywki drobne zebrali i wydali: Marckscheffel „Hesiodi Eumeli etc. Fragmenta” (Lipsk 1840) i Kinkel „Epicorum Grae-corum Fragmenta” (Lipsk 1877).

Naupaktos, po grecku Naórcooccoę, miasto warowne, portowe w krainie Lokrów Ozolskich, ze znakomitym, obszernym portem, zbudowane na stromej skale, nad północnem wybrzeżem zatoki Korynckiej, na wschód od przylądka Antir-rhion. Według opowieści mitycznej nadano mu miano N. (vaôç — okręt, tct/)yvo|u — budować) od floty, którą tutaj Heraklidowie jakoby wybudowali, zanim się na półwysep Peloponeski przeprawili. Rozkwitło miasto szczęśliwie od czasów, kiedy Ateńczycy osadzili tutaj Messeńczyków, których niedobitki po nieszczęśliwej trzeciej wojnie mes-seńskiej w r. 456 przed Chr. kraj rodzinny opuściły. Rozpoznawszy położenie doskonałe tej miejscowości przeciwko wrogim zawsze Lacede-mończykom, wybrali ją Ateńczycy jako punkt zborny dla wojsk swych i sprzymierzonych w razie potrzeby wojennej i utrzymywali tutaj przez długie lata silną załogę ze znacznym oddziałem floty. Po nieszczęśliwej bitwie pod Aegospota-moi w r. 405 przed Chr. dostało się miasto owo w ręce Lokrów, późniejszemi czasy pod panowanie Achajczyków, a wreszcie Tebańczyków za sprawą Epaminondasa (ob.). Filip II, król macedoński, przyznał je razem z większą częścią krainy Lokryjskiej Etolczykom pod nazwą Aeto-lia Epiktetos; pod panowaniem rzymskiem wróciło jednakże pod względem administracyjnym w granice pierwotne ziemi Lokryjskiej. W języku nowogreckim zwie się N. dzisiaj Epakto, po włosku Lep an to (ob.). — Por. T h u c y d. (I 103, III 102, II 69 91); L i v i u s (36, 34); Caes „Bell. civ.” (III 35); Strab.

S. Drz.

Nauplia, po grecku NaorcXia, miasto w Argoli-dzie, niedaleko od Tirynsu (ob.), nad zatoką Argol-ską położone, z wybornym, obszernym portem.

Zrazu samodzielne, podbite później podczas drugiej wojny messeńskiej (645 — 628 przed Chr.), przez Argiwów, spadło na stanowisko podrzędne miasta portowego stolicy Argos. Od czasu zaś, kiedy Spartańczycy większą część jego mieszkańców do Methany przesiedlili, znaczenie miasta coraz więcej zanikało, a za czasów gieografa Pauzaniasza (ob.), około r. 150 po Chr., zupełnie opustoszało. Nazwa starożytna zachowała się dzisiejszemu portowi wojennemu Grecyi bez żadnej zmiany.— Por. Hero dot. (VI 76); Strab on. (VIII 268); Pausanias. (IV 24, 4,

S. Drz.

Nauplios, po grecku NaÓ7uXioę. 1. Syn Posejdona i Danaidy Amymony, według opowieści mitycznych, sławny żeglarz argolski, założyciel miasta Nauplii (ob.), ojciec P r o i to s a i Damastora.—Por. Apoll. Rhod. (I, 136) —

2. potomek poprzedzającego w piątem pokoleniu, bardzo doświadczony w żeglarstwie i astronomii, uczestnik wyprawy Argonautów, czczony jako heros.—Por. Apoll. Rhod. (I. 134)— 3. Król na wyspie Eubei, mylnie według Apoll. (II. 1, 5), jako syD Posejdona i Amymony podany. Jak legienda mityczna głosi, dał mu Katreus (ob.) dwie córki swe, AeropęiKly-menę, aby je sprzedał w ziemi obcej. Z Aë-ropą ożenił się Pleisthenes, syn Atreusa i ten, albo też, według innych źródeł, Atreus sam, spłodził z nią Agamemnona i Menela osa; Klymenę zaś, pojął N. sam za żonę, a ta powiła mu synów: Ojaksa, Palamede-sa i N au zy m e don ta. Inne znowu opowieści mityczne głoszą wprawdzie, że żoną jego miała być F i lire albo Hezyone. Gdy syn jego Palamede’s (ob.), podczas wyprawy Greków, przeciwko Troi niecnym postępem, uknutym z zemsty przez Odysseusza, Agamemnona i Dyomedesa, na śmierć skazany został i ukamienowany, udał się N. do Agamemnona, aby żądać zadosyćuczynienia, a gdy ten go z ni-czem odprawił, postanowił na Grekach wywrzeć zemstę okrutną. Wysłał bowiem pozostałych synów do żon bohaterów, walczących pod mura-mi Troi, aby je zmyślonemi wieściami o niewierności ich lub śmierci do zemsty pobudzić lub do rozpaczy przyprowadzić. Istotnie też, niejedna z nich, jak KI itemnestra, złamała z zazdrosnej zemsty wiarę małżeńską, inne znowu z rozpaczy życie sobie odebrały, jak Anti-kleia, matka Odysseusza, która się obwiesiła, albo Penelope, żona Odysseusza, która w szaleństwie do morza się rzuciła i tylko z wielkim trudem wyratowana została. Sam zaś N., gdy Grecy, z powrotem z wyprawy trojańskiej, podczas nocy burzliwej około wybrzeża niebezpiecznego Eubej przepływali, zapalił pochodnie na skalistym przylądku Kafarejskim, pomylił przez to bieg okrętów, dążących rzekomo do portu bezpiecznego, tak. że się o skały porozbijały. Wielu też Greków znalazło śmierć

S. Drz.

K. K-ć.

wywodzili Starożytni z legiendy mitycznej, jakoby Argonanci z powrotem z wyprawy swej do Kolchidy, aż w te okolice na rzece Istros (= Dunaj) przypłynęli, a potem okręt swój na barkach przez Alpy, aż do morza Adryatyckiego przenieśli (oaoę, navis =■ okręt, portare—nieść). Na miejscu jego leży dzisiaj miasto Ober-Lay-

S. Drz.

w morskiej otchłani, innych, którzy do lądu dopłynąć zdołali, pomordował N. Zgodnie z nienawiścią ojca ku bohaterom trojańskim stanęli i synowie po stronie Egista, uwodziciela Klitem-mestry^ lecz padli obaj z ręki Pyladesa. Scenę tę przedstawiali często rzeźbiarze i tragicy greccy, szczególnie zaś Sofokles, Filo kies i Lykofron.

Nauplius — toraczek, nazwą tą zoologowie oznaczyli to stadyum rozwojowe skorupiaków (Crustacea), na którem znaczna ilość tych zwierząt opuszcza błony jajowe; jest to po prostu larwa skorupiaków, odpowiadająca gąsienicom lub pędrakom owadów, lecz przystosowana do wodnego sposobu życia. Jest to zwykle bardzo drobna, zaledwie dla gołego oka dostrzegalna istota, o ciele krótkiem, krępem i opatrzona trzema parami kończyn, do pływania i zdobywania pokarmu przeznaczonemi; kończyny te stanowią pierwszą i drugą parę rożków raka oraz żuwaczki (pierwszą parę szczęk) i składają się z dwuch gałązek (endopodit i exopodit). Z narządów zmy-

Fig. 98. Nauplius Peneusa.

słowych N. posiada jedno oko (cyklopowe) na czole położone, oraz liczne włoski dotykowe; oczu parzystych, złożonych brak. Przeobrażenie N-a w skorupiaka dorosłego odbywa się przez wydłużanie się jego części tylnej, na której powoli zaczynają wyodrębniać się liczne nowe odcinki, powstają dalsze (poczynając od czwartej pary) kończyny, zjawiają się oczy parzyste, złożone, zanika oko pojedyńcze i t. p. Toraczki występują zwykle w wielkiej ilości w planktonie (ob.), morskim i słodkowodnym. U niektórych skorupiaków wyższych, stadyum przejściowe od toraczka do raka dorosłego określane bywa nazwą met a n auplius.

Nauportus, po grecku NaórcopToę, znaczny spła-wny dopływ rzeki Sawy (ob.), w Wiekach Starożytnych Sa vus zwanej, w Pannonii Górnej, wypływający ze źródeł w krainie Illiryjskiej; dzisiaj zwie się L aybach (ob.). Nad nim leżało miasto również Nauportus, albo Nauportum zwane, zamieszkałe, jak cała okolica tamtejsza, przez szczep Taurysków, przez handel ożywiony z Akwi-leją wielkiego znaczenia doszło (municipii instar, Tacyt. „Ann”. I. 20). Podupadło wszakże znów skutkiem założenia w blizkiem sąsiedztwie miasta Aemony, a podczas rokoszn legionów pannońskich, po śmierci cesarza Augusta, w r. 14 po Chr. zrabowane i doszczętnie zniszczone zostało. Nazwisko rzeki i miasta bach.—Por. Strab. IV. 207).

Nauru (także Nawo do, dawniej Pleasant Island), jedna z wysp niemieckich, w archipelagu Marschalla położonych, pod 4°30' szer. półn. i 168°46' dług. wach., ma 10 mil morskich w obwodzie i wznosi się tarasem, miejscami stromym i pełnym przepaści głębokich w skałach, i zakończonym górą 50—60 m. wysoką o 3-ch szczytach. Na wyspie niema przystani, a jest tylko bardzo stromo do morza spadająca rafa koralowa, która przy stanie wysokim morza utrudnia dostęp do wyspy. Ludność (w r. 1897 liczono 1377 mieszk.) pod względem językowym różni się bardzo od ludności innych wysp Marschalla; ubranie mieszkańców N. składa się z maty; trupy wrzucane są do jednej z wielu przepaści skalnych. Na dnie jednej z nich znajduje się jezioro małe, zawierające wodę źródlaną świeżą i jaskinie stalaktytowe. N. jest siedliskiem urzędu okręgowego, niemieckiego, missyi anglikańskiej, stacyi towarzystwa Jaluit; mieszka tam 7 Europejczyków (2 Niemców i 3 Anglików). Wyspa odkryta została w r. 1798 przez Fe arna i nazwana Pleasant Island („ulubiona wyspa”). Pod protektoratem niemieckim zostaje od d. 16 kwietnia r. 1888.

NaurÛZ, święto wiosny i Nowy Rok u Persów, wprowadzony został jakoby przez Dżem-szyda, mitycznego władzcę Iranu. Podczas gdy uroczystości mahometańskie, perskie przystosowane są do cyklu księżycowego, N. związany jest ściśle z rokiem słonecznym. Przypada niezmiennie na czas wejścia słońca w znak Barana, w chwili porównania dnia z nocą wiosennego. Święto N. bywa obchodzone uroczyście w Persyi przez wszystkich, począwszy od szacha, który utrzymuje dwór olbrzymi i urządza podówczas wyścigi konne i hojnie obdarza podarkami dworzan, a skończywszy na ludności biednej, również w dniu tym obdarowywującej się nawzajem. Po ugruntowaniu się mahometanizmu w Persyi N. pozostało i nadal świętem narodo-wem, tylko powiązano je z chwilą ważną w życiu i działalności proroka z Medyny. W dniu

Nausea.—Nauzykaa.

„naurńzu” Mahomet miał mianować Al ego swoim następcą.

Nausea (od gr. ^ vaoę=:okręt) ob. Choroba morska i Nudności.

Nausithöe, rodzaj meduzy, zaliczony do rodziny Ephyridae\ posiadają one na brzegach dzwona 8 narządów zmysłowych (wzrokowo - słuchowych) i 8 maćków, 16 płatów brzeżnych, oraz 8 gruczołów płciowych; znany jest jedyny gatunek: N. punctata Koli., zamieszkujący morze Śródziemne.

Nausznice albo Nauszniki, mniej właściwie nazywane czasem zausznicami, ponieważ wyraz ten posiada znaczenie inne, są wyszłą z użycia nazwą kolczyków (ob.).—Por. Zausznice.

X. 40—44.

a za

Red.

S. Drz.

K. K-ć

Bed.

Nauta, miasto w rzeczypospolitej Peru, w departamencie Loreto, pod 4°31' szer. połudn., położone w miejscu, gdzie ze zbiegu rzek Mara-non i Ucayali powstaje rzeka Amazonka, 128

m. nad poz. morza; ożywiony handel rybami, sarsaparillą (ob.) i woskiem.

Nautical Almanac, ob. Efemerydy.

Nautii, stary ród rzymski, patrycyuszowski, który pochodzenie swe wywodził z czasów odwiecznych, bo od jednego z wiernych towarzyszów Eneasza, zwanego „Nautes” albo „Nautius”, który miał nadto uratować Palladium trojańskie; tradycya ta jednakże powstała niezawodnie w wiekach późniejszych, a staje się tym więcej podejrzaną, im pewniejsze są poszlaki, że ród ten w istocie z Etruryi pochodzi. Najwybitniejszymi członkami jego są: 1) Spurius Nautius Rutilus, jeden z deputowanych, przez senat w r. 494 przed Chr. wysłanych na Górę Świętą celem uśmierzenia zbuntowanych plebejuszów; poprzednio już zasłużył się dobrze względem republiki, przywrócił bowiem zgodę pomiędzy młodszym i starszym odłamem senatorów, po-waśnionych z powodu owej secesyi, i jako konsul w r. 488 przeciwko Kory olano wi (ob.) wysłany nie mógł się atoli żadnym chlubnym czynem poszczycić; razem tylko z kolegą Furiusem przyczynił się do wysłania deputacyi niewiast rzymskich, na której czele stanęły Volumnia i Vetu-ri a, żona i matka Koryolana, które prośbami swe-mi sprawiły, że Koryolan razem z wrogiem wojskiem Wolsków oblężenia Rzymu zaniechał.—Livius. II. 39; Dion. Halicarn. VIII. 16.—2) Gajus N. Rutilus, młodszy brat poprzedzającego, sprawował w r. 475 przed Chr. urząd konsula i wojnę toczył z Wolskami (Livius. II. 52 i nast.); w r. 458 po raz drugi konsulem wybrauy, wyruszył na czele legionów przeciw Ekwom i Sabińczy-kom; pod Eretum odniósł nad Sabińczykami zwycięstwo (Livius. III 25 i nast.).—3) Spurius N., walczył z odznaczeniem pod wodzą konsula Pa-piriusa Kursora w r. 293 przed Chr. przeciwko Samnitom, których podstępem, jakoby drugie wojsko konsularne z pomocą spieszyło, wśród walki gorącej przeraził i takim sposobem do zwycięstwa konsula się przyczynił.—Porów. Livius.

S. Drz.

Nautilides, albo Nautiloides, po polsku Żeglarkowate, mięczaki, które Hyatt, nim Zittel, dzielą na sześć rodzajów, należących do dwu gromad; pierwsza z nich, Retro-siphonia, obejmuje rodzaje: Orthoceratidae, A.sco-ceratidae, Gyrtoceratidae, Nautilidae i Trochoce-ratidae; druga zaś tylko rodzaj Bathmoceratidae. Do dziś żyjących należą tylko Nautilidae, Żeglarki (ob.), wszystkie inne wymarły już od dawna; szczątki ich kopalne znajdujemy w ziemi dość często, zacząwszy od pokładów kambryj-skich; rozwój ich największy przypada na okresy: syluryjski i węglowy, wtedy w morzach ówczesnych pełno było N-ów rozmaitych; wiele z nich posiadało skorupy zwinięte, podobne zupełnie do żeglarkowych, dzisiejszych, inne znów miały skorupy proste, dochodzące do 2 metrów długości. Blisko pokrewne N-om są Ammonity (ob.) z okresu jurajskiego i kredowego. — Por. „La Grande Encyclopédie” (dawniej Lami-r a u 11 a, T. XXIV, str. 853) i Brehma „Thier-leben” (T. X, str. 218).

Nautilus, mięczak, ob. Żeglarek.

Nautyka, Ob. Żeglarstwo.

Nauvoo - City, miasto w Ameryce Północnej, w stanie Illinois, hrabstwie Hancock, nad rzeką Missisipi, założone w r. 1840 przez Mormonów (ob.), którzy tu wybudowali wielką świątynię. Smith, prorok Mormonów, został tu w r. 1844 zamordowany wraz z kilkoma towarzyszami, świątynię spalono w r. 1848 i wypędzono z miasta Mormonów. W r. 1852 osiedlili się tu socyaliści francuscy, przyprowadzeni przez Cabota. N., które było niegdyś miastem kwitną-cem o 15 000 mieszkańców, liczy ich teraz (1890) ledwo 1208; uprawiają przeważnie winnice i fabrykują wino.

Nauzyfanes, po grecku Naootcpdhnfję, rodem z wyspy Teos, filozof grecki, zwolennik zasad Demokryta, żył około r. 380 przed Chr.; Dyo-genes Laertius mieni go natomiast uczniem Pyrrhona i Sceptyków; uczniem jego był sławny Epikuros (ob.). Bliższe szczegóły o pismach i zasadach jego nie są nam znane.—Por. Cicero „de nat. deorum” I. 26, 73; 33, 93; Diogenes Laërt. IX. 69; 102; X. 7, 8, 14.

Nauzykaa, 1) po grecku Naoootaa, nadobna córka Alkinoosa, króla Feaków, i Arety, jedna z najpiękniejszych postaci niewieścich, stworzonych w pieśniach nieśmiertelnego Homera. Gdy piękna, rozkwitająca dopiero jak pączek kwiatu królewna, w przeczuciu blizkiego małżeństwa swego, udała się z przyjaciółkami do rzeki w pobliżu wybrzeża morskiego, aby bieliznę wyprać, i tutaj po pracy grą w piłkę się bawiła, napotkała niespodzianie Odysseusza (ob.), rozbitka nieszczęśliwego, którego straszliwa burza morska w tern właśnie miejscu na brzeg wyrzuciła. Litością nad nim zdjęta, dała mu szaty potrzebne

43

Enc. Powsz. Ilustr. S. U. Zesz. 6. T. I.

S. Drz.

S. Drz.

S. Drz

i, aby ujść wszelkiej obmowy ludzkiej, wskazała mu drogę do pałacu królewskiego. Postać bohaterskiego Odysseusza, jaśniejąca za sprawą bogini Ateny pełną siłą urody męskiej, sprawiła na niewinnem sercu dziewczęcia wrażenie tak głębokie, że w tajnikach uczucia swego czystego jego sobie za małżonka życzyła. Gdy Odysseusz zabierał się już do powrotu do utęsknionej ojczyzny, przystąpiła ona sama do niego i oblana rumieńcem wstydliwości dziewiczej, prosiła go serdecznie, aby też, gdy wróci teraz do swego ogniska, pamiętał czasem o niej, która mu życie uratowała. Według świadectwa Arystotelesa pojął Telemachos, syn Odysseusza, N-ę za żonę i spłodził z nią syna, zwanego Per-s ep to li s albo Ptoliporthos, jak inne źródła podają; tradycya tesprocka wprawdzie, dochowana u Pauzaniasza (VIII. 12, 6), twierdzi, że Ptoliporthos zwał się syn Odysseusza, którego Penelope mężowi po powrocie jego z wyprawy trojańskiej powiła. Spotkanie N-y z Odysseuszem stanowi najczarowniejszy ustęp z całej Odyssei i podał też wiele wdzięcznych tematów greckim sztukom pięknym; i tak wiemy np., że na sławnej skrzyneczce Kypselosa (ob.) artysta w misterny sposób ją przedstawił, jadącą z bielizną do rzeki na rydwanie ciągnionym przez muły, że Poly-gnotos (ob.) na pięknym obrazie wymalował scenę spotkania się Odysseusza z uroczą N-ą i jej towarzyszkami, że Sofokles (ob.) wreszcie utworzył osobny dramat, pod tytułem N. albo „Plyn-tria” (opraniebielizny).—Por. Homera „Odyss.” VI. 15 i nast.: VIII. 457 i nast, — 2) N. jest także nazwą 192-ej planetoidy.

Nauzykles, po grecku Naoood-f]«;, wpływowy przywódzca ludu ateńskiego za czasów Filipa II, króla macedońskiego, dowodził w r. 352 przed Chr. wojskiem, które Ąteńczycy na pomoc Focej-czykom wysłali. Zrazu zwolennik stronnictwa filo-maoedońskiego, na którego czele stał mówca E s c h i-n e s (ob.), osobiście z nim zaprzyjaźniony, przeszedł później na stronę patryotów, których najwybitniejszym reprezentantem był wielki Demoste-nes (ob.). Po nieszczęśliwej bitwie pod Cheroneą w r. 338 przed Chr. ujął ster stronnictwa nieprzejednanego, osierocony po śmierci De mosten es a, w swe ręce, a za liczne zasługi i niespożytą energię w obronie ojczyzny odznaczyli go wdzięczni Ateńczyey kilkakrotnie koroną obywatelską.—Por. Demosth. „De corona.” (str. 265) i Plutarch a. „Demosth”. 21.

NauzytłlOOS, po grecku Naoaldooę. 1. Syn Posejdona i Periboi, córki Eurymedonta, władzcy Gigantów, ojciec Alkinoosa i Rekse-n o r a, król Feaków, których z Hyperei, z sąsiedztwa wrogich Cyklopów, na wyspę Scherię przyprowadził.—Por. Homera. „Odyss.” (VI, 4 i nast.; VII, 56 i nast.); Apoll. „Argon.” (IV, 547).—2. Syn Odysseusza i Nimfy Kalip-s o, brat Na u z y u oos a.—Por. Hezyod. „Theog.” (1017).—3. Sternik Tez eu sza podczas wyprawy jego na wyspę Kretę.— Porów. Plutarch a. „Thes.” 17.

Nava del Hey, miasto w Hiszpanii, w prow. Valladolid, przy drodze żel. z Mediny do Zamory. Posiada piękny kościół romański, mieszk. liczy 6025 (r. 1887). Dokoła miasta winnice, dające dobre wino.

Navagero Andrzej (Naugerius), poeta i polityk włoski (* w Wenecyi w r. 1483 — f w Blois r. 1529). Był wielkiem wielbicielem literatury klasycznej; gorliwie poszukiwał rękopisów autorów starożytnych, które objaśniał i wydawał. Przyjaźnił się z Aldem Manuciuszem (ob.), przygotował dla niego wydania Kwinty-liana, Lukrecyusza i Wergiliusza; wydał też w 3 eh tomach mowy Cycerona. Po-émierci C. Sabellika (ob.) został bibliotekarzem u św. Marka i historyografem Wenecyi. W r. 1525 wysłała go Wenecya jako ambasadora do cesarza Karola V. W Granadzie poznał się z poetą hiszpańskim Boscanem, którego zachęcił do wprowadzenia form wiersza włoskich do poezyi hiszpańskiej. Po powrocie wysłany został do Franciszka I Francuskiego; ale umarł już w kilka dni po przybyciu do Blois. Krótko przed śmiercią spalił mnóstwo rękopisów swoich, których nie uważał za godne ogłoszenia. Po raz pierwszy wydano dzieła jego w Wenecyi w r. 1530; najzupełniejsze wydanie jest weneckie z r. 1754. Zawiera piękne dedykacye do mów Cycerona, mowy pogrzebowe, 47 drobnych poezyj łacińskich, przeważnie sielanek, niekiedy bardzo wdzięcznych, poezye włoskie, znacznie słabsze od łacińskich, wreszcie krótkie notatki z podróży po ziemiach włoskich i Hiszpanii.

Navan, miasto w lrlandyi, w hrabstwie Meath, przy zbiegu rzek Boyne i Blackwater; siedziba biskupa protestanckiego; znajduje się w niem też seminaryum katolickie. Mieszk. liczy 3963 (1891). O 5 kim. na południe od N. leżą malownicze zwaliska opactwa Bective-Abbey.

Navanagar, Nawanuggur, państewko lenni-cze na brzegu południowym zatoki Gulf of Cutcb, w Indostanie, w prezydenturze Bombajskiej, między 21°44'—22°5f' szer. północnej i 68°58'—71u długości wschodniej, zajmuje 8 790 kim. Q powierzchni i w r. 1891 liczyło 316, 147 m-ców. Państewkiem włada książę „Jam”, do którego należy władza najwyższa sądowa w kraju i płaci Anglikom daninę roczną. Najważniejszemi wytworami miejscowemi są: zboże, bawełna i żelazo. Silnie jest również rozwinięty przemysł tkacki. Stolicą państewka jest miasto Navanagar z doskonałym portem morskim, znacznym handlem i 48 530 m-cami (w r. 1891).

Navariensis de Radicibus Francisons (ob.) Nawarski Franciszek.

Navarino, Nawaryn, u ludu greckiego dzisiejszego Neo Kastron, w starożytności P y 1 o s (ob.), miasto portowe greckie, na brzegu połu-

„Diccionario de los mas illustres profesores”

J. Musz.

J. Musz.

dniowo-zachodnim Morei, w nomosie (prowincyi) Messeńskim, stolica eparchii Pylia, na krańcu południowym zatoki Nawaryńskiej (12 do 26 m. głębokiej, 4 kim. długiej i 4 kim. szerokiej), dostępnej dla okrętów pojemności największej. Z morzem zatoka łączy się za pośrednictwem dwuch cieśnin, z których, północna nigdy nie grała wielkiej roli z powodu swej płytkości, południowa zaś była niegdyś silnie obwarowana. Dzisiaj fortyfikacye brzegowe N-nu utraciły znaczenie swe dawniejsze. Jest to obecnie port bardzo handlowy, najlepszy w Grecyi; ludności liczy od 2 do 3 tysięcy. Na północ od N-nu leży stary N. czyli Palaekastron, na miejscu, gdzie ongi było miasto Pylos. Przed portem leży wyspa Sphagia (Sphactiria), która zasłynęła bardzo w starożytności podczas wojny Peloponeskiej. Na miejscu Pylosu Frankowie założyli w w. XIII warownię, której wychodźcy z Nawarry nadali następnie nazwę Château Navarre, przerobioną następnie przez Greków na N. W r. 1572 Turcy wznieśli tutaj cytadelę potężną. Podczas wojny Grecyi o niepodległość N. był kilka razy miejscem rzezi, głównie jednak wsławił się bitwą Nawaryńską dnia 20 października r. 1827. Bitwa toczyła się między flotą zjednoczoną Anglii (pod rozkazami adm. Edw. Codringto-n a, któremu powierzono nadto dowództwo naczelne nad flotami sprzymierzonemi), Francyi (pod dowództwem admirała Henryka Rigny) i Rossyi (pod dowództwem adm. Heyden a) — z jednej strony (wszystkiego 26 okrętów wojennych) i flotą turecko egipską (82 okręty) pod rozkazami Ibr ah im a-b a sz y—z drugiej. Flota sprzymierzona usiłowała wejść do zatoki, aby uniemożliwić flocie tureckiej wyjście z portu. Turcy przyjęli ruch ten za zaczepkę i rozpoczęli ogień działowy na całej linii. Po kilku godzinach walki armatniej 55 okrętów tureckich zatonęło. Bitwa morska pod Nawarynem, poderwawszy siły wojenne Turcyi i pozbawiwszy ją pomocy ze strony Egiptu, ułatwiła wielce zwycięstwo Grekom i przyczyniła się pośrednio do przyszłej wojny rossyjskc-tureckiej.

Navarette Juan Fernandez, przezwany el Mu do, (niemy), malarz hiszp. (* w Logrono około r. 1526—f w Toledo r. 1579). Podróżował do Włoch (Florencyi, Rzymu, Neapolu, Me-dyolanu). W Wenecyi był podobno uczniem Ty-cyana (ob.), wszędzie wreszcie studyując mistrzów. W r. 1568 rozpoczął przyozdobienia Escorialu (ob.). Następnie wymalował szereg obrazów religijnych, które w części znajdują się dotąd w klasztorze Escorialskim. Poczynając od r. 1572 N. oddał się dzielnej technice w rodzaju weneckiej, różnej od tego, co poprzednio robił. Dobry obraz w tym kierunku: „Trzej aniołowie u Abrahama” i „Portret własny”. W muzeum Prado: „Chrzest Chrystusa”, przypominający prerafaeli-tów florenckich i „Apostołowie”, szkicowani i malowani śmiało. —Por. Cean Bermudez

(Madryt 1800).

Navarrete Don Martin Fernandez de, uczony hiszpański (* r. 1765 w Abalos, w prowincyi Rioja—f r. 1844); w r. 1780 wstąpił do gwardyi marynarki, uczestniczył w wojnie z Anglią, a później z rzecząpospolitą Francuską, w r. 1797 został oficyałem w ministeryum marynarki, potem fiskałem przy najwyższej Radzie admi-ralicyi. Podczas najazdu francuskiego przebywał w Sewilli i Kadyksie, trzymając się zdaleka od życia publicznego i oddając się pracom naukowym. W r. 1823 został dyrektorem Instytutu hydrograficznego, w r. 1825 członkiem Junty zarządzającej armadą królewską, w r. 1836 senatorem i dyrektorem Akademii historyi. Najważniejszym dziełem jego jest: „Coleccion de los viajes y descubrimientos, que hicieron los Espanoles desde el fin del siglo XV” (Madryt 1825—37, 5 tomów), poświęcone historyi podróży i odkryć, dokonanych przez Hiszpanów. Pierwsze tomy tego dzieła, zawierające podróże Kolumba i jego towarzyszów, przełożono na język francuski (Paryż 1828). Wydał też życiorys Cervantesa (1849). Był jednym z założycieli wydawnictwa pomnikowego „Coleccion de documentos ineditos para la historia de Espana” (od r. 1842). Po jego śmierci wydano pozostałe w rękopisie prace: „Disertacion sobre la historia de la nautica” (Madryt 1846) i „Biblio-teca maritima espanola” (Madryt 1851, 2 tomy).

Navarrete, Ramon de, dramaturg hiszpański współczesny (* w Madrycie), syn urzędnika w drukarni państwa. Sam pracował też w tym zakładzie i dosłużył się stanowiska jej kierownika. Działalność literacką rozpoczął jako nowelista i wkrótce zwrócił na siebie uwagę ogólną utworem „Creencias y desenganos”. Do najlepszych prac jego należą jednak dramaty; pierwsze z nich: „Emilia” i „Don Rodrigo Calderon” miały powodzenie wielkie; przełożono je też zaraz na język francuski i wystawiono w Paryżu. Z dalszych dramatów jego najlepsze są: „Capri-chos de la fortuna”, „Un matrimonio a la moda”; Verdades y ficciones” (1874); „Suenos y realidades” (1877); „El duque de Alcira” i „Los dominos blancos”.

Navarro y Canizares Miguel [Michał], malarz hiszp. współczesny (* w Walencyi), uczeń Don Federica de Madrazo w Madrycie. W r. 1864 otrzymał nagrodę rzymską. — Por. Ottorio y Bernard „Galeria biografica de ar-tistas espanoles” (Madryt 1868).

Navas Diego de, rzeźbiarz hiszpański, pracował w Granadzie w połowie XVI w.; jest współautorem ołtarza wielkiego w kościelo św. Hieronima, wraz z Juanem de Aragon, Orea i L. de Velasco. Ołtarz ten, przedstawiający życie Jezusa z wielką ilością postaci świętych, jest jednym z dzieł najdoskonalszych sztuki sny-

J. Musz.

Red.

Red.

roz-

Mx

Wzór ten brzmi:

; tu przyjmuje się

conej 7 =

cerskiej w Hiszpanii, tak bogatej w tym względzie. Styl ołtarza renesansowy.

Navas de Tolosa, Las, wieś w prowincyi hiszpańskiej Jaen, w Andaluzyi, na drodze z Madrytu do Sewilli, na stoku południowym gór Sierry Moreny, o 3 kim. na północo - zachód od La Coroliny, 611 metrów nad poziomem morza. Dnia 16 lipca r. 1212 sprzymierzeni królowie chrześciańscy Kastylii, Arragonii i Nawarry tutaj odnieśli pod dowództwem Alfonsa IX Dobrego (według niektórych historyków VIII-go) świetne zwycięstwo nad Almohadami, najezdcami arabskimi. Bitwa ta zgniotła raz na zawsze potęgę muzułmańską w Hiszpanii. W roku 1812 pod N. de Tolosa była też potyczka pomiędzy Hiszpanami i Francuzami.

Navassa, maleńka wysepka koralowa w archipelagu Antylskim, leży w kanale Jamaika, pod 10°25'10" szer. północnej i 77°22'46" dług. zachodniej, o 54 kim. na poludnio-zachód od Haiti, do której należy. Wznosi się 100 m. nad poz. morza. Posiada olbrzymie pokłady guana. Od r. 1856 dzierżawi wyspę Towarzystwo przemysłowe amerykańskie N. Phosphate et C.

N’avez Franciszek Józef, malarz belgijski (* r. 1787 w Charleroi—+ r. 1869 w Brukselli). Uczeń Da vida (ob.), bronił z zapałem teoryi klasycyzmu mistrza swego, chociaż wrodzone mu odczuwanie piękna natury, chroniło go od szablo-nowości skrajnej. N. uprawiał malarstwo historyczne i portretowe. W drugiem tylko celował; chwytanie prawdy w rysach osób portretowanych nadawało odcień realizmu portretom tego, idealistycznie nastrojonego klasyka. Podobnie jak Ingres (ob.) we Francyi, N. był w Belgii filarem ostatnim klasycyzmu nowożytnego, a przy-tem również rysownikiem wybornym; w szkicach licznych, pozostałych, które stanowiły jakby nałóg duchowy tego malarza pracowitego, przegląda wrażliwa na piękno dusza artystyczna. Do dzieł jego najlepszych należą portrety, a z pomiędzy nich portret jego mistrza L. Da vida, w muzeum brukselskiem, oraz portret jego własny ze zbiorów Portaëlsa.— Por. Alvin. „F. Navez, Sa vie et ses oeuvres” (Bruksella, 1870).    s- s.

Navicella (czółnek, łódka), 1. nazwa, którą nosi słynny obraz mozajkowy, wykonany po-dług rysunku Giotta (ob.), znajdujący się na stronie wewnętrznej fasady kościoła Św. Piotra w Rzymie, a wystawiający przygodę opisaną w ewangielii Św. Mateusza (rozdz. XIV, w 23— 34), gdy Chrystus Pan szedł po wodzie wzburzonej do apostołów płynących w łodzi. — Por. A. Görling „Geschichte der Malerei” (T. I Lipsk 1866, str. 115) — 2. por. Navi-oul a.

Navicnla, zwana też Navicella, 1) naczynie metalowe w postaci łódeczki, posiadające dwie przykrywki płaskie, ruchome na zawiasach, W poprzek środka naczynia idących, należy do sprzętów kościelnych, służy do przechowywania kadzidła, które podczas nabożeństwa z niej sypane bywa do kadzielnicy. — 2) często też nazwa ta bywała dawana solniczkom lub pieprznicz-kom postać podobną mającym.

Navier Ludwik Mary a Henryk, znakomity inżynier francuski (* d. 17 lutego r. 1785 w Dijon — f d. 23 sierpnia r. 1836 w Paryżu); zajmował się teoryą mechaniki i przyczynił się w znacznym stopniu do wyjaśnienia wielu zagadnień w dziedzinie tej nauki. W r. 1807, po ukończeniu szkoły dróg i mostów w Paryżu, wstąpił jako inżynier do służby rządowej. W r. 1819 powołano go na katedrę mechaniki stosowanej do szkoły dróg i mostów w Paryżu. W r. 1823 w celu studyów przedsięwziął podróż do Anglii, skąd po powrocie złożył Akademii nauk bardzo ważną rozprawę o mostach wiszących p. n. „Rapport et Mémoire sur les ponts suspendus” (Paryż 1823). W rozprawie tej podał sposób obliczania mostów wiszących na podstawie linii łańcuchowej, która w mechanice nosi nazwę „linia mostów łańcuchowych Navi er a”. Jest to linia łańcuchowa, której obciążenie wyprowadzone z ciężaru przybliżonego łańcucha, składa się z ciężaru równomiernie rozłożonego, na rzut poziomy łańcucha wraz z ciężarem dalszych drągów dźwigających i z obciążenia zwiększającego się od wierzchołka łańcucha do podpór. W r. 1824 N. obrany został członkiem Akademi nauk, a w r. 1830 wezwano go na katedrę analizy i mechaniki w szkole pelitechnicznej w Paryżu. Pisał wiele praw o kolejach żelaznych, a w pamiętnikach Akademii Umiejętności ogłosił drukiem całą seryę nader ciekawych rozpraw z dziedziny mechaniki. On to pierwszy podał wzór stosowany przy obliczaniu teoryi techniczej gięcia belek prostych.

dx² EJ

że system prostopadłych współrodnych z osią poziomą x i pionową y znajduje się w płaszczyźnie zgięcia. Mx oznacza moment zgięcia, J", moment bezwładności, E zaś moduł wytrzymałości. Wzór ten służy w następstwie, jako punkt wyjścia do obliczania linij elastycznych, a także i do obliczania wytrzymałości na zgniecenie. W termodynamice znana jest jego formuła do obliczania ciężaru właściwego pary nasyci

ß -j—- gdzie a i ß oznaczają liczby

(a = 2 000, ß = 0,18), a p, ciśnienie pary. W r. 1826 wydał dzieło p. n. „Résumé des leçons données à l’Ecole des ponts-et-chaussées sur l’application de la Mécanique à l’etablissement des constructions et des machines” (wyd. 2-e 1833—1838); prócz tego wydawał i powiększał dzieła B e 1 i d o r a. m. h. — N. między innemi, na początku wieku XIX, należał do twórców dzisiejszej mechaniki technicznej i prze-

S. D.

s. s.

s. s.

Navlet Wiktor, malarz francuski, współczesny (f w r. 1886). Wystąpił po raz pierwszy w Salonie r. 1848. Odtąd poświęcił się niemal wyłącznie przedstawianiu słynnych architektur wewnątrz i zewnątrz, widoków Paryża i t. p. Dekorował też pałac Legii honorowej.

Navrâtil Józef, malarz czeski (* d. 17 lutego r. 1798 w Słonem (Siane)—f d. 22 kwie-

mysłowej, teorya sprężystośći, hydrodynami- I ka i hydraulika zawdzięczają mu postęp swój w pierwszej części XIX stulecia. Umysł naukowy i twórczy jego wywarł pracami swemi wpływ trwały na rozwój nauki. W rozprawie p. n. „Mémoire sur la flexion des verges élastiques courbes“, przedstawiony Akademii nauk w r. 1819, mieszczą się nadzwyczaj ważne rezultaty techniczne; w rozprawie p. n. „Mémoire sur les lois de l’équilibre et du mouvement des corps solides élastiques”, podał N. po raz pierwszy warunki równowagi ciała stałego, sprężystego. Wielkiego znaczenia są jego rozprawy o ruchu cieczy: „Sur les lois de mouvement des fluides” (1826); „Sur l’écoulement des fluides élastiques dans les vases et les tuyaux de conduite” (1830); o zastosowaniu zasady sił żywych w teoryi machin „Détails historiques sur l’emploi du principe des forces vives dans la théorie des machines etc.” (1818). Wymieniemy jeszcze rozprawy: o zmianie temperatury towarzyszącej zmianie objętości w gazach „Sur la variation de température qui accompagne les changements de volumes des gaz” (1821); (o prawach ruchu cieczy z uwzględnieniem lepkości), „Sur les lois des mouvements des fluides en ayant regard â l’adhéBion des molecules” (1821); piękne jego wykłady analizy i mechaniki w szkole politechnicznej wydane zostały osobno p. n. „Résumé des leçons d’analise données à l’École Politechnique” z notami Lion-vil lea (1849); (przekład niemiecki 1848 — 9), i „Résumé des leçons de mécanique données à l’École Politechnique” (1841 wydane i po niemiecku).

Navier Piotr Toussaint (* w Saint-Dizier [Haute-Marne] d. 1 listopada r. 1712—f w Châlons-sur-Marne d. 16 lipca r. 1779), lekarz i chemik zasłużony.—Nauki odbył w Reims i tamże w r 1741 dyplom doktorski uzyskał, poczem osiadł w Châlons-sur-Marne i zajął się z powodzeniem wykonawstwem lekarskim, nie zaniedbując przytem nauki i zabawiając się szczególnie chemią, w której doszedł do biegłości niemałej. Od r. 1748 był członkiem związkowym Akademii umiejętności w Paryżu.—N. odkrył azoton etylu i odkrycie swe opisał w pracy „Mémoire contenant la découverte de l’éther nitreux présenté ä l’Académie des sciences en 1741”; również jest autorem pracy bardzo cennej o budowie otrzewnej (ob.) p. n. „Lettre à M. Aubert dans laquelle on examine si le péritoine enveloppe immédiatement les intestins” (1741). Oprócz wymienionych napisał jeszcze kilka prac innych, treści bądź lekarskiej, bądź chemicznej, między innemi „Contrepoisons de l’arsenic, du sublimé corrosif, du verd-de-gris et du plomb etc.” (Paryż 1777, 2 tomy; przekład niem. Greifswald 1782).— Por. „Biograph, médicale” (tom VI, str. 318) i „Dictione histor”. (tom III, str.

Dr J. P.

Navières Karol de, poeta francuski (* w Se-danie w r. 1544 — f w Paryżu w r. 1616), był koniuszym Roberta de la Marek, księcia de Bouillon. Wiersze jego są bardzo chropowate. Napisał poemat: „Henriade“ na cześć Henryka IV (w rękopisie, którego część zaginęła; „Cantique de la paix“ (Paryż 1570); „La Renommée“, poemat (1571); „Les Douze Heures“ (Sedan 1595); „Suite de quatrains, vouez a l’effigie élevée sur le Pont Henri“ (1614) i in.

Naviglio Grande, (czyt. n a v i 11 j o, co znaczy „kanał wielki”), kanał włoski w prowiucyi Medyolańskiej, prowadzi od rz. Ticino pod Tor-navento przez Abbiategrasso aż do Medyolanu. Ma 50 kim. długości, 12 metrów szerokości i łączy się z wielu innemi kanałami, jak Naviglio di Bereguardo, Naviglio della Martesana i Naviglio di Pavia. Jest zdatny do żeglugi i służy również do celów nawadniania. Przeprowadzony został pierwotnie już w wieku XII-tym.

Na ville Juliusz Ernest, współczesny filozof szwajcarski (* r. 1816 w Chancy pod Gie-newą), syn znanego pedagoga Franciszka Marka Ludwika N., kształcił się w Giene-wie i w Niemczech, poczem jako licencyat teologii (1839), wykładał w akademii gienewskiej historyę filozofii (1844 — 48), oraz apologietykę (1860 — 61). N. wydał bardzo wiele dzieł treści teologicznej i filozoficznej (144 prac), z których ważniejsze są następujące: „La vie éternelle (1861); „Le Père céleste” (1865); „Le problème du mal” (1868); „Le Christianisme” (1887); „La logique de l’hypothèse” (1880); „La physique moderne” (1883, wyd. 2-e, 1890); „Philosophie et religion” (1887); „Le libre arbitre” (1890); „La science et le matérialisme” (1890); „Le témoignage du Christ” (1893). Prócz tego napisał cały szereg prac z dziedziny historyi filozofii, a także broszury w sprawie reformy wyborczej. Jako filozof N. należy do szkoły spirytualistów francuskich z drugiej połowy XIX stulecia, a mianowicie do tych jej przedstawicieli, którzy usiłowali pogodzić zasady spirytua-lizmu z dogmatyką teologii chrześciańskiej.

Na ville Henryk Adryan, współczesny filozof szwajcarski (* r. 1845 w Gienewie), syn poprzedniego. Licencyat teologii akademii gienewskiej, wykładał filozofię w Neuchâtelu (1876 — 93), a następnie w Gienewie: logikę, metodologię i klassyfikacyę nauk. Ważniejsze prace jego są: „Studyum o św. Augustynie”; „Rozprawa o klassyfikacyi nauk” i dzieło o „Julianie Apostacie”.

J. Musz.

N.

N.

S. K.

N*

tnia r. 1865 w Pradze Czeskiej), syn malarza pokojowego, kształcił się (1819 — 23) w Akademii sztuk pięknych w Pradze i już pierwszemi obrazami swemi na wystawie Towarzystwa Artystycznego w r. 1824 zjednał sobie uznanie ogółu czeskiego. Celował zwłaszcza krajobrazami malowanemi farbami klejowemi i obrazkami rodzajowemi. Wśród artystów malarzy czeskich N. zajmuje miejsce poczesne, jako jeden z pierwszych, którzy zarzucili dawny rodzaj kompozy-cyi krajobrazów oschłych i wnieśli do tej dziedziny sztuki wyraz barwny. Malował doskonale urwiska skalne, wybrzeża morskie, krajobrazy górskie i był przedewszystkiem malarzem-deko-ratorem. Prace artystyczne N-a podzielić można na 2 grupy: na freski i obrazy. Do pierwszych należą liczne malowidła ścienne w Pradze Czeskiej, na zamku w Jirnie i t. d. Znał się także doskonale i na malarstwie olejnem. Z obrazów N-a zasługują na wyszczególnienie: „Krajobraz górski” (gouache), „Wodospad wiejski“ (obraz olejny na drzewie), „Chata w górach” (obraz olejny na drzewie) i „Chałupka” (na papierze). Obecnie dzieła N-a są coraz bardziej cenione.— Por. v. Wurzbach „Biografisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich”; „Slanskÿ Obzor” (z r. 1898 dr Jirik) i „Svetozor” (z r. 1865).

Navrâtil Karol (* r. 1830 — fr. 1887), pisarz czeski; po ukończeniu gimnazyum w Pradze. tamże wstąpił do seminaryum i w r. 1855 otrzymał święcenia kapłańskie, poczem był najpierw wikaryuszem, a następnie proboszczem przy różnych kościołach praskich. Znany jest w literaturze historycznej, jako autor kilku mo-nografij kościołów i klasztorów w Pradze, jak oto: „Osudy (losy) kostela, fary a śkoly u sv. Hastala” (Praga 1861); „Pameti hlavniho kostela farniho, fary a śkoly sv. Jindricha, sv. Kun-huty w Nowém Mëstë prazském” (tamże 1869); „Kostel a byvsi klaster na höre Karlovë v Braze” (tamże 1881); „Parnete kostela P. Marie Nanebevzeti u sv. Karla...” (tamże 1887) i kilka innych.

Navrâtil -Tan (* r. 1840 — f r. 1899), pisarz czeski, kształcił się w Ołomuńcu i w Bernie na Morawach. Wstąpiwszy do zakonu Benedyktynów, był później ich przeorem w klasz torze rajhradzkim. W r. 1884 powołany do Rzymu, pracował w archiwum watykańskim nad ogłoszeniem regiestru papieży, który wydrukowano w drukarni papieskiej. Działalność swą literacką rozpoczął od ogłoszenia zbiorku wierszy religijno dydaktycznych p. u. „Konvalinky”, potem napisał powiastkę wierszowaną p. n. Cesky Achill, Bretislav” , wreszcie cały szereg nowelek, jak np. „Vestâlka”; „Dvë srdécka”; ”Novy Job” i t. d. Jedyną większej wartości naukową jego pracą są „Regesta dementis V”, jako część regiestru papieży, układanego w Rzymie.

Navrâtil Bartłomiej, matematyk i fizyk (* r. 1848 w Tworowicach na Morawach), kształcił się w Wiedniu i Pradze, w r. 1872 został nauczycielem szkoły wyższej realnej w Prostiejowie. W r. 1878, jako porucznik, uczestniczył w zajęciu Bośnii przez wojska austryackie, a po powrocie objął poprzednie stanowisko nauczycielskie. Bardzo jest czynny na polu piśmiennictwa naukowego czeskiego, a mianowicie w „Óasop. pro pest. mat. a fys.” i w innych pismach ogłosił znaczną liczbę rozpraw, jak O potencyale elektrycznym i elektroujemuości, O interferencyi światła w płytach grubych, o teoryi kart geograficznych, i inn. W bardziej popularnem piśmie „Osveta” napisał o spektroskopie (1892), o przewidywaniu pogody i inn. Zabierał też głos w sprawie reformy szkolnej i jest spółpraco wnikiem wielkiej encyklopedyi czeskiej „Ottûv Naucny slovar”.

Navrâtil Bogumił (* r. 1870), młody historyk czeski; po ukończeniu gimnazyum w Pradze, tamże uczęszczał do uniwersytetu na wydział prawny i filozoficzny i w r. 1896 otrzymał stopień doktora filozofii; poczem studyował jeszcze przez rok historyę na uniwersytecie w Berlinie i w Bonnie Wróciwszy do kraju pracował najpierw przy bibliotece uniwersyteckiej w Pradze, następnie otrzymał posadę przy archiwum krajowem w Bernie. Dotychczas N. ogłosił następujące ważniejsze monografie historyczne: „Pnspëvky k dëjinâm arcibiskupstvl Olo-mouckého” („Przyczynki do historyi arcybiskup-stwa ołomunieckiego” w „CzeBkiem czasopiśmie hi-8torycznem” 1896); „Z nové literatury o jesu-itech” (tamże 1888) i „Vilém Prusinowsky z Vickowa do r. 1665” (tamże 1899). Prócz tego ogłosił drukiem w czasopiśmie „Macierzy morawskiej” w r. 1901 korespondencyę Palac-kiego z Boczkiem.

Navy Bay, główny port wojenny w Kanadzie, na brzegu wschodnim jeziora Ontario, o 1 km. od Kingstonu, z arsenałem i warsztatami okrę-towemi, broniony przez Fort Henry.

Nawa, słowo N. pochodzące jakoby od łacińskiego „navis“, łódź, a raczej od greckiego naos, świątynia, oznacza przeważnie część kościoła, między wejściem, a prezbiteryum, w której znajdują pomieszczenie wierni podczas nabożeństwa. Jest to najczęściej wielka czworokątna przestrzeń, rozciągająca się między wejściem głównym, aż do przecięcia z N-ą poprzeczną, lub jeśli jej niema, dochodząca aż do chóru, czyli prezbiteryum Z wyjątkiem kościołów kolistych, wielokątnych, oraz niektórych wschodnich, gdzie N. posiada kształty rozmaite i mało uwydatnia rozmiar długości, N. w większości kościołów przypomina dość wiernie wielką salę starożytnych bazylik. Jest to łatwe do zrozumienia ze względu na to, że właśnie tylko bazyliki ze wszystkich gmachów pogańskich, zastosować się dały najwcześniej i najkorzystniej do obrzędów wiary chrześciańskiej, po nawróceniu się cesarza

J. Musz.

L K.

Konstantyna W-go (ob.j. W bazylikach rzymskich, przemienionych na kościoły, potem w świątyniach romańskich, naśladujących w budowie bazyliki powyższe, wielka sala podzielona była w kierunku długości, dwoma szeregami kolumn, a potem dwoma szeregami łukowań, na trzy N-y równoległe: N-ę główną, wielką w pośrodku i dwie N-y boczne, węższe i niższe, na prawo i na lewo od pierwszej. Są atoli kościoły, posiadające tylko jedną N-ę, np. katedra w Gi-rone w Hiszpanii, lub katedra w Angoułeme we Francyi, i wogóle wszystkie mniejsze.—Inne kościoły, należące do zakonów, składają się nieraz z dwuch naw równych co do długości szerokości i wysokości, podobne w tym względzie do niektórych sal klasztornych lub świeckich wnętrz, jak np. sala bibiioteki w konser-watoryum sztuk i rzemiosł w Paryżu (dawniej jadalnia przeorstwa św. Marci na des Champs podobnież dawna sala pałacu, sala des Pas-per-dus pałacu sprawiedliwości na bulwarze du Palais, w Paryżu). Pierwsze wielkie katedry gotyckie w. XIII miały zwykle N-ę główną i dwie boczne, idące od wejścia zachodniego do prezbite-ryum, gdyż, jak pisze Vio llet le Duc w „Diet. de l’Architecture” (t. VI, str. 413), dodawano N-y poprzeczne dopiero w końcu XIII w. lub w początku w. XIV. Odtąd umieszczano kaplice między występującemi szkarpami, służącemi jako podstawy dla łuków przypierających i wystające-mi po za mury N-w bocznych; tymczasem ostatnie części N-y głównej, blizkie prezbiteryum, przemieniono na N-ę poprzeczną Liczba N-w z trzech zwiększyła się do pięciu, np. w katedrze paryskiej i w Bourges, nawet do liczby siedmiu, jak w katedrze w Antwerpii: „The Dic-tiounary of Architecture” (Londyn 1877, in 4-o XX N. str. 18, 19 Nave), wylicza główniejsze kościoły, zaznaczając ilość ich naw, a także stosunki rozmiarów naw głównych.—W kościołach łacińskich częstokroć „przednawą“ zwie się część między N-ą i wejściem, lub część przed wejściem umieszczona, której nazwą istotną byłby pronaos lub narthex — przedsień. W artykule Architektura Kazim. Kleczkowskiego w „Encykl. powsz.” niniejszej (t. III str. 666), na tablicy VI widać N-ę i z jednej strony boczne N y kościoła św. Pawła pod Rzymem, na tabl. VIII plany trzynawowej i pięcionawowej katedry w Bambergu i Moguncyi (obie z N-i po-przecznemi); na tabl. X plan kościoła św. Piotra w Rzymie i widok N-y głównej; na tabl. VI Arch, polskiej, w planie kościoła Sulejowskiego, przykład kościoła w Polsce niesymetrycznego, dwunawowego; na tabl. VII plan i przecięcie poprzeczne kościoła św. Mikołaja w Kaliszu, trójnawowego z prezbiteryum, bez N-y poprzecznej.

Nawab- Wezyr (wicekról), od r. 1858 tytuł wicekróla i gubernatora gieneralnego Indyj Wschodnich.

Nawajowie — lud czerwonoskóry, należący do grupy południowej rodziny lingwistycznej ata-paskiej. Żyją na równinach Arizony i Nowego Meksyku. Nadają czaszkom niemowląt formę sztuczną (wskaźnik główny daje 84.2). Należą do liczby ludów amerykańskich, które wzrastają w liczbę przedstawicieli swoich. Są myśliwcami, kobiety zajmują się uprawą warzyw. Nieustraszeni rozbójnicy. Nazwę N-jów spopularyzował powieściopisarz S. Aimard, w nauce zaś etnograficznej Stevenson i dr. Washington Matthews. Ten ostatni, od lat wielu prowadząc studya nad N-ami, wydobył niezmiernie ważne materyały, które zostały ogłoszone w rocznikach biura etnograficznego waszyngtońskiego drugim, trzecim i piątym („Annual Reports of the Bureau of Ethnologie”, zwłaszcza na uwagę zasługuje monografia: „The mountain Chant” w roczniku 1883 i 1884); częściowe zaś wyszły w wydawnictwach towarzystwa amerykańskiego, folklorystycznego (a mianowicie „The Legends of Navajos”), oraz amerykańskiego muzeum Historyi Naturalnej („The night Chant”). Praca J. Stevens ona była ogłoszona w ósmym „Annual Report of the Bureau of Ethn.”

Nawalichin Jan (* r. 1842 — f d. 12 lip-ca r. 1884), lekarz zajmujący się fizyologią i hi-stologią. W zawodzie swym kształcił się do r. 1864 w uniwersytecie kazańskim, poczym lat kilka zajmował się wykonawstwem lekarskim. W r. 1869 został asystentem w zakładzie fizyo-logicznym w Kazaniu i zajmował stanowisko to do r. 1873. W czasie tym wygotował umiejętnie ilość wielką wyrobów anatomiczno-porównawczych, odnoszącyah się do układu naczynnego i nerwowego. Osiągnąwszy następnie dyplom doktorski, wyjechał w r. 1874 za granicę i pracował tam nad wydoskonaleniem swej wiedzy, szczególnie pod przewodem Heidenhaina (ob.). Powróciwszy w r. 1876 do Kazania, objął wykłady fizyologii, histologii oraz embryologii w szkole weterynarskiej tamtejszej i umiał zjednać sobie uznanie, jako człowiek zdolny i czynny niezmiernie. N. pracował głównie nad budową gruczołu tarczowego, nad chłonicami tegoż, oraz śledziony, nad zakończeniami włókien nerwowych w śliniankach i błonie śluzowej żołądka, nad wytwarzaniem się fizyologicznym i zanikiem włókien mięśniowych u kręgowców i nad wielu rzeczami innemi. Prace swe ogłaszał w „Rabotach iz fiziołogiczeskoj łaborato-rii kazanskago uniw.” (Kazań 1869 i 1873); w „Protokołach obszczestwa wraczej gor. Kaza-ni” (r. 1870); w „Protok. obszcz. jestiestwo-izpytatielej pri kazań, uniw.” (r. 1872 i 1882); oraz po niemiecku w „Centralbl. für d. med. Wissensch.” (r. 1870) i w „Archiv” Pflügera (r. 1877). Ostatnie trzy prace jego wyszły już po śmierci N-a w „Priłożeniach k protok. zasje-danij obszcz. jestiestwoizp. pri kaz. uniw.” (1885, nr. 82), gdzie też znajduje się wiadomość o źy-

Dr J. P.

jąca.

K. A. C.

Red.

344

ciu jego) i w „Archives Slaves de Biologie” (1886, T. I) — Por. „Biogr. Lex. der hervorr. Aerzte” (T. IV, str. 340).

Nawał krwi (Con gestio) ob. Przekrwie-n i e.

Nawałnica, w ogólności toż samo, co burza (ob.), zwłaszcza burza gwałtowna, szybko mija-

S. K.

Nawałnik—Procellaria (in. Petrel), rodzaj ptaka z rodziny nawałnikowatych. Procellaridae (in. Tubinares-bnrzyki). Ma dziób krótki, wązki kańciasty, nozdrza na końcu 2 ch rurek, ciągnących wzdłuż górnej krawędzi dzioba. Ogon średniej długości, szeroki. 18 gatunków po całej ziemi rozsiedlonych. Pr. pelagica—brunatno szary, długi 14 cm. żyje na oceanie Atlantyckim. Siada na okręt podczas burzy (skąd nazwa nadana mu od Procella—burza, nawałnica).

Nawanuggnr, ob. Navanagar.

Nawara, t. j. rzecz nawarzona, uwarzona; nazwa prastara potrawy używanej niegdyś u nas, dziś zapomniana całkiem. Z „Rachunków dworu króla Władysława Jagiełły i królowej Jadwigi z lat 1388 — 1420” (Kraków 1896, wyd. prof. P i e ko sińs kie go, str. 530) dowiadujemy się, że w niedzielę, d. 19 marca r. 1419, królowi JMci, bawiącemu wtedy w Proszowicach, między innemi podano na wieczerzę nawarę z grochu, za który zapłacono 4 grosze ówczesne inPro P™0 ad Nawara quatuor gr.”). Musiał to być groch uwarzony na miękko, a może i przetarty, jak go i dziś jadamy jeszcze nieraz, który, jak skądinąd wiadomo, należał w Polsce do potraw najulubieńszych, nieomal codziennie zastawianych, a to nietylko na stołach skromniejszych, ale i na pańskich.

Nawarra, prowincya hiszpańska, zwana także dziś prowincyą Pampeluną, oddzielona od Francyi Pyrenejami, od Kastylii na południu rzeką Ebro, granicząca od zachodu z prowincyami Baskijskiemi, ze wschodu z Aragonią (o powierzchni 10478 km², zamieszkała przez ludność pochodzącą od dawnych Basków i Wizygotów w liczbie 316 899 mieszkańców)—występuje jako samodzielne królestwo w r. 905, w którym to roku, przybrawszy tytuł króla N-y, zasiadł na tronie Sancho Garcia I. Rozszerzył znacznie granice państwa swego przez zajęcie kraju zwanege Ultra Puertos, czyli t. zw. Nawarry Niższej, po północnej stronie Py-renejów. Jego następcom wydarł N-ę w r. 1076 Sancho Ramirez, król Arragonii i z nią N. połączona była, aż do śmierci bezpotomnej w r. 1134 drugiego jego brata, Alfonsa Wojownika (Alphonse le Batailleur), za którego granice N-y były najrozleglejsze; po nim zasiadł na tronie nawarskim z poprzedniej dynastyi pochodzący Garcia V Ramirez, zwany Restauratorem, a N. stała się znów królestwem oddziel-nem. Ostatni z tej dynastyi S an c ho VII umarł wr. 1234 bez potomstwa męzkiego, a N-ę oddziedzi-czył krewny jego Th i baud (Teobald) I hr. Szampanii, wprowadzając na tron nową dynastyę francuską. Następcy jego, by nie popaść w zależność od Kastylii lub Arragonii, zbliżają się do Prancyi: ostatnia jego dziedziczka Joanna wyszła w r. 1284 za Filipa Pięknego, który w roku następnym (1285) zasiadł na tronie francuskim. Odtąd N. i Francya mają władzców wspólnych aż do wygaśnięcia potomków męskich Kapetyngów w linii prostej, tj. do r. 1328. Przez małżeństwo Joanny II, córki Ludwika X z Filipem hr. d’Évreux. N. przeszła (w r. 1329) do rodziny hr. Evreux, panujących wN., aż do r. 1445, kiedyż ręką Blanki, prawnuczki Filipa III d’Evreux. dostaje się N. królowi Arragonii, Janowi II. Przez małżeństwo córki jego z Gastonem hr. Foix, wicehrabią de Bearn łączy się z N. Prawnuczka Jana II, poślubiając w r. 1494 (d. 10 stycznia) Jana d’Al-bret, wicehrabiego de Tart as, wnosi w ród Albretów królestwo N-y; jednak w r. 1542 część przeważną południową, czyli t. zw. N-ę wyższą zagarnął Ferdynand Katolicki, król Arragonii (ob. Ferdynand Kat.). Odtąd dzieje tej części N-y ("nazwanej także Nawarrą hiszpańską) splatają się z dziejami Hiszpanii, mimo usiłowań Henryka II, syna Jana, podjętych celem odzyskania jej przy pomocy francuskiej walką ponowną (w r. 1521) z Karolem I (cesarzem Karolem V). Od r. 1514 do r. 1808 rządzą nią wicekrólowie z ramienia królów hiszpańskich, od r. 1808 do 1814 zajęta przez Francuzów, była objęta departamentem Bidassoa ze stolicą Pampeluną. Tytuł wicekrólów przywrócony w r. 1814, zniesiono zupełnie w r. 1833; na zasadzie dekretu kortezów z r. 1822 ma N. wyższa tylko tytuł „Powincyi Nawarry” lub „Pampeluny”.—N. niższa, północna pozostała po r. 1512 przy Alb retach aż do r. 1548, kiedy to Jo a na, wnuczka Jana d’Albret, przez poślubienie Antoniego de Bourbon ks. de Vendôme wniosła w dom Bourbo-nów tytuł królów N. i pretensye do N-y hiszpańskiej. Syn jej Henryk od r. 1582 król N-y, wstąpiwszy jako Henryk IV (ob.) na tron francuski połączył N-ę niższą z Francyą, której władzcy z domu Bourbonów tytułowali się odtąd „rois de Frauce et de Navarre”, (królami Francyi i N-y), aż do wielkiej rewolucyi francuskiej; ostatni tytuł ten wznowiony nosił Karol X (ob.), N. niższa (zwana także francuską) straciła już w r. 1789, wskutek wielkiej rewolucyi tytuł królestwa i stanowisko osobnej prowincy francuskiej, a stała się częścią departamentu „NiższychPirenejów” (dép. des Basses-Pyre-nées, arr. de Bayonne et de Maulćon).—Por. Borde nave „Histoire de Béarn et Navarre” (Paryż 1873); Jose Yanguas y Miranda „Cronica de los reyes de Navarra por el principe de Vio-na” (Pampeluna 1843); Hermilio de Oloriz „Resumen historico del antiquo reino de Navar-

gt-

343).

Nawias (po grecku rcapsvfi-éatç, z czego fr. parenthèse = wtrącenie), nazwę tę nosi w składni zdanie wtrącone, które w ciągu mowy i w środku zdania mnego, zaczętego stawiamy, •

jednym mieścić się może nadto drugi, o znaczeniu tym samym, a w razach tych daje mu się zwykle postać odmienną, np. (a — [b-j-c]): d; al-

Red.

Red.

ra” (Pampeluna 1887); Bois sonn ade „Histoire de le réunion de la Navarre à la Castille”

(Paryż 1803).

Nawarra Filip, ob. Filip król Nawarry. Nawarra Don Kariös, ob. Carlos ks. Via-na, król Nawarry.

Nawarski Franc i sz ek [de Radicibus üava riensis], zmarły w r. 1554, był aptekarzem nadwornym króla Zygmunta I. Znajdujemy o nim wzmiankę u Star o wol skieg o („Monumentu Sarmatiae” str. 64 i 67); czy był rzeczywiście Polakiem i czy nazywał się naprawdę Nawarskim jest rzeczą w każdym razie wątpliwą, gdy żadnych szczegółów dokładniejszych o życiu i osobie jego nie posiadamy.— Por. S. Kośmińskiego „Słown. lek. pols.”

Dr J. P.

Nawarskie kolegium, (Collège de Navarre), szkoła słynna w Paryżu, założona w r. 1304 przez Joannę, królową Nawarry, żonę, Filipa Pięknego; Joanna ofiarowała na nią pałac swój i zasiłek roczny w ilości 2 000 liwrów. Kolegium przeznaczone było pierwotnie dla 70 ubogich uczniów, którzy oprócz nauki bezpłatnej otrzymywali mieszkauie i zupełne utrzymanie; 20 miało się uczyć gramatyki, 30 filozofii, 20 teologii. Przyjmowani do niego mogli być wszyscy Francuzi. Oszczędności kolegium miały być obracane na kupno książek, dzięki czemu z czasem powstała przy kolegium biblioteka znaczna. Kolegium pomieszczono nie w pałacu, ofiarowanym przez fundatorkę, ale w nowo zbudowanym domu na górze św. Gienowefy (1315). W roku 1458, komi8ya, której powierzono reorgani-zacyę kolegium, dopuściła do kolegium nczniów, płacących za naukę. Większość nowych uczniów należała do arystokracyi, co, między innemi, wpłynęło i na kierunek nauk. Dotąd zaniedbywano gramatykę, filozofię i sztuki, które nie dawały chleba ubogim wychowańcom szkoły, zwracano zaś uwagę głównie na teologię, która otwierała. drogę do godnośct i beneficyów kościelnych. Wskutek przypływu szlachty, zaprowadzono studya humanistyczne i prowadzono je daleko lepiej niż w innych kolegiach. Najsławniej-szemi uczniami kolegium byli: Ramus, Henryk III, Henryk IV, Henryk książę de Guise, kardynał de Richelieu, Bossuet, kardynał de Noailles, książę Eugieniusz Sabaudzki, kardynał Fleury (ob. te nazw.). W wieku XVIII wysoko stały w kolegium matematyka i fizyka. Po wybuchu rewolucyi, kolegium, któremu odebrano majątki i kapitały, zamknięto w r. 1792. Na jego miejscu powstała w r. 1805 szkoła politechniczna. — Por. Halma - Grand „Origine de l’Université” (Paryż 1846).

albo w celu objaśnienia wyrazu jakiego, co tylko wyrzeczonego, albo też, aby podać słuchaczowi lub czytelnikowi wiadómość jaką, ściśle nie należącą wprawdzie do rzeczy, ale użyteczną jednakże dla zrozumienia lepszego toku dalszego opowiadania. Czasem znów zdanie takie, nawiasowe niby, jest właściwie zdaniem głównym, wtrąconym w środek zdania pobocznego, którym rządzi, tak wszakże wstawionym, że zdanie poboczne otrzymuje pozór zdania głównego, a główne nawiasowego. Nieraz stawiamy też zdanie nawiasowe na końcu zdania głównego, któremu służyć ma za objaśnienie. Niejednokrotnie miejsce zdania wtrąconego zajmuje wyraz pojedynczy, nie należący bezpośrednio do zdanie, wśród którego stoi, służy zaś tylko za dopełnianie lub wyjaśnienie czegokolwiek takiego, co samo przez się nie mogłoby być zrozumiałe dostatecznie dla słuchacza lub czytelnika. Zdarza się także, iż N. bez konieczności oczywistej wtrącany bywa, jako zwrot retoryczny, mający urozmaicić lub ożywić bieg mowy spokojny przerwą w jej jednostajności.—Mówcy starożytni z zamiłowaniem posługiwali się N-mi tego rodzaju, a dziś również niejeden nadużywa ich aż nazbyt często, zarówno w prozie jak w poezyi. W mowie żywej przed zdaniem wtrąconym i po-nim, dla uwydatnienia go, czynimy przerwy nieznaczne, często wymawiamy je także nieco inaczej; w piśmie zaś zamykamy je w klamry ( — ) lub [ — ], albo stawiamy je pomiędzy dwiema kreskami poziomemi.—W matematyce N. posiada znaczenie swoiste, inne zupełnie; wyraża, iż zawarte w nim ilości mają uchodzić za jedną całość nierozdzielną, że zatym znaki umieszczone przed N-em, lub po nim, odnoszą się właśnie do tej całości zbiorowej, np. (a-\-b— c) X d oznacza, że trzymian a-\-b — c ma być jako całość pomnożony przez d— albo (a-\-b—c)³, znaczy, iż a-\-b — c, jako całość ma być podniesiona do sześcianu. Nieraz także w nawiasie bo F^a-fb+c]) i t. p.

Nawiasowy żołnierz, nazwa polska, dawna, oznaczająca żołnierza, który w czasie wojny, odbiwszy się od szeregów, wlecze się za wojskiem, unikając boju, a popełniając przytym nadużycia różne, nieraz kradnąc i rozbijając po prostu. Jest to zatym pojęcie to samo zupełnie, jak wyrażone wyrazem fr. maraudeur, najniepotrze-bniej w świecie przyswojonym językowi naszemu pod postacią „maroder”, albo nawet „maruder”.— M. A. Troc, który wyraz ten, przez Lindego nie wiadomo czemu pominięty, w słowniku swym zapisał, tak go objaśnia: „Żołnierz nawiasowy; co po wsiach rabuie, albo ugody i chleby poboczne wybiera” („Nouveau Dictionnaire françois, allemand et polonois” (Lipsk 1775, T. II, kol. 3 528 p. w Maraudeur).

44

Enc. powsz. Ilnstr S. II. Zesz. 6. T. I.

Nawiązka.

346

Nawiązka. N-ą w prawie polakiem i litew-skiem nazywało się wynagrodzenie za zranienie, bicie, męczenie, więzienie lub pohańbienie. Tłómaczenia polskie statutów Kazimierza W. (z w. XV) nie używają miana N. ale nazywają ją po prostu „winą”. Dopiero tłómaczenia polskie statutu litewskiego redakcyi pierwszej (1529) i drugiej (1566), za przykładem tekstu autentycznego ruskiego, tudzież statut litewski redakcyi trzeciej (1588), używają tego wyrazu i to w znaczeniu wynagrodzenia za szkodę wyrządzoną komuś, nietylko na zdrowiu, czci, lub wolności, ale nawet za szkodę majątkową. Technicznie słowo N. oznacza jednak tylko wynagrodzenie szkody na zdrowiu lub czci wyrządzonej. — Pomnik prawa zwyczajowego polskiego z w. XIII zna N-ę za bicie i zranienie. Wysokość jej zależy od stanu społecznego ukrzywdzonego, względnie krzywdziciela, i od miejsca w którem czyn dokonano. Kmieć, który obił rycerza na drodze wiejskiej, płacił mu karę zw. „sześć grzywien” która w złocie wynosiła 18 groszy, a nieraz nawet i mniej, a rycerz, który obił kmiecia na takiej drodze, płacił mu karę zwaną „trzysta” która wynosiła 2 grosze. Te same kary płaci się za obicie rycerza przez kmiecia lub kmiecia przez rycerza na targu. Za obicie w karczmie rycerza, kmiecia lub księdza płaci się mu karę zw. „trzysta” która wynosi 16 groszy, gdy obity był rycerzem a 6 gr. gdy był kmieciem. Za obicie w karczmie szafarza lub komornika, płaci się wina zwana „sześć grzywien”, gdy obicie nastąpiło przed nieszporami, a wina „trzysta”, gdy po nieszporach, gdyż obecność obitego w karczmie po nieszporach rodzi domniemanie, że zaszedł tam nie dla interesu swego pana ale dla pijatyki. — Za ranę krwawą należała się również wina „sześć grzywien”. Ta sama kara zapadała za nazwanie kogoś błaznem, zaś za inne słowa bezecne piętnaście grzywien.— Statuty wielkopolskie Kazimierza W. przepisały za ochromienie rycerza na nodze, ręce lub nosie 15 grzywien, za uchro-mienie wielkiego palca 3 grzywny, za skaleczenie jednego z tych członków „piętnadziestę” (ob.) a za ranę zadaną kmieciowi—pół grzywny.—Statuty małopolskie tegoż króla przepisały 30 grzywien N-ki w przypadku oehromienia rycerza przez drugiego rycerza, 15 grz. za zwykłą ranę, a „pięt-nadziestą” za uderzenie bezkrwawe. — Gdy uderzony (nie krwawo) nie był szlachcicem należała mu się 1 grzywna groszy, gdy zaś uderzony był szlachcicem, a ten kto go uderzył kmieciem, wówczas N. wynosiła „piętnadziestę”. Rany taksowały się wedle stanu zranionego; więc rana szlachecka—10 grzywien, skartabel-la (ob.)—5 grz., a sołtysa lub kmiecia, który został szlachcicem- 3 grz.—Gdy kmieć był raniony do krwi, albo bardzo zbity, to dwie trzecie N-ki za rany przypadały kmieciowi a ’/, sądowi.—Kto podczas bójki w izbie wieczorem zgasił świecę, płacił N-ki za rany w bójce zadane.—N. należała się także w przypadkach zranienia w zabawie, nie należała się zaś gdy ktoś dostał ranę w bójce lub w zwadzie której sam dał początek.—Pomniki praktyki sądowej, a w szczególności księgi sądowe, wskazują nam, że sądy wysokość N-ki określały dość dowolnie i niejednostajnie. To tylko jest pewne, że brano na uwagę stan poszkodowanego i jego krzywdziciela; rany sine wynagradzano mniej niż krwawe, a w razie gdy osoba jakaś odniosła kilka ran „wówczas przyznawano jej N-kę tylokrotnie, ile ran otrzymała. — Prawo mazowieckie zawiera liczne postanowienia o N-ce. Statut Ziemowita III z r. 1377 postanowił, że kmieć raniony przez szlachcica ma dostać N-ki 6 skoj-ców (12 groszy) za ranę, a pan kmiecia—3 grz. Statut Janusza I z roku 1410 przepisał, że za policzek dany szlachcicowi przez szlachcica, należy się N-i 5 grzywien, a za policzek dany wło-dyce przez włodykę 2]/₂ grzywny. Tegoż księcia statut z r. 1412 naznaczył za zranienie szlachcica w twarz lub w rękę po 3 grzywny od rany, a iy₂ grzywny za ranę zakrytą. N. za ranę włodyki wynosiła połowę tego. Statut Bolesława IV z r. 1453 postanowił, że kmieć raniący lub uderzający szlachcica ma rękę utracić, lub okopić ją 4 kopami groszy, a kmieć raniący kmiecia płaci mu za ranę otwartą 15 groszy a za inną 7J/₂ grosza. Statut błoński z r. 1453 przepisał, że mieszczanin raniący szlachcica ma rękę swą okupić 4 kopami groszy, inaczej mu szlachcic może rękę uciąć, a statut Bolesława V z r. 1473 uwolnił od N-ki szlachcica, który w swym lesie ranił kmiecia lub nie-posessyonata przydybanego na szkodzie, a nie dającego się przytrzymać. Kodyfikacye prawa mazowieckiego z lat 1529 i 1640 wymagały, by każdą ranę okazać przedewszystkiem woźnemu, gdyż inaczej N-a sądownie nie może być przyznana. Ranę szlachecką oceniały na 30 grzywien, każdy palec u ręki po 6 grzywien, nogę, język, oko i inne członki godne po 30 grzywien, zęby zaś tak jak ranę krwawą; za zranienie woźnego lub wogóle posłańca sądowego należała się N. szlachecka, choć raniony nie był szlachcicem. W razie ucięcia ręki, lub innego członka sposobem rozmyślnym, należała się N. w wysokości podwójnej. N. podwójna należała się też w razie zranienia rękojemcy lub pośrednika w sprawie sądowej, a także w razie zranienia jednej strony sporującej przez drugą, w dniu w którym termin sądowy był im naznaczony. Tak zw. „excepta mazowieckie” z roku 1576 dodały jeszcze, że za pobicie lub zranienie szlachcica przy robocie, należy się N. podwójna, a za zranienie cudzego poddanego przy robocie, szlachcic, który go ranił płacić musiał 10 grzywien i tyleż panu. Prócz tych postanowień znajdujemy jeszcze w exceptach, że szlachcic, który razem z kmieciami w karczmie pił i przez kmie-

256)-

beczek w zjednoczonych królestwach, nie licząc kolonij. Wszystkie marynarki obcych narodów, razem wzięte, nie wynoszą jak 30°/₀ angielskiej.

Nawiłówka, starostwo niegrodowe w województwie mińskim, powiecie rzeczyckim położone. W wiekach XVII i XVIII składały się na nie wsie: Nawiłówku, Babicze, Strumień i Mali-nik. Ostatnim starostą był Franciszek S z e-lut, mianowany przez króla Stanisława Augusta w dniu 20 grudnia r. 1764, kwarty opłacał złp. 359 i gr 9. Od r. 1773 starostwo przeszło na własność Rosyi.—Por. „Słown. ge-

Red.

N. T.

z. w.

ci został obity nie miał prawa do N-ki. Ustawodawstwo sejmowe polskie zajmowało się dosé dużo sprawą N-k za rany. Wedle statutu Zygmunta I z r. 1538 rany okazywać się musiało sądowi grodzkiemu lub ziemskiemu, nie zaś woźnemu, jak bywało dawniej. Wedle konst, z r. 1557, za ranę zadaną z rusznicy płaciło się N-kę podwójną. Konstytucya z r. 1581 podniosła N-kę za rany nieszlachty do wysokości podwójnej, a konst, z r. 1631 uczyniła to powtórnie. Konst, z r. 1588 podniosła cenę N ki za rany szlacheckie, a mianowicie: za ranę krwawą 20 grzywien, za siną groszy 6, za ranę krwawą na twarzy 30 grzywien, za ucięcie palca 30 grzywien, za wybicie zęba 20 grzywien, za ochromienie ręki, nogi, oślepienie oka, ucięcie nosa, pół głow-szczyzny, tj. 120 grzywien. Instytucya N-ki zachowała się do końca Rzeczypospolitej. — Statut litewski, redakcyi trzeciej, zawiera również postanowienia szczegółowe dotyczące N-ki. Szlachcicowi tedy za uciętą rękę, nogę, ucho, nos, gębę, za wybicie oka lub oślepienie należy się 50 kóp groszy, za każdy palec ręki lub nogi po 20 kóp groszy. Ta sama N. należy się w razie, gdy uszkodzony członek wprawdzie nie odpadł, ale przez rok był chromy. Za ranę w głowie, od której raniony mowę utracił, płacić się miało 100 kóp groszy, za ranę krwawą w głowie z której kości wybierano 30 kóp groszy, za ranę na twarzy 40 kóp groszy. Za bicie szlachcica kijem, batem, rózgami—40 kóp groszy, za policzek lub rwanie mu brody i włosów—12 rubli groszy. Zasadą było, że niewiastom należała się N. w wysokości podwójnej. Duchownym wszelakiego wyznania, ich żonom i dzieciom służyła N. szlachecka (R. XI art. 27). Posłańcowi z listami hospodarskiemi tudzież woźnemu należy się N. w wysokości podwójnej w razie ich pobicia, zranienia lub zelżenia (R. I art. 24). N. należy się dalej: szlachcicowi niewinnie obwinionemu o rozbój (R. XI art. 31), każdemu niewinnie obwinionemu i więzionemu (R. IV art. 29), świadkowi niesłusznie naganio-nemu (R. IV art. 79), niewinnie wziętemu na męki (R. XW art. 17. — Literatura Hube „Ustawodawstwo Kazimierza Wielkiego'’ (Warszawa 1881); tenże „Sądy ich praktyka i stosunki prawne społeczeństwa w Polsce ku schyłkowi XIV wieku” (Warszawa 1886). O pochodzeniu nazwy samej daje objaśnienie Z. Gloger w „Encyklop. Staropolskiej” (T. III, str.

Dr Al. W.

Nawiedzenie N. Maryi P. ob. Marya N. P. Nawieś, ob. O kiść.

Nawigacya, ob. Żeglarstwo.

Nawigacyjne akty w Anglii, dotyczące żeglugi morskiej i handlu, ustanowione zostały przez t. zw. Długi Parlament w r. 1651 i z wielu przeróbkami istniały aż do r. 1849; wtedy zniesiono je wkońcu, jako nielicujące z zaprowadzonym wówczas wolnym handlem.

Słusznie uważane są jako „Magna Charta« żeglugi angielskiej. Otrzymawszy przez nie monopol transportów morskich, Anglia wydarła naprzód przewagę handlową Hollandyi i stopniowo zajęła pierwsze miejsce w marynarce wszechświata.— Akt ten organizował rybołóstwo, przewóz nadbrzeżny, handel z koloniami, innemi częściami świata i z Europą. Monopol udzielony został okrętom zbudowanym w Anglii, posiadającym komendę angielską i żeglującym pod flagą narodową. W przeciągu dwuch stuleci, pod skrzydłem tego aktu rozwinęła się marynarka angielska tak potężnie, że odwołanie go nie wywołało zastoju, a tern mniej upadku. Przeciwnie od r. 1849 do końca XIX stulecia liczba statków pod żaglem angielskim podniosła się z 2 924167 beczek zawartości do 9 304108 ogr.” (T. VI, str. 937).

Nawit, termin petrograficzny, wprowadzony przez Rosenbuscha dla oznaczenia pewnego typu odmiennego niektórych porfirytów augito-wych, występujących w okolicach Idaru i Ober-steinu (między Trewirem i Koblencyą). Cechy charakterystyczne tych porfirytów augitowych typu uawitowego polegają przedewszystkiem na wielkiej zawartości kryształów oliwinu i plagio-klazu, na nieznacznej ilości augitu oraz na cie ście skalnem, zupełnie krystalicznem lub z bardzo małą zawartością szkliwa, składającem się z prostokątnych maleńkich skaleni i augitów idyomorficznych, wreszcie na tem, że skalenie porfiryczne powleczone są cieniutką powłoką hematytu, z której przyczyny gołe oko nawet dostrzega je w zabarwieniu czerwouem. Struktura migdałowa również częsta w tym typie, (migdały zeolitami wypełnione), co jest znacznie rzadsze w innych porfirytach augitowych.

Nawka (zool.), ob. Area.

Nawłoć, (Solidago Virga aurea Lin.), roślina krajowa, bardzo pospolita, należąca do rodziny złożonych (Compositae), rosnąca na pagórkach i wogóle w miejscach suchych. Równie powszechnie rośnie w całej nieomal Europie, Azyi oraz Ameryce północnej. Ma łodygę do 3 stóp wysoką, dość gęsto pokrytą liśćmi jajowatemi i lancetowatemi, o brzegu piłowatym, kwiaty ma drobne, żółte, wyrastające w koszyczek, zewnętrzne są języczkowate, węwnętrzne rurkowate. Kwi-

Dr J. P.

St. Rew.

tnie od początku sierpnia do końca września. Dawniej pod mianem „ziela przymiotowego” N. używana była w lecznictwie, o czym świadczą zielniki nasze z wieku XVI, i dziś jeszcze lud wierzy w jego skuteczność w cierpieniach różnych, zwłaszcza ma też przyśpieszać gojenie się ran, od tej własności zaś ma pochodzić nazwa jego łac. Solidago albo Consolida — Gatunek amerykański Solidago canadensis Lin., hodowany bywa u nas w ogrodach; wyrasta do 8 stóp wysokości, kwiaty ma złoto-żółte, stojące kiściasto. Obok tego istnieje jeszcze kilka gatunków amerykańskich, nie wiele różniących się od poprzedzającego, także spotykać je można czasem w ogrodach naszych, jako ozdobę klombów. Klimat nasz znoszą wszystkie dobrze, a ziemi wymagają dobrej, żyznej.

Nawłoka. We wschodniej Galicyi, na żyznych tamecznych gruntach, bywa stosowana uprawa żyta po sprzątniętej gryce, bez poprzedniego przyorania grykowiska, lecz siejąc wprost ziarno na nieporuszoną pługiem ziemię i tylko mocno je bronując, czyli włócząc żelaznemi bronami. Pomimo uprawy tak niedbałej, plony bywają dobre.—N. oznacza także sznur czyli linkę, na której są nawleczone brzegi sieci rybackiej lub łowieckiej.

Nawodne osady (Palafity). Mieszkania nawodne, które taką sławą otoczyły Szwajcaryę, są urządzeniem dobrze znauem etnografom. Istnieją one u różnych barbarzyńców w wielu miejscach kuli ziemskiej. Zwłaszcza są liczne na N. Gwinei. Cameron oglądał usady na palach we wnętrzu Afryki (na jeziorze Mohrya). Istniały tu i owdzie w dawnej Ameryce i nawet nazwa Venezueli (= małej Wenecyi) wiąże się z wrażeniem, jakiego doznali przybysze europejscy w r. 1499 na widok osad nawodnych na jez. Maracaibo. Znajdują się wzmianki o osadach nawodnych u pisarzy starożytnych. Hero-dot opowiada o Peonijczykach że mieszkali w takich osadach: „Pośrodku jeziora, na wysokich palach leżą deski, od brzegu do osady prowadzą wązkie mostki. Pale, na których spoczywają deski, były niegdyś wbijane przez gminę, ale później wydano prawo, że mężczyzna, wstępując w związek małżeński, wbija trzy pale na każdą żonę, miewają oni bowiem po kilka żon. Tryb życia ich jest następujący: każdy mężczyzna buduje chatę na pomoście i zamieszkuje w niej, w podłodze chaty znajdują się drzwiczki, opuszczające się, które otwierają się na jezioro. Dzieci są przywiązywane sznurem za piogi, ażeby nie wpadły do wody. Karmią konie

zwierzęta juczne sianem i rybami, tych zaś •lest takie mnóstwo, że podjąwszy drzwi i spuściwszy do jeziora duży kosz, po niewielkiej chwili wydostają pełen ryb” (Terpsich. V 14). Hippokrates wspomina również o osadach nawodnych ,'u mieszkańców z nad rzeki Phasis (dzisiejszy Rion na Kaukazie) („de Aëre et lociis”

XXXVII). Zwyczaj użytkowania z mieszkań na-, wodnych jest dzisiaj dosé rozpowszechniony a w przeszłości spotykał się jeszcze częściej. Jako zasadę można postawić, iż plemiona barbarzyńskie, przebywające w okolicy bagnistej, budują osady swoje nad wodami, zarówno dla bezpieczeństwa, jak i na skutek tego, iż woda jest żywiołem bardziej sprzyjającym przenoszeniu się tubylców z miejsca na miejsce. Z czasów barbarzyńskich pochodzą również osady nawodne Szwajcaryi. Natrafiono po raz pierwszy na ich ślady w r. 1829 nad jeziorem Zurych skiem, obok Ober-Meilenu. Ale nie zrozumiano naówczas doniosłości odkrycia. Dopiero w latach 1853 —1854 rozpoczęto systematyczne poszukiwania, związane z nazwiskiem Kellera (ob.). Na skutek panującej posuchy poziom wód jezior szwajcarskich był wtedy bardzo nizki; odnaleziono pale, a to spowodowało poszukiwania dalsze. Keller w pracy swojej wymienia około dwu-set osad nawodnych, odkrytych w Szwajcaryi, w tej liczbie na jeziorze Konstanckim 24 osad (wiosek), Biennskim 22, Gienewskim 24, Neu-chńtelskim 24. Istniały one tam w ciągu całych wieków, a może tysiącoleci. Najstarsze należą do okresu kamiennego, ciągną się przez okres bronzu i żelaza, niektóre istniały prawdopodobnie jeszcze za czasów zetknięcia się Szwajcaryi z Rzymem, a nawet dzisiejsze wioski nad jeziorami szwajcarskiemi można rozpatrywać jako dalszy ciąg przedhistorycznych osad nawodnych, bo wioski te leżą na wybrzeżu, wprost dawnych osad. Pomiędzy osadami najdawniej-szemi, z epoki kamienia, zwłaszcza na uwagę zasługuje osada nawodna w Robenhauseu (na jeziorze, a raczej bagnach Pfiiffikońskich). Obliczono, że osada ta wznosiła się na 100 000 słupów (posiadających około 12 stóp długości i 18 cali obwodu) z cedru, buku i dębu. Chaty były gęste, na przestrzeni 99X30 stóp kwadr odnaleziono ślady aż czterech chat, były one jednopiętrowe. W każdej chacie znajdowało się ognisko, żarna, warsztat tkacki. Przeciętnie chata zajmowała 750 stóp kwad. Odrębne obory istniały dla bydła: podczas dnia owce, kozy i krowy pasły się na lądzie, na noc zaganiano je do osady. Rybołówstwo stanowiło jedno z ważnych zajęć. Znaleziono mnóstwo haczyków z muszli, kości i z bronzu; łodzie wyrabiano z jednego pnia. W Robenhausenie wydobyto parę łuków cisowych, jeden z nich ma 5 stóp długości; groty strzał i dzid wyrabiano w okresie kamienia z rogów, kości i krzemienia. Prawdopodobnie używano skór na ubiór, zwłaszcza w okresie kamienia, ale tkano także płótna z lnu i samodziały z wełny (używano włókien lnu dzikiego). Koszykarstwo było znane, jako i garbarstwo. Wydobyto mnóstwo naczyń garncarskich, wyrabiano je za pomocą ręki, mięso jednak pieczono bezpośrednio na ogniu; używano talerzy, łyżek i kubków z drzewa. Na

L. K.

ozdoby używano muszelek, różnobarwnych kamyków, posługiwano się w tym celu również zębami drapieżoów, pomalowanemi kawałkami kości i rogów, paciorkami z kamienia i gliny, a nawet z kości ludzkich.—Znaleziono mnóstwo ciekawych wyrobów z kamienia, drzewa i gliny. Posiadają one kształt półksiężyca, z płaskim dnem. Mniemano dawniej, iż przedmioty te posiadały charakter religijny, ale obecnie badacze skłaniają się do poglądu, że były to widełki, podkładane na noc pod głowę (jak to jest w zwyczaju w Melanezyi).— Odkryto resztki kul z gliny, wewnątrz pustych, prawdopodobnie były to grzechotki. Spinki i sprzączki w okresie kamienia były wyrabiane z kości i muszli, później z bronzu, bronzowe szpilki przyozdabiano szkliwem, kamyczkami barwnemi i czerwonemi koralami.—Co do pożywienia, wiadomości są bardzo liczne i drobiazgowe. W hodowli bydła daje się spostrzedz znaczny postęp: w okresie kamienia rayśłiwstwo odgrywa większą rolę niż w okresie bronzu. Rütimeyer (ob.), dowiódł, iż w czasach początkowych okresu kamienia oswojone były: mały gatunek psa i wołu, owca i koza; wszystkie te zwierzęta w okresie bronzu posiadają już wzrost wyższy, a nadto pojawiają się: kóń, kot i drób. W jednej z osad na jeziorze Konstanckim znaleziono znaczną ilość ziarn zwęglonych, kłos zboża zawierał 10 — 11 ziarn bardzo małych. Uprawiano głównie jęczmień, proso i groch; do nich z biegiem czasu dodano zboża inne, głównie zaś boby. Używane jabłek dzikich, gruszek, śliwek, wiśni, malin, orzechów, kasztanów, maku itd. Badając osady nawodne, archeolog spostrzega przed sobą powolny, ale nieustający postęp.—Keller mniema, że od początków okresu kamienia, przez cały okres bronzu i początkowe czasy okresu żelaza, w osadach nawodnych siedziała ta sama rasa; ślady pożaru osad wynikały z przyczyn codziennych i dopiero Rzym ostatecznie zniszczył zwyczaje dawne. Virchow (ob.), przypuszcza, iż mieszkańcy pierwotni osad szwajcarskich podczas okresu bronzu powoli zmieszali się z nową rasą przybyszów.—Osady nawodne znaleziono również na jeziorach włoskich (Lago maggiore, Garda i in.); w Austryi i Węgrzech, w różnych miejscach Franoyi (w górach Jura, w departamentach Arriège, Górnej Saabaudyi i Aude, w Landach itd.). Istniały one i w Wielko-polsce oraz w innych okolicach kraju naszego, a zdaje się iż Wrocław i Ostrów (na Lednicy) powstały właśnie z osad takich.—Por. Kran-nodże, Teramary, Polska przedhistoryczna. Najważniejsze prace o przedmiocie: R. Munro „Lake Dwellinas of Europe”, Kellera prace o osadach nawodnych w Szwajcaryi, ale zwłaszcza „Antiquités lacustres” (Lozanna 1892; wydawnictwo podjęte przez towarzystwa naukowe Szwajcaryi, z zasiłku kantonu Vaud).

Nawodnianie czyli Irrygacya. Zasoby

pokarmów nagromadzone w warstwie ziemi uprawnej, często dla tego tylko nie mogą być zużytkowane przez zasiane na niej rośliny, że braknie dostatecznej ilości wody, aby je rozpuścić i tym sposobem uczynić je zdolnemi do pobrania przez korzenie roślin. W takich razach rolnik ucieka się do nawodniania sztucznego swych pól, sprowadzając na nie wodę z wyżej położonych rzek, strumieni i kanałów, w takiej ilości, jakiej skąpe opady atmosferyczne dostarczyć jej nie mogą. Jednocześnie woda do zalewu użyta zawiera w rozpuszczeniu i zawieszeniu istoty nieorganiczne i organiczne, mogące służyć za pokarm dla roślin uprawnych; w takim razie zapomocą N-a osiąga się cel dwojaki: zwilżenia i użyźnienia ziemi uprawnej.— W klimacie umiarkowanym, lecz więcej chłodnym, gdzie opady atmosferyczne w postaci deszczu i śniegu trafiają się często i obficie w ciągu jesieni, zimy i wiosny, ziemia posiada dostateczny zasób wilgoci na zaspokojenie potrzeb wegie-tacyi i może się obejść bez N-a sztucznego w ciągu lata; w wyjątkowo tylko gorących i suchych latach, plony, zwłaszcza zboża jare, rośliny pastewne i okopowe dają sprzęt mniej obfity, albo nawet całkiem chybiony. Lecz w klimacie ciepłym, a szczególnie gorącym, N. pól jest nieodzownym warunkiem ich urodzajności i otrzymywania plonów, opłacających koszta ponoszone na uprawę. Najdawniej N. zostało zaprowadzone w Indyach, nad Eufratem, w Syryi, w Chinach, w Egipcie. W kraju tym ostatnim nie poprzestano na corocznych, peryodycznych, użyźniających wylewach Nilu, ale za pomocą kanałów sztucznych doprowadzano wodę do okolic, do których naturalny wylew nie sięgał. W Europie zaprowadzili N. pierwsi Etruskowie, ślady ich kanałów irrygacyjnych do dziś dnia są widoczne pomiędzy rzekami Po i Adygą. Najwięcej rozwinięte jest N. w Lombardyi na przestrzeni 430000 hektarów. Do zasilania tej sieci kanałów służą rzeki: Adda, Tessino, Brem-bo, Serio, Oglio, Mella, Clisco i Mincio. Najbardziej cenione są do budowy kanałów irrygacyjnych wody rzek, które i w zimie posiadają temperaturę -f- 10° R., gdyż z łąk takiemi wodami zraszanych można i w zimie sprzątać siano. Oprócz Włoch, takie łąki w Europie znajdują się tylko jeszcze w Hiszpanii. — W klimacie Europy środkowej, N. stosowane bywa tylko na łąkach, a niekiedy w ogrodach. Przed zaprowadzeniem N-a, przestrzeń do tego przeznaczoną, należy wprzód dokładnie zniwelować dla wynalezienia właściwego spadku dla wody, następnie osuszyć, jeśli wprzód była podmokła i zabagniona. Wtedy dopiero przystępuje się do urządzenia właściwego N-a. Urządzenie to ma być tak przeprowadzone, aby ze zbiornika wody, położonego wyżej, można było odrazu lub kolejno zalać całą przestrzeli łąki lub jej części, a potem również szybko, to jest w przeciągu dni kilku wo-

St. Rew.

dę spuścić i odprowadzić ją do niższej części biegu rzeki. Do tego służą kanały czyli rowy doprowadzające, do których woda ze zbiornika napływa za otwarciem śluz, stawideł lub mnichów, rowy rozlewne, któremi woda dopływa do wszystkich miejsc łąki, rowy zlewne, służące do ściągnięcia wody z łąki do rowów odprowadzających, mających swe uście w korycie rzeki. Najłatwiej na większych przestrzeniach daje się wykonać N. t. zw. dzikie, przy którem rowy rozlewne i zlewne prowadzone są w kierunkach rozmaitych, stosownie do naturalnego spadku powierzchni łąki. Wielką wadę tego systemu stanowi ta okoliczność, że na tak urządzonej łące nie można użyć machin ułatwiających i przyśpieszających sprzęt siana, jak oto: kosiarek, przetrząsaczy i grabi konnych, gdyż prowadzone w różnych kierunkach rowki użyciu tych machin stają na zawadzie; zastosowanie zaś ich, wobec dzisiejszych warunków gospodarstwa staje się nieraz koniecznością ekonomiczną. N. regularne wolne jest od tej niedogodności. Dla urządzenia go, cała zniwelowana i zrównana powierzchnia łąki idąc za kierunkiem spadku głównego dzieli się na tafle czyli terassy, po których doprowadzona ze zbiornika woda spływa po lekko pochyłej powierzchni, aż do miejsc najniższych, gdzie ją rów odprowadzający chwyta i uprowadza do rzeki. Albo też N. urządza się w składy; całej powierzchni łąki nadaje się kształt regularnie falisty, podobnie jak na polu zoranem w szerokie składy, czyli mało wypukłe grzbiety. Wzdłuż tych grzbietów prowadzone są rowki rozlewne, w bruzdach zaś pomiędzy dwoma składami rowki zlewne; pierwsze, poczynając od rowu doprowadzającego, są nieco szersze i następnie coraz się zwężają, drugie zaś przeciwnie, w blizkości rowu doprowadzającego są węższe, a rozszerzają się w miarę zbliżania się do rowu odprowadzającego. Jak w jednych tak i w drugich dno jest o bardzo małym spadku, aby woda nie napływała zbyt gwałtownie i nie rwała ich brzegów. Danie pierwszeństwa jednemu z obu tych sposobów zależne jest od warunków miejscowych, do których projektujący nawodnienie i urządzający je na gruncie winien się zastosować, z uwzględnieniem kosztów i przypuszczalnie najrychlejszej ich amor-tyzacyi. Co do stosowania samegoż N-a, są w użyciu trzy sposoby, mianowicie: 1) całkowity za lew, gdy cała przestrzeń łąki zostaje na pewien czas pokryta wodą, utrzymywaną w zupełnym spokoju, tak aby zawieszone w niej materye użyźniające miały czas osadzić się na powierzchni łąki; 2) zraszanie, gdy przelewającą się przez brzegi rowków rozlewnych wodę puszczamy cienką, równą warstwą po całej powierzchui łąki i niezwłocznie odprowadzamy ją rowkami zlewnemi, gdy uważamy, że łąka została już dostatecznie zwilżona; trzeci wreszcie sposób polega na zatrzymaniu wody w samych tylko rowkach roz

lewnych, nie wypuszczając jej na powierzchnię łąki; sposób ten z korzyścią bywa używany podczas pięknej pogody, podczas sprzętu siana z łąki. — W miastach nad wielkiemi rzekami położonych N. pól sąsiednich i łąk za pomocą kanałów odprowadzających ścieki miejskie, ma na celu zużytkowanie tych nieczystości, będących ciężarem nieznośnym dla miasta, a przynoszącym stratę roluictwu, ponieważ materye w nich zawarte nietylko giną bez żadnego użytku, ale i w najbliższem sąsiedztwie miasta zatruwają wodę rzeki. Próby robione w Paryżu, na przestrzeni prawie dookoła opasanej Sekwaną, koło Gennevilliers, nie wydały spodziewanych dodatnich wyników, grunt przesycony dopływają-cemi w nadmiarze materyami użyzniająceini, nie był w stanie ich pochłonąć, ani też zatrzymać w sobie związków azotowych, jako nie ulegających wessaniu. Rośliny kłosowe i okopowe uprawiane na tak do zbytku, a jeduak jednostronnie użyźnianym gruncie, nie wydawały dobrych plonów, rośliny zaś pastewne dostarczały paszy niezdrowej dla zwierząt i niechętnie przez nie przyjmowanej.

Nawodnikowate (bot.), ob. Elatineae.

Nawodo, wyspa, ob. Nauru.

Nawojki książeczka albo modlitewnik, jest to zabytek rękopiśmienny języka polskiego z końca wieku XV, pisany na pergaminie, formatu małej książeczki, w oprawie, którego treść stanowią modlitwy czerpane z wzorów niemieckich i czeskich. Oryginał tego modlitewnika na początka wieku XIX znajdował się w posiadaniu rodziny Godzimirskich w W. Kś. Poznańskim. Był on przechowywany od paru wieków w srebrnej skrzyneczce albo futerale, na którego wierzch niej stronie wyryty napis w języku łacińskim opiewał, że na książeczce tej modliła się Ś. J a-dwiga księżniczka, że kardynał Bernard Maciejowski darował ją siostrze swojej Annie Wapowskiej. kasztelanowej przemyskiej, i że wnuk tegoż, Stanisław Wapowski, w r. 1634 podarował ją bibliotece kościelnej. („Li-bellus precarius quo utebatur S. Hedvigis ducissa” etc.). Rodzina Godzimirskich użyczyła tego zabytku Janowi Mottem u, prof, w Poznaniu, celem ogłoszenia całości drukiem. Jakoż był on tamże wydany w r. 1823 p. n. „Książeczka do nabożeństwa, na której się modliła ś. Jadwiga z rodu królów polskich..." Wydawca taki dał nagłówek modlitewnikowi, opierając się na wiadomości, wyrytej na futerale, sam bowiem rękopis żadnego tytułu nie miał. Że jednak, jak się okazało, na napisie tym polegać nie można, nadto z uwagi, że w samym tekście powtarza się kilka razy imię Nawojki, jako osoby, która się na tej książeczce modliła, zabytek ten, idąc za zdaniem W. Maciejowskiego (Pism. I, 364), nazwano od imienia tego książeczką Nawojki, albo modlitewnikiem N-ki. W jakiś czas po ogłoszeniu zabytku drukiem, oryginał jego rękopi*

1886, st. 622 — 624).

śmienny, zwrócony posiadaczom, przepadł bez wieści; pozostał tylko futerał srebrny, i ten znajduje się dziś na zamku Fischbacli, w pobliżu Warmbrunn (regiencji Legnickiej), zamykając w swoim wnętrzu... egzemplarz drukowany z r. 1823. Pierwsze to wydanie (formatu 32-ki) oprócz „przemowy“ wydawcy (st. 1—24), obejmuje przedruk dokładny tekstu rękopisu (st. 25—186), z zachowaniem dawnej jego pisowni, oraz 48 początkowych stroniczek tego rękopisu w podo-biźnie litografowanej, które dają wyobrażenie o charakterze pisma, układzie wierszy i ozdobach na marginesach niektórych stronic oryginału. Książeczka wydana jest w oprawie skórzanej z wyciskami wraz z futeralikiem tekturowym, naśladującym format, napisy i upiększenia, wyryte na srebrnej skrzyneczce. Rękopis zabytku, jak wzmiankowaliśmy, nie ma żadnego tytułu i zaczyna się wprost modlitwą do N. Maryi P. słowami: „Święta Marya boża porodzicielko na czysczsza dziewko, przez miłość syna twego je dnaczka Boga naszego Jezu Krysta... przydzi na pomoc mnie, a racz prosić za muą grzeszni cą“ i t. d. Język tekstu jest dosyć swobodny, bardziej wyrobiouy i ogładzony aniżeli język Psałterza florjańskiego (ob. Enc. XXII, str. 1020), zawiera wyrażenia piękne i wiele znamion właściwych starej polszczyźnie. Zabytek ten miał jeszcze trzy inne wydania. W r. 1849 wyszedł w Krakowie p n. „Książeczka do nabożeństwa świętej Jadwigi“ (w 16-ce). Przedrukowano w nim tekst z wydania pierwszego w pisowni pierwowzoru, nadto na stronicach oboczuych tę samą treść w postaci dzisiejszej. W r. 1856 ukazało się pod takimże nagłówkiem wydanie tego modlitewnika w Wilnie, przejrzane przez kś. A. Lipnickiego. Wydawca właściwie przerobił tekst starodawny na nowy, dla ogółu czytelników zrozumiały. Oczywista, że wydanie starego zabytku w tak odświeżonej szacie uczyniło go nieprzydatnym dla badań językowych. Wreszcie wydanie 4-e ogłosił r. 1875 Stanisław Motty, prof, w Poznaniu p. n. „Książeczka do nabożeństwa Jadwigi księżniczki polskiej. Według pierwotnego wydania z r. 1823“, starając się odtworzyć dokładnie w druku, formacie, dodanych podobiznach i futerale, wydanie pierwsze z r. 1823, dokonane przez swojego ojca. Na początku dodał wstęp (st. 1—XCVIII), w którym usprawiedliwia zatrzymanie imienia Jadwigi na tytule książeczki i powtarza fantastyczne wywody etymologiczne J. Rymarkie-wicza co do imienia Nawojki.— Ważniejsze prace o tym zabytku. Wł. Nehring „Książeczka Jadwigi” (w Archiv, f. slav. Philol. 1876, I, 462, uwagi krytyczne z powodu rozprawy J. Ry-markiewicza, drukowanej w Ateneum I, 1876); A. Danysz „Das Gebetbuch der heiligen Hedwig” (Arch. f. Slav. Phil. 1881. V, 402 — 424), praca krytyczna mówi między innemi o układzie treści zabytku, podaje ważne objaśnienia

co do jego glos i załącza sprostowanie błędów wydania 1-ego i 4-ego; L. Mańkowski „Zur Frage nach den Quellen des Hedwigsbüchleins”. (Arch. f. slav. Phil. 1887. X, 8—26); Er zepki „W sprawie rękopisu książeczki Nawojki“ (Poznań, 1889, odb. z Dzienn. pozn. nr. 131); Fr. Krcek „Modlitewnik Nawojki“ (Rozpr. Akad. urn. w Krak. 1894, t. XXIII, 187 —267) rozbiera treść modlitw, składających tekst zabytku i ich źródła; Wł. Nehring „Altpolnische Sprachdenkmäler“ (Berlin 1887, st. 50—55) i inni, ob. Przegląd bibliograficzny prac naukowych o języku polskim w t. I «Prac filologicznych»

A. A. K.

Nawozy. Wiadomo każdemu, że wskutek zbierania z uprawnej ziemi corocznie plonów zbóż kłosowych, roślin okopowych, strączkowych i pastewnych, żyzność ziemi stopniowo, ale stale się zmniejsza, a wskutek tego i plony z każdym rokiem stają się mniejsze, aż nadchodzi chwila, w której stają się tak małe, że już nie są w stanie wartością swoją wynagrodzić kosztów uprawy, zasiewu i sprzętu ziemiopłodów.— W zaraniu uspołecznienia ludów, plemiona koczujące, objawiające chęć osiedlania się na stałe w danej miejscowości, widząc ten nieuchronny skutek ciągłego zabierania cząstek żyzności ziemi w postaci plonów sprzątanych, opuszczały wyjałowione swe siedziby i szukały nowych, nietkniętych jeszcze uprawą obszarów. Lecz nieustannie wzrastająca ludność, osiedlając się coraz gęściej, położyła wreszcie koniec takiej gospodarce, zmuszając osiedleńców do trzymania się ścisłych granic raz zajętego, czy też nabytego obszaru. Trzeba więc było pomyśleć o sposobach przywrócenia ziemi wyczerpanej jej żyzności. Jak w większej części odkryć i wynalazków i tu przypadek odegrał rolę główną; spostrzeżono bowiem, że na odłogiem leżących, wyjałowionych polach, zdolnych wydać tylko skąpe pastwisko dla owiec, na miejscach, na których odchody pasących się zwierząt uległy rozkładowi, rzucone może trafem ziarna zbóż lub innych roślin uprawnych, wydawały bujne źdźbła i ciężkie, obfitujące w ziarno kłosy. Odkrycie to stało się podstawą rolnictwa racyonalnego, związało nierozerwalnym węzłem produkcyę roślinną na roli i hodowlę zwierząt domowych, mianowicie bydła rogatego i owiec, pozwoliło z korzyścią zużytkować bezwartościowe dotychczas ich odchody i przez umiejętne z niemi obchodzenie się zamieniać je na wracający ziemi utraconą żyzność nawóz, czyli t. zw. gnój albo obornik. Potrzeba było jeszcze wynaleźć podstawy naukowe, wyjaśniające działanie obornika i znaczeuie jego dla rolnictwa. Zadanie to, spełnił znakomity rolnik uczony, niemiecki, słusznie w ojczyźnie swojej zwany „ojcem racyonalnego rolnictwa”, Albrech Thaer (ob.), opierający się tak na własnych doświadczeniach, jak i na badaniach współczesnych mu uczonych

cu-

na-

zie-

przyrodników. Podług niego, pokarm, który rośliny w czasie wzrostu swego z ziemi pobierają, jest czarno-brunatna materya pozostała po zbutwieniu wszelkich szczątków zwierzęcych i roślinnych, którą nazwano „próchnicą” (humus). W materyi tej rozbiór chemiczny wykazał grupę kwasów swoistych, które łącząc się z alkaliami, jak wapno, potaż i amoniak, miały tworzyć podobne do soli związki, t. zw. „próchnia ny”, rozpuszczalne w wodzie i mogące być pobrane przez korzenie roślin uprawianych. Oto jest zarys ustanowionych przez Thaera teoryi, t. zw. „próclmicznej”, która prawie aż do połowy ubiegłego stulecia stanowiła podstawę nauki rolnictwa. W tej właśnie epoce zjawił się na widowni naukowej genialny chemik niemiecki J u-stus Liebig (ob.) reformator nauki o pokarmach roślinnych. Wykazując mylne podstawy teoryi próchniczuej, dowiódł, że materye nieorganiczne, znajdujące się w popiołach roślin dostały się do ustroju tychże nie inaczej, jak przez korzenie, które je pobrały z roztworów wodnych. Materyj tych, stale znajdujących się w popiołach roślinnych wyliczono kilkanaście, lecz główne, bez których żadna roślina uprawna istnieć, rozwijać się i wydawać plonu nie może, są następujące: tlenek wapnia i magnezyi, tlenek potasu, kwasy: fosforowy, siarczany i azotny. Rolnik zatem powinien się starać uposażyć swą ziemię w wyżej wymienione materye mineralne, materyj zaś iunych, jak dwutlenku węgla i po części azotu dostarczy roślinom atmosfera. Że nawożenie ziemi obornikiem o tyle tylko prowadzi do celu, o ile wzbogaca je w wyżej wy-mione materye mineralne; poza tern cała pozostała masa gnoju czyli obornika, jest tylko balastem pochłaniającym ogrom kosztów i pracy na jego wywiezienie w pole i za pomocą uprawy zmieszania z warstwą orną; że zatem rolnik postąpi daleko racyonalniej i ekonomiczniej, gdy ziemię swoją zasilać będzie li tylko temi ma-teryami mineralnemi, przygotowanemi zgodnie z przepisami nauki w umyślnych laborato-ryach czyli fabrykach nawozów. Tak powstała nowa teorya, t. zw. „mineralna” w przeciwieństwie do dawnej, próclmicznej. Zawiązała się walka zawzięta na łamach pism peryodycz-nych i broszur specyalnych pomiędzy stronnikami dawnej i nowej teoryi. Pierwsi zniewoleni zostali do ustąpienia z placu boju wobec oczywistych, niezbitych dowodów wyższości swych przeciwników, lecz i ci uznać musieli niebawem, że gienialuy ich mistrz w wywodach swoich posunął się zadaleko; patentowany, mineralny N-z jego imienia zawiódł oczekiwania; stąd pomiędzy przeciwnikami Liebiga powstał aforyzm złośliwy, „że kto noBi na pole nawóz w kieszeni od kamizelki, ten w drugiej kieszeni przynosi do domu otrzymane plony”.—Sumienni badacze nie dali się jednak zbić z tropu i na podstawie wytrwale prowadzonych doświadczeń pol-

nych i pracownianych doszli do wniosku, źe próchnica, jako ostateczny wynik rozkładu ma-teryj organicznych, czyli raczej drobnoustroje w niej się znajdujące, służą do roztworzenia i wprowadzenia w stan dla roślin przyswajalny, niezbędnych dla nich pokarmów mineralnych. Tak więc gnój czyli obornik odzyskał dawne swe, wiekami stwierdzone znaczenie, jako nawóz uniwersalny, zupełny. To wszakże nie wyklucza zastosowania poszczególnych materyj mineralnych, bądź użytych oddzielnie, bądź zmieszanych razem, jako dzielnej podpory nawozu stajennego. Tu należą nawozy: a) z kwasem fosforowym, jako to nadfosforany przygotowywane z kości zwierzęcych, traktowanych kwasem siarczany m, t. z w. „spodium” czyli miału z węgla kostnego, otrzymywanego jako odpadek w krowniach przy filtrowaniu soków, wreszcie wyrabianych z fosforytów kopalnych i apatytów, albo też z tak zw. żużli T hom asa (ob.), otrzymywanych podczas topienia w wielkich piecach rud żelaznych błotnych, zawierająch związki fosforu, przy dodawaniu do topników wapna i ma-gnezyi w nadmiarze, podług metody Gilchrista i Thomasa; stąd ich nazwa,—Potasu dostarczają rozmaite sole potasowe, otrzymywane w wielkich ilościach w kopalniach soli w Kałuszu (w Galioyi) i w Stassfurcie (w Prusiech, koło Magdeburga). Wreszcie kwas azotny w mineralnych nawozach dostarczany jest roślinom w postaci t. zw. saletry chilijskiej (azotanu sodu), przywożonej do Europy w wielkich ilościach ze wschodnich wybrzeży Ameryki południowej, jako też w „guanie” czyli odchodach ptastwa morskiego, nagromadzonych w niezmiernych pokładach na wybrzeżach Peru i na niektórych wyspach oceanu Spokojnego. Lecz w tym ostatnim nawozie, oprócz kwaBU azotnego, ezyn-nemi są inne jeszcze części składowe, mianowicie związki potasu i kwasu fosforowego dające tak wysoką wartość użyźniającą temu nawozowi, która sprawiła, że niezmierne do niedawna jego pokłady, blizkie już są wyczerpania. Podobnem, lub znacznie słabszem działaniem odznacza się t. zw. „guano rybie” otrzymywane w Norwegii z odpadków przy soleniu ryb morskich, ale wyrób tego N-u zawiera się w szczupłych granicach i nie stanowi przedmiotu handlu wszechświatowego. Ważnego, w ostatnich zwłaszcza czasach, znaczenia nabrały t. zw. „nawozy lone” to jest rośliny należące do rodziny motylkowych (Papilionaceae), umyślnie w tym celu zasiewane i przyorywane, wtedy gdy dosięgną zupełnego wzrostu i zakwitną, a nawet zaczną osadzać strąki. Ulegając następnie rozkładowi w roli, użyźniają ją o tyle, że sprzątane po nich plony zbóż i roślin okopowych sowicie wynagradzają wyłożone koszta za ich nasienie, zasiew i uprawę pod nie pola. Wprawdzie działanie ich jest krótkotrwałe i po sprzątnięciu otrzymanego za ich pomocą bujnego plonu zboża,

St. Rew.

H.

należy myśleć o nowem zasileniu N-em ziemi. Roślinami do tego celu używanemi bywają róż-ue odmiany koniczyn, wyka i niektóre odmiany grochu, ale wogóle użytkowanie z nich w ten sposób wypada zbyt drogo, gdyż większą korzyść otrzymać z nich można sprzątając je bądź to na zieloną, bądź na wysuszoną na siano paszę. Przed stu laty jeszcze, istniał w niektórych okolicach Anglii sposób podwójnego zużytkowywania wyki, to jest w części na paszę, w części na nawóz zielony. Mianowicie, na pole obsiane wyką i będącą w pełnym rozkwicie napędzano trzodę chlewną; ta żarła ile mogła tej soczystej paszy, ale daleko jej więcej tratowała i łamała; wtedy dopiero taką wykę zaorywano. Lecz rośliną, najlepiej ze wszystkich nadającą się na nawóz zielony, jest łubin, żółty, niebieski i biały. Roślina ta udaje się na lekkim, piaszczystym gruncie, na którym już żadna inna rodzić się nie chce; w zielonym stanie żadne z domowych zwierząt jej nie tknie, a wysuszoną na siano zjadają tylko owce. Powodem tego wstrętu jest niesłychana gorycz, mieszcząca się we wszystkich częściach tej rośliny: w źdźbłach, liściach, kwiatach, strąkach i ziarnach. Prócz tego, w pewnych warunkach, dotychczas bliżej niezbadanych, w sianie z tej rośliny wytwarza się istota trująca, zwana „ikterogenem”, wywołująca u owiec żółtaczkę bezwarunkowo śmiertelną. Lubin zatem, jako roślina pastewna ma zastosowanie bardzo ograniczone i służyć może tylko, jako dodatek do siana łąkowego, przy zi~ rnowem żywieniu owiec. Za to, jako roślina przeznaczona do przyorania na zielony nawóz, nie ma sobie równej, tembardziej, że zarówno dobrze się udaje, tak na piaskach, jak i na suchych glinkach, byleby grunt nie zawierał w składzie swoim wapna, którego ta roślina nie znosi. Działanie przyoranego łubinu tłómaczy się tern, że ta roślina, jak i inne motylkowe, posiada własność pochłaniania z atmosfery wolnego azotu i utleniania go w swoim ustroju na związki przyswajalne, a to za pomocą swoistych drobnoustrojów, żyjących wspólnem życiem z rośliną (symbioza). Siedliskiem tych drobnoustrojów są narośle czyli bulwki, łatwo dostrzegalne na korzeniach łubinu i innych roślin motylkowych. Są i inne rośliny, zwłaszcza liściaste, obdarzone własnością pochłaniania wolnego azotu z atmosfery, lecz tylko w ilości wystarczającej na własny ich użytek, gdy tymczasem rośliny motylkowe pobierają wolny azot z atmosfery w nadmiarze, a przyorane, po odbyciu procesu rozkładu, pozostawiają zasób jego w gruncie na użytek następuyah plouów. Ekonomicznie rzeczy biorąc, nawóz zielony jest najtańszym sposobem wzbogacenia roli w związki azotowe i znajdujący z tego powodu tak rozległe zastosowanie.

Nawój albo u t o k, jest to wał tkacki, na którym nawinięta jest przędza przeznaczona do

Kuo. Powbz. ILlustr. S. II. Zesz. 6. T. I.

wyrobu.—Każda tkanina wytworzona jest z dwuch grup nitek krzyżujących się, t. j. z nitek równolegle obok siebie ułóżonych, przez które przeprowadza się inne nitki prostokątnie, tak, że stąd powstaje tkanina. Nitki równolegle obok siebie ułożone i w równej długości, często napojone klejem w celu usztywnienia ich—następnie wysuszone i nawinięte bywają na wałek nazywany N-em. Por. Tkactwo.

Nawrocki Aleks ander, pisarz ukraiński (* w r. 1823 w Antonówce, pow. Zołotonoski, gub. Połtawska), kształcił się w Zołotonoszy, Połtawie, nakoniec w uniwersytecie kijowskim. Aresztowany w kwietniu r. 1847, razem z Kulisz em, Szewczenką, Hulaką, Markowiczem, Pasiadą i Andrusskim, wysłany został najpierw do Petersburga, a stamtąd po dwu miesiącach wyprawiony do Wiatki za udział w sprawie „Towarzystwa ukraińsko-słowiańskie-go”. Po 6 miesiącach więzienia wypuszczono go na wolność i mianowano pisarzem sądowym w Je-łabudzie. Cieszył się życzliwością gubernatora wiackiego A. Seredy. Przeniesiony w r. 1849 do Kurska, został w r. 1851 całkiem uwolniony od dozoru policyjnego i w r. 1853 wstąpił do służby rządowej w Petersburgu, skąd przeniósł się w r. 1858 na posadę do Temir-Chan-Szury w Dagiestanie, a następnie w r. 1870 do Erywania. W „Osnowie” z r. 1861 zamieścił parę poezyj małoruskich. Reszta spoczywa w rękopisie. Są tam pomiędzy utworami oryginalne-mi i przekłady z Mickiewicza „To lubię”, „Panicz i dziewczyna”, „Rybka”, „Romantyczność”, „Rozmowa”, „Kurhanek Maryli”, z Ossyana, Byrona „Ziemia i niebo”, „Kain“, „Manfred“, z Schillera, Goethego i Heinego. Przełożył nadto rytmem ludowym epopeje Homera „Iliadę“ i „Odysseję“. W poezyach oryginalnych ubolewał serdecznie nad dolą pańszczyźnianą ludu ukraińskiego i uwłaszczenie włościan powitał hymnem radosnym.—Por. M. I. Piet row „Isto-rja ukrainskoj litieratury” (str. 257—264).

Nawrocki Feliks (* w Tworkach pod Warszawą d. 20 listopada r. 1837 [podług Kośmiń-skiego d. 8 lutego r 1838]—f w Warszawie d. 1 czerwca r. 1902), fizyolog. Utraciwszy rodziców bardzo wcześnie, N. wychowywał się u krewnych w Poznaniu, gdzie też w r. 1855 szkoły skończył, jako uczeń wzorowy. Lata 1856 i 1857 spędził w Berlinie, ucząc się w uniwersytecie tamtejszym języków klasycznych i wschodnich. Pomimo że do tego rodzaju nauki posiadał zdolności niezwykłe, porzucił ją wszakże, a w r. 1858, udawszy się do Wrocławia, wstąpił do wydziału lekarskiego. Obroniwszy tamże w r. 1863 rozprawę świetnie napisaną p. n. „De Cl. Ber-nardi methodo oxygenii copiam in sanguine de-monstrandi” otrzymał dyplom doktorski i zaraz potem wyjechał do Paryża, aby wydoskonalić się tamże pod przewodem KI. Bernarda (ob.) w pracach fizyologicznych, do których już jako

45

go.

student miał skłonność nieprzezwyciężoną. Obok fizyologii, w znaczeniu ściślejszym, nie mniej zajmowała go też chemia fizyologiczna. Bawiąc w Paryżu ogłosił rozprawę p. n. „De l’influence des nerfs sur les sphincters de la vessie et de l’anus” (w „Archives génér. de méd.” 1863— przedmiot badał wspólnie z prof. Gianuzzim), która mu odrazu przysporzyła tyle rozgłosu w święcie uczonym, że zaproszono go do Groningen w Hollandyi na adjunkta do wykładu chemii fi-zyologicznej, oraz na przewodnika studentów w pracowni. Po roku stanowisko podobne zajął we Wrocławiu, jako asystent mistrza swego pierwszego, profesora Heidenhaina (ob.).—Gdy w r. 1865 b. Szkoła Główna warszawska ogłosiła konkurs do katedry historyi, encyklopedyi i propedeutyki lekarskiej, N., obeznany dostatecznie i z temi przedmiotami, złożywszy wydzia-

r*

;;

Fig. 99. Nawrocki Feliks.

łowi lekarskiemu tejże szkoły rozprawę historyczną o Janie Meyowie, fizyologu angielskim (drukowaną później w „Gazecie lek.” r. 1883, nr. 1. 2. 3. 5. 6. i 8.), osiągnął stanowisko adjunkta do wykładu przedmiotów rzeczonych i rozpoczął je w r. 1866, ku zadowoleniu ogólnemu słuchaczów. W r. 1868 został profesorem nadzwyczajnym; w tymże roku profesor Hoyer (ob.) odstąpił mu wykład części fizyologii, mianowicie fizyologyę układu nerwowego, nad którą N. pracował od dawna. W r. 1870 uniwersytet warszawski mianował go profesorem nadzwyczajnym fizyologii, nakoniec w r. 1881 posunięto go na profesora zwyczajnego, a stanowisko to zajmował do śmierci,—N., aczkolwiek działalności swej uczonej nie uświetnił żadnym odkryciem donioślejszym, ani też nie napisał żadnego dzieła większego i głośniejszego, oddał wszakże nauce niejedną przysługę rzetelną, oraz obdarzył literaturę naszą fizyologiczną szeregiem prac drobniejszych, monograficznych, z których ani jedna nie obniża się do poziomu mierności przeciętnej, gdyż wszystkie trzymają się bardzo znacznie po nad nim. Pracował przeważnie nad unerwieniem serca i pęcherza moczowego, nad fizyologją krążenia krwi, nad przemianą materyi w mięśniach, nad fizyologją układu nerwowego wogóle, nad wydzielaniem się potu, nakoniec nad działaniem wielu trucizn, mogącym wyjaśnić niektóre zagadnienia fizyologiczne; o tym wszystkim, i o innych rzeczach jeszcze, pozostały też po nim prace w języku polskim, rossyjskim i niemieckim, drukowane bez wyjątku nieomal w wydawnictwach peryodycznych.—Do zasług N-go niewątpliwie doliczyć też trzeba poczet pokaźny prac dobrych, dokonanych pod jego przewodnictwem, zawsze u-czynnym i chętnym, przez zastęp uczniów jego. Wykłady jego, nie okraszone wprawdzie wymó-wnością, bywały jednak zawsze przystępne, jasne i zrozumiałe; szczególnie zaś odznaczał się długo, jako przewodnik biegły w pracowni swej. Tam, ośmieliwszy ucznia obchodzeniem się z nim po koleżeńsku, umiał wybornie wszczepiać w młodzież zamiłowanie do nauki doświadczalnej, wdrażać ją do pracy samodzielnej, oraz wyposażać ją w metodę badania ścisłego i umiejętnego.—Rozpatrzywszy bezstronnie i sprawiedliwie działalność całą N-go, przyznać trzeba, że chociaż bynajmniej nie ziścił pokładanej w nim nadziei, usprawiedliwionej wielkiemi zdolnościami i nie mniejszą nauką posiadaną, to jednakże, zwłaszcza w połowie pierwszej zawodu profesorskiego, był po Jędrzeju Śniadeckim (ob.), niewątpliwie najwybitniejszym fizyologiem polskim wieku XIX. Później, gdy, z winy własnej głównie, podupadł na zdrowiu, a stracił sprężystość umysłu dawną, pierwszeństwo to o-czywiście rozwiać się musiało, ale zasługi prawdziwe, dawniejsze pozostały nietknięte i w każdym razie zapewniły mu miejsce zaszczytne w dziejach nauki naszej.—Por. S. Kośmińskie-go „Słown. lek. pols.” (str. 343), „Gazeta lek.” (r. 1902, nr. 25) i „Krytyka lek.” (r, 1902, str. 158—163); w źródłach tych znaleźć można spis dokładny prac N-go, jako też wykonanych przez uczniów pod przewodnictwem osobistym je-

Dr J. P.

Nawrocki Władysław (* ok. r. 1873), poeta, rodem z Warszawy, gdzie otrzymał wykształcenie, zamiłowany w literaturach obcych, zwłaszcza francuskiej, angielskiej i niemieckiej, dał się początkowo poznać udatnemi, a niekiedy świetnemi przekładami z Shelleya, Wolffa, Lamartinea i inn. (ob. mianowicie „Ateneum” 1895 — 1903, „Obraz literatury powszechnej w przekładach i streszczeniach” Warszawa 1896 t. II). Następnie oryginalne swoje liryki, przeważnie marzycielsko - miłosne, celujące wykończeniem formy, powabem wysłowienia, pomiesz-

P. Chm.

Red.

urn Dl.

czał w różnych czasopismach, mianowicie w „Bluszczu” (1898 — 1901), „Tygodniku ilustrowanym”, i „Kuryerze Warszawskim”.

Nawrockij Mikołaj (* w Moskwie w r. 1803 — czas śmierci nieznany), doktor prawa i matematyk. Do nauk przykładał się w uniwersytecie moskiewskim oraz za granicą; powróciwszy do ojczyzny, wstąpił do wojska, następnie pełnił obowiązki nauczycielskie w zakładach naukowych, wojskowych. — Wydał: „Na-czertienje sfiericzeskoj trigonomietrii” (1844), „Ueber die Rectifiiation der Peripherie des Kreises” (Hamburg 1846) oraz przełożył na język niemiecki, wspólnie z F r. J. Bassem, W. A. Maciejowskiego „Historyę prawodawstw słowiańskich” p. n. „Slavische Rechtsgeschichte” (Stuttgart 1836 — 39, w 8-e, 4 tomy). Podług

F. M. Sobieszczańskiego w „Encykl. pow.” Orgelbranda (T. XIX, str. 253).

Nawrot (Lithospermum Tourn.), gatunek roślin z rodziny Boraginaceae, szorstkolistne (Aspe-rifoliaceae). Zazwyczaj zioła, czasem krzewy, najeżone włosami szorstkiemi, liście zazwyczaj na-przemianległe, pojedyncze, całobrzegie, kwiaty dwupłciowe, pojedyńcze, lub w kątach liści osadzone, tworzą kłosy lub grona wierzchołkowe, jednoboczne, przed rozwinięciem w kształcie pastorału zwinięte. Owoc : orzeszek jajowaty, gładki, lśniący, jednonasienny. Nasienie bez-wonne, oleiste. Znanych jest około 40 gatunków, przeważnie w strefie umiarkowanej rosnących. Do najpospolitszych należy częsty u nas N, polny (Lithospermum arvense L.), zwany także Wróble proso; posiada korzeń prosty, czerwonawy lub brunatny; cała roślina pokryta krótkiemi, szorstkiemi włoskami. Łodyga od 15 do 45 cm. wysoka, zwykle od korzenia lub wyżej na trzy osadniki kwiatowe rozgałęziona; liście przy korzeniu odwrotnie - jajowate, wyższe podłużnie - lancetowate, nieco przytępione; kielich 5-płatkowy, płatki podczas kwitnienia stoją około korony prostopadle, podczas owocowania zwieszają się; korona lejkowata, biała, 5-ciopłatko-wa, z pięcioma pręcikami osadzonemi na dnie, zewnątrz owłosiona, w gardzieli z 5-cioma omszonymi marszczkami; orzeszki czarne, jajowate. Ta roślina, bardzo pospolita, rośnie na polach, między zbożem i pod płotami prawie w całej Europie. Kwitnie od maja do lipca. Nazwa gatunkowa, przytoczona już przez Dioskoride-s a (ob.), a przez Tourne forta (ob.) napowrót do botaniki wprowadzona, wywodzi się od słów gr. lithos (kamień) i sperma (nasienie) i może się odnosić do twardych orzeszków tychże roślin, albo też do lekarstwa z tych właśnie orzeszków, Semina Lithospermi nigri, — zachwalanego dawniej w lecznictwie, jako pędzące mocz i kruszące kamienie moczowe. Dzisiaj N. niema zastosowania lekarskiego. Podobno w niektórych okolicach wieśniaczki używają korzenia N-u, który jest na wiosnę czerwony, a później brunatno-zielony, jako barwiczki, a po wygotowaniu do barwienia wosku, masła i pewnego rodzaju wódki. — Podobny do poprzedniego, lecz w niektórych okolicach o wiele rzadszy, jest N. lekarski (L. officinale L.), zwany także Wróblem prosem białe m, posiada korzeń prawie zdrzew-niały, gałęzisty, łodygę do 1 m. wysoką, zwykle od połowy rozgałęzioną, lub tylko 3-dzielną, gałęzie wychodzą z kątów liści, które są skrę-toległe, bezogonkowe, szerokolaucetowate, całobrzegie, żylaste, brzegiem nieco podwinięte i jak łodyga—przez przylegające krótkie a twarde włoski—mocno szorstkie; kwiaty krótkoszy-pułkowe, zielonawo-białe lub żółtawe, w gardzieli opatrzone pięcioma omszonymi garbkami, umieszczone w kątach najwyższyoh liści, tworzą grono ulistnione, u dołu zbite, a w górze wiotkie; kielich 5-płatkowy, równy rurce korony, również 5-płatkowej, lejkowatej; orzeszki gładkie, lśniące, białe z 2-ma szeregami kropek czarnych po stronie wewnętrznej. Znachodzi się wprawdzie w całej Europie, ale nie wszędzie jest obfity, u nas najczęściej spotykany na brzegach Wisły. Kwitnie od maja do lipca. Niegdyś ziarna jego, jako nasiona N-u Semina Lithospermi seu Milii solis—były używane w lecznictwie jako pędzące mocz, kruszące kamienie, oraz w czerwonce. Nasz Szymon Syreński (ob.) w „Zielniku” swym (Kraków 1613) między innemi o N-cie pisze (st. 790): „Z ziela Wróblego prosà wodkâ bywa palona, y do potrzeb lekarskich vżywana. Tâ kamień tâk w nyrkâch ińko y w pęchyrzu krszy [tak!] y potężnie moczem wywodzi, trunkiem yżywńne. Mocz zatrzymany wzbudza y pędźi”.—Dzisiaj niema już zastosowania, natomiast liści N-u lekarskiego używają do fałszowania herbaty chińskiej, a w Czechach nawet uprawiają w tym celu N. lekarski i sprzedają po handlach, jako „Proni ceskÿ ćaj” zamiast herbaty; odwar z jego liści ma w zupełności zastępować, przynajmniej gorsze gatunki herbaty chińskiej. — W Europie poł. i śród., aż po Czechy i Szląsk, również, przedewszystkiem na podłożu wapiennem, napotykamy L. purpu-reo-coeruleum L. z pięknemi błękitnemi kwiatami. Bywa też hodowany w ogrodach, jako roślina ozdobna. Kwitnie od maja do czerwca — a w południowej Europie, po Istryę, rośnie L. apalum Vahl, jest to mała, jednoroczna roślinka z kwiatem żółtym, pojedyńczym, na końcu łodygi umieszczonym. Kwitnie od kwietnia do maja. Do gatunków południowo-europejskich, także w ogrodach naszych czasem hodowanych, należą nadto L. fruticosum Lin i L. petrae-

J. Jt6l.

Nawrotowski Piotr (środek XVIII wieku), ksiądz rymopis, jest autorem ciekawego utworu z doby saskiej, p. n. „Pamiątka czułości pasterskiej Wacława Hieronima Sierakowskiego” (1751, b. w m. d. Druga część ma napis osobny: „Brząk trądu próżniaka na górze kościoła hy-

wa

na

W. K.

Posiada szczątki zamku staroży-

za-

żeńskiego”). Pod względem poetyckim nie ma ten utwór wartości najmniejszej; wiersze są liche, styl zupełnie prozaiczny i licznemi prowin-cyonalizmami upstrzony; ale do charakterystyki obyczajów, sięgając czasów Karola XII, do hi-storyi rzemiosł i budownictwa daje on zajmujące przyczynki. Główną treścią jeBt przebudo-zrujnowanego kościoła hyzeńskiego, ale autor, folgując kojarzeniu się wyobrażeń, potrąca mimochodem o bardzo rozmaite wspomnienia i przedmioty. Poprzedza to wszystko pochwała biskupa Sierakowskiego, wierszem, przypo minującym ks. Baki „Uwagi o śmierci niechybnej”.    p‘ chm‘

Nawrócenie św. Pawła, ob. Paweł Św., Apostół.

Nawylotek, owad, ob. Br aeon.

Nax Ferdynand, budowniczy, hydraulik króla Stanisława Augusta (f r. 1810 w Warszawie), zajmował się gorliwie sprawami Warszawskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk, którego był członkiem czynnym, przybranym. Napisał dzieło p. n. „Wykład początkowych prawideł ekonomiki politycznej z przystosowaniem przepisów gospodarstwa narodowego do onego wydźwignienia” (Warszawa 1790 w 8-e). H-

Naxos, 1. wyspa i 2. kolonia gr. na wyspie Sycylii, ob. Naksos.

Nay, miasto we Francyi, w departamencie Niższych Pirenejów, w okręgu Pau, nad Gave de Pau, przy drodze żel. Południowej; posiada kościół w stylu gotyckim; mieszkańcy zajmują się wytwarzaniem wyrobów sukiennych, bawełnianych, beretów i fezów; garbarnie i młyny; handel ożywiony, głośne targi na konie; 3401 mieszkańców (1891).

Nayler James, fanatyk angielski (* r. 1617 f r. 1660), w chwili wybuchu wojny domowej mieszkał wraz z żoną i dziećmi w mieście Wakefield. W r. 1642 zaciągnął się do wojska „okrągłych głów” i odbył kampanię pod Fairfaxem, oraz później pod Lambertem. W wojsku nabrał przekonań independenckich, lecz niebawem po powrocie do miasta rodzinnego (1650) przeszedł łono sakty kwakrów (1651), za co został wyklęty przez dawnych współwyznawców. Odtąd poświęcił się propagandzie religijnej, pisał broszury i pamflety polemiczne; poczuwszy w sobie powołanie do działalności kaznodziejskiej, rozpoczął do spółki z Jerzym Foxem szereg wycieczek po kraju, podczas których odbywał dysputy, miewał kazania i z narażeniem własnego bezpieczeństwa pracował nad nawracaniem sekt innych, W Londynie zamieszkał w r. 1655 i wnet zasłynął, jako mówca znakomity. Wymową swą oraz wyglądem (upatrywano w nim podobieństwo do Chrystusa), wywierał wrażenie ogromne na słuchaczach, a zwłaszcza na słuchaczkach. We wrześniu r. 1656 poróżnił się z Foxem i zaczął apostołować na własną rękę. Od swych zwolenników odbierał hołdy, należne świętemu, ale niechętni, których mnóstwo liczył we wszystkich obozach religijnych, zwalczali go zawzięcie i pomawiali Dawet o uiemo-ralność. Po uroczystym wjeździe do Bristolu (d. 24 października) urządzonym na podobieństwo wjazdu Chrystusa do Jerozolimy, N., przedtem już kilkakrotnie aresztowany za szerzenie „niezdrowych doktryn“ i wypuszczony na wolność, dostał się do więzienia. Nie pomogło stronnictwo przyjaciół przed Kromwelem; komitet sądowy Izby Gmin (z 55 członków) skazał N-a na okrutne turtury i postawienie pod pręgierzem za „ohydne bluźnierstwo”. Kat wypalił mu na czole literę B (blasphemer), język przekłuł żelazem rozpalonem (grud. 1656). N. zniósł męczarnie cierpliwie i podczas trzyletniego pobytu w więzieniu nie ustawał w działalności polemicznej. Odzyskawszy swobodę (d. 8 września r. 1659), pojednał się z Foxem i w dalszym ciągu oddawał się kaznodziejstwu. Pod wpływem cierpień przebytych wyzbył się z dawnej przesady, zaprzestał wybryków. Działał odtąd więcej piórem niż słowem. Umarł w październiku r. 1660 w Holme pod dachem jednego ze zwych współwyznawców.—N. pisał wiele dzieł treści religijnej, które ogłaszał pod napisami uderzającemi, w rodzaju: „How Sin is Strengthened and how it is Overcome” (1657). „Satans Design Discovered” (1657) i t. p. Za życia uchodził za głowę sekty kwakrów i dlatego zapewne znosił prześladowanie od rządu; nie dorównywał jednak talentem i natchnieniem, ani Fox o w i, ani słynnemu następcy jego Pennowi (ob.).— Por. Turner „Quakers” (1889); Bickley „George Fox” (1884).

Nayman, ob. z Krakowa Mateusz.

Nayman lub Naymanowicz, ob. Naj mano wi cz.

Nazaire właściwie Saint-N. 1) miasto główne okręgu tegoż imienia i port miasta Nantes (ob.), stolicy departam. francuskiego Niższej Loiry, o 52 kim. niżej położony, na brzegu północnym uśoia rzeki Loiry, naprzeciwko fortu Mindiu. Punkt wyjścia kolei Orleańskiej, Nantes - Le Croisic, i kolei zachodniej, N. - Château-briant, siedlisko sądu pierwszej instancyi, sądu pojednawczego i handlowego. Liczył w r. 1901 — 35 813 m-ców (kiedy w roku 1801 było ich tylko 3 500).

tnego, na którego zwaliskach zbudowano kościół w stylu gotyckim, ma gimnazyum (college), teatr, kasyno, szkołę hydrograficzną, kąpiele morskie, łaźnie, saliny i w pobliżu najsłynniejsze w departamencie całym dolmeny (ob.) przedhistoryczne. Prowadzi znaczny handel nadbrzeżny i posiada dosyć rozwinięty przemysł okrętowy. N. należy do starożytniejszych miast francuskich i znaczenie swe obecne zawdzięcza łożeniu dużego portu handlowego (w r. 1845), zajmującego 33 hektary przestrzeni i składającego się z dwóch basenów, w których razem pomieścić się może 1 200 okrętów. Cztery latar-

J. Musz.

Ks. ,T.

w ro-

oraz

o wy-

za-

zapo-

prze-

wodniczącym w Radzie Stanu; na stanowisku tym wytrwał do sierpnia, do chwili aż go bagnety austryackie wygnały ze stolicy lombardz kiej. Po wojnie włoskiej r. 1859, gdy Lombardya

nie morskie wskazują nocą drogę do portu. N. ma stałą komunikacyę parowoową z Vigo, Lizboną. Kadyksem, Gibraltarem, Malagą. Martyniką, Santjago de Cuba i Veracruzem. Wwóz (około 52 mil. fr.) składa się z towarów kolonialnych, ryżu. węgli, drzewa, zboża, złota, srebra, bawełny i tytuniu. Wywóz (około 82 mil. fr.) stanowią tkaniny, ubrania, wino, likier i skóry.— Por. Ba start „Saint-Nazaire son histoire” (Nantes 1881) — 2) Okrąg Saint-Nazaire w dep. Niższej Loiry składa się z 11 kantonów (w ich liczbie kanton St.-N. w r. 1891 obejmował 3 gminy, zajmował 17 120 hektarów powierzchni i liczył 40 810 m-ców), 55 gmin, obejmujących razem 2211.23 klm.    obszaru

z 176 965 m-cami (w r. 1891).

Nazarejczyk, ob. Nazaret.

Nazareńczycy, tak nazywają w nowszem malarstwie niemieckiem członków szkoły religijno-romantycznej, która pod kierunkiem Fryderyka Overbecka (ob) zgromadziła się na początku wieku XIX-go w opuszczonym klasztorze San Isidoro w Rzymie. Łącząc się z Fra Angelico i innymi malarzami z w XV-go we Włoszech, szczególnie z Peruginem, oraz naśladując wzory gotyckie, znaleźli oni swój ideał w malarstwie z czasów przed Rafaelem. Najdalej w kierunku tym posunął się J. Führich (ob.).—Por. A. G ö r 1 i n g-Gesch. der Malerei” (Cz. II, Lipsk 1867 str. 195).

Nazaret (po grecku NaCaper, po łac. Nazareth, po arab. En-Nas ira), miasto w Azyi Mniejszej, w północnej części Palestyny dawnej, zwanej Galileą, leży na górze 140 metr. nad doliną Esdrelon i 489 m. nad morzem. Domy N-u piętrzą Bię jedne nad drugiemi tworząc amfiteatr, a wiele z nich przybudowanych jest do skały, mając dalsze izby wykute w niej; otoczone są domki te ogródkami, gdzie figowe drzewa z oliwnemi strzeżone są żywopłotami z kaktusów; mieszkańców znajduje się od 6 do 7-iu tysięcy, z których dwa tysiące Turków, 2 tysiące Greków prawosławnych, sześćset Greków unitów, 1500 katolików, 200 maronitów, 100 protestantów. N. odległy od Jerozolimy o trzy dni drogi, od Kaffy, t. j. od portu, gdzie stają parowce, 7 do 8 godzin drogi dobrej kołowej, do Góry Tabor 2¹/., g. drogi szosowej. Mieszkańcy zajmują się głównie rolnictwem i ogrodownic-twem. N. nieznany w Starym Testamencie, ani u Flawjusza Józefa; dopiero Ewangelie o nim mówią. bo to miejsce, wktórem dopełniła się tajemnica Wcielenia. Nazwę wywodzą jedni od kwiatu neesr, inni od straży, czuwania necurah; N. był zawsze małą mieściną, czego dowodem powiedzenie u św. Jana (I, 48) „Możeć co dobrego być z Nazaretu”.—Św. Józef i N. Marya Panna mieli tam domek złożony z 2 części, jedna w skale wykuta znajduje się teraz w kościele Zwiasto wania, gdzie w kaplicy podziemnej widać komnatę w skale wykutą i tam na podłodze złota gwiazda z napisem „Verbum caro hic factum est”, druga część, przybudowana z kamienia, znaj-duje się w Loretto (ob.). Chrystus mieszkał tu aż do 30 roku życia i wióił ten żywot ukryty w pracy i posłuszeństwie, który jest podziwem dla świata całego, winien zaś być oprócz tego i wzorem. Stąd też Chrystusa nazywali Nazarejczykiem lub prorokiem z Nazaretu, pierwszych chrześcian nazywano też Nazarejczykami i nazwa przetrwała na wschodzie dotąd (en-Na-sara).—Podczas lat nauczania publicznego Chrystus był raz w Nazaret i mieszkańcy zagniewani na Niego, chcieli Go zrzucić z góry teraz Dżebel es-Sikh nazwanej, która pionowo spada w dolinę Esdrelon, postawiono tam teraz kościół. Potem już Chrystus do N-u nie przychodził, lecz zamieszkał wKafarnaum (ob.).—N. dzielił losy całej Palestyny, z ważniejszych faktów zanotować można pielgrzymkę św. Ludwika w r. 1250: w r. 1620 sułtan Fahr-ed-Din pozwolił Franciszkanom wznieść kościół Zwiastowania, którv fundowany zapewne przez Konstantyna lub Helenę był w ruinie, od r. 1720 datuje się powiększenie klasztoru i miasta. Oprócz kościoła Zwiastowania, o którym była mowa, pokazują jeszcze warsztat św. Józefa, gdzie Chrystus miał pracować, kaplicę zwaną „Mensa Christi”, gdzie znajduje się głaz w formie stołu, na którym Chrystus jadał, kościół nowy Greków-unitów, wybudowany na miejscu synagogi, gdzie Chrystus wykładał Izajasza proroka, wreszcie na drodze do Kany Galilejskiei (ob.) piękna studnia zwana N-j Dziewicy. Franciszkanie mają gospodę dla pielgrzymów zwaną Casa Nova.

Nazari Jan Chrzciciel (* w Treviglio [prow. Bergamo] d. 21 listopada r. 1791 — f w Medyolanie d. 7 czerwca r. 1871), mąż stanu włoski. W wieku młodym już powołali go współobywatele do udziału w zarządzie prowincyi oj-ojczystej, przyczym położył zasługę niejedną. Był deputowanym Bergama do Kongregacyi gie-neralnej lombardzkiej (Sejmu krajowego) ku 1847, i wtedy to dnia 7 grudnia wystąpił śmiało przeciw panowaniu austryackiemu, żądając wysadzenia komisyi osobnej do zbadania przyczyn niezadowolenia ogólnego narodu, zdania potym sprawy dokładnej sejmowi nikach badań swych, aby tenże mógł złemu radzić. Wniosku tego. będącego rodzajem wiedzi tego, co miało stać się w marcu roku następnego, N. nie cofnął, pomimo nacisku silnego, wywieranego nań przez rząd najezdniczy, a przez to zjednał sobie wdzięczność i uwielbienie współobywateli. Gdy w marcu r. 1848 wojsko austryackie zmuszone było opuścić Medyo-lan, rząd tymczasowy zamianował N-ego

Red.

Ks. Wł Kr

dostała się pod berło Wiktora Emanuela II, N. w dniu 2 lutego r. 1860 mianowany był senatorem królestwa Włoskiego, a jako taki czynnie uczestniczył w opracowaniu projektu nowego kodeksu cywilnego.

Hazarjanc Stefan, jeden z najwybitniejszych działaczy odrodzenia się Ormian (* r. 1811 — f r. 1879). Był synem duchownego z Tyflisu; kształcił się w seminaryum duchownym tamże i w uniwersytecie w Dorpacie (na wydziale filozoficznym). W r. 1842 został profesorem języka ormiańskiego w Kazaniu; w r. 1846 otrzy-mał dyplom doktora, w r. 1849 przeniesiono go do Moskwy do instytutu Łazarewskiego, jako profesora literatury perskiej i arabskiej. Od r. 1858 do r. 1884 wydawał w Moskwie miesięcznik „Zorza północna”, pierwsze pismo w stylu europejskim i duchu postępowym wśród Ormian w Rossyi. Działalność jeeo publicystyczna, płodna w następstwa, skierowana była głównie ku podniesieniu wśród Ormian oświaty, zwłaszcza ludowej, przez odpowiednie wydawnictwa tanie, zakładanie księgarń i czytelni; młodzież zamożniejszą zachęcał do zwiedzania Zachodu i kształcenia się w szkołach europejskich; starał się też obudzić w rodakach swych ducha inicyatywy i większe zajęcie się sprawami ogól-nemi, nawoływał do zakładania stowarzyszeń celami naukowemi i dobroczynnemi. Główną jego zasługą było podniesienie języka ludowego aszharapar do godności języka literackiego i postawienia go obok panującego dotąd powszechnie w literaturze, nauce, kościele i szkole języka dawnego grap ar, dla ludu niezrozumiałego. N. krytykował nieraz ostro wady rodaków swych, tak, że wielu wśród nich miał nieprzyjaciół. N. wydał po ormiańsku szereg dzieł, po części studyów własnych, po części kompilacyj („Psychologia, oparta na doświadczeniu”; „Wypisy języka nowo-ormiańskiego” i wiele innych).

Nazaryusz i Celsus, święci męczennicy z pierwszego wieku Kościoła. N. syn znakomitych rzymian, Afrykanusa. poganina i Perpetui, chrześcianki, nawróconej przez św. Piotra apostoła, w 9 roku życia został ochrzczony przez św. Lina, papieża. Usunięty z Rzymu przez rodziców, bojących się o życie chłopca, przebywał w Placencyi, gdzie pocieszał uwięzionych, śś. Gierwazego i Protazego; stamtąd wypędzony, przemieszkiwał w Galii, tu nawrócił wielu do wiary, a pomiędzy innemi ochrzcił chłopca imieniem Celsus. Za opowiadanie Ewangielii uwięziony w Trewirze, odesłany został do Rzymu i stawiony przed Neronem. Tyran kazał go utopić w morzu, lecz N. cudownie ocalony, zamieszkał w Medyolanie. Stąd wygnany powrócił do Rzymu, gdzie zastał starego ojca już nawróconego do wiary. Zmuszony opuście Rzym, przeniósł się do Medyolanu, gdzie wraz z C eisern ścięty został na rozkaz prefekta Amulina, około r. 68. Ciała świętych pogrzebane przez chrzescian, odnalezione potem przez św. Ambrożego, biskupa medyolań-skiego, były uroczyście złożone w kościele świętych Apostołów w Medyolanie. Uroczystość ich w kalendarzu rzymskim obchodzi się d. 28 lipca. Ob. „Bollandist. Acta SS. 28 Jul.” (VI 503 — 534); Pur i cel lus „De SS. Martyribus Nasa-rio et Celso...” (Mediolani 1656); Stadler „Heiligenlex.” (IV 517), „Enc. Kość.

Nazwa Wyrazu tego używamy w znaczeniu dwojakiem. N. właściwa czyli nazwisko lub przezwisko, także imię własne, jest to głos artykułowany czyli słowo, które służy do przypominania umysłowi jakiegoś osobnika lub jakiegoś przedmiotu szczegółowego i do wskazywania, że to jest ten właśnie, a nie żaden inny. Wiele N-w, nazwisk, lub imion własnych przysługuje nie jednemu, lecz większej lub mniejszej liczbie jednostek (nazwy osób, miejscowości, zwierząt i t. d. powtarzają się), niektórych używa się także w liczbie mnogiej (np. Horacyusze i Kurya-cyusze).—Istnieją także N-y klasowe czyli wspólne i służą na oznaczenie całych grup, gatunków lub rodzajów jednostek mających wspólne cechy lub właściwości.—Ze stanowiska logiki i teoryi poznania, a dla nauk wogóle, szczególnie ważne sąN-y t. zw. oderwane (abs trakcy jne). Są to wspólne N-y przedmiotów fikcyjnych, które wyrażają tylko rozmaite przymioty, własności, lub inne jakieś stosunki orzeczone (up. piękność, dobroć, miłość, cnota i t. p.). N-y oderwane umożliwiają nam wyrażanie różnych stosunków, które inaczej wyrażaćby się nie dały. Są N-y, które wyrażają stosunek tkwiący w całym rodzaju lub grupie przedmiotów, są dalej N-y wyrażające coś jeszcze ogólniejszego, coś, co tkwi w całych grupach gatunków, każda N. zbiorowa jest równo-. cześnie N-ą oderwaną, a możnaby ją uważać za N-ę jakiejś jednostki zmyślonej. Często też zdarza się, że oderwane N-y uosabiamy, uważamy je za coś rzeczywistego i osobistego. W tern wielką rolę odgrywa wyobraźnia. Takie uosabianie N-w oderwanych i przerzucanie ich z umysłu w rzeczywistość, jest szczególnie ważne dla mitologii i dla twórczości w zakresie sztuki i poezyi, częstokroć jednakże dokonywa się taki sam proces w badaniach naukowych i filozoficznych. Jakżeż często to się zdarza, że uczeni i filozofowie, uważają pojęcia oderwane, ujęte w N-y za coś rzeczywistego; mnóstwo z tego powodu powstaje nieporozumień, a nieraz trzeba być bardzo ostrożnym i krytycznie usposobionym, aby nie brać nazw za rzeczywistość. Często taka zmyślona, w N-e ujawniająca się jednostka, nieda się wcale opisać, jak np. jakość pierwotnego czucia zmysłowego: „niebieskość”, „zieloność”, „słodycz”, „gorycz” i t. p., w takich to przypadkach N. oderwana przypomina do pewnego stopnia nazwisko lub imię własne, Istnieją także N-y, które możnaby określić jako

M. S.

wał się J. Karłowicz (ob.).—Por. Imię.

Nazwiska; była już o nich mowa w En-cyklopedyi niniejszej (Serya I-a T. XXX, str. 798 — 805) p. w. Imię, Imię osobiste i również powyżej p. w. „Nazwiska (rodowód)” ; wiadomości podane tam uważamy za dostateczne; dla dopełnienia ich więc dodać mo-

drugorzędne, np. N-y przyimkowe, spójnikowe

1    t. p., które nie oznaczają wcale przedmiotów, lecz tylko uwydatniają nam stosunki, które w myślach naszych zachodzą, a które w jakiś sposób wyrazić potrzebujemy. —- Znaczeniem i rolą N-w, tak w rzeczywistości, jak w myśli, zajmowała się żywo logika średniowieczna, szczególnie Occkam, sławny nominalista średniowieczny w dziele „Logica” (Pars. I Cap. XI).—W dziejach myśli ludzkiej powoli tylko torowało sobie drogę przekonanie, że N. a rzeczywistość to nie jest to samo. Metafizyka, aż do Hegla (ob.) włącznie brała ciągle N-y za rzeczywistość, a dzisiaj w ten sam błąd popadają często nauki przyrodnicze.—Powstawaniem i rozwojem znaczenia N w zajęło się w czasach najnowszych językoznawstwo porównawcze, istnieje nawet w lingwistyce dział osobny, poświęcony badaniom zmian, jakie znaczenie N-w przechodziło i przechodzi, tudzież dochodzący zasad, którym ta zmienność podlega. Jest to t. zw. semasiologia (od greckiego ariiAa znak, cecha). Jej badania posiadają wielką doniosłość dla poznania tak pierwotnych dziejów kultury jak i umysłowości ludzkiej wogóle. Tak, jasne np. światło rzuca na pierwotną kulturę ludów aryjskich odkrycie, że polska N. córka, niem. Tochter, greckie łłoYanrjp, sans, duhitar, oznaczało pierwotnie osobę dojącą krowy.—Dalsze dokładniejsze informacye znajdzie czytelnik w artykule Sema sio 1 ogia (ob), tudzież w następujących dziełach nowszych: Paul „Principien der Sprachgeschichte” (wyd. 4-e, 1899); Dar-mesteter „The Life of Words” (1886); Trench „Study of Words” (wyd. 20 wyszło 1888); Bréal „Essai de Sementique” (tłórn. ang. z r. 1901); E. Martinak „Psychologische Untersuchungen zur Bedeutungslehre” (1901). por. artykuły: Imię, Mowa, Rzeczownik, Przezwisko, Słowo, Symbol i Symbolika, Wyraz, także Językoznawstwo i Lingwistyka. Do historyi zagadnień dotyczących nazw ob. artykuły: Gramatyka, Logika, Mitologia, także Metafizyka, tudzież Kategorya.

Nazwiska (rodowód). W rozwoju dziejowym N. pojawiają się względnie bardzo późno, a mianowicie dopiero naówczas, gdy organizacya rodowa rozprzęże się najzupełniej, członkowie rodu rozproszą się i zapanuje własność prywatna gruntów. W okresie dzikości, u Australczyków np. nazwisko nie jest znane. Każdy członek plemienia posiada imię, w ciągu dalszym odróżnia się nazwą tak zwaną klasową („gieneraeyj-ną”), która wskazuje jego prawa małżeńskie, wreszcie, o ile totem (ob.) istnieje, posiada on nazwę swego totemu, oraz nazwę organizacyi lokalnej, która wyznacza, w jakiej miejscowości koczuje. Słowem, prócz imienia nosi jeszcze

2    lub 3 nazwy, po nad któremi góruje nazwa plemienia. Ale niema tam nazwisk w naszem znaczeniu.—U barbarzyńców Ameryki północnej nazwy są już mniej liczne. Prócz imienia, każdy posiada nazwę rodową (która zwykle jest nazwą totemiczną), a nadto plemienną: nazwa rodowa służy całemu rodowi (totemowi), plemienna — wszystkim współplemieńcom. — Niekiedy, jak w klanach szkockich (ob.), nazwy te rodowe pozostają i w okresie cywilizacyjnym, ale w większości wypadków zanikają.—Podczas barbarzyństwa rozmiary społeczeństwa są nieznaczne, rody nie są liczne, niema jeszcze bogactw materyalnych, ani podziału ziemi na majątki prywatne. Budowa więc prosta więzi społecznej nie wymaga odróżnień, które nasza cywilizacya posiada w formie nazwisk rodzinnych. I nawet gdy pojawi się już rolnictwo, potrzeba nazwiskjest jeszcze względnie mała. Zwykle wioski żyją własnem życiem, a wewnątrz niewielkiej gminy każdy jest osobiście znany każdemu innemu; stosunki majątkowe i wynikające z nich stosunki prawne (a w tej liczbie spadkowe) są wcale niezawikłane i przejrzyste, a więc i one nie wymagają jeszcze posiadania N., legitymacya osoby obchodzi się bez uciążliwych formalności. Ale w miarę jak więź społeczna, oparłszy się na zasadach terytoryalnych, wzrosła w złożoność, zaścianki rodowe rozprzęgają się, a członkowie rodów rozchodzą się i mieszają się z sobą na obszarze całego kraju, wreszcie gdy powstaną stosunki majątkowe złożone, naówczas daje się uczuć konieczność nazwisk, któreby ułatwiały stwierdzenie tożsamości osób. Pojawiają się one, a powstają w sposób bardzo różnorodny. Wśród warstw szlacheckich początek biorą od posiadłości, a przynajmniej w większości przypadków nazwa majątku jest źródłem N. Panowie z Tęczy na zostają Tęczyńskimi, panowie z zamku Habsburg — Habsburgami, i t. d. Już rzadziej są to N. wzięte od imienia ojca, więc J ano wieże i t. d., jeszcze zaś rzadziej dawne N. rodowe, np. Skarbkowi e, Nałęcz e. Pomiędzy mieszczaństwem nazwy brane od imienia ojca są o wiele częstsze, dołączają się nazwy zaczerpnięte od rzemiosł (tak liczni Mullerowie, Schmidtowie i t. d.), wreszcie przezwiska dają początek szeregowi licznemu nazwisk. Wśród włościan, na skutek małego rozwoju rzemiosł, kategorya nazw, zaczerpniętych od rzemiosł, jest względnie niewielka (Kowal-czycy, Bednarczycy, Kołodziej cz ycy), natomiast N. pochodzą od przezwisk lub posiadają charakter patronimiczny. Wprowadzenie przez państwo aktów stanu cywilnego ostatecznie utrwala N. Nad źródłosłowami nazwisk pracowało wielu badaczy, u nas tą sprawą zajmo-

L. K.

Red.

si z tym, że nazwy takie z biegiem czasu ulegają zwykle przekształceniom, zmieniającym je do niepoznauia, tak że nieraz trudu niemało poświęcić wypadnie na to, by dotrzeć do ich dźwięku pierwotnego, będącego najważniejszym, chociaż dla nauki ważne bywają także i przemiany stopniowe, jako wyświetlić mogące wątpliwość niejedną, bądź historyczną, bądź lingwistyczną.— Rozumie się, że wszystko, co powiedziano powyżej, odnosi się głównie do nazw prastarych, pochodzenia niewiadomego zgoła, ponieważ te, które powstały już w czasach nowszych, t. j. historycznych, zwykle są łatwe, lub przynajmniej snadniejsze do wytłómaczenia, gdyż pochodzić zwykły z języka narodu znanego nam, władającego krajem lub okolicą jego pewną. — Jeżeli dziś na obszarze zajętym przez Niemców — mówimy oczywiście nie o granicach politycznych, lecz o ściśle etnograficznych — napotykamy N. m. niewątpliwie celtyckie, skandynawskie lub słowiańskie, obok liczniejszych, rdzennie niemieckich, o których wszakże często wiemy z mniejszą lub większą pewnością, że powstały stosunkowo dość późno, lub w których, pomimo ich szaty dziś niemieckiej, dopatrzeć się możemy ich przekręcenia lub przystosowania do języka obecnie w tych stronach panującego, to śmiało wolno nam wyciągnąć z tego wniosek, że w krajach tych przed wiekami na pewno siedziały narody, czy to celtyckie, czy skandynawskie, czy słowiańskie, chociażbyśmy nawet wniosku tego nie mogli poprzeć żadnym dowodem historycznym.—Jeżeli np. między Wartą a Elbą, a nawet dość daleko na zachód od rzeki tej, napotykamy mnóstwo nazw na pewno słowiańskich, wiążących się z górami, rzekami, jeziorami oraz z siedzibami ludzkiemi, o których początku dzieje milczą, to bez wahania za pewnik przyjąć możemy, iż wszystkie kraje te przed zagrabieniem ich przez Niemców musiały należeć do Słowian, a to nie chwilowo, lecz przez wieki całe. Podobnie jeżeli we Francyi lub Hiszpanii spotykamy obok nazw romańskich, giermań-skie, celtyckie i semickie, to, chociażbyśmy skądinąd dziejów tych krajów nie znali, z pewnością największą twierdzić mamy prawo, że w nich mieszkały i władały niegdyś narody odmienne niż dzisiejsze. Do wniosków takich upoważnia nas wszakże tylko wielka ilość nazw napotykanych na obszarze danym, z rozsianych rzadko, wyciągać ich nie wolno, jeżeli się nie chce wejść na bezdroża. Spotykamy np. nazwy zamków dawnych w Czechach, takie jak Rosenberg, Sternberg, albo u nas: Czorsztyn, Fulsztyn, Olsztyn, Lanckorona i t. p,, zapożyczone oczywiście od Niemców, nie dowodzące wszakże bynajmniej, że wczasie gdy je zbudowano Niemcy władali w krajach tych, gdyż wiedzieć można skądinąd, że pauowie możni, krajowi, naśladując w budowie zamki niemieckie, nadawali im też nazwy cudzoziemskie. — W Europie środko-

żerny tylko jeszcze napisy prac kilku zajmujących się N-ami, tam nie umieszczonych, mianowicie: Z. Glogera „Nazwiska ludzi” (w „En-cykl. staropolskiej” T. III, str. 256); o N ach rzymskich, E. Hübner w Iwana v. Müller „Hadbuch der Klassischen Altertums - Wissenschaft” (Monachium 1892, wyd. 2-e. T. I str. 653); Kleinpaul „Menschen-und Völkernamen” (Lipsk 1885); Tetzner „Namenbuch” (Lipsk 1893); Wackernagel „Die germanischen Personennamen” (w „Schweizerisches Museum” Frauenfeld 1837, T. 1); o nazwiskach wschodnich napisał Hammer-Purgstall „Die Namen der Araber” (Wiedeń 1852); wykaz bogaty dzieł zajmujących się N-ami znajduje się w „Internationale Zeitschrift für allgemeine Sprachwissenschaft” (T. I, str. 33).

Nazwy miejscowości, t. j. nietylko osad, wsi, miast i wogóle siedzib ludzkich, ale i krajów całych lub części ich, dalej gór, rzek, jezior, wysp, mórz i t. H. będące przedmiotem badań nauki zwanej „Toponomastyką”, są nadzwyczaj ważne, zarówno Ze względu na dzieje narodów i plemion, jak również dla poszukiwań językoznawczych, ponieważ w nich właśnie, pomimo zmian i przekręceń różnych, którym w ciągu wielu setek, albo nieraz i tysięcy lat ulegały, częstokroć przechowują się szczątki bardzo cenne, po za niemi już ze świata mniej lub więcej zgładzone zupełnie. Są to więc nieraz pozostałości doby zamierzchłej, dające się porównać do pewnego stopnia stosownie z resztkami zwierząt zaginionych, istniejących dziś jeszcze tylko w stanie kopalnym, a dla dziejopisa i językoznawcy mające wartość nie mniejszą od tej, którą tamte posiadają dla przyrodnika, badającego przeszłość stworzeń dzisiejszych. — Badania umiejętne początku i pochodzenia N-w m. nie zawsze bywa łatwe, owszem, oddając mu się, natykamy się aż nadto często na trudności nieprzezwyciężone nieomal, jednakże w bardzo wielu razach udaje się dotrzeć do celu, a wtedy wynik ostateczny poszukiwań wynagradza badacza sowicie.— Często bardzo, opierając się jedynie na N-ch m., oznaczyć możemy dokładnie granice osiedlenia narodu lub szczepu jakiegoś przed wielu, wielu wiekami, gdy brak nam do tego źródeł innych, z których moglibyśmy zaczerpnąć wiadomości chociażby najskromniejszej; nieraz też nazwy takie wiodą nas do odkryć niespodzianych, stwierdzając niezbicie istnienie ludów, o których nikt nigdy nie słyszał, gdyż pamięć o nich zamarła już dawno przed nastaniem doby historycznej, a śladem jedynym po nich pozostałym są właśnie N. m. — Oddając się badaniom tego rodzaju. trzeba zawsze postępować nadzwyczaj ostrożnie, zapatrywać się trzeźwo i krytycznie na wyniki osiągnięte i oceniać je bezstronnie, porwać się nie dając założeniom z góry powziętym, gdyż te wiodą zwykle na manowce, jak uczą przykłady liczne. Badacz zawsze liczyć się mu

Nazwy miejscowości.

861

wej, on Dniepru i Dźwiny aż do oceanu Atlantyckiego, spotykamy, tu i owdzie rozsiane, nazwy takie, które wytłómaczyć się nie dają za pomocą żadnego z języków mówionych w czasach historycznych na obszarze tym, pochodzić więc muszą od ludów szczepu innego, niegdyś tam zamieszkałych, po których i śladu już dziś nie zostało, a jedynie o istnieniu ich świadczą tylko te nazwy właśnie. Niektóre z nich, ale nie wszystkie, wyprowadzić się dają z języków fińskich. Są i takie, które pochodzić mogą od prajęzyka aryjskiego, czyli indoeuropejskiego, będącego pniem, z którego podobno wyrosły wszystkie języki europejskie rdzenne, a w takim razie orzec trudno nieraz, który z narodów dzisiejszych mógł je nadać ongi miejscowości obecnie je noszącej.— Czasem brzmienie nazw, podobnych bardzo, może być często przypadkowe tylko, a w razie takim nie dowodzi niczego.—Na obszarze etnograficznym naszym spotykamy np. kilkakrotnie nazwę Brześć, którą „Słownik gieo-graficzny” wywodzi od drzewa „brzostu”, uważa ją więc za słowiańską; przypomina ona bardzo nazwę portu francuskiego nad Atlantykiem, Brest, również nazwę krainy francuskiej Bresse, oraz miasta włoskiego Brescia, ale z tego trudno wyciągnąć wniosek jakikolwiek pewny. Wogóle przyjąć można zasadę, że jeżeli N. m. nie da się objaśnić za pomocą języka krajowego, a brak przy tern dowodów na to, że powstała pod wpływem czynników chwilowych, dających się odnaleźć, należy ją uważać za prastarą, pochodzącą od narodu strony te zamieszkującego niegdyś, zanim posiadacze dzisiejsi w nich się rozgościli. —Badanie N-w m. nie może opierać się nigdy na samym brzmieniu dzisiejszym, lecz zawsze starać się powinno o odnalezienie postaci najdawniejszej, ponieważ wtedy tylko dotrzeć może do nazwy pierwotnej. Dla przykładu przypatrzmy się nazwie miasta saskiego „Leipzig”; ściśle rzecz biorąc w dźwięku swym dzisiejszym nie posiada nic słowiańskiego, a raczej zdaje się być giermańska, może spokrewniona z niem, „Leib” albo z starogockim „Ghlaib“, gdy się wszakże przekonamy, iż jeszcze w końcu wieku XV pisano ją „Liptzk” (tak się pisze na drukach najdawniejszych), wątpić nie możemy na chwilę, że pierwotnie zwać się musiała „Lipskiem“, jak tyle innych osad na ziemi naszej od „lipy“ nazwanych, i że dopiero Niemcy z czasem przerobili ją na „Leipzig“ dzisiejszy. Przykładów podobnych naliczyćby można bardzo wiele w każdym nieomal kraju. Ale nie-tylko gdy naród obcy zajmie siedziby nie swoje, N. m. ulegają zmianom różnym; dzieje się to samo również i w obrębie języka własnego, na co najczęściej między inuemi wpływać zwykła t. z w. etymologia ludowa, nie opierająca się nigdy na podstawach umiejętnych, lecz chwytająca tylko uchem dźwięki podobne i przystosowująca je następnie do pojęć swoich;

Enc. powsz. Ilustr, S. U. Zesz. 6. T. I.

tak np. w Niemczech z dawnego Liubolfes powstało dzisiejsze Lieblos, z Merebotenhagen, Mar-tinhagen i t. p., u nas zaś dawny „Włodzi-sław“ stał się dziś „Włocławkiem”; a nawet niektórzy zwać go chcą „Wrocławkiem” w sposób podobny z „ Jun ego Włodzisława“ wie-kówdawnych powstał dzisiejszy „Inowrocław“. Badania umiejętne pochodzenia N-w m., oparte na zasadach pewnych, przez naukę nam dostarczonych, istnieją dopiero od wcale niedawna, a pochop do nich dały poszukiwania językoznawstwa porównawczego.—W Niemczech, gdzie bardzo wielu uczonych zajmuje się sprawą tą, pierwsze dzieło prawdziwie umiejętnie napisane o niej, wyszło dopiero czterdzieści kilka lat temu, jest nim Förstemanna „Altdeutsches Namenbuch“. (Nordhausen 1859; wyd 2-e tamże 1872); dziś w literaturze kraju tego dziełem najpoważniej-szem tego rodzaju jest księga, którą wydał J. J. Egli p. n. „Nomina geographica. Sprach-und Sacherklärung von 42 000 geographischen Namen aller Erdräume”. (LipBk 1872; wyd. 2-e tamże

1893), oraz tegoż autora „Geschichte der geographischen Namenkunde” (tamże 1886) i dopełnienia drukowane w wydawnictwie „Geographisches Jahrbuch”, nakouiec jego „Der Völkergeist in den geographischen Namen” (tamże 1893); wymienić też należy Schmidtkunza „Ortskunde und Ortsnameoforschung im Dienste der Sprachwissenschaft” (Halla 1895); Grossberger a „Studien zu den griechischen Ortsnamen” (Würzburg 1888); Blackiego „Geographical Etymology” (Londyn 1887, wyd. 3-e).— Spisy nazw miejscowości w państwie austro-wę-gierskiem wydał Fr. Umlauf (Wiedeń 1885), w cesarstwie niemieckiem Kausch (Lipsk 1890), do takichże wydawnictw należy nasz „Słownik geograficzny”, dotąd nie dokończony jeszcze zupełnie, ale bliski już końca, zawierający mnóstwo materyałów surowych, czekających jeszcze na obrobienie umiejętne. — O N-ach m. słowiańskich wogólności, lub o polskich w szczególności przytaczamy tu prace następujące: F. M i -kłosić „Die Bildung der Ortsnamen aus Personennamen im Slavischen” (w „Denkschr. der Acad. der Wissensch.” Wiedeń 1884, T. XIV), tenże „Die Slavischen Ortsnamen aus Appela-tiven” (tamże r. 1872 —1874, T. XXI — XXIII); W. Kętrzyński „Die polnischen Ortsnamen der Provinzen Preussen und Pommern” (Lwów 1879); J. Karłowicz „O imieniu Polaków i Polski” („Pamiętnik fizyograficzny” Warszawa 1881, T. I); tenże „Imiona niektórych plemion i ziem dawnej Polski” (tamże, T. II, r. 1882); tenże „O imionach własnych polskich miejse i ludzi” (tamże, T. V, r. 1885; także w odb. os.); tenże „Imiona własne polskich miejsc i ludzi od zatrudnień” (tamże T. VI, r. 1886; też w odb. os.). O nazwach litewskich pisali: J. Karłowicz „Czterysta kilkadziesiąt nazwisk miejscowości litewskich” („Pam. fizyogr.” 1883,

46

T. III) i A. Brückner „Litu-slavische Studien (Weimar 1877, Cz. I); o nadłabskich A. Butt-mann „Die deutschen Ortsnamen mit besonderer Berücksichtigung der ursprünglichen wendischen in der Mittelmark und Niederlausitz” (Berlin 1856); o śląskich J. G. Kuie „Alpha-betisch-statistisch-topogr. Uebersicht der Dörfer, Flecken, Städte... der... Prov. Schlesien” (Wrocław i Opole 1845); wprawdzie tylko zbiór ma-teryałów surowych, w porządku abecadła zestawionych, ale bardzo bogatych; «autor wszędzie nieomal podaje bardzo sumiennie nazwy polskie dawne.— Dla uzupełnienia wiadomości ogólnych, nakreślonych powyżej pobieżnie, przedrukujemy tu, korzystając z uprzejmie udzielonego nam pozwolenia p. Z, Glogera z jego „Encyklopedyi staropolskiej” (T. III, str. 258—263) to, co tam napisano o nazwach miast i wsi polskich, jak oto: „Sposób, jakim się utworzyły polskie nazwy wsi, miast i miasteczek, ciekawym jest i ważnym z kilku względów. Są to bowiem nazwy naszych prastarych siedlisk i domów rodzinnych, a zarazem stare zabytki mowy ojczystej, które posłużyły badaczom przeszłości do wyjaśnienia niektórych dawnych stosunków społecznych i sposobu osiedlania się ludności przed wiekami. Ca-l v/J' ła kraina lechicka była pierwotnie pokryta lasami, a pola nie były nigdzie darem przyrody, ale wynikiem ciężkiej pracy ludzkiej. Wśród tej olbrzymiej puszczy, która szumiała od Karpat i gór śląskich p>o Bałtyk, w owem sercu prastarej Słowiańszczyzny, mieszkały od dziejów przeddziejowych ludy lechickie. Jeden z nich, nad Wartą, Notecią i Gopłem osiadły, który zaczął najpierw zajmować się rolnictwem i karczować lasy na pola, został nazwany z tego powodu Polakami lub Polanami, t. j. mieszkańcami pól. W zawiązkach narodów zwykle siedliska ludzkie, podobnie jak i sami ludzie, nie miały żadnej nazwy. Jak dziś nie możemy pojąć wioski bezimienuej, tak w początkach osiedlenia, wieś z nazwiskiem była wyjątkiem, a jeszcze w w. XII, jak to widzimy z dokumentów, zdarzały się wioski bez żadnej nazwy. Naród lechicki składał się z dwuch głównych warstw społecznych: rolników czyli kmieci, t. j. chłopów książęcych, i z wojowników czyli szlachty. Najpotężniejszy z wojowników, zwany księciem, panował. Wszyscy inni składali jego zbrojną drużynę, strzegii grodów i granic, chodzili z nim na wojnę. Kraj cały, wszystkie lasy i wody, były własnością panującego a wszyscy rolnicy hyli jego kmieciami. Książę musiał myśleć o utrzymaniu rycerstwa czyli szlachty, która nad bezpieczeństwem kraju i jego osoby czuwała. Darowanie rycerzowi kawała dzikiego boru nie byłoby żadną nagrodą, książęta więc rozdawali bory naprzód kmieciom, aby wyrabiali pola, zakładali wsie i składali daniny na utrzymanie zbrojnych drużyn. Między Wartą, Notecią i Gopłem, gdzie już w czasach pogań-

skich ludność była bardzo gęsta (jak tego dowodzą liczne i rozległe pogańskie cmentarzyska), a samo łowiectwo, rybołówstwo i chów bydła nié wystarczały na potrzeby życia, uprawa zbóż musiała się zacząć bardzo dawno. W innych stronach Lechii, ponieważ ludzi było mało, najczęściej jeden kmieć zakładał pierwsze siedlisko nowej wioski w dzikim borze, czyli, jak nazywano, „na surowym korzeniu”. Osadę taką mianowano w dokumentach łacińskich villa. Dwie wsie oznaczało nieraz dwuch osadników. Z początku nowa osada nie miała zwykle żadnego nazwiska, ale z czasem następował powód do nazwania każdego zakątka tak a nie inaczej. N. te nie powstawały nigdy przez ich rozmyślne wynajdywanie lub z woli jednego człowieka. Tylko zwykle, gdy już osada szła w podział między synów pierwszego założyciela, nazwa jej wytwarzała się z prostej odpowiedzi na zapytanie: kto tam mieszka? Jeżeli założył ją np. Krzesław czyli w skróceniu Krzesz, to mieszkali w niej Krzeszowice, jeżeli Ra cła w, to Racławice, jeżeli Zdań, to Zdauowi-ce i t p. W języku polskim imię ojca zapomo-cą końcówki ic, ice przetwarza się na przydomek synowski. Tym sposobem za doby Piastów powstały wszystkie dzisiejsze nazwy wiosek z końcówką na ice. Były to zaś prawie bez wyjątku osady poddanych książęcych, nazywanych w dokumentach łacińskich wieku XII i XIII incolae, homines, adscripti, mansuarii, rustici, a najczęściej servi. Drugą grupę nazw stanowiły wsie szlacheckie, z końcówkami przymiotni-kowemi i dzierżawczemi na: owo, ów, owa, awa, in, yń, usza, isna, ina, ja, yca i sko, oznacza-jącemi, że wieś była czyjąś prywatną własnością. O takiej wsi nie pytano się już kto w niej mieszka, jak o kmiecej, ale czyją jest? bo jej dziedzic, jako wojownik, nie trudnił się rolą, ale przebywał przy księciu, w obozie, w grodzie. Jeżeli więc posiadaczem był P orni a n, odpowiadano że wieś Pomianowa, jeżeli Mzur—Mzuro-wa. Gdy szlachta poczęła budować dwory i zamieszkiwać je, odpowiadano o dworze Słabo sza, że Słaboszów, o dworze Zawiszy, że Zawiszyn, o dworze Prandoty, że Prandocin, o dworze Bądź a, że Bądzyn. Tym sposobem wieś jakiegoś Warcisława, czyli w skróceniu W arsza, nazywała się Warszowa (potem Warszawa). Mazurzy dotąd mówią nie Warszawa, lecz „War-sowa”. Od Drogosława czyli Drogusza pochodzą nazwy; Drogusza, Droguszewo; od Sławka, Sławków, Sławsko czyli Sławsk; od Stanisława czyli Stanisza, Stanka: Staniszewo, Stanków, Staukowizna; od Bytomia: Bytomsko, Bytom. Wieś założona przez szlachcica Wo j ak a w wieku XIII, została nazwana Wojakowa; przez Wło-sta — Włostowo; przez Obiecana—Obiecanowo i t. p. I później, gdy np. roku 1409 mieszczanin z Leżajska Giedlarz założył osadę na Kar-czowisku królewskiem, istnieje tam dziś wioska

Giedlarowa. Wsie rycerzy, t. j. szlacheckie, czyli pierwsza w kraju własność prywatna ziemi, brały początek z nadań i sprzedaży książęcych już od wieku X, a może i dawniej, tylko dla braku dokumentów wiedzieć o datach nie możemy. Uczony badacz Tadeusz Wojciechowski wykazał w dziele swojem „Chrobacya”, że wiek XI zastał już w Polsce osobistą własność ziemi, t. j. szlachecką. Człowiek roboczy był wówczas tak poszukiwanem narzędziem do pracy, że książęta, nadając lub sprzedając rycerstwu osady rolne, nie zostawiali w nich swoich chłopów, ale przenosili ich zawsze w inne puste miejsca. Szlachcic zwykle otrzymywał ziemię bezludną i musiał wystarać się sobie o czynszowników lub o własną czeladź. To też wsie szlacheckie nie miały do wieku XIII żadnej innej ludności, prócz rodziny szlachcica i jego czeladzi, z jeńców wojennych najczęściej tworzonej. Wszystko, co było później ludnością poddaną i pańszczyźnianą szlachty, a co już w w. XV wynosiło po kilkanaście rodzin kmiecych w wiosce, powstało zwykle z rozrodzenia się czeladzi dworskiej. Gdy z osady książęcej, przechodzącej na własność szlachcica, książę kmieci swoich przeniósł do siebie gdzieindziej, nazwa tej osady, pochodząca od kmieci, którzy ją założyli, zwykle znikała a tworzyła się nowa z imienia nowego dziedzica. Tak np. gdy roku 1228 książę Opolski darował Lutowice rycerzowi Klemensowi czyliKlimuntowi, zaczęto wieś powyższą nazywać Klimuntowem. Pierwotne pola, jako małe polauy wśród morza lasów, były w Małopolsce tak nieobszerne, że książę, chcąc obdarzyć zasłużonego sobie wojownika większą przestrzenią roli, musiał np. 20 łanów, czyli około 20 włók w wieku XIII wydzielać aż w 13-tu wioskach. Do małej roli szlachcic zwykle dostawał w dodatku kawał boru, w którym zakładał nowe osady. Tym sposobem obok „starych” wiosek powstawały „nowe”, obok „wielkich” budowano „małe”. Książęca osada po wyniesieniu z niej kmieci stawała się zwykle ma cierzą kilku późniejszych wsi i folwarków szlacheckich. Do połowy wieku XIII nie widać w posiadaniu szlachty wiosek z końcówką kmiecą na ice, ale odtąd są już w posiadaniu rycerzy wioski podobne. Wobec bowiem coraz szerszego użytku pisma, nazwy utrwalały się jako znaki martwe, do danej osady stale przywiązane, i ludzie szlachcica w założonej przez niego nowej osadzie brali od swego pana nazwę z końcówką na ice. Tak więc gdy biskup osadził wioskę swymi ludźmi, nazwano i ludzi i wioskę Biskupice, gdy opat—Opatowice. A są i Dziekanowice, Popowice, Proboszczowice, Mnichowi-ce, wreszcie od dostojników świeckich: Książe-nice, Podstolice, Komorowice, Chorążyce. W dziedzictwie Dale cha, wieś jego synów nazwano Dalechowiee, a drugą, w której siedzieli jego chłopi, nazwano Dalechowy, czyli ludzie

Dalechowi. W ten sam sposób powstały obok Wojcieszyc — Wojciechowy, obok Sędo-wic — Sędowy. Gdzie mieszkali ludzie Ł u-kasza czyli Łuki, nazywano tę wieś Łukowy. Gęstość wiosek i ustalenie ich nazw sięga w Wielkopolsce i w niektórych okolicach Małopolski odległych czasów. W przywileju klasztoru tynieckiego z lat 1105—1120, na 15 miejscowości, wymienionych z dawnej fundacyi Bolesława Chrobrego, przetrwało do dziś dnia bez zmiany 11: Tyniec, Kaszów, Czułów, Prądnik, Sy-dzina, Radziszów, Chorowice, Bytom, Siewierz, Gruszów i Łapczyce, skoro zaś Bolesław darował te wsie benedyktynom, musiały już być dawniejszemi osadami. Przywilej gnieźnieński z r. 1136 wymienia około 30 wsi nad rzeką Gąsawą, które składały prowincyę żnińską. Z powyższej liczby Lelewel na dzisiejszych mapach tylko 5-ciu nie znalazł, a z 11-stu wsi, wymienionych w prowincyi spicymirskiej, nie odszukał tylko jednej. Wieś ze szlachecką nazwą Zębocin sięga wieku X, bo wymieniona jest jako własność Ungera, który był biskupem polskim od r. 982. Najpóźniej ustalenie nazw nastąpiło na Podlasiu, bo jakkolwiek mamy tam niektóre nazwy, istniejące bez zmiany od wieku XIII, to jednak wiele wsi jeszcze w wieku XV kilkakrotnie zmieniało swe miana. Np. wieś Żędziany pod Tykocinem, zmieniając właścicieli, nazywała się: Zdrody, Drogwino i Żędziany. Dopiero ta ostatnia nazwa od szlachty Żędzia-nów, którzy tu osiedli w połowie XV w., utrwaliła się. Zarówno królowie, jak szlachta, aby zachęcić ludzi roboczych do zakładania nowych osad na pustkowiach, uwalniali ich na pewien szereg lat od wszelkich czynszów i danin. Od tej wolności osadę taką nazywano Wolą lub Wólką, że zaś powstawała w obrębie większych dóbr, więc od takowych dostawała drugą nazwę przymiotnikową. Nazwę Wola mamy już w dokumencie z roku 1254. Liczne Wole i Wólki w Polsce przenoszą nas w epokę gospodarstwa Kazimierza Wielkiego, który przez gęste ich zakładanie ratował ludzi od nędzy, zaludniał kraj i przyczyniał pożytków ojczyźnie. Do trzeciej grupy nazw należą oznaczające stan lub zatrudnienie, rzemiosło lub pochodzenie osadników, którymi byli słudzy panującego, klasztorów lub panów, nazywani w dokumentach łacińskioh: minister idles, famuli, homines ducis, servi, illiberi. Pierwotnie wszelki przemysł wiejski, nawet tak prosty, jak rybołówstwo, bartnictwo i polowanie na cenniejszego zwierza, był w całym kraju książęcy. Wszelkie bowiem wody i lasy należały do panującego, który innych dochodów miał mało. Przez długi czas nawet klasztory i panowie nie mieli innych bartników i rybaków, jak tylko za przywilejami książąt. Od ludzi tedy, zajętych służbą, powstały nazwy wiosek: Bartniki, Bartodzieje, Skotniki (pasterze), Zduny (garncarze), Kowale, Sokolniki (dozorcy sokołów

myśliwskich), Bobrowniki (dozorcy bobrów), Ry-baki i Rybitwy (rybacy), Piekary (piekarze), Ko-bylniki, Stadniki, Konary (koniarze), Świniary,

i podział powstała większa liczba wiosek z od-dzielnemi nazwami. Tak np. gdy ród, noszący nazwisko Sikora, odziedziczył kilkadziesiąt włók ziemi w okolicy Tykocina, przestrzeń ta została nazwaną Sikory. Gdy zaś posiadacz jej Mikołaj Sikora na początku XV wieku podzielił dziedzictwo swoje między 6 ciu synów, którzy mieli imioną: Paweł, Bartłomiej, Tomasz, Piotr, WojciechiJan, a każdy założył oddzielną osadę, w której rozradzało się jego potomstwo, już więc pod koniec XV w. widzimy 6 oddzielnych wiosek, mających obok jednej wspólnej wszystkim macierzystej nazwy Sikory, drugą nazwę poszczególną, a mianowicie: Sikory-Pawłowięta, Sikory-Bartkowięta, S -Tomkowięta, S.-Piotrowię-ta, S. - Wojtkowięta i S. - Janowięta. Nazwiska szlacheckie z końcówką przymiotnikową tworzyły się potem tylko od nazw głównych. Np. Sikor o wie od Sikor zostali Sikorskimi, Baczo-wie od Baczów Baczewskimi, Kossakowie od Kossaków Kossakowskimi, Roszkowie od

Owczary, Psary (psiarze), Żerniki (żarnowniki czyli wyrabiacze żaren do mielenia), Rudniki,

Korabniki (budujący łodzie), Żelaźniki, Solniki,

Rzeszotary (sitarze), Łagiewniki (wyrabiacze naczyń, zwanych łągwiami), Szczytniki (którzy robili tarcze zwane szczytami), Smolniki, Smolarze, Szklary, Bednary, Kołodzieje, Kobieruiki (tkacze), Sanniki, Winiary. Słudzy klasztorni, jak ich zwano: kuchary, piekary, Strzelce, wosni-ki, rataje, oleśniki i trawniki, tudzież kościelni, jak: kościelniki i Świątniki, spełniając swe obowiązki zwykle z ojca na syna i odbywając służbę na zmianę, tworzyli oddzielne osady, które od nich dały początek dzisiejszym wioskom z po-dobnemi nazwami. Gdzie w lasach wypalano popioły i potaż na handel do Gdańska, a ludzie tern zajęci stawiali sobie do mieszkania budy, tam zwykle powstały wsie, zwane Budami.

Roszków, Roszkowskimi. Niektórzy jednak, jak Tyszkowie, Wojnowie, Konopkowie, Łado wie, zatrzymali dotąd swoje starożytne nazwiska w pierwotnej formie: Tyszka, Wojno, Konopka, Łada. Do piątej i ostatniej grupy nazw wiosek zaliczyć trzeba wszystkie, pochodzące od położenia topograficznego, od rzek, gór. lasów, drzew, błot, pól, kamieni, rodzaju ziemi, wreszcie wyników pracy ludzkiej. Mamy więc rozmaite: skały, góry,

Dalej szły nazwy, powstałe z rodowitości osadników: Prusy, Włochy, Płowce, Sasy, Czechy,

Jaćwież, Ruś, Litewka, Lachy, Mazury, Tatary,

Mamy międzyrzecze, porzecze, dwurzecze, brody. Mamy brzeziny, lipniki, brześć (las brzosto-wy), Świdniki (las świdwowy). Mamy grądy (miejsca suche wśród błot), piaski, glinniki, su-chodoły, kujawy, żuławy, pasieki, osieki, rudy, poręby, gródki, mogiły itd. Pierwotne gospodarstwo ogniowe, polegające na wypalaniu coraz nowego kawałka lasu celem pozyskania na czas jakiś nowiny pod pług. przypominają nazwy: żary, Żarki, pogorzałki, przegorzały, pogo-rzel, praga, łomy (Łomża). Od nazwy drzewa dębu powstało 50 różnych form nazw miejscowych np.: Dąb, Dąbek, Dęby, Dąbie itd. Od wyrazu bór utworzyło się przeszło 30 odmian nazw. Od olchy, lipy, sosny, brzozy, gruszy, jabłoni i brzostu, po kilka i kilkanaście. Wielu nazwom dało początek błoto i kał (czyli miejsce błotniste, kałuża). Kał, kałuża jest źródło-słowem starożytnej nazwy Kalisza, o którym wspomina już w drugim wieku po Chrystusie uczony geograf i astronom Ptolemeusz, wymieniając miasto Kalichia, jako stolicę plemienia Ligiów, leżącą na drodze od Karpat do Bałtyku, i naznaczająo mu prawie ten sam stopień geograficzny, pod którym leży dziejszy Kalisz. W codzienuej praktyce mówienia, przez ciąg wieków, wiele nazw uległo skróceniom i przemianom, zwłaszcza odkąd przestano pojmować pierwotne znaczenie wyrazu. Tak: Żarnowice

Pomorzany, wreszcie najpóźniejsze, bo przez kolonistów niemieckich w czasach saskich licznie na Mazowszu założone, Holendry.pNazwa Zagórzany pochodzi od ludzi, którzy uprawiali czyjąś ziemię, położoną za górą, Wysoczany — na wyżynie, Dolany—w dolinie, Brzeżany—na brzegu, Jeziorzany—nad jeziorem Czwartą grupę górki, podgórza, zagórza, chełmy (Wizna pocho-stanowią nazwy, pochodzące wprost od imioa_f-dzi od wyżyny, na której leży to miasteczko), lub nazwisk ludzi w 1-ym przypadku liczby po-jedyńczej lub mnogiej, albo jako przymiotnik^' urobione z imion osobowych ludzi, którzy założyli osadę lub nadali jej pewne znaczenie. Tak mamy Sandomierz od Sędomira, Szkalbmierz od Skarbimira, Przemyśl od Przemysła (Prze-sława), Radom od Radomysła, Wrocław od Warcisława czyli w skróceniu Wrocława i tysiące innych, jak: Kaźmierz, Radgoszcz (Radgost), Bydgoszcz (Bytgost), Jarosław, Sambor itd. Gdzie osiedli w liczbie mnogiej Buguszowie, Bogu-towie, Bolestowie, Bożymowie, Wszebo-rowie, Tyborowie, Ciborowie, Samborowie, tam wsie nazywają się: Boguszy, Bo-guty, Bolesty, Bożymy, Wszebory, Tybory, Ci-bory, Sąmbory. W nazwach takich przechowały się wszystkie imiona praojców naszych, a także wie le przydomków, które stały się ich nazwiskami, np. Kruki, Gacki, Kurozwęki, Sikory, Slepowrony,

Wojny, Zatory, Kossaki, Konopki itd. Do tej grupy nazw należą przeważnie wsie Kurpiów mazowieckich i wiele wiosek cząstkowej szlachty na Mazowszu i Podlasiu. W nazwach wiosek tej szlachty pozostał widoczny ślad jej rozdrabiania się w dawnych wiekach, Nazwy te są zazwyczaj podwójne: jedna główna, ogólna, macierzysta, jest pierwotną i służy dziś pewuej grupie, a niekiedy i kilkunastu wsiom. Jest ona bowiem nazwą całej rodziny, na której przez rozradzanie się

Red.

i niewiasta. Jeżeli ślub nazyreatu był zgwałcony, należało go rozpoczynać nanowo.—Po upływie czasu, wyznaczonego sobie ślubem na prowadzenie życia według przepisów nazyreatu, Nazyrej-czyk składał w świątyni określone w tym razie ofiary, golił głowę, palił włosy wraz z ofiarą całopalną i uczestniczył w uczcie ofiarnej. Odtąd wolno mu było żyć sposobem Izraelitów zwykłych. Nazyreat obowiązywał, jak widzimy, do wielu praktyk umartwienia, a palenie włosów oznaczało, że przez czas nazyreatu należał całkowicie do Boga. Nazyrej czy kami dożywotniemi byli pomiędzy innemi Samson, Samuel.— Ob. Ugo-liuus „Thesaurus antiquitatum sacrarum” (t.

Ks. Wł. Kr.

St. A. K.

Red.

21) i Tybulla.

Neaethus, po grecku Nśatfi-oę, rzeka w krainie italskiej Bruttii, wpływająca do morza na

przeszły na Żarnowiec, Gawarce na Gawarzec, Wojcice na Wojcin itd. Niekrytyczność sądu, nieznajomość dawnych stosunków, brak pojęcia o słowotwórczości językowej, spowodowały, że w nowszych czasach zaczęto wyprowadzać początek nazw z ich dźwięków i podobieństwa do innych wyrazów. Np. Cieszyn wywodzono od uciechy, Iłżę od jej łzy. Wojnicz od wojny, Bydgoszcz od obicia gości, Częstochowa od częstego chowania, a nawet w szkołach nauczano w XIX wieku, że Sandomierz tak nazywany z powodu, że w jego okolicy San domierza czyli wpada do Wisły. Wszystkie podobne wywody są wprost nielogiczne. Najbogatszym zbiorem starych nazw polskich jest, obok dyploma-taryuszów, Liber beneficiorum Długosza z XV wieku. O znaczeniu zaś nazw pierwszy, lubo pobieżnie, pisał uczony prawoznawca Zygmunt Helcel, a po nim Tadeusz Wojciechowski na źródłach podobnych osnuł cenne dzieło swoje „Chrobacja”. Dokumentów z wieku XII, XIII i XIV mamy już tak dużo, że prawie wszystkie nazwy wiosek dzisiejszych odszukać w nich można. Natomiast dokumentów z wieku XI jest tak mało, bądź z powodu, że niewiele ich pisano, bądź że dla braku murowanych budynków w ówczesnej Polsce wyginęły w pożarach, iż możemy tutaj nazwy prawie wszystkie z nich przytoczyć: Wiek XI, Boguszyno, Bogdanowo, Bystrzyca, Czarnotuł, Czerwińsk, m. Dobrzyń, Domanowo,

m. Głogów, Gołębino, Grzebsko, Grudziądz, m. Gdańsk (r. 1000), Chwalęcino, Chrzanów, Kamień, Kosowo, m. Kraków, Łysieć, Lubieszowo. Pod r. 1065 wspomniana jest nazwa Mazowsza (.Masowiam), Maków, Międzyrzecze (Mezerici dicitur, r. 1015), Nasidlsk, Nasilsko, Olsze, 0-sielsk, Padniewo, Płońsk, m. Płock, m. Poznań (zamek), Przypust, m. Rozprza, Rypin, Sławieniu, Śleź (mo?^—góra), Sokołowo, Seprch (Sierpc?), m. Słupsko, Syrock, Szczeglino, Wizna, Włodzi-sław (Vladislav), m. Wojbor (dziś Wolborz), Wyszogród, Wieczanowo, Żabno, Zakroczym, Zę-bocin”.—Por. jeszcze Ligota.

Nazyrejczycy, od bebr. wyrazu nasir—odłączony, tak nazywali się w Starym Zakonie wszyscy, którzy składali osobny, czy to na pewien czas określony, czy też na całe życie trwający ślub wyłącznego oddania się Panu Bogu na Jego własność. Przepisy, do których się obowiązywali, są wymienione w Num. 6.1—21. Niewolno im było pożywać jagód winnych, tak świeżych jak suchych, ani wszelkiego z nich napoju, ani zgoła żadnych trunków upajających; nie mogli strzydz włosów, stąd długie włosy były jedyną cechą wyróżniającą Nazyrejczyka od innych Izraelitów; nie zachowywali żałoby po śmierci ojca, matki, brata, siostry; obowiązani byli zresztą do ścisłego przestrzegania wszystkich przepisów, wiążących każdego wyznawcę Zakonu. Natomiast mogli żyć w małżeństwie; śluby, o których mowa mogli składać jak mężczyzna, tak

XV; „Enc. Kość”).

Nazzani Emil (* r. 1832 w Pawii), ekonomista włoski, profesor ekonomii w wyższej szkole technicznej w Forli i tamże prezes instytutu technicznego. Należy do najlepszych przedstawicieli nowych kierunków ekonomicznych we Włoszech; rozwijał nauki Luigi Goss y. Ogłosił: „Sulla rendita fondiare” (Forli 1872, jest to historya doktryny o renoie gruntowej — dzieło wielkiej wartości); „Sunto di economia politi-ca” (Forli 1873 i kilku późniejszych wydań); „II profito” (Forli 1877, doskonała rozprawa o zysku przedsiębiorczym); „La scuola classica di economia” (Forli 1879); „Alcuni quesiti sul-la domanda di lavoro” (Forli 1880, wykazane są tu błędy teoryi płacy zarobkowej); „Saggio di economia politica” (Medyolan 1881, jest to zbiór poprzednich rozpraw). N. jest ekonomistą włoskim którego badania znane są szeroko w europejskiej nauce gospodarczej.

NB, w chemii symbol atomu Niobu (ob.).

NB (nota bene), głoski te stawia się na początku dopisków, lub zdań pewnych dla zwrócenia uwagi szczególnej na nie; znaczą po polsku mniej lub więcej tyle, co: „proszę pamiętać”, „zapisać w pamięci” i t. p.

Nea, rzeka w Norwegii, eb. Nidel ven.

Nea Ephesos, miasto w Azyi Mniejszej, ob. S c alano va.

Nea Epidavros, miasto w Grecyi, ob. Piada.

Neaera, po grecku Néatpa. 1. Córka Pereu-sa, żona Al eu sa, któremu córkę Auge i synów Kefeusa i Likurgosa (ob.) powiła; według innych źródeł miała ona być żoną A u -t o li k o s a.—2. Córka Amfiona i Nioby, którą Artemida zabiła (Apoll od. III, 5, 6.).— Nimfa, z którą, według opowieści Homera „Odyss.” (XII, 133), Helios Hyperion spłodził dwie córki, Lampetię i Faetuzę, pasące na wyspie Trynakii poświęcone ojcu stada wołów i owiec.—4. Osławiona hetera w Atenach, przeciw której Demostenes w ozdobnej mowie miał wystąpić; z wyraźną alluzyą wspomniana także przez Horacego „Carm.” (III, 14,

S. Drz.

i Strabona (VI, 262).

Dr J. P.

Red.

północ od miasta Krotonii, gdzie pojmane niewiasty trojańskie spalić miały okręty greckie, aby ujść niewoli sromotnej; dzisiaj zwie się N ei-to.—Por. Owidyusza „Przemiany’' (XV. 51)

S. Drz.

Neagh (Lough Neagh), największe jezioro irlandzkie, w prowincyi Ulsterze, na granicy między krainą wulkaniczną Antrim i utworem węglowym. Pod względem pochodzenia należy do jezior tektonicznych. Przy końcu miocenu powstało w tej okolicy kilka uskoków ciągnących się w kierunku wschodnio-północno-wschodnim. Przez jeden z tych uskoków, którego część południowa obsunęła się, wody rzeki bieżącej z południa zostały zatamowane i tym sposobem utworzyło się jezioro N. Przez ruchy późniejsze gruntu i przez wypełnienie częściowe osadami, straciło nieco na obszarze i obecnie zajmuje 396 kim. kw. (30X19) powierzchni. Największa głębokość jeziora wynosi 31 metrów. Poziom jego leży tylko 15 m. nad powierzchnią morza. Przez N. przepływa rzeka Bana, która wody jego wysyła na północ do morza. Jezioro posiada kilka wysepek i ma brzegi płaskie a piaszczyste. Za pośrednictwem licznych kanałów łączy się jezioro z miastami Belfast, New-ry i Lough Erne. Na samym brzegu jego leży miasto przemysłowe Antrim.

Nea Kaimeni, wyspa, ob. Sant o rin.

Nea Xorinthos, ob. Korynt.

Neal Daniel, historyk angielski (* w Londynie r. 1678 — f r. 1743). Wstąpił do klasztoru i prowadził życie nader pobożne. Cały czas wolny od obowiązków duchownych poświęcał nauce. Zostawił prace cenione: „History of New England” (1720), która miała wielkie powodzenie w Ameryce, i „History of the Puritans” (1732—38, 4 tomy); ta druga, której sławę swą zawdzięcza, zawiera jednak sporo niedokładności i nie podaje wcale więcej wiadomości, niż Roczniki Strypea. Przełożono ją na język hollenderski (Rotterdam 1752).—Por. Joshua Toulmin „Life of Daniel Neal" (Londyn 1797).

Neale Adam (* w Szkocyi w ćwierci ost. wieku XVIII — f w Dunkirku d. 22 grudnia r. 1832), lekarz i podróżnik. Do nauk zawodowych przykładał się w Edynburgu i tam też w roku 1802 dyplom doktorski uzyskał. Osiadłszy w Londynie, w r. 1806 został liceucyatem kollegium doktorskiego (College of Physicians) i ordynatorem szpitalnym (Physician). Bawiąc jako lekarz wojskowy, angielski w Portugalii i Hiszpanii ogłosił bardzo zajmującą książkę, zawierającą mnóstwo szczegółów o wojnie ówczesnej, p. n. „Letters from Portugal and Spain” (Londyn 1809). Porzuciwszy służbę, podróżował długo po Niemczech, Polsce, Mołdawii oraz Turcyi, a podróż swą opisał p. n. „Travels through some parts of Germany, Poland, Moldavia and Turkey” (Londyn 1818, 2 tomy — przekład fr. Paryż 1818; przekł. niem. Lipsk 1820). Następnie 6 lat zajmował się wykonawstwem lekarskim w Exeterze, potem czas krótki był lekarzem zdrojowym w Cheltenhamie, ale wrócił znów do Exeteru, gdzie mieszkał do r. 1826, dni dokonał w Dunkirku. —Wykaz prac jego oryginalnych i tłómaezonych podaje Ca lii sen w „Medic. Schriftsteller - Lex.” (t. XIII, str. 439).

Neamtu (Neamtz, Neamtzu, Niamtzo), miasto główne, rumuńskie okręgu tegoż imienia (4180 kim. □ powierzchni ze 139159 m cami), w stronie północno zachodniej Multan nad rzeką N., 410 m. nad poziomem morza, liczyło (w r.

1894) 7 655 in-ców, w tej liczbie */;, żydów; ma władze powiatowe, 2 szkoły i szpital znaczny. Na skale pod miastem sterczą zwaliska twierdzy starożytnej N., założonej w r. 1210 przez Krzyżaków niemieckich; a w r. 1220 opuszczonej przez nich. W r. 1686 twierdza N., po obronie bohaterskiej, poddała się wojsku polskiemu pod dowództwem Jana Sobieskiego. Niedaleko na zachód od twierdzy leży klasztor N., najsłynniejszy, najbogatszy i największy w całej Rumunii, z 2 kościołami, 10 wieżami, 600 mnichami, seminaryum duchownem, domem dla obłąkanych, biblioteką, drukarnią, ochroną i 2 fabrykami sukna; powstał z pustelni i został w r. 1457 rozszerzony i hojnie obdarowany przez Stefana Wielkiego. Obecnie jest miejscem ulubionem turystów i miejscem pielgrzymek dla pątników. N. jako gród starożytny jest też wspominany w kronikach ruskich.

Neamtz, Neamtzu, ob. Nea m tu.

Neander (właściwie Neumann) Michał (* w r. 1525 w Sorawie — f d. 26 kwietnia r. 1595 w Ilfeldzie), humanista niemiecki. Od r. 1542 kształcił się w uniwersytecie wittenber-skim, gdzie szczególnie Melanchthon (ob.) był mistrzem jego. W r. 1547 otrzymał po sadę nauczycielską w Nordhausen; w r. 1550 takież samo stanowisko zajął w szkole klasztornej w Ilfeldzie, a po latach dziewięciu oddano mu nad nią zwierzchnictwo, które sprawował do śmierci, jako Rector scholae i Administrator coenohii. — N. był znawcą niepospolitym języka greckiego i wiele bardzo przyczynił się do ułatwienia nauczania go w szkołach, w celu tym wydał dzieła następujące: „Graecae linguae tabulae” (Bazylea 1564, dla początkujących); „Graecae linguae erotemata” (tamże 1561, dla uczniów starszych); „Guomologia graeco - latina” (tamże 1557); „Opus aureum et scholasticum” (tamże 1559, rodzaj chrestomatyi) i „De re poeti-ca Graecorum” (Lipsk 1582). Poza tym napisał i wydał inne jeszcze podręczniki szkolne, które również, jak wymienione powyżej, doczekały się wydań licznych. N. wogóle i słusznie uchodził między spółczesnemi za jednego z najzdolniejszych i najwyborniejszych nauczycieli. — Por. Klemm „Michael Neander” (Grosseuhein 1885),

str. 342).

Red.

Red.

Neander Jan (* w Bremie w r. 1596—czas śmierci nie wiadomy), lekarz, filozof i poeta, tak się przynajmniej sam nazywa, o którego życiu i czynach wiadomo tylko, że wykształcenie lekarskie otrzymnł w Lejdzie i że od r. 1623 zajmował się wykonawstwem lekarskim w Bremie. Z prac jego na wyszczególnienie zasługuje monografia bardzo dokładna o tytoniu, jako jedna z najdawniejszych o przedmiocie tym, p. n. „Tabacologia h. e. Tabaci s. Nicotianae descrip-tio medico - chirurgico - pharmaceutica vel ejus praeparatio et usus etc.” (Leida 1622 i 1626; Brema 1627; przekłady franc. Lyon 1628 i 1630); jak również dzieło historyczne p. u. „Syntagma in quo medicae artis antiquissimae et nobilissi-mae, cum laudes et natalitia. .. depinguntur etc.” (Brema 1623), należące do najwcześniejszych opracowań dziejów lecznictwa. Z prac nie lekarskich jego przywodzimy tylko „Decadum ana-grammatismorum praemetium” (Brema 1632). — Por. „Biogr. Lex. der heivorrag. Aerzte” (t. IV,

Dr J. p.

Neander Joachim (* około r. 1650 w Bremie — f tamże d. 31 maja r. 1680), teolog protestancki, ceniony jako autor pieśni kościelnych. — Początkowo był rektorem szkoły kalwińskiej w Diisseldorfie i tam z powodu przekonań swych religijnych miewał zatargi ze zwierzchnością swą. W r. 1679 opuścił stanowisko dotychczasowe i został pastorem parafialnym kościoła Ś. Marcina w Bremie, jako taki umarł już w roku następnym, skończywszy zaledwie 30 lat życia. — Pienia religijne układu swego, odznaczające się formą poetycką urozmaiconą i piękną, oraz głębokością uczucia i nastrojem podniosłym, wydał w liczbie 71 p.n. „Glaub-und Liebesübung” (Brema 1679 i wiele wydań późniejszych). — Z pieśni N-a, dotąd jeszcze w świątyniach protestanckich, niemieckich często śpiewanych, popularnością szczególną odznacza się zaczynająca się od słów. „Lobe den Herren, den mächtigen König der Ehren”; w przekładzie polskim („Pochwal, mój duchu, mocarza wielkiego wszechświata”) znana i śpiewana również podczas nabożeństwa („Śpiewnik Kościoła ewangelickiego w Królestwie Polskiem”, Warszawa b. w. r. [1900]).—Por. Vormbaum „J. Neanders Leben und Lieder” (Elberfeld 1864) i Iken „Joachim Neander, sein Leben und seine Lieder” (Brema 1880).

Neander Krzysztof Fryderyk (* r 1723 w Eckau [Kurlandya] — f w r. 1802), teolog protestancki i poeta religijny, od r. 1785 do śmierci zajmował godność superintendenta Kościoła ewangielickiego w Kurlandyi, oraz na Żmudzi. Pieśni jego religijne, wydane w r. 1766 p. n. „Geistliche Lieder” posiadają zalet me mało, stąd też i dziś jeszcze w kościołach niemieckich bywają śpiewane.

Neander Danie^ Amadeusz (* d. 17 listopada r. 1775 w Lengefeldzie, w górach

Kruszcowych saskich — f d. 18 listopada roku

1869), teolog protestancki i dostojnik kościelny. W r. 1805 został pastorem w Flemmingu pod Naumburgiem, w r. 1817 radcą konsystorza i regensem seminaryum duchownego w Merse-burgu; w r. 1823 mianowano go radcą starszym (Oberconsistorialrath) i członkiem ministeryum wyznań, a zarazem pierwszym pastorem parafii Ś. Piotra w Berlinie; w r. 1829 posunięto go na pierwszego superintendenta gieneralnego pro-wincyi Brandenburskiej, oraz dyrektora konsystorza; w roku następnym zaś król pruski obdarzył N-a godnością biskupią Kościoła ewangielickiego, nakoniec w r. 1831 powołał go ua członka Rady Stanu. W r. 1846 N. był przewodniczącym synodu gieneralnego duchowieństwa protestanckiego w Prusach; od r. 1856 był emerytem. N. należał do twórców głównych unii lutersko-kalwiń-skiej w Prusach (ob.), oraz wywierał długo wpływ stanowczy na sprawy i urządzenia kościelne w państwie tym. Drukiem ogłosił kazania swe, miewane czasami różnemi (Berlin 1826, 2 tomy), był także współredaktorem wydawnictwa „Journal für Prediger”.    Red-

Neander Jan August Wilhelm, uczony niemiecki, znany historyk Kościoła (* r. 1789 w Gietyndze—f r. 1850), z pochodzenia był żydem i nazywał się właściwie Dawid Mendel, w r. 1806 ochrzcił się, potem uczył się teologii w Halli i Gietyndze. W r. 1812 został profesorem nadzwyczajnym teologii w Heidelbergu, w r. 1813 powołano go do wykładu tegoż przedmiotu w Berlinie, gdzie oprócz tego był starszym radzeą konsystorskim i członkiem konsystorza Brandeburskiego. Z licznych prac jego zasługują na wyróżnienie: „Ueber den Kaiser Julianus und sein Zeitalter” (Hamburg 1812); „Der heilige Bernhard und sein Zeitalter” (Berlin 1813); „Genetische Entwickelung der vornehmsten gnostischen Systeme” (Berlin 1818); „Der heilige Johannes Chrysostoinus und die Kirche, besonders des Orients, in dessen Zeitalter” (Berlin 1821—22, 2 tomy); „Denkwürdigkeiten aus der Geschichte des Christentums und des christlichen Lebens” (Berlin 1822—24, 3 tomy); „An-tignosticus, Geist des Tertullianus” (Berlin 1826); „Allgemeine Geschichte der christlichen Religion und Kirche” (Hamburg 1825—52, 6 tomów); „Geschichte der Pflanzung und Leitung der christlichen Kirche durch die Apostel” (Berlin 1832 — 33, 2 tomy): „Das Leben Jesu Christi in seinem geschichtlichen Zusammenhang” (Berlin 1837). Po jego śmierci wydano z pozostałych po nim papierów: „WissenschaftlicheAbhandlungen” (Berlin 1851); „Christliche Dogmengeschichte“ (Berlin 1857, 2 tomy); „Vorlesungen über Katholizismus und Protestantismus“ (tamże 1863) i „Geschichte der christlichen Ethik“ (tamże 1864). Wydanie zbiorowe pism jego wyszło w 14 tomach (Gota 1863—75).

Neanderthal, dolina z łomami kamieni wa-

Red.

S. Drz.

piennych i ze zburzoną dziś już nieomal jaskinią, w której znaleziono szczątki ciekawe człowieka przedhistorycznego (Neanderhöhle), Dolina znajduje się w pobliżu miasta powiatowego Mettmann (ob.) w rejencyi DiisBeldorf-skiej.

Neanthes, po grecku Neàvftijç, krasomówca grecki i historyk z czasów Attalosa I, króla pergameńskiego, a więc z końca III wieku przed Chr. rodem z Kyzikos, uczeń F il i s k o s a z Mi-letu, autor licznych, wysoko cenionych i w Wiekach Starożytnych często wspominanych dzieł historycznych, jak np. „Dziejów greckich“ H e 1-lenika (najmniej w 6 księgach); „O sławnych mężach”, „Dziejów Attalosa“ (panującego od r. 241 —197); „Historya miasta Kyzikos“; „O tajnych kultach” „Panegiryków“ i t. p. Szczątki dzieł jego zebrał Muller w „Fragmenta hist. Graeca” (t. III, str. 2 i nast.).

Neapaphos, ob. Paphos.

Neapatra, miasto, ob. Hy pata.

Neapol (po wł. Napoli), miasto we Włoszech, stolica prowincyi tegoż nazwiska, dawniej królestwa Neapolitańskiego i Obojga Sycylii. Leży pod 40n52' szer. półn. i 14°15' dług. wschód, od Greenwich, nad zatoką Neapolitańską, ograniczony od północy przez przylądek Mizeń-ski i wyspy Procida i Ischia, od południa przez półwysep Sorrento z przylądkiem Punta della Campanella i wyspę Capri. N. zbudowany jest amfiteatralnie na stokach i u stóp wielu wzgórz, łagodnie spadających ku morzu (na zachodzie Posilipo i Vomero, na północy Capodimonte i Ca-podichino). Na wschód N. zlewa się z leźące-mi wśród winnic i willi u stóp Wezuwiusza miastami San Giovanni a Teduccio, Barra, Portici, Resina, Torre del Greco, Torre del Annunziata; tworzą one wraz z Neapolem na tle Wezuwiusza ogólny obraz rzadkiej piękności, z którym można porównywać tylko widok Lizbony i Konstantynopola; stąd znane przysłowie „Vedi Napoli e poi muori” (Ujrzeć N. i umrzeć).—Uboga w wodę rzeczka S e b e t o przepływa przez wschodnią część miasta. Klimat N-u jest bardzo przyjemny: ciepłota średnia roczna wynosi —j- 15,8° C., w styczniu -j- 8,2° C. (najniższa—3°), w lipcu -|- 24,2° C. (najwyższa + 36°); średnia ilość opadów atmosferycznych (przy 111 dniach deszczu) wynosi 823 mm. Różnice w ciepłocie i nasyceniu powietrza wilgocią są w różnych porach dnia dość znaczne. Warunki zdrowotne N-u poprawiły się bardzo od czasu ostatniej epidemii cholery, która w r. 1884 tyle ofiar pochłonęła. Kosztem 100 milionów lirów przeprowadzono wtedy rozległe roboty asenizacyjne, zburzono mnóstwo domów (I 700), zbudowano dzielnice nowe (głównie na Tomero), skanalizowano N. zupełnie i przeprowadzono na długości 80 kim. wodociąg z Serino, dostarczający miastu 90 — 170 000 metrów sześciennych wody dziennie.—Części miasta, ulice i place. Wzgórze, ciągną-ce się się od góry, na której leży Castello Sant’ Elmo, przez Pizzofalcone do skalistej wysepki z Castello dell’Ovo, dzieli N. na dwie części nierówne. Na wschód rozciąga się część starsza i większa, z portem; na zachód nowsza, piękniejsza, ze wspaniałym miejscem przechadzek nad morzem, nad małą zatoką Mergellina. Pod względem administracyjnym dzieli się N. na 12 cyrkułów. Środkowa część miasta, stary N., ma ulice wązkie, domy wysokie, i jest bardzo gęsto zaludniona. Głównemi ulicami są: przecinająca starą część miasta od północy na południe, długa na 2¹/i kim. Strada di Roma (dawniej di Toledo), z mnóstwem sklepów, bardzo ruchliwa i ożywiona; Strada del D u o m o, biegnąca równolegle do poprzedniej, w r. 1870 rozszerzona; Strada dei Tribunali, Santa Trinita, Medina, i nowe, szerokie ulice Corso Garibaldi, San Giovanni aCarbonarai Strada For i a. W części zachodniej najpiękniejszą ulicą jest wspaniała Riviera di Chi aj a, ozdobiona rzędem pałaców. Pomiędzy tą ulicą a morzem leży ogród publiczny, Villa Nazio-nale, z posągami, fontannami i akwarium. Nad morzem ciągnie się piękny bulwar, Via Carra cio 1 o, którego przedłużenie, Via Parte-nope, prowadzi obok Castello dell’Ovo do ożywionej ulicy Santa Lucia. Ta część miasta i port zostały w ostatnich latach zmienione gruntownie przez posunięcie dalej brzegu morskiego, przeprowadzenie nowych ulic i bulwarów; na przeciwko portu handlowego założono niedawno ogród publiczny, Villa del Popolo. Do ulic nowych należy Corso Vittorio Emanuele, 4 kim. długie, przeprowadzone u stóp wzgórz, okalających Castello Sant’Elmo; Via Tasso, idąca od poprzedniej ulicy do góry Posilipo; Strada Salvatore Rosa, która łączy ze starym miastem nową dzielnicę Tomero. Naj-główniejszemi placami N-u są. Piazza del Plebiscito z pałacem królewskim i wspaniałym wodotryskiem, kościołem San Francesco di Paola i posągami konnemi Karola III (przez Canovę) i Ferdynanda I (przez Ca li eg o); Piazza del Muni ci pi o, rozszerzona w roku 1866 z pomnikiem Wiktora Emanuela II i ładnemi skwerami; Piazza del Mercato, siedziba handlu starzyzną, plac na którym w r. 1268 ścięto Konradyua Hohensta-ufa (ob.) i Fryderyka Badeńskiego; Piazza de’ Martiri z Colonna de’Mar-tiri, pomnikiem, wzniesionym w r. 1864 na cześć patryotów, poległych różnemi czasy podczas rewolucyi w N-u; Largo della Vitto-ria i Piazza Umberto, oba przy Riviera di Chiaja; Piazza Dante z marmurowym pomnikiem tego poety, dłuta Angeliniego i So-t ar i eg o, z liceum Vittorio Emanuele; Piazza Cavour z muzeum Narodowym i pięknemi skwerami; Piazza San Ferdinando, stacya główna tramwajów i omnibusów. — Kościoły.

Z 400 kościołów i kaplic, znajdujących się w N-u, najwięcej na uwagę zasługuje katedra św. Januarego (San Gennaro); budowę jej zaczęto w r. 1299 za Karola II pod kierunkiem Mikołaja Pisana, obok dawnej katedry Santa Restituta, która obecnie jest tylko kaplicą nowego kościoła; podczas trzęsienia ziemi w roku 1456 katedra została zburzona; odbudował ją Alfons V, w wieku zaś XVII i XVIII kilkakrotnie ją odnawiano i przerabiano. Jest to świątynia gotycka o trzech nawach, ze środkową nawą płaską i wysokiemi wieżami; wejście do niej ozdobione jest dwiema kolumnami por-firowemi, a sklepienie podpiera 110 starożytnych filarów z marmuru i granitu. Katedra posiada tron biskupi z r. 1342, starą chrzcielnicę, piękne malowidła i liczne, pięknie ozdobione kaplice, z pośród których wyróżnia się Capella del Te-8oro (zbudowana w r. 1608); w kaplicy tej, w dwu naczyniach przechowuje się krew św. Januarego, chroniąca od spustoszeń Wezuwiusza i wszelkich nieszczęść; krew ta trzy razy do roku przechodzić ma w stan płynny. Ciało świętego spoczywa w krypcie ozdobnej pod wielkim ołtarzem. Katedra zawiera także piękne nagrobki, m. iu. papieża Innocentego IV. — Oprócz katedry do piękniejszych kościołów należą: Sant Angelo a Nilo (z r. 1385) z nagrobkiem fundatora, kardynała Branca cci o (przez Donatella i Michelozza, 1458); Santa Maria del Carmine, kościół zbudowany w r. 1269, w zamku tegoż imienia, odnowiony w r. 1769, z posągiem Matki Boskiej i pomnikiem Konradyna dłuta Thorwaldsena, oraz z najwyższą dzwonnicą w mieście; Santa Chia-ra, ufundowany w r. 1310 przez Roberta Dobrego, wykończony w r. 1318, w r. 1752 zaś bogato, ale niesmacznie odnowiony, z płaskorzeźbami z wieku XIV, zawierający gotyckie groby królów z domu Andegaweńskiego; San Domenico Maggiore, wielki gmach w stylu gotyckim, zbudowany w r. 1289 przez Karola II, kilka razy potem przerabiany, na ostatku w r. 1852, ma 27 kaplic, 12 ołtarzów i liczne nagrobki w stylu Odrodzenia; San Filippo Neri jeden z najpiękniejszych kościołów N-u choć nieco przeładowany ozdobami (zbudowany w latach 1592—1619); San Francesco di Paola (1816 — 31), zbądowany według planów Bian-c hi eg o, naśladownictwo Panteonu w Rzymie; Gesù Nuovo, bogato przyozdobiony kościół Jezuitów z r. 1584, w formie krzyża greckiego; San Giacomo degli Spagnuoli, ufundowany w r. 1540 przez wicekróla Piotra z Toledo, z nagrobkiem założyciela; San Giovanni a Carbo nar a, zbudowany w roku 1344, rozszerzony przez króla Władysława, z jego pomnikiem, arcydziełem Andrzeja Ciccione, nagrobkiem Jana Caracciolo i z piękną kaplicą Mir ab o 1-lich; San Giovanui Pappacoda z frontonem gotyckim z roku 1415; San Lorenzo, zaczęty

Enc. Powsz. Ilustr. S. II. Zesz. 6. T. I.

w r. 1266 przez Karola I na pamiątkę zwycięstwa pod Beneventem, w stylu gotyckim, skończony w r, 1324, na miejscu dawnej Basilica Augustalis; Santa Maria lTncoronata (z r. 1352) z freskami uczniów Giotta, przedstawiającemu siedm Sakramentów; Santa Maria la Nuova, założony w r. 1268, w r. 1599 przebudowany w stylu Odrodzenia wczesnego, z dawnym klasztorem (obecnie gmach sądu); San Martino, poniżej zamku Sant ’Elmo, zaczęty w r. 1325 przez Karola, księcia Kalabryi, w r. 1650 odnowiony, z dawnym klasztorem Kartuzów, gdzie mieszczą się obecnie zbiory muzeum Narodowego; z kościoła tego roztacza się piękny widok na miasto i okolice; Monte Oliveto (Santa Anna dei Lombardi), zaczęty w r. 1411 i dokończony przez Cicciona w stylu Odrodzenia wczesnym, z pięknemi rzeźbami i nagrobkami; w sąsiednim klasztorze Benedyktynów znalazł przytułek Tasso, chory i złamany; San Paolo Maggiore (z r. 1590), na miejscu świątyni rzymskiej Kas tor a i Po lluk sa, z której dwie kolumny stoją w kościele obecnym; Santa Annunziata (1757—82); San Severin o e Sosio (1490) przy dawnym klasztorze Benedyktynów (obecnie archiwum państwa), z pięknemi freskami i kaplicą, z grobami trzech braci Sanseverini; Santi Apostoli, wystawiony na szczątkach świątyni Merkurego. Oprócz tych świątyń katolickich, znajdują się jeszcze w N-u kościoły: ewangielicki, anglikański, metodystów szkockich i waldensów. Z cmentarzy neapolitańskich Camposanto Nuovo, założony w r. 1836, z kościołem, imponującym atrium, otoczonym kolumnami (wewnątrz z posągiem kolosalnym Religii Angeliniego) i licz-nemi kaplicami grobowemi bractw, należy do najpiękniejszych na ziemi. W północnej części miasta, niedaleko od przytułku San Gennaro dei Poveri, znajdują się katakumby starochrześcijańskie, sięgające I wieku po Chr.; składają się one z czterech galeryj głównych z korytarzami i komorami grobowemi i z licznemi malowidłami ściennemi.— Budowle świeckie. W stosunku do innych miast włoskich, N. nie wiele ma pomników architektury. Z czasów grecko-rzymskich nic prawie nie zostało. Z budowli średniowiecznych zaznaczyć należy przedewszyst-kiem pięć zamków. Są to: Castell o Nuovo, przy porcie wojennym, zbudowany w r. 1283 przez Karola I, dawniej rezydencya królewska, obecnie koszary, ze zbudowanym w roku 1470 pięknym lukiem tryumfalnym Alfonsa V Aragońskiego i kościołem; wały i bastyony tego zamku zostały zniesione; Gastello del F Ovo na wyspie morskiej u stóp Pizzofalcone, połączony z lądem stałym przez tamę kamienną, na 200 m. długą; w obecnym kształcie datuje się z czasów wicekróla hiszpańskiego, don Pedra de Toledo (obecnie koszary i więzienie wojskowe); Castello Capuano, zbudowany podobno już

47

w wieku XII, od wieku XVI gmach sądowy; Castello del Carmine, wybudowany przy porcie po powstaniu w r. 1647; wreszcie górujący nad miastem Castello Sant’ Elmo, rozpoczęty przez Roberta Dobrego w r. 1347, Bkończony w r. 1535, z wykutemi w skale grobami, korytarzami i koszarami (obecnie więzienie wojskowe). Z innych budowli średniowiecznych wymienić należy piękną bramę, Porta Ca puaua, zbudowaną około r. 1484 przez Ferdynanda Aragońskiego, dzieło Florentczyka G i u lian a da Maj ano, w stylu Odrodzenia, od r. 1535 ozdobiona płaskorzeźbami. Zachowało się jeszcze oprócz niej pięć bram (Porta Alba, del Carmine, San Gennaro, San Martino i Nolana) i szczątki muru miejskiego. Pałac królewski na Piazza del Plebiseito zbudowany został w r. 1600 przez Font an ę i odnowiony po pożarze w roku 1837; jest to wielki gmach, ozdobiony dwoma rzędami kolumn marmurowych na frontonie, z piękuemi schodami i wielkiemi salami, ozdobnemi malowidłami i innerai dziełami sztuki. Z pałacem sąsiaduje arsenał marynarki. Wielkim gmachem jest też pałac municypalny, zbudowany w latach 1819—25 podług planów Ludwika i Stefana Gasse na pomieszczenie ministeryów: w przedsionku znajdują się pomniki Rogera V i Fryderyka

II.—Z innych bndowli zasługują na uwagę: Palazzo Gravina, obecnie siedziba głównego urzędu poczt i telegrafu, zbudowany około r. 1500 przez Ferdynanda Orsiniego, księcia di Gravina podług planów Gabryela d’Agno-lo, obecnie jednak zupełnie zmodernizowany; teatr Sau Carlo, zbudowany w r. 1737 za Karola III przez Angela Carasale, przerobiony po pożarze w r. 1816, jeden z największych teatrów włoskich; wspaniała Galleria Umberto I, zbudowana wiatach 1887—90 podług planów budowniczego di Mauro kosztem 22 milionów lirów, w kształcie krzyża łacińskiego (147 m. dług., 122 m. szer.) z. kopułą na 57 m. wysoką, cała oświetlona elektrycznością; Galleria Principe di Napoli, podobny budynek naprzeciwko muzeum Narodowego; Palazzo Cuomo w stylu wczesnego Odrodzenia z wieku XV, przerobiony w r. 1886 na muzeum księcia Fi-langeri; muzeum Narodowe, zbudowane w r. 1586 przez wicekróla księcia de Os suń a na koszary dla jazdy, w r. 1615 oddane uniwersytetowi, w r. 1790 zajęte na pomieszczenie królewskich zbiorów starożytności i obrazów; Palazzo Reale na Capodimonte za miastem, zaczęty w r. 1638 przez Karola III, skończony w r. 1839 przez Ferdynanda II, ze zbiorem obrazów, rzeźb i broni, otoczony pięknemi ogrodami; wreszcie malownicza ruina pałacu di Donn’ Anna, zaczętego w wieku XVII i niedokończonego. — Ludność, przemysł i handel. N. jest pierwszym miastem włoskim pod względem zaludnienia: w r. 1901 liczono 563 540 ra-ców.

Przemysł w ostatnich latach bardzo się rozwinął; N. wytwarza już teraz nie tylko na potrzeby miejscowe, ale i na wywóz. Podług danych z r. 1888 w N-u znajdowało się: 26 odlewni metalów, 97 przedsiębiorstw budowy machin i okrętów (w tej liczbie takie zakłady, jak Armstronga, zatrudniający 1 200 robotników), wielkie warsztaty rządowe: arsenał marynarki (5 750 robotników), artyleryi i odlewnia dział (500 robotników), warsztaty kolei żelaznej ( 1826 rob.), zakłady centralne oświetlenia gazowego i elektrycznego, 64 zakłady, obrabiające marmur, 14 cegielni i fabryk wyrobów z gliny, 3 fabryki zapałek, 3 mydła, wielka piekarnia wojskowa,

4    piekarnie mechaniczne, 21 fabryk czekolady, 102 wódki i likierów, 4 bielizny i gorsetów, 40 garbarni, 41 fabryk rękawiczek (6 800 robotników), 63 drukarnie, 50 fabryk mebli i powozów, 210 zakładów złotniczych (1818 robotników), królewska fabryka tytuniu (2194 robotników) i inne. Daleko więcej rozwinięty jest jednak w N-u handel; pod względem handlowym N. jest środkiem całych Włoch południowych. Do rozwoju handlu przyczynia się giełda, liczne banki, towarzystwa handlowe i ubezpieczeń. Drogami żelazuemi połączony jest N. z Rzymem, Foggią, Beuewentem i Brindisi; drogi żelazne podjazdowe i kolejki prowadzą z N-u do Torre-gaveta, San-Giuseppe, Bojano, Torretta, Pozzuoli, Aversa i Caivano. Dla handlu N-u największe znaczenie ma jednak jego port. Założony w r. 1302 przez Karola II, powiększony i ulepszony został w latach 1836 i 1890. Ze strony południowo-zachodniej ogranicza go zbudowana w r. 1596, w r. 1890 przedłużona tama Molo San Vincenzo; od strony północno-wschodniej nowo zbudowana Molo Orientale. Szeroka Molo San Gennaro (Angivino), zbudowana w r. 1302 dzieli port na wojenny i handlowy. Na tamach znajdują się latarnie morskie, na Molo Angivino windy hydrauliczne; wzdłuż portu handlowego biegnie linia drogi żelaznej. Do portu neapoli-tańskiego w r. 1894 weszło 647 okrętów pod flagą obcą o 749 274 tonnach, wyszło 580 o 830 942 tonnajh; okrętów włoskich weszło 6 941 o 2116 720 tonn, wyszły zaś 6 891 okręty o 2 020 809 tonn, w roku 1898 weszło ogółem

5    888 okrętów o 3 146 860 tonnach z 719 651 tonnami ładunku, wyszło 5 875 okrętów o 3 145659 tonnach z 261819 tonnami ładunku. Cyfry te ustępują tylko jednemu portowi włoskiemu, Genui. W roku 1891 przez komorę celną w N-u przeszło towarów za 108 milionów lirów, w tej liczbie: zboże, warzywa i wszelkiego rodzaju żywność 21.4 miliony, drzewo i słoma 14.7, kamienie, węgle, porcelana i szkło 12, minerały i metale 11.8 bawełna 10, wełna 7, zwierzęta i przetwory zwierzęce 5.7, spirytus, wódki, wino i oliwa 5, tytuń i towary kolonialne 4.9; wywóz w tym samym roku wynosił 28.8 milionów lirów, w tej liczbie: zwierzęta i przetwory

ig. p.

zwierzęce 5.6 milionów, przetwory chemiczne 5, konopie, len i juta 4.7, napoje wyskokowe i oliwa 3.5, warzywa i owoce 2.8, skóry 2.5, papier i książki 1. — W r. 1894 przywóz wynosił 79.5, wywóz 48 milionów lirów. N. jest też ważnym punktem emigracyjnym do Ameryki Północnej i Południowej; wypływa stąd rocznie około 40 tysięcy wychodźców. — Zakłady naukowe i muzea. Uniwersytet neapolitański założony został w r. 1224 przez cesarza Fryderyka II; w r. 1229 zamknięto go, w r. 1234 otworzono ponownie; na lat kilka przeniesiony był do Salerno (1252—58), poczem król Manfred na nowo go urządził; za rządów hiszpańskich podupadł, w r. 1780 uległ reorganizacyi; od czasu przyłączenia N-u do Włoch (1860) podnosi się z każdym rokiem. Liczy pięó wydziałów (filozoficzny, prawny, matematyczny, przyrodniczy i lekarski), szkołę notariatu i aptekarską. Słuchaczów liczą około 4 500 (1892: 4 721). Oprócz tego znajduje się w N-u szkoła inżynierów, szkoła wyższa weterynaryi, instytut wschodni, obserwatoryum astronomiczne i meteorologiczne na Capodimonte, ogród botaniczny, królewskie towarzystwo naukowe (3 sekcye: fizyko-matematyczna, nauk politycznych i moralnych i archeologiczno - literacka), szkoła marynarki i konserwatoryum muzyczue; oprócz tego kilkanaście szkół średnich.—Bibliotek publicznych liczy N. 10: uniwersytecka, założona w r. 1812 przez króla Joachima Murata liczy 170 000 tomów 37 000 broszur i przeszło 1 000 rękopisów; narodowa, otwarta dla ogółu od r. 1804, posiada mnóstwo rękopisów łacińskich i greckich, ogółem liczy 350 000 tomów, 150 000 broszur i 7 688 rękopisów; biblioteka Brancacciana liczy 110000 tomów. Wielkie archiwum państwa w klasztorze przy kościele San Severino e Sosio należy do najbogatszych i najważniejszych na świecie. Muzeum Narodowe (Museo Nazionale, dawniej Reale Borbonico), jest jednem z najbogatszych na ziemi; obejmuje ono zbiory korony Neapolitańskiej, Farnezyjskie z Parmy i Rzymu, z pałaców Portici i Capodimonte, wreszcie wykopaliska z Herculaneum, Pompeii, Stabiae i Cumae; zawiera między innemi starożytne malowidła ścienne, napisy, rzeźby starożytne (Herkulesa Farnezyjskiego, Florę Farnezyjską, Wenus Kallipygos, Byka Farnezyjskiego i wiele innych), terrakoty starożytne, kopie obrazów pompejań-skich, papyrusy, obrazy mistrzów włoskich, monety, wazy, bronzy, wyroby złote i srebrne. Sławą europejską cieszy się też założona przez Dohrna stacya zoologiczna z akwaryum i pracownią zoologiczną. N. liczy 7 teatrów: opery Sau Carlo i Teatro Bellini i teatry San-nazaro, Fiorentini, Mercadante, Nuovo i Rossini, jako też kilka teatrów ludowych. — Zakłady dobroczynne, władze i t. d. N. liczy około 60 zakładów dobroczynnych, w tej liczbie wielki dom ubogich (Albergo de’ Poveri, lub Recluso-

rio), utrzymujący około 2 000 osób, znakomicie urządzony dom podrzutków, lombard, kilkanaście szpitali (della Pace, degli Incurabili, Gesń e Maria, Ospedale internazionale, dei Pellegrini, San Francesco). N. jest siedzibą prefekta, arcybiskupa i komendanta X korpusu, ma sądy kasacyjny i apelacyjny, trybunały cywilny i karny, sąd handlowy i wojskowy, izbę handlową i rzemieślniczą, oraz konsulaty większości państw. N. jest miejscem urodzenia poety łacińskiego Stacyusza, malarza Luca Giordan o, filozofa Vico, poety Sannazara i prawnika Filan-g i er eg o. — Okolice. Do najpiękniejszych miejscowości w okolicach N-u należą na Zachodzie: wzgórza Po sili po z grobem rzekomym Wer-giliusza i dwoma tunelami, urocze pobrzeże Mergellina z nową drogą, dalej Pozzuoli z jeziorem Agnano, grotą psią, kraterem Astro-ni, Solfatarą, Monte Nuovo, zwaliskami Kum i Baji; w kierunku północno - zachodnim dawny klasztor Cam aid o li (450 m. nad poz. morza), skąd roztacza się piękny widok na całą zatokę; na północ Caserta z pałacem królewskim, na wschód Wezuwiusz, Herculaneum i Pompeji, Castellammare i Sorrento, wreszcie wyspy Capri i Ischia (ob. te wyrazy).—Ozie je. Ob. Neapolis i Neapolitańskie królestwo. — Por. Hess „Der Golf von Neapel, seine klassische Denkmale etc.” (Lipsk 1876); J. I. Kraszewski „Kartki z podróży” tom II; Wyl „Spaziergänge in Neapel etc.” (Zurich 1877); Cap ass o „Sulla circonscrizione e sulla populazione della città di Napoli 1300— 1809” (Neapol 1882); B al z o „Napoli e i Napoletaui” (Medyolan 1884), Kleinpaul „Neapel und seine Umgebung” (Lipsk 18841; Ravaschieri „Storia della caritä napoletana” (Neapol 1875 — 76, 2 tomy); Gs ell Fels „Unteritalien”; M. Pellet „Naples contemporaine” (Paryż 1893). A. Bal b i „Allgemeine Erdbeschreibung” (wyd. 8-e, Wiedeń 1894; T. III, str. 554) i J, Burck-hardt „Der Cicerone” (wyd. 7-e, Lipsk 1898, dzieło to zawiera mnóstwo wiadomości o pomnikach sztuki w Neapolu).

Neapol (Napoli), prowincya włoska, zajmuje część południowo-wschodnią Kampanii, graniczy na północ z prowincyą Caserta, na wschód z Salerno; południową i zachodnią jej granicę tworzy zatoka N ea polit ańska morza Tyrreńskiego. Przestrzeni zajmuje wraz z wyspami 908 km. kw. (16,5 mil kw.). Od Wezuwiusza, przez pola Flegrejskie, do przylądka Miseno rozciąga się pas wulkaniczny, pagórkowaty; oprócz tego prowincya obejmuje górzysty półwysep Sorrento, część równiny Kampańskiej i kilkanaście w} sp, w tej liczbie Capri, Nisidę, Ischię i Procidę. Prowincyę przerzyna dużo rzeczek, znajduje się w niej też kilka jezior mniejszych. Ludność wynosi 1 151 834 mieszk. (1901) t. j. 1 268 na kim. kwadr.; N. jest najgęściej zaludnioną prowincyą włoską. Ziemia w prowincyi N. jest bardzo żyzna.

za-

a warow-

zwa-

willa Lukullusa, w której cesarz Tyberyusz umarł (Suetonius „Tib.“ 73), jako też piękna willa Pauzylipos (= Sanssouci), której miano dochowała sławna grota di Posilipo, położona pomiędzy Neapolem, a Pozzuoli, gdzie, jak wiadomo, do dzisiaj rzekomy grobowiec Wergi-liusza pokazują.—Por. Romanelli „Napoli antica e moderna“ (Neapol 1851); Be loch. „Topographie und Geschichte des antiken Neapel und seiner Umgebung“ (3 księgi, wyd. 2-e; Wrocław 1890).—2. Część miasta Syrakuz (w źródłach cytowana też jako Nśa rcôXiç), zwana poprzednio Temenites, na południe od Tyche, a na zachód od Achradyny, jak się zwały inne części tego potężnego miasta; znajdował się tutaj teatr największy na całej wyspie Sycylii, amfiteatr i wspaniałe świątynie, poświęcone Apolinowi z przydomkiem Temenites, boginiom Demeter i Korę.’— 3. W Azyi leżało 9 miast zwa-

S. Drz

Głównemi wytworami rolnictwa są: pszenica i kukurydza, rośliny strączkowe, konopie, wino (r. 1894: 608 628 hektolitrów), pomarańcze i cytryny (47 */₂ miliona sztuk), nakoniec oliwki. Zasługuje też na zaznaczenie hodowla bydła i jedwabników. Najważniejszemi gałęziami przemysłu są: wyrób przedmiotów metalowych, machin i narzędzi, budowa okrętów, wydobywanie i obrabianie kamieni, wyrób makaronu, oliwy, konfitur, różnych przetworów chemiczuych, tkanin jedwabnych i bawełnianych, ozdób ze złota, korali i lawy, garbarstwo, fabrykacya cygar. W r. 1888 zakładów przemysłowych było 2 704, robotników 45 592 (z wyjątkiem rzemieślników, pracujących w domu). Handel ześrodkowany jest w mieście N-u. Prowiucya dzieli się na 4 powiaty: Caso-ria, Castellamare, N. i Pozzuoli.

Neapolis, po grecku NsàîcoXiç (zr= nowe miasto). 1. Najdawniejsze z pomiędzy licznych miast Kampanii, położone u stóp Wezuwiusza ku chodowi nad rzeką Sebethus; dzisiaj zwie się jeszcze Neapol (ob.). Chalkidejczycy z pobliz-kiego miasta Cumae (po grecku Kóp.i]), założyli je na miejscu dawniejszej osady, Partheno-pe zwanej, wybudowanej prawdopodobnie nad samem wybrzeżem zatoki Neapolitańskiej, pomiędzy dzisiejszym zamkiem królewskim, nią Castello Vecchio (S trab on V, 246). Według świadectwa Liwiusza i innych jeszcze autorów, składało się to miasto z dwuch, osobnym murem przedzielonych, wspólnych praw jednakże zażywających części, z których starsza ła się Palajapolis (= stare miasto, po łacinie Palaepolis), a nowsza N. W r. 327 przed Chr. zdobyli je Samnici i obsadzili silną załogą, składającą się z 6 000 zbrojnych, w r. 290 dostało się w ręce Rzymian, którzy jednakże mieszkańcom, uznając ich zrazu jako sprzymierzonych, pozostawili konstytucyę grecką nietkniętą, jako i cały sposób życia; stąd zwie je jeszcze Tacyt („Ann.“ XV. 13) Oraeca urbs. W późniejszych dopiero czasach, urządzone, jako rządowe municipium (ob.), było jako takie, obok Tarentu, największem miastem nadmor-skiem w całej Dolnej Italii. Za panowania późniejszych cesarzów nosiło ono też nazwę Co-lonia Augusta. Nazwa Palajapoiis zanika od czasów okupacyi rzymskiej, atoli w jednoli-tem teraz mieście kwituęły dalej sztuki piękne i nauka grecka; język grecki i obyczaj utrzymały się jeszcze przez długie wieki, według dochowanych napisów, aż do VII wieku po Chr. Z tego też powodu było ono ulubionem miejscem pobytu wyższych kół towarzyskich, rzymskich, szczególnie zaś wygnańców politycznych. Za panowania cesarza Tytusa zniszczyło je trzęsienie ziemi prawie doszczętnie, lecz w krótkim czasie odbudowano je w stylu rzymskim. Umarł w nim strącony z tronu, ostatni cesarz rzymski Romulus Augustulus (ob.). W pobliżu miasta znajdowały się słynne zdroje ciepłe, przepyszna

nych N., a w Afryce 3.

Neapolis Flavia, ob. Nablus.

Neapolitańska szkoła muzyczna. Taką nazwę nosi w history]' muzyki kierunek, który w końcu w. XVII nadał operze słynuy kompozytor neapolitański Aleksander Scarlatti (ob,), oraz jego uczniowie: Leo, Durante i Greco, który to kierunek przetrwał, z małemi zmianami, aż do pierwszej połowy XIX stulecia. Podczas gdy podstawę oper ówczesnych, głównie francuskich, stanowiły chóry i tańce, Scarlatti całą operę wypełniał samemi prawie aryami i recitativami, rzadziej duetami; chóry wprowadzał tylko do finałów, i to niestale, a tańce do międzyaktów. Muzyce zbiorowej — kwartetom, tercetom i t. d. odmawiał miejsca w operze. Arya do jego czasów składała się z kilku luźnych okresów melodyjnych, ujętych najczęściej w formę recitativa szerokiego, opartego na podłożu harmonii skromnej. On dopiero obmyślił dla niej formę bardziej kunsztowną, zamkniętą; podzielił ją na trzy części: główną, środkową i tak zwaną da capo, powtarzającą część główną aryi bądź dosłownie, bądź też z pewnemi waryantami i ozdobami. Ta forma aryi, zwana odtąd da capo, przetrwała, z małemi zmianami, aż do dni naszych. Prócz tego Scarlatti wydoskonalił recitativo i dodał mu akompaniament orkiestrowy; wynalazł drugi rodzaj recitativa, zwanego secco (bez akopaniamentu, użyty po raz pierwszy w operze „La Rosaura”), nadał orkiestrze pewną niezawisłość od ról śpiewnych, wprowadził do oper preludya samodzielne, inter-medya i przygrywki orkiestrowe, wreszcie wzbogacił znacznie środki instrumentacyjne przez do danie do orkiestry ówczesnej narzędzi muzycznych dętych (2 flety, 2 oboje, 2 fagoty i 2 w⁷al-tornie). Za następców Scarlattiego melodya panowała w operze samowładnie, uczniowie szkoły przez niego wytworzonej bardziej troszczyli się o piękność rysunku melodyjnego, o kuusztow-ności fiorytur i wogóle ozdób, o wydoskonalenie

A. Pol.

poszczególnych części retorycznych melodyi, aniżeli o wyraz i stosowanie tej melodyj do znaczenia słów tekstu, oraz nastroju sytuacyi i akcyi dramatycznej. Kunsztowuość śpiewu dramatycznego domagała się śpiewaków odpowiednio przygotowanych. N. szkoła muzyczna i tej potrzebie zadość uczyniła, przez założenie w Neapolu i wielu innych miastach włoskich wzorowych szkół śpiewu, z których wyszli tak sławni śpie-wacy-kastraci, jak: Senesino, Bernacchi, Caffarelli, Gaetano, Farinelli, Menti-celli, Manzuolli, oraz śpiewaczki: Fes i, Bordoni, Cuzzoni, Mignotti, Gabrieli, Giacomezzi i wiele innych. Głównemi przedstawicielami szkoły neapolitańskiej byli, prócz Scarlatiego: D u n i, Durante, Leo, Fe o, Greco, Porpora, Vinci, J o m e 11 i, Tera d e 11 a s, Hasse (Saksończyk), P i c c i n i i S a c h i n i.

Neapolitańskie królestwo, później nazywane królestwem Obojga Sycylii, państwo we Włoszech, w r. 1860 wcielone do królestwa Włoskiego; zajmowało południową część półwyspu Apenińskiego, Sycylię i wyspy pomniejsze, razem 114 558 kim kw. (2 033 mile kw.) z 9 283 686 mieszk. (w r. 1861) Państwo dzieliło się na dwie części: położone na lądzie stałym królestwo N-e właściwe, składające się z dzisieiszych 5 prowincyj (compartimenti), Abruzzów, Kampanii, Apulii, Basilicaty i Kala-bryi, razem 85 317 kim. kw. (1535 mil. kw.) i 7061952 mieszk. (r 1861) i na królestwo Sycylii, obejmujące wyspę tejże nazwy, stanowiącą obecnie jedno compartimente, zajmujące 29241 kim. kw. (498 mil kw.) z 2221 734 mieszk. (r. 1861). — Dzieje. Włochy południowe, które pierwszą cywilizacyę otrzymały z Gre-cyi (ob. Grecy a, dzieje), po zdobyciu Tarentu przez Rzymian (r. 272 przed Chr.) wcielone zostały do związku Italskiego pod hegemonią Rzymu i odtąd dzieliły losy Rzeczypospolitej Rzymskiej i cesarstwa z niej wyrosłego (ob. Rzym, dzieje). Po upadku Rzymu, jak i reszta Italii, należały kolejno do państwa O do akra (ob.), Ostrogotów (ob. G o t o w i e), cesarstwa Wschodniego (ob. Bizancyum) i Longobardów (ob.). Cesarze greccy na czele admi-nistracyi cywilnej i wojska postawili w Sycylii „patrycyusza” (ob.), któremu podlegała i część półwyspu, na południe od Neapolu położona; sam Neapol przyłączony został do egzarchatu Ravenny.— Sycylia została w wieku IX zdobyta przez Arabów; Grecy utrzymali się tylko na półwyspie. Posiadłości te nazwali „Sycylią po tej stronie cieśniny”, skąd poszła znacznie późniejsza nazwa królestwa „Obojga Sycylii”. Podczas walk Greków z Longobardami potworzyło się we Włoszech południowych wiele księstw i rzeczypo-spolitych, pozornie tylko podległych Grekom, jak Salerno, Capua, Tarent, Benevento, Neapol, Amalfi, Gaeta.—Arabowie w wieku IX pustoszyć zaczęli brzegi Włoch południowych; od r. 857 dopomagali im w tem Normanowie. Wyprawy Arabów dochodziły aż do Rzymu i ostatni z Karolingów włoskich, Ludwik II (850 — 875) napróżno starał się im tamę położyć. Kalabrya opustoszała zupełnie. Neapol rozluźnił wtedy zależność swoją od cesarstwa Wschodniego; pod książętami swymi, którzy byli zarazem arcybiskupami, stawiał w wieku IX stanowczy opór Arabom. — W wieku X wybuchła we Włoszech południowych zacięta walka pomiędzy państewkami longobardzkiemi, pozostającemu w zależności nomiualuej od cesarstwa Wschodniego, a Grekami. Cesarz Otto I chciał skorzystać z tych okoliczności, aby przyłączyć do swego państwa południową część półwyspu (r. 966); musiał jednak zostawić Grekom Apulię i Kalabryę i zadowolić się zwierzchnictwem lennem nad Kapuą i Beneventem. Przeciwko dążeniom cesarzów zachodnich, do opanowania reszty półwyspu, sprzymierzyli się Grecy z Arabami i zniszczyli w r. 982 wojska Ottona II pod Colonną w Kalabryi; sam cesarz Otto ledwo z życiem uszedł z tej bitwy. Wyprawa Henryka II (r. 1014) skończyła się na zdobyciu kilku państewek longobardzkich; Greków z Apulii wypędzić się nie udało.— Normannowie. Tymczasem wyrastała nowa potęga, Norman-IIów, którzy w wieku XI zjawili się we Włoszech południowych. Wstępowali oni do służby bizantyńskiej i longobardzkiej. Już w r. 1034 doszli do takiego znaczenia, że cesarz Konrad II obdarzył jednego z nich, Rainulfa, godnością książęcą i nadał mu lenno Aversę. Panowanie nad Włochami południowemi posiadł jednak dopiero ród Tankreda deHauteville, który osiadł we Włoszech w r. 1040. Dwunastu synów Tankreda weszło do służby wojskowej u księcia Salernitańskiego i u Greków; później zdobyli miasto Amalfi, sprowadzili więcej rodaków i, wojując pomyślnie z sąsiadami, zaokrąglali swoje posiadłości. Jednemu z nich, Drogouowi, cesarz Henryk III oddał w lenno Apulię (r. 1047). Papież Leon IX starał się skłonić do opuszczenia Włoch Humfreda, brata i następcę zamordowanego w r. 1051 Drogona; Humfred oparł się papieżowi i doszło do wojny; papież poniósł klęskę, dostał się do niewoli i musiał się upokorzyć przed Normannami. Leon IX nie znalazł poparcia u cesarza Henryka III; aby się więc pogodzić z Normannami i zabezpieczyć Rzym od nich, dał im w lenno wszystkie ziemie we Włoszech południowych i na Sycylii, które już byli zdobyli i zdobędą na Arabach i Grekach. W r. 1056 stanął na czele Normannów Robert Guiscard (ob.); rozporządzał on już siłami znacznemi; zajął całe Włochy południowe aż do Neapolu i napadał nawet na posiadłości bizantyjskie za Adryatykiem. W r. 1061 wojujący ze sobą władzcy arabscy na Sycylii wezwali na pomoc najmłodszego brata Roberta, Rogera. Roger przeprawił się przez cieśninę Messyńską, pobił kolejno wodzów arabskich i w r. 1091 był już panem całej Sycylii. —Po śmierci Roberta (r. 1085) podzielili się Włochami po-łudniowemi synowie jego Roger i Bohemund (ob ). Bohemund I (f r. 1111) pociągnął z pierwszą wyprawą krzyżową do Syryi i został tam księciem Antiochii, syn zaś Rogera zmarł bezpotomnie; tym sposobem w r. 1127 całe Włochy południowe dostały się bratankowi Rob er ta Guiscarda, Rogerowi II, synowi Rogera, zdobywcy Sycylii. Roger II (f r. 1154), ukoronowany został w r. 1130 przez papieża Ana-kleta II na króla Neapolu i Sycylii. Musiał on jeszcze stoczyć walkę zaciętą o Włochy połud niowe z antypapieżem Innocentym II, którego pokonał w r. 1139. Roger popierał W elfów (oh.) w Niemczech, opanował wyspę Korfu, którą zresztą później utracił, i zdobył kilka miejscowości na brzegu północnym Afryki Za jego rządów rozumnych podniosły się rzemiosła, rolnictwo i handel: Palermo i Amalfi zawodni-czyć zaczęły z Wenecyą i Pizą. W parze z powiększaniem się dobrobytu wzrosła i oświata: szkoły prawa w Amalfi i Neapolu i szkoła lekarska w Salerno zakwitły za rządów Rogera i pozyskały sławę europejską. Arabom pozwolił Roger wyznawać ich wiarę i używał ich w wojsku swoim. Po śmierci Rogera II, syn jego, Wilhelm I (r. 1154—1166) ujrzał się zagrożonym przez cesarzów Fryderyka I i Emanuela Komnena, oraz przez swoich wassalów, którzy sprzymierzyli się byli z papieżem. Wilhelm poskromił baronów, wypędził Greków z Brindisi, które byli zajęli i zburzył Bari.—Ostatni z królów Normandzkich, Wilhelm II (r. 1166—89), zostawił po sobie dobre wspomnienie przez rządy łagodne i sprawiedliwe. Wydał on siostrę swoją, dziedziczącą po nim, Kon-stancyę, za Henryka VI, syna cesarza Fryderyka I. Przez to małżeństwo korona nea-politańska przeszła do rodu Hohenstaufów. Hohenstaufowie. Po śmierci Wilhelma II Normanowie nie uznali Henryka VI i okrzyknęli władzcą Tan kreda z Lecce. Henryk opanował Neapol dopiero po walce zaciętej; o-siadł w Palermo, ściągnął jednak na siebie nienawiść powszechną przez zemstę okrutną, wywartą na swych przeciwnikach i przez chciwość, z którą wywoził skarby do swego zamku niemieckiego Trifels. Po śmierci Henryka (r. 1197) rządy objęła wdowa po nim Kon stancy a, w imieniu trzyletniego syna Fryderyka II. Konstancya umarła już w r. 1198, polecając Fryderyka opiece papieża Innocentego III.— Gdy w r. 1212 cesarz Otto IV, z domu Welfów, zamierzał opauować Włochy południowe, Innocenty III ogłosił jego detroniza-cyę i ofiarował tron niemiecki Fryderykowi II. Fryderyk wyjechał do Niemiec, pokonał

Ottona i w r. 1215 ukoronowany został w Ak-wisgranie. Wzamian za pomoc przyrzec musiał jednak papieżowi, że Sycylia i Neapol nie będą połączone z Niemcami; oddał przeto koronę neapolitańską swemu synkowi Henrykowi. W r. 1220 Fryderyk wrócił do Włoch i zajął się urządzeniem królestwa N-go. Scentralizował on administracyę skarbową i wojskową i zaczął zwoływać Stany prowincyonalne, aby przez to zrównoważyć znaczenie swoich urzędników; oprócz duchowieństwa i szlachty do Stanów powołał i mieszczan; z drugiej strony przez rozszerzenie praw korony w sprawach lennych, jeszcze bardziej ograniczył znaczenie szlachty; ściągał podatki ze wszystkich poddanych, nie wyłączając duchowieństwa. Nie naruszał jednak autonomii miast i stanu rycerskiego. W r. 1231 Fryderyk kazał zebrać prawa normandzkie i uzupełnić je, są to tak zwane Konstytucye królestwa Sycylii. Za rządów Fryderyka zakwitł na nowo przemysł i handel; Palermo pod względem rozległości stosunków handlowych mogło się mierzyć z Wenecyą; wzrosło też bardzo Trąpani, główne miejsce handlu z Afryką. Wyrób tkanin jedwabnych, wełnianych, aksamitu i cukru doszedł do nieznanych przedtem rozmiarów; rolnictwo podniosło się też znacznie. Fryderyk, mąż, jak na swe czasy, bardzo światły, popierał gorliwie naukę i sztuki; wiele pięknych budowli i ogrodów powstało za jego czasów. Założył uniwersytety w Neapolu i Messyuie i ściągał do nich najwybitniejszych uczonych. Dzięki rozumnym rządom Fryderyka II utrzymał się dobrobyt kraju pomimo wojen częstych i ciężkich; gospodarka skarbowa umiejętna i mądra dała nawet środki do utworzenia floty pokaźnej i utrzymywania licznych pułków zacięźnych. Związane z Niemcami przez osobistość bardzo wybitną władzcy swego, groziło to silne państwo południowe niepodległości miast Włoch północnych i środkowych, a także i papiestwu; to też sprzymierzyły się one przeciwko cesarzowi. Zaczęła się tedy walka zajadła, w czasie której umarł Fryderyk II.— Starszy syn jego, Konrad II (r. 1250—54), umarł po czterech latach walki, zostawiając dziesięcioletniego syna Konradyna; młodszy Manfred (ob.) ogłosił się w r. 1254 regentem, a w r. 1258 królem Sycylii, rozpuszczając wieści o śmierci swego bratanka. Nie udało mu się jednak pojednanie z papiestwem. Papieże (Innocenty IV, Aleksander IV, Urban IV i Klemens IV), nieprzejednani wrogowie Hohenstaufów, ofiarowywali koronę neapolitańską naprzód królewiczowi angielskiemu, Edmundowi, w końcu Karolowi Andegaweńskiemu, bratu Ludwika IX (świętego).—Karol ukoronował się w Rzymie, jako lennik papieski i pociągnął na Neapol. W bitwie pod Benewentem (r. 1226) Manfred poniósł klęskę i zginął. Karol stał się panem Neapolu i Sycylii. Ale jego okrucieństwo i chciwość wkrótce zniechęciły poddanych. Niektórzy z panów neapolitaóskich zwrócili się do syna Konrada IV, szesnastoletniego Konradyna, ofiarując mu koronę. Konra-dyu zebrał w Niemczech 10,000 wojska i ru szył za Alpy. W bitwie pod Tagliacozzo (r. 1268) poniósł klęskę; jeden z panów rzymskich pojmawszy go wydał Karolowi, który go ściąć kazał w Neapolu. Na Konradynie wygasł ród Hohenstaufów. — Dom Anjou (Andegaweński). Po śmierci Konradyna wszelkie prawa Hohenstaufów przeszły przez córkę Manfreda, Konstancyę. na spowinowaconych już z Fryderykiem II Aragończyków. Ponieważ K a-rol I Andegaweński (r. 1266— 1285) nie okazał się wcale uleglejszym względem papiestwa, niż Hohen sta uf o wie, przeto papieże, którzy nic na zmianie dynastyi neapolitańskiej nie skorzystali, zaczęli zachęcać Piotra III Aragońskiego do wyprawy na Neapol. Zanim jednak Piotr rozpoczął wyprawę, w uciemiężonej Sycylii wybuchło krwawe powstanie (r. 1282), t. z w. nieszpory sycylijskie (ob ), które koniec położyły panowaniu domu A nj ou na wyspie, a Palermo ogłosiło się wtedy rzeczą pospolitą. Wkrótce potem Piotr III ukazał się w Trapani; Karol I, który oblegał wtedy Messyuę, cofnął się na ląd stały. Z winy jego okrucieństwa cała wyspa uznała chętnie za króla Piotra III, Flota Karola I została dotkliwie pobita przez admirała aragońskiego Ruggiera di Laur i a pod Reggio i Maltą. Ostatnia próba oparcia się flocie aragońskiej skończyła się klęską pod Neapolem (d. 28 czerwca r. 1283) i wzięciem do niewoli syna Karola I, późniejszego Karola II Garbatego.—Po śmierci Karola I (dnia 7 stycznia r. 1284) objął regencyę hrabia Robert d’Artois. Po śmierci Piotra III (r. 1285) Sycylia oddzielona została od Aragonii; nowy król Sycylii Jakób (Jayme) rozpoczął rządy od oblężenia Gaety. Układów pokojowych, które zawarł w końcu Jakób z Karolem II, nie chciał papież Mikołaj IV potwierdzić; wystąpił on stanowczo przeciwko Jakubowi i ukoronował w r. 1289 Karola II na króla Sycylii; potwierdził też zarazem prawo Karola Mar te 11 a, najstarszego syna Karola II i Maryi, córki Władysława króla Węgier, do tronu węgierskiego. Wojna zawrzała na nowo. Jakób bronił się dzielnie na Sycylii; w r. 1291 odziedziczył tron aragoński po bracie Alfonsie III, opuścił więc wyspę, zostawiając na niej, jako namiestnika, brata swego Fryderyka. Wojna z Karolem II toczyła się dalej; w r. 1299, w bitwie pod Fal-conera, zginął syn Karola II, Filip. W r. 1296 Fryderyk ogłosił się królem Sycylii. W r. 1302 zawarto nakoniec pokój; Fryderykowi zapewniono dożywotnie posiadanie Sycylii, jego zaś potomstwu z córki Karola II, Eleonory, Sardynię, którą zresztą trzeba było dopiero zdobyć. Pokój ten trwał niedługo. Po śmierci Karola II, na tronie neapolitańskim zasiadł młodszy syn jego Robert Dobry (r. 1309—1343), popierany przez papieża. Fryderyk ujrzał się zagrożonym, gdyż Robert stanął wkrótce na czele wszystkich Welfów włoskich; zawarł też w r. 1312 przymierze z ciągnącym do Włoch cesarzem Henrykiem VII z domu Luxemburskiego. Zaczęła się tedy na nowo wojna Neapolu z Sycylią i trwała aż do śmierci Roberta. Po śmierci Fryderyka (r. 1317), prowadził ją dalej syn jego Piotr. — Robert nie zostawił potomstwa męskiego, aby zabezpieczyć córkę swoją Joannę I (ob.) od pretensyi Ande-gaweńczyków węgierskich, wydał ją za królewicza węgierskiego Andrzeja, syna Karola Roberta. Andrzej został jednak wkrótce zamordowany z wiedzą i zgodą Joanny, brat jego Ludwik Węgierski zjawił się w Neapolu aby pomścić śmierć jego. Joanna, która tymczasem była zaślubiła Ludwika z Tarentu (r. 1346), uciekła z nim do Prowaneyi przed Ludwikiem. Po paru latach walki, doszło za pośrednictwem papieża Klemensa VI do porozumienia pomiędzy Ludwikiem Węgierskim a Ludwikiem z Tarentu (r. 1352); kraj jednak nie wrócił do spokoju i ładu ani pod słabe-mi rządami Ludwika z Tarentu, ani pod trzecim mężem Joanny, Jakób em z Majorki (r. 1362—74). Po śmierci Jakóba Joanna przyrzekła następstwo tronu Karolowi III z Durazzo, którego ożeniła z Małgorzatą, siostrzenicą Filipa, ostatniego Andegaweńczyka z Tarentu; w r. 1376 wyszła jednak po raz czwarty za mąż za Ottona Br unsz wic kieg o. Zaniepokojony tem Karol z Durazzo, posłuchał wezwania papieża Urbana VI i wyruszył z Węgier do Neapolu; Joanna adoptowała tymczasem L u d w i k a I An deg aweń s ki ego. Karol jednak, poparty przez papieża, już w lipcu r. 1381 opanował Neapol; wziętą do niewoli Joannę kazał zadusić (r. 1382), Ludwika zaś wypędził z królestwa. W r. 1386 Karol wyjechał do Węgier, aby i tam zdobyć koronę, został jednak zamordowany. Wdowa po nim, Małgorzata, ogłosiła królem Neapolu syna jego, małoletniego Władysława; tymczasem syn Ludwika I, Ludwik II, poparty przez papieża Urbana VI zaczął się dobijać o Neapol. Z początku wyprawa wiodła się dobrze; następca jednak Urbana, papież Bonifacy IV, poparł Władysława, ukoronował go (r. 1390) i dopomógł do wypędzenia Ludwika II z Włoch południowych (r. 1400). Aż do śmierci jednak (r. 1414) musiał się Władysław ucierać ze strounikami Ludwika. Nie pozwoliło mu to zająć się sprawami węgierskiemi, za to we Włoszech doszedł do znaczenia wielkiego i zagroził znów Sycylii.—Wojna z Sycylią ustała była za Joanny I; wyspa miała kilkadziesiąt lat spokoju pod rządami następców Fryderyka i Piotra: Ludwika (r. 1342—

55), Fryderyka II, (r. 1355 — 77), Maryi (r. 1377 — 1402) i Marcina (r. 1402 — 09).

kraj opuściły. Ferradino umarł d. 7 października r. 1496; następcą jego został stryj Fryderyk, ostatni i najlepszy z Aragończyków. Rządy jego trwały jednak krótko; już w r. 1500 Ludwik XII Francuski i Ferdynand Katolik zawarli w Granadzie układ o podział królestwa N-go; grabież tę upozorowano tern, że Fryderyk wchodził w układy z Turkami, przez co zagrażał chrześciaństwu.—Nieprzyjaciele napadli królestwo od strony lądu

Marcin zostawił tron żonie swej, Biance z Nawarry; przeciwko niej wystąpiła szlachta miejscowa, Władysław i Ludwik II. Sycylia oświadczyła się ostatecznie za siostrzeńcem Marcina, Ferdynandem, synem Jana Ka-stylskiego, który otrzymał też i koronę Aragońską. Po nim wstąpiłnatron Alfons V (r. 1416).

w sierpniu r. 1501 poddał się Francuzom; syn jego trzymał się w Tarencie do r. 1502. Wza-mian za zrzeczenie się Neapolu Fryderyk otrzymał księstwo Anjou; umarł on w Tours w r. 1504; a ród jego wygasł w r. 1550. — Przymierze francusko-hiszpańskie trwało jednak niedługo; już w r. 1502 wybuchła wojna pomiędzy Ludwikiem XII a Ferdynandem; po klęsce pod Gaetą Ludwik zrzekł się Neapolu i Sycylii. Ferdynand przybył w r. 1506 do Neapolu i zabawił tam pół roku, urządzając administracyę i sądownictwo; po śmierci Filipa Pięknego wrócił jednak na stałe do Hiszpanii. K-stwo N-ie zostawało odtąd pod rządami wicekrólów hiszpańskich.—W r. 1528 zjawili się znów u bram Neapolu Francuzi pod wodzą Lau-treca; wicekról, Filibert Orański, choć znacznie słabszy, dzielnie bronił sie w mieście przez cztery miesiące; tymczasem w obozie francuskim wybucha zaraza, od której wyginęła większa część wojska. Resztę zniósł do szczętu Filibert Orański. Papież Klemens VII, nadał K-stwo N-e cesarzowi Karolowi V; musieli się na to wreszcie zgodzić i Francuzi; jednym z warunków pokoju w Cambrai (r. 1529) było zrzeczenie się praw Francyi do Neapolu. Odtąd pojawiały się jeszcze kilka razy floty francuskie przed Neapolem; kraj jednak przez lat 200 pozostał w ręku Hiszpanów. W latach 1533—35 Neapol był widownią buntów, wywołanych przez ucisk fiskalny Karola V. W r. 1547 wybuchły tam zaburzenia nowe, których przyczyną była działalność Inkwizycyi (ob.) popieranej przez rząd hiszpański, który dzielił się z nią majątkiem ofiar przez nią skazywanych na stos lub wygnanie, zachowując przytym zawsze część lwią dla siebie. — W r. 1620 wicekról, książę O sufi a (ob.), umyślił oderwać Neapol od Hiszpanii; opuszczony jednak przez żołnierzy własnych, dokonał życia w więzieniu. W r. 1647 wybuchły znów zaburzenia w Neapolu z powodu podatku nowego; wicekról, książę de los Arcos, zaledwie uciec zdołał przed rozwścieczonym tłumem. Na czele ruchu stanął rybak Masaniello (ob.) wybraniec ludu; po jego zamordowaniu i po przybyciu nowych wojsk z Hiszpanii, powstanie stłumiono bez tru-

W Neapolu po śmierci Władysława objęła rządy siostra jego, Joanna II (ob.). Za jej i morza; Fryderyk bronił się słabo; już panowania wybuchły w Neapolu zaburzenia i nieporządki. Joanna dwa razy przeznaczała tron neapolitański Andegaweńczykom francuskim, ostatecznie jednak mianowała swym następcą Alfonsa V; to też po jej śmierci (r. 1435) wybuchła wojna pomiędzy Alfonsem, a Renatem Andegaweńskim, (René d’Anjou) księciem Lotaryngii i Baru, zakończona zdobyciem Neapolu przez Alfonsa V (d. 2 czerwca r. 1442); Neapol został więc znów połączony z Sycylią i przez trzy wieki miał zostać pod panowaniem hiszpań-skiem. — Aragończycy, Hiszpanie i Habsburgi.

Alfons V (r. 1442 — 1458) przebywał prawie ciągle we Włoszech i przez politykę rozumną i dobrą administracyę zasłużył sobie na przydomek „wspaniałomyślnego”. Umierając podzielił posiadłości swoje: Aragonię i Sycylię dał bratu Janowi, Neapol zaś otrzymał syn jego nieprawy Ferrante. Dla Neapolu nastały znów czasy niespokojne: Ferrante (r. 1458—1494) walczyć musiał (do r. 1464) o swoją ojcowiznę z Janem, synem Renata Andegaweńskiego.

Dużo też klęsk ściągnął na kraj swój Ferrante przez mieszanie się do wszystkich wojen włoskich, które za czasów jego były toczone.

F er ran ta nienawidziła szlachta neapolitańska, co ułatwiło przedsięwzięcie Karola VIII francuskiego, który, powołując się na pokrewieństwo z Andegaweńczykami, zamierzał zagarnąć Neapol. Karol przeszedł przez całe Włochy prawie bez oporu. Następca F er rauta, pyszny i nieudolny Alfons II (od stycznia r. 1494), abdykował na rzecz syna swego Ferradina.

W Neapolu jednak już w lutym r. 1494 wy-wybuchły rozruchy groźne, z których powodu Ferradino uciekł na wyspę Procidę. Dnia 12 maja r. 1495 Karol VIII odbył wjazd uroczysty do Neapolu. Nie długo tam jednak zabawił; na wieść o zawartej przeciwko niemu Lidze Weneckiej wrócił do Francyi, zostawiwszy w Neapolu 6 000 ludzi pod księciem de Montpensier.—W Kalabryi ukazali się Hiszpanie pod öonsalvem de Cordova; z Sycylii przybył Ferradino; Montpensier odniósł wprawadzie zwycięstwo nad Go n salve m, później jednak, osaczony przez niego i Ferradina, mając jeszcze przeciwko sobie ludność, podrażnioną nadużyciami Francuzów, du.—Nowy wicekról musiał jednak poczynić lu-musiał kapitulować (r. 1496). Wkrótce potem dności dużo obietnic i przyrzec różne ulgi; przy-i resztki Francuzów, broniące się po twierdzach, rzeczeń tych jednak nie dotrzymano. Wybuch wojny o sukcesyę hiszpańską był dla pa- się z córką Maryi Teresy, Maryą Karo-tryotów neapolitańskich hasłem do powstania; liną, która wywierała wpływ wielki na niego, obawiano się bowiem, że pod rządami Pili pa V kraj, jak i przedtem ubożeć i upadać będzie.

Ulubieniec królowej, sir Francis Acton rządzić zaczął krajem. — Po wybuchu Rewolucyi francnskiej rozpoczęto występować bardzo surowo przeciwko wszelkim objawom sympatyi dla niej. Ferdynand przystąpił do koalicyi pierwszej, ale zwycięstwa Bo napar tego w Lombardyi skłoniły go wkrótce do zerwania z nią (r. 1796). Urządzona pod bokiem Neapolu rzeczypospolita Rzymska i przygotowania Bonapartego do wyprawy egipskiej nabawiły strachu dwór nea-politański i skłoniły go do przystąpienia do drugiej koalicyi. Wojska neapolitańskie, pod dowództwem przysłanego z Wiednia Macka, poszły na Rzym, do którego wkroczyły d. 20 listopada r. 1798. Wkrótce jednak zaczęły się niepowodzenia i już d. 10 grudnia musiano u-stąpić z Rzymu przed gienerałem francuskim Championetem i opuścić państwo Kościelne. Francuzi przekroczyli granicę neapolitańską i zajęli Gaetę; król z dworem uciekł do Palermo d. 25 grudnia. W kraju zapanowało zamieszanie straszne; klasy oświeceńsze witały przychylnie i chętnie Francuzów, chłopi i lazzaroni (ob.) powstali przeciwko nim. Zostawiony przez króla namiestnik, książę Pignatelli, uciekł na wyspę Sycylię, Mack opuścił też królestwo, a w Neapolu pospólstwo zaczęło się dopuszczać nadużyć najgorszych, wobec czego Championet zajął miasto. Zniesiono władzę królewską i ogłoszono rzeczpospolitą, przezwaną Parteno-pejską (ob.). W czerwcu r. 1799 zwycięstwa koalicyi we Włoszech północnych wywołały potrzebę odwołania wojsk francuskich z Neapolu; w mieście powstało zaraz pospólstwo przeciwko rzeczypospolitej, której stronnikami była większość szlachty i mieszczaństwa oświeconego. Na poparcie lazzaronów wyruszył na stolicę kardynał Ruffo na czele band, zostających pod wodzą rozbójników Fra Diavola, Mammonego, P r o n i a i inuych. Neapol poddał się po obronie zaciętej, zastrzegając sobie amnestyę i wolny odwrót republikanów. Warunki chytrze przyjęto, ale przybyły z Sycylii król nie dotrzymał obietnicy danej; zaczęło się dzikie prześladowanie republikanów, które ustało dopiero po zwycięstwie Bonapartego pod Marengo (r. 1801), Ferdynand zerwał wtedy z koalicyą i przyjął podyktowane przez Bonapartego w pokoju Florenckim (d. 18 marca r. 1801) warunki: amuestyę republikanów, przyjęcie załogi francuskiej do Tarentu, wykluczenie okrętów angielskich ze wszystkich portów królestwa, zrzeczenie się Elby, Piombina i Stato dei presi-dii (ob.),—W r. 1805 królowa Marya Karolina zaczęła w Wiedniu układać się o przystąpienie do koalicyi trzeciej; następstwem tego był dekret Napoleona (d. 7 grudnia r. 1805), usuwający Bourbonów z Neapolu. Józef Bonaparte i Massena przeszli granicę neapo-

Spisek jednak, kierowany przez Gaëtana Gam-bacortę, i Karola di Sangro (r. 1T01 ), a zmierzający do oddania Neapolu Habsburgom Au8tryackim, skończył się straceniem lub wygnaniem przywódców; wśród ogółu ludności hasła ich nie znalazły oddźwięku. — Zwycięstwa Austryaków we Włoszech północnych umożliwiły hrabiemu Da un owi zająć w r. 1707 Neapol dla Habsburgów; papież, pod koniec bardzo zagrożony, musiał uznać tę zmianę, potwierdzoną przez układy pokojowe w Utrechcie (r. 1713),

Rastacie i Badenie (r. 1714). Sycylia, podług pokoju Utrechckiegc, dostała się Wiktorowi Amadeuszowi Sabaudzkiemu z tytułem królewskim.—Nowa próba przyłączenia posiadłości włoskich do Hiszpanii, przedsięwzięta w r. 1718 przez Filipa V, z porady Alberoniego, rozbiła się o opór Przymierza poczwórnego; jedynym jej skutkiem było to, że Sycylię odebrano Wiktorowi Amadeuszowi i połączono ją znów z Neapolem pod rządami Habsburgów austryackich. — Bourboni hiszpańscy.

Państwem niezależnem stało się królestwo N-ie wskutek wojny o tron polski. W r. 1735, stosownie do warunków pokoju wiedeńskiego, królestwo powiększone o większą część Piombina,

Elbę i nadbrzeżny pas Toskanii, oddane zostało synowi Filipa V i Elżbiety Farnese, Karolowi III, jako sekundogenitura hiszpańska, która jednak nigdy z Hiszpanią połączona być nie miała.—Karol III (r. 1735—59) był władz-cą rozumnym i energicznym; za jego panowania kraj szybko podnosić się zaczął z upadku. Król powołał do rządów ministrów światłych Tanuc-ciego, Grimaldiego i Squillacego, a naprawił administracyę w duchu wymagań wieku.

Z papieżem Benedyktem XIV zawarł konkordat korzystny (r. 1746), ograniczył przywileje duchowieństwa i położył tamę przechodzeniu w jego ręce majątków, zniósł jurysdykcyę biskupów oraz Inkwizycyę, ukrócił nadużycia Jezuitów. Przez ulepszenie systemu celnego i podatkowego, pomnożył dochody państwa, przez traktaty handlowe i sądy handlowe przyczynił się do znacznego podniesienia handlu; wznosił gmachy piękne w stolicy (up. teatr San Carlo, pałace Capo di Monte i Caserta), zaczął odkopywać Pompeje i Herculaneum. W r. 1744 odparł pod Velletri ciągnących na Neapol Austryaków. — Po śmierci brata swego Ferdynanda VII (r. 1759), Karol III został królem Hiszpanii; korona neapolitańska przeszła na jego syna małoletniego, Ferdynanda I (r. 1758 —1825).

Do r. 1767 jako regent, do r. 1777 jako pierwszy minister, rządził państwem T a n u c c i; ograniczył dalej przywileje duchowieństwa i w r.

1767 wypędził Jezuitów.—Ferdynand ożenił

48

Eno. Powsz. Illustr. S. II. Zesz. T. I.

litańską w lutym r. 1806, zmusili następcę tronu, księcia Franciszka, zostawionego na u-rzędzie wicekróla, do wyjazdu na Sycylię wślad za rodzicami.—Rządy Francuzów. Ogłoszony królem Józef Bonaparte (r. 1806—1808) musiał naprzód wypędzić Neapolitańczyków z Gae-ty i Anglików z Capri, oraz stłumić powstanie Fra Diavola w Kalabryi; zajął się potem u-rządzeniem nowem kraju, zniósł resztki systemu feodalnego, zaprowadził kodeks francuski i ogłosił konstytucyę centralistyczną na wzór francuskiej.—W r. 1808 Józef został królem hiszpańskim i wyjechał z Neapolu. Nartępca jego, Joachim Murat (od d. 15 lipca r. 1808), stłumił do reszty powstanie w Kalabryi i wytępił bandytów przy pomocy adjutanta swego Manhès a.— Za rządów Murata zaprowadzono wiele reform, postanowionych już przez Józefa.—W roku 1812 Murat pociągnął na wyprawę do Rosyi z wojskiem posiłkowym neapolitańskim, które wiele w tej wojnie ucierpiało. Po przegranej Napoleona, Murat, aby się utrzymać na tronie, zawarł układ z rządem austryackim (d. 11 stycznia r. 1814), który zapewniał mu jego posiadłości za pomoc wojenną przeciwko Fraucyi. Murat poprowadził wojsko neapolitańskie przeciwko Eugeniuszowi de Be auli ar nais i wysłał pełnomocnika swego na kongres Wiedeński. Widząc jednak, że pomimo to zanosi się na odebranie mu korony, zmienił taktykę, ogłosił się za obrońcę jedności Włoch, powołał wszystkich Włochów do broni i doszedł aż do Bolonii; pobity jednak przez Austryaków pod Tolentino (d. 2 i 3 maja r. 1815) musiał się cofnąć i kraj swój opuścić. Ferdynand I wrócił wtedy z Sycylii i objął rządy Neapolu; kongres Wiedeński potwierdził go na tym stanowisku (d. 8 czerwca r. 1815). Murat próbował jeszcze raz szczęścia i wylądował z małym oddziałem w Kalabryi; schwytano go i rozstrzelano (d. 15 października r. 1815). Bourbonowie weszli ostatecznie w posiadanie Neapolu. — Królestwo Obojga Sycylii r. 1815 — 1860. Ferdynand I, który od r. 1806 do 1815 panował tylko na Sycylii, wkrótce rozpoczął walkę z parlamentem tej wyspy, żądającym w zamian za nowe podatki, sądownictwa lepszego i policyi. Pełnomocnik angielski, lord Bentinck, poparł parlament i zmusił Ferdynanda do nadania konstytucyi na wzór angielskiej (r. 1812). Po powrocie do Neapolu, Ferdynand zniósł tę konstytucyę czemprędzej, zniósł też większość nowych urządzeń, zaprowadzonych przez Francuzów; Kościół wrócił do dawnych posiadłości i przywilejów i rozpoczęła się reakcya, jak zmora kraj gniątąca. Na tle niezadowolenia ogólnego rozwinęły się stowarzyszenia tajne (Kar-bonaryusze i inni); niechętne Ferdynandowi było i wojsko, przez oszczędność znacznie zmniejszone. To też na wiadomość o rewolucyi w Hiszpanii, wybuchło powstanie wojskowe i w Neapolu (d. 2 czerwca r. 1820). Ferdynanda zmuszono do przywrócenia konstytucyi z r. 1812. Na Sycylii objawiły się dążenia separatystyczne i żądanie parlamentu odrębnego. Tymczasem Metternich (ob.), który nie chciał dopuścić do istnienia państwa konstytucyjnego we Włoszech, skłonił rządy rosyjski i pruski do dania mu pozwolenia na zaprowadzenie w Neapolu przemocą porządku rzeczy dawnego. Na kongresie w Lublanie sprawę tę załatwiono ostatecznie i Ferdynani, który się był wymknął na kongres, zgodził się (d. 28 stycznia r. 1821) na wkroczenie zbrojne Austryi. Austryacy pobili rewolucyonistów pod Rieti (d. 7 marca r. 1821) i bez trudności zajęli kraj; Ferdynand znów pastwić się zaczął po dawnemu nad przeciwnikami pokonanemi. Spadły też wtedy na kraj klęski żywiołowe, trzęsienie ziemi, wybuch Wezuwiusza (r. 1822) i groźne orkany. — Syn Ferdynanda Franciszek I (r. 1825—3U) panował krótko i nie zmienił nic w sposobie rządzenia. Jego syn Ferdynand II (r. 1830 —1859), przezwany z powodu otyłości królem Bombą (U Rè Bomba), był rozpustnikiem mniejszym i administratorem lepszym od poprzedników swych, dorównywał im jednak w okrucieństwie. W latach 1835 i 1837 pojawiła się w Sycylii i Neapolu groźna epidemia cholery; w kraju powstała wtedy anarchia: na Sycylii zaczęto głosić, że Neapolitańczycy chcą wytruć ludność wyspy, co stało się hasłem do dzikich mordów. Minister policyi Ferdynanda, del Carretto, przywrócił porządek na wyspie, zniesiono jednak przy tej sposobności resztę autonomii Sycylii. W r. 1847 znów wybuchło powstanie w Reggio; Ferdynandowi udało się je stłumić raz jeszcze. Liberalizm Piusa IX zachęcił jednak duszących się pod reakcyjnemi rządami poddanych Ferdynanda do porywów nowych. D. 12 stycznia r. 1848 wybuchło powstanie w Palermo i objęło wkrótce całą wyspę; zaczęły się też rozruchy groźne w samym Neapolu. Ferdynanda zmuszono wtedy do nadania nowej konstytucyi (d. 10 lutego), ułożonej na wzór francuski przez Bosellego. W Neapolu przyjęto ją radośnie, na Sycylii jednak, gdzie żądano przywrócenia konstytucyi sycylijskiej z r. 1812 i ograniczenia stosunku z Neapolem do Unii osobistej, nie uspokoiły się wcale umysły.—Powstanie w Lombar-dyi wciągnęło Neapol do ruchu narodowego, włoskiego, a król, chociaż bardzo niechętnie, musiał wysłać do Włoch północnych wojsko swe przeciwko Austryakom. W maju doszło do walki ulicznej w Neapolu pomiędzy radykalistami i gwardyą szwajcarską króla; która odniosła zwycięstwo; Ferdynand rozwiązał wtedy natychmiast parlament i gwardyę narodową i kazał wojsku wracać z Lombardyi. Tymczasem parlament sycylijski ogłosił detronizacyę Ferdynanda (d. 13 kwietnia) i powołał na tron syna Karola Alberta Sardyńskiego pod imieniem Karola Amadeusza (d. 11 czerwca). Ferdynand, zagrożony utratą wyspy, wysłał na Sycylię wojska pod wodzą F il an giere go. D. 6 września Fil an gier i zaczął bombardować Messynę, zdobył ją i pociągnął na Palermo. Sycylia, opuszczona przez Sardynię, Francyę i Anglię, poddać się musiała Filan-gieremu (d. 9 maja r. 1849) na warunkach, których Ferdynand, nieodrodny potomek swych przodków, nie dotrzymał. W r. 1854 odwołał nawet ze stanowiska namiestnika Filangiere-go, gdy ten chciał łagodnością uspokoić wyspę. D. 13 marca r. 1849 Ferdynand rozwiązał parlament neapolitański i zaczęło się znów prześladowanie okrutne wszystkich przeciwników absolutyzmu. Walka ta, prowadzona przy pomocy szpiegów, policyi i sądów, samowola biu-rokracyi i zapełnianie więzień, w których nie cofano się nawet przed torturą, są treścią dalszych dziesięciu lat rządów Ferdynanda, będących ciągiem nieprzerwanym ucisku najniego-dziwszego.—Syn jego, Franciszek II, przezwany Be Bombino (od dnia 22 maja roku 1859), zaraz na początku panowania stracił najpewniejszą podporę swej władzy; pułki szwajcarskie, przez kantony, nie godzące się na to, aby synowie ich nadal służyli tyranii ohydnej, odwołane zostały. Tymczasem po wojnie r. 1859 zjednoczenie Włoch zaczęło się dokonywać naprzód na Północy przez Cavoura (ob.); na Południu zaś rządy niegodziwe Bourbonów przygotowały grunt pod nie również. D. 11 maja r. 1860 Garibaldi wylądował na czele tysiąca ludzi w Marsali i do d. 28 lipca wydarł całą Sycylię królowi Neapolu. Franciszek II zapóźno starał się zbliżyć do Wiktora Emanuela, na-próżuo też przywrócił konstytucyę z r. 1848.— D. 21 sierpnia r. 1860 Garibaldi wylądował w Kalabryi; nie napotykając u ludu oporu żadnego, witany wszędzie jako zbawca, i dnia 7 września doszedł już do Neapolu, skąd Franciszek II uciekł do Gaety. Garibaldi opanowany przez swoje otoczenie republikańskie odkładał wcielenie Neapolu i Sycylii do państwa Wiktora Emanuela aż do chwili, w której Rzym i Wenecya przyłączone zostaną; tymczasem resztki wojsk Franciszka nad Voltur-nem skuteczny opór stawiły zastępom Garibaldiego.—Cavour i Wiktor Emanuel uznali wtedy za konieczne wmieszanie się zbrojne w tę sprawę. — Pomimo oporn Austryi, wojska Bardyńskie przeszły przez państwo Kościelne i stanęły w Neapolitańskim w październiku r. 1860. Zarządzone w Neapolu i Sycylii głosowanie powszechne dało wynik następujący: w Neapolu 1302074 (przeciwko 10312), na Sycylii 432 053 głosy (przeciwko 667) oświadczyły się za Wiktorem Emannelem. D. 2 listopada upadła Capua; d. 13 lutego r. 1861 Franciszek II opuścić musiał Ga etę; d. 12 marca kapitulowała cytadela Messyny, a wkrótce potem ostatnia twierdza neapolitańska, Civitella del Tronto. Skończyły się rządy Bourbonów neapolitańskich. — Pierwszy parlament włoski uchwalił wcielenie królestwa Obojga Sycylii do królestwa Włoskiego; uchwałę tę potwierdził Wiktor Emanuel d. 18 lutego r. 1861.—Dzieje dalsze ob Włochy. — Por. Notar Giacomo „Cronica di Napoli“ (z rękopisu wydał P. Gar-zilli, Neapol 1855); P. Collenutio „Compen-dio delle historie del Regno di Napoli” (Wenecya 1539); „Graevii Thesaurus antiquitatum et Historiarum Siciliae“ (Lejda); Gianuone „Sto-ria civile del regno di Napoli” (Neapol 1723, 4 tomy, Medyolan 1824 i wyd. późn.); Collett a „Storia del reame di Napoli 1734—1825“ (Ca-polago 1835); J. L. de Burigny „Histoire générale de la Sicile” (Haga 1745; 2 tomy); E. di Blosi „Storia civile del regno di Sicilia“ (Palermo 1811; 17 tomów); R. Gregorio „Consi-derazioni sopra la storia di Sicilia“ (Palermo 1806—16; 7 tomów); R. Gregorio „Discorsi sopra la Sicilia“ (Palermo 1821; 2 tomy); La Burn ia „Studj di Storia siciliana” (Paryż 1870; 2tomy); L. M. Hartmann „Untersuchungen zur Geschichte der byzantinischen Verwaltung in Unteritalien 570—750” (Lipsk 1889); M. A mari „Storia dei Muselmani in Sicilia” (Florencya 1854—72; 3 tomy); Sanfelippo „Compendio della storia di Sicilia” (Palermo 1859); Seibert „Geschichte des Königreichs Neapel 1050—1505” (Brema 1802); Baz an court „Histoire de la Sicile sous la domination des Normands” (Paryż 1846; 2 tomy); Schack „Geschichte der Normannen in Sicilien” (Stuttgart 1890; 2 tomy); E. di Blasi „Storia cronologica de’Vicerè luo-gotenenti e presidenti di Sicilia” (Palermo 1790—91); Got hei n „Die Kulturentwicklung Süditaliens” (Wrocław 1886); Scaduto „Stato e chiesa nelle due Sicilie” (Palermo 1887); C. Cali8se „Storia del parlamento in Sicilia” (Turyn 1887); L. M anti a „I Parlament del regno di Sicilia 1541—49” (Turyn 1886); P. Napoli-Signorelli „Vicende della coltura nelle due Siciiie” (Neapol 1810; 8 tomów); H. R eu ch lin „Geschichte Neapels während der letzten 70 Jahre” (Nördlingen 1862); Orlo ff „Mémoires historiques, politiques et littéraires sur le royaume de Naples” (Paryż 1819—25; 5 tomów); di Sino „Storia delle due Sicilie 1846—61” (Rzym 1863); Lafarina „Istoria della rivoluzione siciliana del 1848/49” (Capo-lago 1860; 2 tomy); P. S. Leopardi „Narra-zioni storiche eon molti documenti relativi alla guerra dell’ indipendenza d’Italia e alla reazio-ne napoletana” (Turyn 1856); Freeman „History of Sicily from the earliest times“ (Oxford 1891—94, 4 tomy); Romano-Ma nebrini „Document sulla rivoluzione di Napoli 1860 — 62” (Neapol 1865); „Archivio storico napoletano” i „Archivio storico siciliano” (od r. 1876); G. B. Mir a „Bibliografia siciliana” (1873 —84).—Z dzieł

51 i nast.).

1881).

dawniejszych na uwagę zasługują jeszcze, oprócz źródeł zebranych przez Muratorego (ob.), J. C. L. Si monde de Sismondi „Histoire des républiques italiennes au moyen âge” (T. I—IV, Zurich 1807— 1808; T. V—XI, Paryż 1809—1815) i H. Leo „Geschichte von Italien” (w A. H. L. Heere na i Ukerta „Gesch. der europ. Staaten”—Hamburg 1829 — 1832, w T. IV). Stosunek Andrzeja węgierskiego do Joanny I i tronu neapolitańskiego po mistrzowsku opisał K. Szajnocha w szkicu hist. „Siostra Kazimierza W. we Włoszech” („Dzieła” wyd. warsz. J. Ungra, T. IV, str.

ig- P.

Neapolitańskie sumy, spadek po królowej Bonie (ob.), który stał się powodem długotrwałego, bo półtrzecia wieku ciągnącego się sporu między Koroną polską a hiszpańską. R. 1557 umierając, królowa Bona zostawiła spadek olbrzymi, na który składały się 1° odziedziczone po matce księstwa Bari i Rosano (w królestwie Neapolitańskiem), oraz inne dobra tamże położone, 2° kapitał 430 000 dukatów neapolitań-skicli, pożyczony (r. 1556) na 10°/₀ królowi hiszpańskiemu i neapolitańskiemu Filipowi II, a na komorze Foggia ubezpieczony, oraz 3° inne sumy w pieniądzach i klejnotach, nieznanej bliżej wartości, w znacznej części z Polski wywiezione. Wszystko to przejść miało, tytułem spadku, na syua Bony, Zygmunta Augusta, jako dziedzica naturalnego. Wbrew jednak temu testament, przez nieodstępnego doradzcę królowej, Pap pac odę, sfałszowany, przeznaczał ks. Bari i Rosano wraz z częścią dóbr królowi hiszpańskiemu, resztę zaś dóbr i znaczne sumy pieniężne włoskiemu otoczeniu zmarłej (głównie samemu Pappaco dzie).— Zygmunt August, mimo protestów, nie otrzymał zrazu nic zgoła i dopiero w r. 1560 odzyskał częśó ruchomości (nierozkradzionych jeszcze), wraz z drobną stosunkowo sumą 3 000 duk. i później kilkadziesiąt tysięcy procentu zaległego. To nie mogło wynagrodzić kosztownych, a rozpoczętych zaraz po śmierci matki zabiegów na dworach papieskim, cesarskim i hiszpańskim, gdzie król polski musiał utrzymywać swoich agentów. Od r. 1558 bawi w tej sprawie Mar. Kro mer (ob.) w Wiedniu, Kryski w Brukselli (gdzie się znajdował wówczas król hiszpański), Wysocki (dotychczas poseł w Rzymie) w Neapolu; później wysłani są inni; w r. 1569 jedzie do Rzymu kardynał Hozyusz (który też tutaj r. 1579 umiera).—I po śmierci Zygmunta Augusta, mimo energicznych usiłowań, dochody z N-ch sum wypłacane były nader nieregularnie. Korzystać z nich miały (na mocy testamentu króla z r. 1571) dożywotnio siostry jego, a po śmierci ostatniej z nich (Anna Jagiellonka urn. 1596) miały one przejść na własność Rzplitej „ku pospolitej potrzebie i ozdobie potężnej”. Mimo to wszakże i mimo formalnego zrzeczenia się (1588) wszelkich możliwych praw po matce (Katarzynie) do sum N-ch, Zygmunt III pobiera dożywotnio z sum tych dochody, łudzi się nadzieją subsydyów hiszpańskich przeciw Szwecyi (na rachunek właśnie sum N-ch), a chociaż roku 1622 uzyskuje aż 100 000 duk. zaległych procentów, to jednak pogarsza sprawy o tyle, iż pierwszy przestaje upominać się o księstwa Bari i Rosano, ograniczając swe żądania tylko do owej pożyczki 430 000 duk. R. 1626 przekazuje nawet Zygmunt III bezprawnie i ze szkodą Rzplitej należność neapoltańską królewiczowi Władysławowi i królowej Konstancyi wraz z ich potomstwem. Na tej zasadzie Władysław IV stara się usilnie, na swoją korzyść, wbrew zastrzeżeniom „Paktów Konwentów” wydobyć nale-żue procenta (r. 1633 bawi nawet w tej sprawie królewicz Aleksander w Neapolu, a i Jan Kazimierz w swojej niefortunnej podróży r. 1638 miał po części sumy N. na celu). Otrzymuje wreszcie, jako wynagrodzenie, dzierżawę kilku miast i wsi w królestwie Neapolitańskiem (Nola, Maratea, Salerno i inne). Jan Kazimierz również korzysta z dochodów dożywotnio i przekazuje prawa swoje do sumy N-j palatynowej Renu i jej córce, ks. Kotideuszowej, która po zgonie Jana Kazimierza (r. 1673) występuje ze swemi pretensyami. Zgłaszają się też inni pretendenci (ks. Neuburski, sam król hiszpański, Krystyna, królowa szwedzka — wszyscy z tytułu pokrewieństwa z Wazami); starają się wykazać nicość praw i dowodów swoich przeciwników, co ma ten skutek, że rząd neapolitański zawiesza wypłaty zupełnie, ogłaszając spadek za „bezdzielny”. Odtąd, mimo kilkakrotnie podejmowanych starań, nie otrzymuje Rzplita ani grosza. Poraź ostatni sprawa sum N-ch poruszona była już za Królestwa Kongresowego w r. 1821, kiedy to prezes gieneralny prokuratoryij Józef Kalasanty Szaniawski, otrzymał rozkaz wydobycia z archiwum wszelkich dokumentów odnoszących się do spadku po królowej Bonie. Czy zrobiono z tego jaki użytek wówczas, nie jest do dziś dnia wyjaśnione. — Z powodu sum N-ch powstało przysłowie o dwuch Babach, które okradły Polskę: jedna z nich ma być rzeczka Baba, która zatopiła kopalnie srebra pod Olkuszem, druga królowa Bona.—Por. J. Bartoszewicz „Sumy Neapolit.” w „Gaz. Warsz.” 1850 (kwiecień), i w t. VIII „Pism.”; K. Kan-tecki „Sumy Neapol.” w „Przewód, nauk. i lit.” 1879 i w oddzielnej odbitce (Warszawa

Kośó.

Neapolu ksi§Ż§ (Principe di Napoli), tytuł którego używał król Wiktor Emanuel III, jako następca tronu włoskiego.

Nearchos, po grecku Néap/oę, 1) syn An-drotimosa z Krety, żył w Amfipolisie, jeden z zażyłych przyjaciół Aleksandra Wielkiego. Król Filip, nie znosząc tego ścisłego stosunku z synem, wypędził go z Macedonii, jed-

12,    41; Plutarch „Cato

S. Drz.

nakże Aleksander przyjaciela zaraz po wstąpieniu na tron z wygnania odwołał, aby towarzyszył mu w wyprawie przeciwko Persom, i mianował go namiestnikiem Licyi i ziem sąsiednich aż po góry Tauros. Przywołał go król znowu do boku swego, gdy w r. 327 przed Chr. wyprawę przeciwko Indyom gotował, i powierzył mu naczelne dowództwo nad flotą, zbudowaną na rzece Indos. Na życzenie Aleksandra objął N. także z powrotem w r. 325 dowództwo główne nad flotą, ze zleceniem, aby od uścia rzeki Indos aż do Eufratu i Tygru drogę morską odkrył i zebrał dokładne wiadomości o krajach i ludach nieznanych, mieszkających na wybrzeżu indyjskiem i perskiem (Arriana „Anabasis” VI. 19, 5; 28, 5; VII. 20, 9 i nast.). Obszerny raport, spisany przez N-a z tej śmiałej i niebezpiecznej wyprawy, po grecku zwany IIap<x7rXooę (=podróż morska nad wybrzeżem), dochował nam w wypisach większych Ar r y an („Ind”. 20 i nast.), korzystał z niego skrzętnie także gieograf Strabo u, a badania nowszych czasów z wielkiem uznaniem stwierdzają dokładność szczegółów, podanych przez admirała ma cedońskiego, starożytnego odkrywcę krain, przed Aleksandra czasami zupełnie prawie nieznanych. — Żeglarza nieustraszonego wynagrodził Aleksander podczas wielkich swych godów weselnych w Suzie z iście królewską wspaniałością za te znakomite przedsięwzięcie, a jeszcze krótko przed śmiercią zlecił mu nową wyprawę na morzu, nad wybrzeżami Arabii i Afryki; lecz

nie rady przybocznej młodego Demetryusza (Plutarch „Eum”. 18; Diodor Syc. XIX. 69). Urywki z dzieła N-a wydał Vincent W. „The voyage of Nearchus and the description of the Erythrean sea” (Oxford 1797), prócz tego ogłoszone są one jeszcze w wydaniach nowszych dzieła Arryana „Indica”. — Por. Dodwell „Dissertatio de Nearchi paraplo” (w Hudsona „Geogr. min.” część I); Geier R. „Alexandri historiarum scriptores” (Lipsk 1844).—2) filozof pitagorejski z III wieku przed Chr., który po zdobyciu Tarentu zaprzyjaźnił się z Katonem starszym i był jego nauczycielem filozofii (Ci ce ro „Cato maior” mai.” 2).

Neath, miasto w Walii, w Glamorganshire, o 10 km. od uścia rzeki tegoż nazwiska do zatoki Swanseabai; posiada huty miedziane, blachownie, fabryki przetworów chemicznych; mieszk. liczy 11113 (r.    1891), prowadzących handel

ożywiony. N. powstało na miejscu stacyi rzymskiej Ni dum. Pod miastem znajdują się zwaliska zamku i opactwa. W dolinie rzeki N. jest kilka pięknych wodospadów (zwłaszcza pod wsią Pont-Neath-Vaughan).

Nebalia—w i d 1 i k, rodzaj skorupiaków (Crustacea), zaliczony do rodziny Nebalidae, do rzędu Nebaliae, zwierzęta te ze względu na szczególne cechy budowy ciała zajmują w systematyce skorupiaków stanowisko przechodnie pomiędzy Entomostraca i Malacostraca. Zbudowane są z 21 odcinków, z których wszystkie oprócz 4-ch

zr

O©

■fi

Fig. 100. Nebalia Geoffroi. VII — ósma kończyna tułowiowa; 1—7— pierścienie odwłokowe, pierwszy i siódmy; Aj -A₂ -rożek przedniej i tylnej pary; C -głowa; Hx II₆ -pierwsza i szósta noga odwłokowa; K, K₈ -pierwsza i ósma noga tułowiowa; o -oko; r -wyrostki odwłokowe; S -pancerz (lewa

strona usunięta).

nie przyszła już do skutku z powodu nagłej śmierci króla (Arrian VII. 19, 3; Plutarch „Aleks”. 75). Zatrzymał wtedy N. dowództwo naczelne nad flotą, a tylko namiestnictwo swe w Licyi zdał dobrowolnie Antygonosowi. Widzimy go wreszcie pod koniec życia w gro-ostatnich przykryte są muszlą dwuklapową, siodełkowatą, cienką. Odcinki pierśne opatrzone są 8 parami kończyn liściastych, rozszczepionych. Na ostatnim odcinku odwłoku osadzone są, zwrócone ku tyłowi, kolce widełkowate; szczękonóg N. nie posiada. Głowa uzbrojona jest

parą oczu złożonych, osadzonych na krótkich słupkach. Rodzaj ten obejmuje trzy gatunki, w morzach Europy dość pospolite. N. G e o ff r o y i M. Edw. z widełkami na odwłoku tej samej długości co 3 odcinki poprzednie; długości 8 mm. N. biceps—z widełkami dłuższemi, niż u gatunku poprzedniego. Zamieszkuje północną część oceanu Atlantyckiego i morze Niemieckie. Uebaliidae, ob. Skorupiaki.

Nebbia Cezar, malarz włoski (* w Orvieto r. 1538—f r. 1615). Za Sykstusa V przyozdabiał wiele gmachów papieskich i kościołów rzymskich, dając rysunki do malowideł i rzeźb. W kościołach rzymskich spotykają się też obrazy N-i.

ir.

Red.

St. A. K.

K. K-ć.

J. Musz.

Nebbio, miasto korsykańskie, starożytne, o 1 kim. na południe od portu Saint-Florent, siedlisko jednego z 5 biskupstw Korsykańskich, na które ongi dzieliła się wyspa, ma zwaliska kościoła pod wezwaniem Wniebowzięcia N. M. Panny (w stylu romańsko-bizantyjskim) i jakiegoś pałacu. Nazwa N. rozciąga się także na rzeczkę (Alis o) i na okolicę sąsiednią.

Nebelong Nils-Sigfred, architekt duński (* r. 1806 —f r. 1871), wsławił się przebudowaniem teatru królewskiego w Kopenhadze i katedry w Viborgu.

Nebelhöhle, nazwa jaskini rozległej w górach wirtember8kich (Würtembergische Alb) na zachód od Oberhausen, w okręgu Reutlingen. Jaskinia sama składa się z trzech odnóg, długości posiada 156 metrów, szerokość największa wynosi 25 m., a wysokość najznaczniejsza jej dochodzi do 20 metrów; mnóstwo ma zachyłków, a wszędzie w niej pełno stalaktytów (ob.) postaci najrozmaitszej, nieraz bardzo dziwacznej. — Podług podania miał się w niej ukrywać niegdyś, jako banita, książę Ulryk wirtem-b e r s k i (ob.).

Nebenius Karol Fryderyk (* r. 1784 w Rhodt w badeńskim Palatynacie nadreńskim— t r. 1857 w Karlsruhe), mąż stanu i ekonomista. Ukończywszy nauki prawne w Tybindze, został członkiem rady ministeryum skarbu ba-deńskiego, następnie pierwszym radzcą w ministeryum spraw wewnętrznych, w r. 1838 ministrem tegoż wydziału, a po krótkiej przerwie znowu ministrem i prezesem gabinetu. W r. 1848 złożył przewodnictwo gabinetu, lecz pozostał prezesem rady stanu. Po roku przeszedł w stan spoczynku skutkiem zaniewidzenia. N. był bardzo utalentowanym, płodnym i postępowym na czas swój politykiem, któremu w. księstwo Badeńskie zawdzięcza wiele pożytecznych reform prawodawczych, a w szczególności gospodarczych i skarbowych. Od r. 1811 do r. 1848 oddziaływał prawie niepodzielnie na losy polityczne ojczyzny swej; stworzył konstytucyę badeńską, wpływał na Związek Celny niemiecki, reformował podatki, zaprowadził system metryczny, organizował koleje żelazne, zakładał szkoły techniczne i politechniki. Największą jego zasługą była usilna agitacya na korzyść Związku Celnego, przygotowywanie do niego podstaw, opracowanie memoryału stosownego i zjednanie dla tego planu przemysłowców, kupców i polityków. Jego słynny w tej sprawie memoryał był fundamentem całego Związku Celnego, sam on uchodzi za moralnego twórcę tego urządzenia. Niezależnie od tej działalności praktycznej, poświęcił się teoretycznemu badaniu ekonomii. Przeważnie zajmował się kredytem, cłami, pieniędzmi i podatkowością. W „Betrachtungen über den nationale-oekonomischen Zustand Grossbritaniens” (Karlsruhe 1818), walczy w obronie handlu wolnego. W dziele „Der öffentliche Kredit” (Karlsruhe 1820) daje bardzo zajmujący wykład ogólnych zasad kredytu i pożyczek państwowych, skojarzony z dociekaniami spekulacyjuemi, które przypominają po części Hamiltona, Ricarda, a po części Sa y a; na ogól hołduje on systemowi Ad. Smitha. Memoryał p. n. „Denkschrift für den Eintritt Badens zu dem zwischen Preus-sen, Bayern, Würtemberg, den beiden Hessen und mehreren anderen deutschen Staaten ab-geschosseneu Zollverein i t. p.” (Karlsruhe 1833) jest rozwinięciem słynnego jego memoryału na rzecz Związku Celnego. W tym duchu pisał więcej jeszcze rozpraw i broszur.

Nebeskÿ Wacław Boi emir, poeta i uczony czeski (* r. 1818—f r. 1882); po ukończeniu nauk gimnazyalnych w Litomierzycach udał się na studya uniwersyteckie do Pragi, gdzie nawiązawszy stosunki z ówczesnymi literatami czeskimi, stał się gorącym patryotą i z zapałem jął się pracy nad literaturą ojczystą i innych narodów słowiańskich. Działalność swą literacką rozpoczął od ogłaszania w różnych czasopismach drobnych wierszy lirycznych, w których poeta opiewa przyrodę, miłość, albo porusza najważniejsze zagadnienia, tyczące się ducha ludzkiego lub stosunków społecznych. To właśnie filozofowanie stanowi cechę charakterystyczną poezyi N-ego, który umiał silnie odczuć cierpienia ludzkości, umiał nawet, jak nasz Asnyk, zstąpić czasami do głębin duszy ludzkiej i kilku rysami silnemi odmalować krwawiące się jej rany, ale obok tego umiał także, jak Asnyk, zdobyć się na rezygnacyę filozoficzną, na wielki spokój ducha, tak rzadko spotykany wśród natur bardziej wrażliwych. Jednakże N. u współczesnych sobie nie miał uznania, nie mógł nawet znaleźć nakładcy, któryby jego poezye wydał w wydaniu osobnem; przyczyną tego było najpierw to, że w pierwszej połowie XIX w., gdy N. ogłaszał swe utwory, przedewszystkiem popłacała u Czechów poezya patryotyczna, a po-wtóre pewien symbolizm, niejasna miejscami alegorya, którą nasz poeta chętnie się posługiwał. Stąd w czasach dzisiejszych, gdy krytyka należycie oceniła twórczość N-ego, uważają go za poprzednika modernizmu dzisiejszego, zupeł-

N.

nas

Red.

nie tak, jak u nas Cypryana Norwida. Ta ale-gorya niejasna i pewna zawiłość w wypowiadaniu myśli uwydatnia się zwłaszcza w jedynym jego większym utworze liro-epicznym, pod nap. „Protichńdei” (Antypody, Praga 1844), pełnym jednakże tu i owdzie głębokich myśli i wielkiej fantazyi poetyckiej. Wkrótce po wydrukowaniu tego utworu N. bierze nazawsze rozbrat z poe-zyą; może i obojętuość ogółu znacznie się do tego przyczyniła. Opuściwszy Pragę, osiada w Wiedniu, gdzie zamierzył uczyć się medycyny, i jednocześnie rozpoczyna ogłaszać szereg prac wybornych, tyczących się literatury ojczystej, a nieco później i literatury powszechnej, a zwłaszcza starożytnej. Jednakże po trzech latach pobytu w Wiedniu, rzuciwszy medycynę, która mu się rychło sprzykrzyła, wrócił do Pragi i tu żywo uczestniczył w ruchu narodowym r. 1848, jako członek zjazdu słowiańskiego i poseł na sejm do Kromierzyża; poczem znów wrócił do cichej pracy literackiej i był sekretarzem Macierzy czeskiej, a od roku 1850 redaktorem „Czasopisma muzeum czeskiego”. Do ważniejszych jego studyów nad literaturą czeską (przeważnie średniowieczną) należą: „Aleksandreis ceskâ” (1847); „Literatura lidu” (1847); „Starä literatura ćeska” (1850); „Legenda o sv. Alexio-vi” (1851); „Krâlodvorskÿ rukopis” (1852); „Pisnę milostné krâle Vâclava” (1858) itd. Wszystkie te prace były umieszczone w „Czasopiśmie muzeum czeskiego”. — Jako historyk literatury N. zajmuje stanowisko bardzo wybitne: będąc pod wpływem Gerwinusa (ob ), niemieckiego historyka literatury, pierwszy wśród Czechów począł zapatrywać się na utwory piśmiennicze, jako na zwierciadło stanu umysłowego, politycznego i stosunków prywatnych narodu; pierwszy zwrócił uwagę na bezcelowość bibliograficznego tylko traktowania literatury i na konieczność uznania ciągłości faktów w dziejach umysłowych narodu, tak samo jak i w dziejach politycznych. On pierwszy tedy wprowadza pragmatyzm do historyi literatury; słusznie więc Czesi uważają go za pierwszego swego prawdziwego historyka literatury. Przytem, N. odznaczał się niezwykłym zmysłem krytycznym, wskutek czego potrafił doskonale wniknąć w istotę rozpatrywanego utworu i wypowiadał sądy niezmiernie trafne, które dotychczas wartości swej nie utraciły. Z tego względu zajmuje on, jako prozaik, w literaturze czeskiej takie stanowisko, jak u nas Brodziński. Nie mniej cenne są jego studya nad niektórymi pisarzami i utworami z literatury powszechnej, jak np. „Rytiri, komedie Aristophanesovâ” (1849); „Tragické bâsnictvi Relu” (Dramatyczna poezya Greków, 1853 i 54 r.); „Rimska satira” (1865); „W. Shakespeare” (1851 i 52); „O no-voreckém nârodném bâsnictvi” (1863); „Calderon de la Barca” (1958) i t. d. Utwory te również były drukowane w „Czasopiśmie muzeum czeskiego”. W r. 1861 N. z powodu ciężkiej

choroby, która go na kilka lat przed zgonem przykuła do łoża, zmuszony był ustąpić ze stanowiska redaktora.—Wszystkie poezye jego wydane są w Pradze w r. 1886 w „Poetyckÿch besedäch”. Prozaiczne zaś utwory dotychczas oczekują nakładcy.—J. Hanuś „Żivot a spisy V. B. Nebeskćho” (Praga 1896).

Nebi, wyraz ten arabski oznacza proroka, t. j. męża natchnionego od Boga wprost, lub pośrednio przez anioła, jako wysłańca bożego. Nazwą tą Arabi zwykli darzyć głównie osoby różne, wymienione bądź w Starym, bądź w Nowym Testamencie, uważane przez siebie za poprzedników Mahometa, przysposabiających pomału ludzkość do przyjęcia religii przez niego z woli Boga ustanowionej. Koran wymienia ich 28-u, a w liczcie tej znajdują się między inne-mi też Nebl Mu sa (Mojżesz), N. Daud (król Dawid), N. Sulejman (król Salomon), N. J u-suf (Józef patryarcha), N. Ajjub (lob), N. J u-(prorok Jonasz), N. Jachjä (Św. Jan Chrzciciel) i N. Isä (Jezus Chrystus). —Arabowie odróżniają N. od Ras ul (wysłaniec boży), który to wyraz oznacza proroka spełniającego zadanie wyłączne, umyślnie przez Boga mu polecone, takim właśnie, podług wierzenia ich, miał być Mahomet, największy, a zarazem ostatni w rzędzie proroków boskich; dla tego też miauować go zwykli chätim ul enbijä t. j. „pieczęcią proroków”.

Nebi-Musa(t.j.prorok Mojżesz), miejscowość w Palestynie, licznie uczęszczana przez bogobojnych pątników muzułmańskich i czczona, jako grób domniemany Mojżesza. N.-M. leży na południe od uścia Jordanu do morza Martwego przy drodze prowadzącej do Jerozolimy.

Nebirełl, ruiny miasta w Egipcie, ob. Nau-k r a t i s.

Nebi-Samoil(t.j prorok Samuel), miejscowość w Palestynie, grób domniemany proroka S a-muela, miejsce pielgrzymek religijnych, z licz-nemi pomnikami przeszłości starodawnej. Leży na północ od Jerozolimy i przez niektórych historyków bywa utożsamiana z miastem staro-żytuem Masfą, często wspominaną w historyi Izraelitów a należącą do pokolenia Benjamina.

Nebk, miasto syryjskie przy drodze z Damaszku do Homs położone. Liczy około 2 000 m-ców, wśród których jest bardzo wielu chrze-ścian. Ma szkołę protestancką, utrzymywaną przez Amerykanów, i parę szkółek grecko-katolickich pod zarządem missyi francuskiej w Homs zostających. Miasto tonie w sadach, leży bowiem w okolicy bardzo urodzajnej i obfitującej w wodę wyborową.

Nebo, góra, a raczej szczyt wzgórza Abarim, czyli Pisge, na którą ze stepów Moabu wstępuje Mojżesz przed śmiercią, aby stamtąd ujrzeć ziemię obiecaną, i na której kończy życie swoje. Góra ta otrzymała swoją nazwę od bożka Nebo (ob.), który był czczony na jej szczycie, należa-

43).

(t. XIV, str. 896)

ła wprzód do Sich ona, króla Hesbonu, a potem przeszła w posiadanie narodu iziaelskiego. Jest ona prawdopodobnie identyczna z miejscowością Nebbe (lub Ne ba), która leży o jakie 6 godzin na wschodzie od morza Martwego, a nie z górą Dżebel Atrus (czyli Attarus) jak do niedawna utrzymywano. — Na tej górze, lub w jej blizkości, leżało, o ile się zdaje, i miasto N., które znajdowało się w ziemi pokolenia Rubena, a które Mesa, król Moabu, odebrał Izraelitom.— Od miasta tego należy odróżnić inne, które również nosiło nazwę N., ale które leżało w Judei (ob. Ezdrasza II; 29, X,

Dr S. P.

Nebo po babilońsku, po assyryjsku Nabiu, albo Nabu (= prorok), imię bóstwa czczonego niegdyś w Babilonie głównie. N. jest pochodzenia pierwotnie sumeryjskiego, cześć oddawano mu w Chaldei całej i w Assyryi. Uchodził za syna boga Merodacha (ob.), za małżonkę dawano mu boginię Tasz mitu (— wysłuchanie, spełnienie). N. był bogiem mądrości, a w ręku swych dzierżył tablice doli świata, na których zapisywał przeznaczenie ludzkie, stąd też wieszczba i wróżbiarstwo należało do niego; tabliczki z biblioteki Sardanapala (ob.), przechowywane obecnie w Londynie, nazywają go zwykle bogiem „o uszach otwartych i umyśle szerokim”; nadto był strażnikiem zastępów niebieskich i ziemskich. Czasy późniejsze upodobniały go do Hermesa greckiego i Merkurego rzymskiego. Świątynię swą najświetniejszą miał N. w Bor-ßippie (ob. Babilon), zwaną Ezidoa, była to wieża wysoka, o której wspomina Her o dot. Stary Testament wymienia go obok Bela (Baala), jako bóstwo potężne (Jerem. r. 48 i Jeza-ja8z r. 46). Poświęcony był mu dzień czwarty tygodnia, t. j. środa.—Muzeum brytańskie w Londynie posiada posągi dwa jego wielkie, oraz szereg modlitw i hymnów na cześć jego. — Głównie podług J. Opperta w „Grande Encyclop.”

Red.

Nébouzan, starożytna kraina Gaskońska, tworząca obecnie część departamentów Górnej Ga-ronny i Pirenejów Dolnych, składająca się z kilku enklaw położonych w ziemiach Comminges i Bigorre. Wschodnia z tych enklaw, ze stolicą w Saint-Gaudens, zajmowała część ziemi Rivière i gminę Sauveterre, druga, na północo-wschód od pierwszej, obejmowała ziemie cystersów z Ni-zors, trzecia wreszcie, na wschód od pierwszej, leżała na wyżynie Lannemezan złożonej ze wzgórzy żwirowych i obejmowała miasta: Lannemezan, Tournay, Caprera i Cieutat. Pod względem kościelnym należała do biskupstw w Tarbes i Saint-Bertrand. Tworzyła swego rodzaju państewko, w którem rządy sprawowali: opat z Nizors, ze strony kleru, baron de Roque, jako przedstawiciel szlachty i burmistrz z Saint-Gaudens, jako przedstawiciel miast. Miała udział w jurysdykcyi i intendenturze stanu Auch i dzieliła się na 58 gmin. — Za Honoryusza stano* wiła część Novempopulany (ob.); od wieku XII rządzona była przez wicehrabiów oddzielnych; w wieka następnym weszła w skład domu d e Béarn i wraz z posiadłościami tego domu za Henryka IV (ob.) przypadła w udziale koronie francuskiej.

Nebra, miasto w Prusach, w regiencyi Mer-seburskiej, nad rz. Unstrutą, 2 780 mieszkańców (1895).

Nebraska, jeden ze Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, leży pomiędzy 40° a 43° szer. pół. i 95°21' a 104° dług. zachodniej od Greenwich; graniczy z Dakotą południową, Jo-wą, Missouri, Kanzasem, Colorado i Wyomin-giem; zajmuje 200 740 kim. kw. (3 645.5 mil

kw.) powierzchni. Większą część, zachodnią, Stanu tworzą płaskowzgórza suche, miejscami piaszczyste; mniejsza, wschodnia, jest za to bardzo żyzna. Od strony Dakoty wchodzą do N-i tak zw. Bad lands lub Mauvaises terres, pas ziemi jałowy, lecz z powodu nagromadzonych skał bardzo malowniczy. Główną rzeką w stanie jest Missouri, która stanowi wschodnią jego granicę, z dopływem Niobrarą, przez środek przepływa Platte River (lub Nebraska), przez część południową Republican Fort. Do r. 1866 tylko 5°/o do 6°/₀ kraju pokryte było lasem; drzewa znajdywano w dolinach rzek jedynie. Odtąd jednak założono z powodzeniem niemało lasów i ogrodów owocowych, co wpłynęło dodatnio na klimat kraju. Ciepłota średnia, roczna części wschodniej kraju (350 m. nad poz. morza) wynosi -f- 9.5° (w styczniu -|- 5.6°, w lipcu -f- 25°); rocznie spada 760 mm. deszczu i śniegu. Susze i burze częste są w części kraju zachodniej. Z fauny miejscowej, bardzo bogatej pierwotnie, zachowały się jeszcze: niedźwiedzie bure i czarne, kozy dzikie, t. z w. antylopy amerykańskie, daniele, bawoły (dawniej bardzo liczne); rzadziej już napotyka się rysie i bobry. Ludność, która w r. 1860 liczyła zaledwie 28 841 dusz, wynosiła w r. 1890 już 1 058 910 mieszkańców (po 5 na kim. kw.), 572824 mężczyzn, 486 086 niewiast; w tej liczbie 8 913 Negrów i Mulatów, 2 893 Indyan cywilizowanych i 3 804 zamieszkałych w rezerwa-cyach, ze szczepów Omaha, Winnebago i Sioux. Szkoły publiczne liczyły w r. 1890: 10 555 nauczycieli i 247 320 uczniów (w wieku szkolnym było dzieci 333 200); w 8 gimnazyach {Colleges) było 143 nauczycieli i 1801 uczniów, na wszechnicy w Lincolnie 59 nauczycieli i 929 uczniów. Pism peryodycznych wychodziło 624. Zajęciem głównym ludności jest rolnictwo; w r. 1890 ziemi uprawnej było 6 099 082 hektary. Z tego 2 192 112 zajęte były pod kukurydzę, 601406 pod owies, 319 542 pod pszenicę, reszta pod jęczmień, żyto, tatarkę, buraki i t. d. Zbiór kukurydzy wynosił 10°/₀» owsa 6% całego zbioru Unii. Zwierząt domowych było w ro-

N ebraska-Bill.—Necho.

00

Bill.

Fabr. (10 mm.).

S. Drz.

S. Drz

ku 1890: 626 789 koni, 46 512 mułów i osłów, 3 142 597 sztuk bydła rogatego, 209 243 owiec i 3 815 247 świń. Większość bydła i świń idzie na rzeź do Omachy i Nebraska City, jak również do Chicago i Kansas City. Z minerałów wydobywają: węgiel kamienny, torf, glinę garncarską, wapno i dobry kamień budowlany. Przemysł obejmował w r. 1890: 3014 zakładów (23 876 robotników); wytwórczość ich oceniono na 93 037 794 dolarów. Do najważniejszych zakładów przemysłowych należą: młyny, rzeźnie, tartaki, fabryki farb i drukarnie, warsztaty sio-dlarskie i browary. Długość dróg żelaznych wynosiła w r. 1893: 8 019 kim,; głównemi liniami są wielka Union Pacific, Burlington i Missouri River. Znajduje się też w Stanie 6 linij elektrycznych, długość 195 kim. Podług kon-stytucyi z r. 1875 gubernator i najwyżsi urzędnicy Stanu wybierani są przez ludność na lat dwa, pięciu sędziów sądu najwyższego na lat pięć. Władza prawodawcza znajduje się w rękach 34 senatorów i 100 posłów. Do Waszyngtonu wysyła N. 2 senatorów i 3 posłów; pizy wyborach na prezydenta ma 8 głosów. Dochody Stanu wynosiły w r. 1890: 2 219 496, wydatki 1050107, długi Stanu 253 879 dolarów, hrabstw 5 510175, gmin 7124 506; okręgów szkolnych 2 648 212 dolarów. Stolicą jest Lincoln, miastem największym Omaha. — N. jest częścią zakupionej w r. 1803 od Francuzów Luiziany, w r. 1854 zostało wraz z Kanzasem zorganizowane jako terytoryum i do r. 1861 obejmowało części dzisiejszego Colorado i Da koty południowej. Konstytucya z r. 1866 zniosła niewolnictwo w N-e; w r. 1867 N. przyjęta została jako 37 stan do Unii. — Por. Cu ley „Nebraska, its advantages, resources etc.” (Londyn 1875); Augheg „Sketches of thy physical geography and of geology of Nebraska” (Omaha 1880); True „History and civil government of Nebraska” (Fremont 1892).

Nebraska Bill, ob. Kanzas Nebraska

Nebraska City, miasto w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, stolica hrabstwa Ohoć w Stanie Nebraska (ob.), nad rz. Missouri, o 55 kim. poniżej Omahy; trybunał, kolegium (z seminaryum teologicznym), szkoła ociemniałych, młyny; znaczny handel zbożem i bydłem; m-ców 11494 (r. 1890).

Nebraska River, rzeka w Ameryce północnej; ob. Platte River.

Nebria—lesz, rodzaj owadów tęgopokrywych {Coleoptera), zaliczony do rodziny szczypawek (Carabidae); owady te ukrywają się pod kamieniami na brzegach rzek i strumieni—szczególnie w okolicach górskich; należą tu liczne gatunki, rozsiedlone szeroko na półkuli północnej, a szczególnie w okolicach Alp; najpospolitsze gatunki: N. livida L. (15 mm.); N. picicornis Fabr.

(14 mm.) w Europie południowej; N. brevicollis

K. K-Ć.

Nebrôdes montes, po grecku NsopwÔY] opyj, pasmo górskie, przerzynające, jako dalszy ciąg Apenninów (ob.) całą wyspę Sycylię w kierunku od wschodu ku zachodowi, z którego dwie rzeki, H i-mery zwane, wypływają. Oprócz Etny (ob.), której właściwie do tego systemu górskiego liczyć nie należy, najznaczniejszemi szczytami jego są: we wschodniej części Neptunius mons, w pobliżu Messany, a na zachodzie Krata s. — Por. u Strabona VI 274.

Nebthot, ob. Nephthys.

Nebukadnezar, ob. Nabuchodonozor.

Nebtll, miasto bułgarskie, ob. Nik o poli.

Nécessitas, bóstwo, według pojęcia rzymskiego, uosabiające grecką Anankę (ob.), fatum, któremu nawet bogowie winni posłuszeństwo, więc przeznaczenie, losy nieodwołalne, twarda konieczność. Według Horacego („Ody”. Ks. I. 35, 17 i nast. „saeva Nécessitas clavos trabates et cu-neos manu gestans aëna, nec severus uncus abest liquidumque plumbum“), symbolicznie przedstawiającego stałość nieugiętą tej potęgi nieubłaganej, kroczy N. sroga przed Fortuną, dzierżąc w ręku gwoździe wielkie, kliny i zawory żelazne, które przy stawianiu murów przytwierdza jeszcze mocniej topionym ołowiem.

Nechanice (też Nové N. zwane), miasto okręgowe w Czechach, nad rzeką Bystrzycą, w het-maństwie kralohradeckim położone, posiada 1 587 mieszkańców (r. 1890), kościół parafialny z w. XIV, oraz urzędy okręgowe. Mieszkańcy zajmują się rolnictwem i rzemiosłami. N. należą do osad bardzo dawnych; w roku 1235 już są wspomniane, jako wieś należąca do rodziny Vitkovcôw.—Trzy wsie czeskie jeszcze noszą tę samą nazwę.—Por. „Ottuv Slovniknaucny” (XVIII, str. 41).

Necho, zwany także Ne ko, Nechao, po grecku Nexôç, syn Psammetycha I, król egipski z 26 dynastyi, panujący odr. 609—595 przed Chr. Aby więcej rozwinąć handel swego kraju, rozpoczął za wzorem Sezostrysa budowę kanału wielkiego, który miał Nil z morzem Czerwonem połączyć, wszakże po wielu długich i kosztownych planach, podjętych przez Dary u-sza L, Ptolemeuszów, cesarzy rzymskich, Arabów i Turków, w naszych dopiero czasach dokonano tego dzieła wielkiego przez przekopanie międzymorza Suez. Z rozkazu N-a wypłynęły też okręty fenickie naokół Afryki, celem zbadania nieznanych wybrzeży; wypłynąwszy z Sue-zu, powróciły one w trzecim roku do kraju przez morze Śródziemne (Herod ot IV, 42). Z grec-kiemi państwami utrzymywał król ten zawsze stosunki ożywione i bardzo przyjazne. Chcąc wyzyskać położeuie krytyczne państwa assyryj-skiego, zaplątanego w wojny pograniczne z Me-dami i Lidyj czy kami, przedsięwziął wyprawę do Syryi, pobił na głowę pod Magdolos (Megiddo)

49

Enc. powsz. Ilustr. S. II. Zesz. 7. T. I.

S. Drz.

w r. 609 króla żydowskiego Jozyasza, który w bitwie owej życie postradał, syna jego J o-j a kim a mianował następcą, a nałożywszy krajowi haracz, zawojował całą Judeę, Filisteę— wspomniana w źródłach miejscowość Kadytis nie oznacza, jak mniemano, Jerozolimy, lecz Gazę (po egipsku K a za tu, po assyryjsku Cha-ziti zwaną) — Fenicyę, całą wreszcie Syryę, wszakże wkroczywszy do Mezopotamii, został pobity w r. 605 przez króla babilońskiego N ab u-chodonozora (ob.) pod Karchemiszem, a skutkiem tej klęski postradał też wszelkie swe nowe zdobycze, prócz Gazy. Wstąpił po nim na tron syn jego P sammis. — Por. Sandberg „Disputatio historica de Africa a Phoenicibus circumnavigata” (Utrecht 1806).

Necitandra, ob. Nectandra.

Neckam Aleksander, uczony angielski, średniowieczny (* w St. Albaner. 1157—f w Kem-psey r. 1217). Kształcił się w uniwersytecie Paryskim, gdzie wykładał później w r. 1180; w r. 1186 wrócił do Anglii, był kierownikiem szkoły w Dunstable (r. 1187), wstąpił do zakonu Augustyanów i w r. 1213 został opatem w Cirencester. Pisał bardzo wiele; nie ułożono wszakże jeszcze dotąd dokładnego spisu dzieł jego. Obecnie mamy wydania jego: „Novus Esopus” i „Novus Avianus” (Hervieux w „Phèdre et ses anciens imitateurs”,i „Avianus et ses anciens imitateurs”); traktatu „De Naturis rerum” prozą i poematu „De Laudibus divinae sapientiae” wierszem (przez Th. Wrighta 1863), dziełka „De Utensilibus” (1867), P. Meyer wydał niedawno jego „Cor-rogationes Promethei” z dziedziny gramatyki i teologii. Z pism tych widać, że N. był człowiekiem bardzo wykształconym i wierszorobem zręcznym. Rękopisy prac jego znajdują się przeważnie w bibliotekach angielskich; spis dzieł jego wszystkich znanych dotąd, pomieszczony jest w Tannera „Bibliotheca Britannica” (str. 539—542).

Neckar (u Rzymian Nicer, Nicarus i Ni-cerus), rzeka w Niemczech południowo-zachodnich; zaczyna się w Schwenningen w Wirtembergii w Czarnym lesie (Schwarzwald), 697 m. nad poz. morza, płynie zrazu na północ ku Sulz, następnie przez w. ks. Badeńskie w kierunku zachodnim i północno - zachodnim; pod Heidelbergiem wkracza w dolinę Renu i wpada do tej rzeki pod Mannheimem (84 m. nad poz. morza). Długość N-u wynosi 397 kim., dorzecze jego obejmuje 12 416 kim. kw. (225.5 mil kw.). Znaczniejszemi dopływami z lewej strony są: Eschach, Glatt, Ammer, Aich, Kersch, Ne-senbach, Enz, Zaber, Leinbach i Elsenz; z prawej: Prim, Schlichem, Eyach, Starzei, Steinlach, Echatz, Erms, Lauter, Fils, Rems, Murr, Kocher i Jagst, Elz i Itter. Dolina N-u bogata jest w zboże, owoce i wino.—Od Rottenburga N. płynie prawie ciągle wśród winnic; w dolnej części doliny rosną w wielkiej obfitości migdały, pigwy i brzoskwinie. Charakter brzegów ^-u jest wo-góle miły i malowniczy, zwłaszcza od Heilbron-nu do Heidelberga, gdzie na skałach przybrzeżnych wznoszą się liczne zwaliska zamków. Do większych miast nad N-em należą: Sulz, Tübingen, Esslingen, Kannstatt, Marbach, Besigheim, Heilbronn, Wimpfen, Eberbach, Heidelberg i Mannheim. N. spławny jest od Kannstattu dla statków mniejszych, od Heilbronnu dla parowców. Przez Heilbronn w r. 1893 przeszło 1 499 statków (355 parowych) z 51244 tonnami ładunku, płynących w górę rzeki i w dół 884 statków (355 parowych) z 158 501 tonnami ładunku. W górę rzeki wożą przeważnie węgiel kamienny

1    buraki cukrowe, w dół drzewo i owies.

Neckarau, osada przemysłowa w okręgu ba-deń8kim, Mannheim, niedaleko Renu, o 4 kim. na południo-wschód od m. Mannheimu, stacya kolei M.-Karlsruhe, liczyło w r. 1895 7 629 m-ców wyznania katolickiego i ewangielickiego. Ma

2    kościoły, katolicki i ewangielicki, pocztę, telegraf, fabryki machin, powrozów z konopi i z drutu, fabryki gumy, celluloidu, pralni amerykańskich, olejów i smarów, aparatów technicznych, tkanin, osi i okuć do wozów, motorów gazowych i naftowych, odlewnie, fabryki drutu, przędzalnie wełny surowej, zakłady wyrobów emaliowanych, czyszczenia pościeli puchowej, cegieł i cementu. Po za przemysłem ludność N. trudni się uprawą zboża i paszy dla bydła. Pod tą osadą arcyksiążę Karol w dniu 18 września r. 1799 odniósł zwycięstwo nad Francuzami.

Neckar-Bischofsheim, miasteczko badeńskie w powiecie Sinsheim, w okręgu Heidelberg, nad Krebsbachem, 173 m. nad poziomem morza, stacya kolei Neckarelz-Meckesheim, liczyło (w r. 18v»5) 1641 mieszk., w tej liczbie tylko 66 katolików i 72 Żydów. Jest siedliskiem sądu pierwszej instancyi, poczty, telegrafu, ma szkołę realną, szkołę gospodarską powiatową i wodociągi. Ludność trudni się hodowlą drzew owocowych, tytoniu, konopi, bydła, koni i świń, a także garbarstwem. Pod miastem leżą 2 zamki hr. v. H el m s tadt.

Neckarkreis, ob. Neckarski obwód. Neckarski obwód (Neckarkreis) obwód w królestwie Wirtemberskim, zajmuje 3 327 km. kw. (50,42 mile kw.) i liczy (r. 1895) 697 291 mieszk. (209 na km. kw ), w tej liczbie 595 212 protestantów, 59 607 katolików i 5 463 żydów (r. 1890). Oprócz miasta Stuttgartu zawiera 16 okręgów (Oberämter).

Neckarskie wina. Miano to noszą wina, wyhodowane nad rzeką Neckarem i jej dopływami. Wina N-ie są białe, czerwone i jasnoczer-wone; najlepsze pochodzą z winnic, położonych nad samym Neckarem, pomiędzy uściem jego, a Esslingen. Winnice zajmują 12 089 hektarów. Do lepszych gatunków należą: Greiner, Mönchberger, Käsberger i in. Wina N. nadają się do przerabiania na musujące.

8tr. 899.

Necker Jakób (* r. 1732 w Gienewie — f r. 1804 w willi Copet nad jeziorem Gienewskiem), bankier, finansista, polityk. W r. 1762 założył w Paryżu dom bankierski p. f. „Necker et Co” z kapitałem zakładowym 6 mil. fr.; spólnikiem jego był Thelusson. Bank ten jego należał do świetnie prosperujących. W r. 1768 N. został syndykiem kompanii francusko-wschodnio-morskiej, następnie przedstawicielem Gienewy na dworze francuskim. W r. 1772 zwinął firmę bankierską. Ludwik XVI patentem z r. 1776

Neckarsteinach, miasto w Hesyi, w prowin -cyi Starkenburg, w położeniu pięknym przy uściu rzeki Steinach do Neekaru, liczy 1,493 mieszk. (r. 1895). Znajduje się tam wiele mieszkań letnich. W okolicach cztery zamki, dawniej własność panów na Steinachu; dwa z nich, Vorderburg i Mittelburg są jeszcze zamieszkałe, dwa drugie, Hinterburg i Schadeck, istnieją jako zwaliska. Naprzeciwko N-u, na skale wysokiej leży wieś Dilsberg ze szczątkami zamku.

Neckarsulm, miasto w Wirtembergii, w obwodzie Neckarskim, nad Neckarem, z zamkiem (dawną komandoryą zakonu niemieckiego czyli krzyżackiego). Posiada gimnazyum i szkołę realną, kilka fabryk; mieszkańców liczy 3144 (1895).

Necker znany szpital paryski (Hôpital Necker), położony przy Rue de Sèvres, na miejscu gdzie przedtem istniał klasztor Benedyktynów, założony w r. 1634, który wszakże w r. 1778 był już opuszczony zupełnie; wtedy to pani Zuzanna Necker (ob.), idąc za radą Colombie r a, inspektora naczelnego szpitali oraz zakładów dobroczynnych, poparta 42 000-ami franków, które jej wyjednał mąż, wówczas minister skarbu Ludwika XVI, postanowiła założyć w zabudowaniach tych dom przytułku i szpital wzorowy.—Pomimo starań usilnych założycielki, jej „Hospice de Charité”—gdyż tę nazwę nadano z początku szpitalowi—nie odpowiadał bynajmniej celowi, posiadając więcej daleko przywar niż zalet, i dla tego też nie oddawał przysług takich, na jakie liczono.—Po wybuchu re-wolucyi założycielka, zmuszona opuścić Francyę, zdaleka, o ile tylko mogła, pracowała dalej nad rozwojem dzieła swego, zasilając je pieniężnie. Szpital przemianowano wtedy na „Hospice de VOuest”, nie dbając wiele o niego. Dopiero wr. 1802 doczekał się czasów lepszych. Zakład u-porządkowano wtedy, opatrzono go w fundusze, a czcząc pamięć zmarłej tymczasem założycielki, nadano mu wtedy nazwę, którą do dziś nosi. Od czasu tego szpital rozwijał się pomyślnie bez przerwy i obecnie należy do największych i najlepszych w stolicy Francyi. Przeciętnie bywa w nim leczonych rocznie po 8000 chorych, koszt zaś utrzymania go dochodzi do ³/₄ miliona franków na rok.—Por. „La Grande Encyclopédie” (dawniej Lamirault) T. XXIV

Dr J. P.

powołał go, jako następcę Clugnyego, na dyrektora skarbu królewskiego, a po ustąpieniu w roku 1775 kontrolera gieneralnego, Taberau des Ré aux, został dyrektorem gieneralnym skarbu. Ta godność nadała mu władzę, odpowiadającą pełnomocnictwom ministra skarbu. W r. 1776 ustąpił Turgot i N. po nim cały ster finansowy ujął. Jął się wtedy rozległych reform; uprościł całą machinę administracyjną, uwolnił pięciu intendentów skarbowych z czasów Tur go ta, zmniejszył służbę królewską, skapitalizował „martwą rękę” (ob.) w dobrach królewskich, zwiększył dochód o 14 mil. fr. rocznie i użył swych stosunków bankierskich do zaciągnięcia pożyczek państwowych na warunkach dogodniejszego oprocentowania i umorzenia, czem odwrócił bankructwo grożące Francyi. W r. 1781 ogłosił sprawozdanie finansowo-administracyjne p. n. „Compte rendu au roi” w którem sztucznem przesłonięciem niedoborów wykazał przewyżkę 10 mil. fr. Pismo to z jednej strony zjednało mu popularność, ale z drugiej wywołało silną niechęć pewnych kół politycznych. Głównie oburzyła się nań cała kama-rylla dawnych intendentów, radców parlamentarnych, dzierżawców gieneralnych, a nadto obalony przez niego ex-minister skarbu S a r t i n e, tudzież cały kler, który go nienawidził jako wyznawcę wiary kalwińskiej. Niechęć ta tak się wzmogła, że N. dla wzmocnienia swego stanowiska, żądał od króla jako votuni ufności miejsca i głosu w radzie ministrów. Ludwik XVI jednak dał mu zamiast tytułu ministra d. 20 kwietnia dymisyę. N. powrócił do Szwajcaryi i ogłosił w obronie swej pismo p. n. „De l’administration des finances de la France”. Jego następca, C a 1 o n n e, który nie miał talentu bankierskiego dla opanowania pogromu finansów Francyi, aby się usprawiedliwić, złożył całą winę na N-a i w tym celu napisał broszurę p. n. „Réponse a l’écrit de m. Necker”. N. w no-wem piśmie „Nouveaux éclaircissements sur le Compte rendu” zdołał się świetnie zrehabilitować i został ponownie do Francyi powołany. W r. 1788 wstąpił jako minister skarbu z tytułem dÿrektora gieneralnego do gabinetu. Gdy później, skutkiem przewrotnych praw zakazowych, jakoby wywołanych brakiem zboża, powiększył dług państwowy o 45 mil. fr., w r. 1789 otworzył zwołane na jego życzenie stany gieneralne mową trzygodzinną, mającą go usprawiedliwić i ujawnić, iż deficyt jest mniejszy. Mowa nie sprawiła jednak wrażenia i nie odwróciła klęski zupełnej. Dnia 11 lipca r. 1789 otrzymał po raz wtóry dymisyę. — Po zburzeniu Bastylii powrócił do Francyi po raz trzeci i trzeci raz chwycił cugle zarządu skarbowego, lecz znowu bez powodzenia; powalił go ostatecznie Mirabeau (oh.). W r. 1790 skończyła się na zawsze jego karye-ra polityczna. Z dzieł jego godne są jeszcze wymienienia „Eloge de Colbert“ (Paryż 1773),

St. A. K.

J. Trz.

Fabr. (4—5 mm).

N. rozwija tu teorye merkantylistyczne, wynosząc Colbert a, a pośrednio potępiając Tur-go ta i fizyokratów; zresztą praca ta jest bez wartości zgoła. „Sur la législation et le commerce de graines” (Paryż 1775); praca ta miała później do r. 1788 wydań 20—i tutaj zwalcza fizyokratyzm, broniąc opieki przemysłu przeciw interesom rolnictwa, tudzież wywodząc, że wolny handel prowadzi do ruiny. (Bardzo drastyczną ilustracyą przekonań N-a jest to, iż on zarobił pierwsze 3 mil. na zwyżkowej spekula-cyi zbożem, gdy edykt z r. 1764 znósł wolny wywóz zboża.) Inne prace miały charakter polityczno-polemiczny i dziś posiadają pewne znaczenie, jako dokumenty dziejowe. Wszystkie pisma N-a wyszły w Paryżu w latach 1821 — 22 p. n. „Oeuvres complètes de J. Necker, publiées par de Staël”; wydawcą był jego wnuk.

Necker Zuzanna, z domu Curchod (* roku 1739 — f roku 1794), żona Jakóba N-a (ob.). Cyła córką ubogiego pastora protestanckiego z kantonu Vaud. Przybyła do Paryża jako nauczycielka i tam poznała N-a, którego zaślubiła w r. 1764. Odznaczała się pięknością, wykształceniem i charakterem szlachetnym. Pożycie jej z mężem należało do najszczęśliwszych. Gdy N. został dyrektorem gieneralnym skarbu (ministrem), obróciła swą działalność dobroczynną na więzienia i szpitale; w r. 1778 założyła w Paryżu szpital, który dotąd nosi jej imię (ob.). Salon jej był przez czas pewien głośny w Paryżu; bywali w nim między innemi Marmon-tel, Buffon, Saint-Lambert, Laharpe i Rulhière (ob. te nazwiska). Później zajęła się literaturą. Jej „Mémoire sur l’établissement des hospices”: „Des inhumations précipitées” (1790) i „Réflexions sur le divorce” (Lozanna 1794) głoszą poglądy najszlachetniejsze, Wydane po jej po śmierci przez męża: „Mélanges extraits des manuscrits de Madame Necker” (Paryż 1798, 3 tomy) i „Nouveaux mélanges” (Paryż 1801, 3 tomy) zawierają wiele spostrzeżeń ciekawych z życia duchowego i towarzyskiego okresu burzliwego, który poprzedził wybuch rewolucyi francuskiej. Życie jej opisał Aug. de Staël-Holstein (Paryż 1820). — Por. Haussouville „Le salon de Madame Necker” (Paryż 1882, 2 tomy).

Necker Albertyna Adryanna (* r. 1766— f r. 1841) córka naturalisty de Saussure (ob.) W r. 1786 wyszła za botanika Jakóba N-a, bratanka ministra N-a (ob.). Zajmowała się literaturą i ogłosiła drukiem: przekład W. Schlegla „Coursde littérature dramatique” (Paryż i Gienewa 1814, 3 tomy); „Notice sur le caractère et les écrits de M-me de Staël“ (Paryż 1820); „Education progressive ou étude sur le cours de la vie“ Paryż 1828—32, 2 tomy; dzieło to otrzymało nagrodę Monthyona); wydała nakoniec „Mémoires de M-me de Staël, suivies d’ouvrages posthumes” (Paryż 1844).

Neckera — rodzaj mchów z rodziny Hypna-ceae, z rzędu Bryaceae o cechach następujących: Łodyżki osadzone dwoma szeregami liści. Liście z poprzecznemi zmarszczkami, utworzone z komórek bardzo drobnych. Nerwu brak. Czapeczka skośna, kapturkowa, puszka bez pierścienia, zewnętrzna ozębnia (peristomum) składa się z 16-u delikatnych członkowanych ząbeczków, wewnętrzna w kształcie błonki o ząbkach szydełkowatych lub zaczątkowych. Należy tu 20 gatunków mchów, rozpowszechnionych po całej kuli ziemskiej. U nas pospolite są dwa gatunki: 1. Neckera complanata Schimp.—średniej wielkości mech o listeczkach lancetowatych. Napotyka się około pni i na korzeniach drzew. 2. N. crispa Hedw. o bardzo długich, bo prawie pół metra dochodzących łodygach i liściach pomarszczonych. Przytrafia się najczęściej w lasach górskich.

Necko (Netsko), jezioro w gub. Suwalskiej, w pow. Augustowskim, o 1 w. na północ od. m. Augustowa, leży wśród równin wzgórkowatych i ciągnie się w kierunku od płd.-zachodu ku wschodowi na przestrzeni około 6 wiorst przy szerokości f—³/₄ wiorsty. Obszaru zajmuje około 690 mrg, największa głębokość jeziora dosięga 60 stóp. Brzegi ma wyniosłe, okryte zaroślami. Kanał Augustowski łączy N. z jeziorami: Białe i Studzieniczue, stanowiącemi niejako ciąg dalszy jeziora N. w kierunku wschodnim. Te 3 jeziora tworzą pas 14 wiorstowy drogi wodnej. Nad jeziorem niema żadnych wsi prócz osady leśnej, Ślepek, pod którą wpada do jeziora rzeczka Gołka. Od południa w stronie południowo-wschodniej od m. Augustowa, do którego N. należy, wchodzi do jeziora kanał Augustowski, będący jednocześnie na przestrzeni znacznej korytem wypływającej z jeziora rz. Netty i łączący Wisłę z Niemnem.—Por. „Słown. Gieogr.”

Necochea, miasto w Argentynie, stolica okręgu w prowincyi Buenos-Aires, przy uściu rzeki Quequen Grande do oceanu Atlantyckiego, o 470 km. na południe od Buenos-Aires; 3 069 mieszk. (r. 1890).

Necrobia naścierwek Latr. (Gorynetes Herbst.), rodzaj owadów tęgopokrywych (Coleopte-ra), zaliczony do rodziny Cleridae; drobne te chrząszcze uzbrojone są w różki krótkie oraz wargę górną szeroko wyciętą; członek końcowy głaszczek szczękowych walcowaty na końcu obcięty; tarczka grzbietowa ku tyłowi zwężona; pokrywy krótkie, na końcach zaokrąglone, z przed-niemi kantami nisco wzniesionemi, żywią się produktami pochodzenia zwierzęcego, szczególnie zaś starą skórą; spotykają się jednak niekiedy i na kwiatach; w Europie poznano 9 gatunków; najpospolitsze z nich N. ruficollis Fabr. (5 mm.); N. violacea L. (4—4 mm.) i N. rufipes

K. K-ć.

Necrodes litoral is Leach, s. Silpha lito-ralis L.—padliniec, owad zaliczony do rodziny omarlicowatych (Silphidae); jest to owad wydłu-

K. K-ć.

tyka).

J. Rei.

Nectaria, nektarnik, rodzaj ptaków, zaliczony do rodziny Meliphagidae; ptaki te posiadają dziób, mniej lub więcej wydłużony, nieco zgięty i ku końcowi zaostrzony; w skrzydłach po 10 lotek; język ich długi, wysuwalny, na końcu rozszczepiony na liczne włoski rogowate (na kształt pędzelka); upierzenie posiadają dość ozdobne o barwach jaskrawych, rozmaitych. Żywią się miodem, który spijają z kwiatów; zamieszkują przeważnie wyspy oceanu Spokojnego i Indyjskiego (Sumatra, Moluckie, Sandwicz).

K. K-ć.

żony (12—22 mm.), spłaszczony, czarny uzbrojony w różki z rdzawo - czerwonemi końcami, mającemi kształt buław, tarczka szyjna rozszerzona w kształcie płyty; pokrywy skrzydeł na końcach obcięte, z trzema wypukłemi, podłużne-mi liniami. Dość pospolity w Europie, spotyka się przeważnie na trupaah zwierząt większych, np. psów, lisów i t. p.

Necrophorus, owad, ob. Grabarz.

Nectaire (St.), cieplice we Francyi, w de partamencie Puy de Dôme. — Ciepłota wody dochodzi do -\- 46° C. Woda zawiera sól kuchenną i węglany alkaliczne i ziemne, używa się do kąpieli i do picia. Leczą się tu: zołzy — choroby narządu trawienia, nerwobóle (seya-

Dr J. M.

Nectandra (Nectandra Roland) — Pachu-rzec lub Puchurzec—rodzina laurowatych grupa Nectandreae, zawiera około 70 drzew lub krzewów z Ameryki zwrotnikowej i podzwrotnikowej. N. ma liście skrętoległe, kwiaty obupłcio-we, albo pomieszanopłciowo-dwupienne, z prą-tniczkami lub bez, pręciki, w liczbie 9-u, ułożone są w trzech okółkach; 3 zewnętrzne mają pylniki krótkie, o podstawie szerokiej, 4-o woreczkowe, woreczki otwierają się wieczkami, osadnik kształtu miseczkowatego, trwały, otacza po dojrzeniu owoc, który jest jagodą jednonasienną; nasiona z zarodkiem bezbielmowym, z dwoma grubemi, mięsistemi i oleistemi liścieniami. Należą tu: Nectandra Pachury maior Nees.—Pa-churzec większy—rośnie w lasach brazylijskich; wydaje bób zwany przez krajowców bobem Pachury lub Puchery, także Picheri albo Puchyry. Jest to ziarno zawierające, oprócz kwasu lotnego, olej masłowaty, graniczący między smakiem i odorem gałki muszkatołowej i sassafrasu (ob). Krajowcy używają go za lekarstwo skuteczne w różnych dolegliwościach, z osłabienia przewodu pokarmowego pochodzących. — Drzewo wielu N., mając tkankę ścisłą, nadaje się do wyrobów stolarskich i tokarskich. Do tego celu najczęściej służą: N. cymbarum Nees, którego drzewo zwane anis, lub sassafras orenokski, rośnie w Ameryce nad rzeką Orenoko i Rio-Negro, tudzież w Guyanie; — drzewo zwane bebe er u (N. Rodiei Schombrg.) rośnie w Guyanie angielskiej, nad rzeką Deme-rara i Roraima, jest nadzwyczaj twarde, ciężkie, żółto-zielonawe.

K. K-ć

Nectarina, ob. Nektarniki.

Necydalis, półkrytnik, rodzaj owadów tęgopokrywych (Insecta Coleopłera) do rodziny Cerambycidae (Długorogie) do grupy Lepturini zaliczony. Tak z budowy kończyn, jako i skrzydeł oraz odwłoku, owady te naśladują osy (mi-micry)\ różki ich 11-o członkowe, nitkowate, tej długości co połowa ciała; pokrywy skrzydeł skrócone, tak iż przykrywają samą tylko nasadę drugiej pary akrzydeł; uda tylnemi końcami dochodzą zaledwie do połowy odwłoka. W Europie znane są 2 gatunki: N. Panceri, N. Minor i N. major L. Samce tak jednego jak i drugiego gatunku mniejsze od samic. Samice mają długości 22 — 32 mm. Są to owady dość rzadko spotykane w Europie środkowej i północnej, przeważnie na drzewach liściastych (dębach, bukach, wiązach, lipach, topolach).

Neczaj. Herb polski. Obacz Nie czaj.

Neczaj (Nieczaj) Daniel, pułkownik kozacki za Chmielnickiego, ob. Nieczaj.

Neczas (Nećas) Jan (piszący pod pseudonimem Jana ze Studnie, albo J. Óas), poeta i prawnik czeski (* r. 1849), gimnazyum ukończył w Lito-myślu, do uniwersytetu zaś uczęszczał w Wiedniu i w Pradze, gdzie skończył wydział prawny. Po dłuższej praktyce w rozmaitych instytucyach sądowniczych w r. 1857 został członkiem sądu krajowego w Cieszynie.—Jako poeta N. ogłosił drukiem kilka zbiorów drobnych utworów lirycznych, jak np. „Śipy” („Kolce”, Praga 1875); „Ze srdce” (Brno 1881); „V slzavém ńdoli” (Brno 1880); następnie wydał sporo książeczek dla dzieci, prozą lub wierszami, jak np. „Kniżka pro malé ëtenâre” (Wielki Międzyrzec 1886); „Sto małych baśni (Praga 1887), stanowiących tłómaczenia bajek z Jachowicza i Lafontaine a „Pëkné obrâzky a versiky” (Praga 1887) i t. d. Przedewszystkiem wszakże N. zasługuje na uwagę jako tłómacz wyborny, który literaturze czeskiej przyswoił bardzo dużo utworów przeważnie z literatury polskiej, a mianowicie: „Maryę” Malczewskiego, „Ułasa”, „Margiera” i kilka wierszy lirycznych Syrokomli, „Ballady” Mickiewicza, wybór z różnych poetów p. n. „Kvëty z polskÿch luhû” (Praga 1884); „Tłómaczenia Szopena“, Ujejskiego i sporo drobnych utworów, do których dorobili muzykę; Noskowski, Żeleński i inni. Prócz tego N. wydał „Wybór poezyj” Goethego (Praga w „Ustredni unihovnë"). Jako prawnik N. napisał kilkanaście rozpraw większych z zakresu prawa, jak np. „O prâvu po-dilnickém na moravskÿch zńlożnach kontribu-censkÿch” („O prawie podziałów w morawskich kasach podatkowych” Brno 1889); „Praktickć porady a pokyny pravni” („Praktyczne wskazówki i porady prawne” Kutna Hora 1894); „Naśe nove rizeni bagatelni pred soudy ouresni-mi a zivnostenskÿni” („Nasza procedura nowa w sprawach mniejszej wagi przed są-

powiatowemi i handlowemi” Tabor 1898) I 1890 liczyło 996 m-ców, w tej liczbie 990 Niem-

dami i t. d.

Neczas (Nećas) Jaro mi r (* d. 14 stycznia r. 1850 w Pradze), lekarz. Do szkół uczęszczał w Kró-lodworze i w Pradze, po ukończeniu ich zaś oddawał się naukom lekarskim w Wiedniu i w Pradze, gdzie w r. 1874 otrzymał dyplom doktorski, poczerń do r. 1880 zajmował stanowisko asys-stenta kliniki położniczej; w roku tym został lekarzem obwodowym nowomiejskim w Pradze. Już za czasów studenckich zajmował się piśmiennictwem, umieszczając płody pióra swego bądź w „Svëtozorze”, bądź w „Zlatej Praze” i w „Ca-sopi8ie ceskich lekarû”, w którym od r. 1879 ogłosił szereg prac drobniejszych. Do wydawanej przez profesora E i seit a patologii szczegółowej dostarczył również kilka prac większych o zmiękczeniu kości (Ostemalacia) oraz innych przypadłościach płci niewieściej właśoiwych.— Porów. „Ottûv slovnik naucnÿ” (T. XVIII, str.

Dr J. P.

N ców, i tylko 6 Czechów, ma kościół (odw. XIV far-ny) pod wezwaniem św. Jakóba, tartak, parę młynów, browar i kilka targów dorocznych. Pod miastem znaczne łomy piaskowca, z którego wyrabiają kamienie młyńskie, osełki, nagrobki i t. d. Prawa miejskie otrzymały N. od króla Władysława II w r. 1511. Przy kościele miejscowym metryki założono w r. 1610.

Neczuj Iwan, ob. Nieczuj.

Miała ona

26).

Neozasek (Necasek) Franciszek, nowelista czeski (* wr. 1811—f wr. 1889); gimnazyum ukończył w Litomierzycach, wydział filozoficzny zaś w Pradze, gdzie później pracował aż do wysłużenia emerytury, jako urzędnik w komiasyi skarbu. Obok zajęć obowiązkowych poświęcał się piśmiennictwu i zyskał szybko rozgłos, jako zdolny poeta i nowelista; pisywał do różnych tygodników czeskich (np. do „Kwiatów” lub „Svëtozora”), umieszczając tam wierszyki drobne, różne, czasami humoreski. W odbitkach osobnych ukazały się nowele: „Sńatek na smrtelnćm lożi” (Ślub na łożu śmiertelnem, Praga 1867), „Tri haleny” (Trzy kapoty, tamże 1870), „Malvina” (tamże 1876) i t. d. W utworach tych N. z wielką plastyką i dość źywemi barwami maluje życie i charakter ludu wiejskiego, który zawsze cieszył się wielką sympatyą autora; atoli jest to jeno powierzchowne bardziej malowidło duszy wieśniaczej, do jej głębi N. sięgnąć nie potrafił; to też należy go zaliczyć do podrzędniejszych nowelistów czeskich.

S. Drz.

Neda, po grecku NśSa, rzeka na półwyspie Peloponezkim, wypływa ze źródeł na skłonach góry Kerauzyon, wznoszącej się w paśmie gór-skiem Lykajon, w krętym bardzo biegu zwraca się ku zachodowi, i tworzy granicę pomiędzy krainą Messeńską a Arkadyą i Elidą, spławna dla mniejszych statków, wpada do zatoki Cypa-ryssyjskiej, w morzu Jońskiem. otrzymać nazwę swą od N-y, jednej z córek Okeanosa, która według opowieści mitycznej, miejscowej miała Zeusa (ob.) jako dziecko wy-karmić i wychować.— Por. S trab on VIII. 348; Pausanias IV. 33, 3; VIII. 47, 2.

N.

Nedbal Oskar, muzyk i kompozytor czeski (* d. 26 marca r. 1874 w Taborze), kształcił się w konserwatorynm praskim, początkowo w oddziale instrumentów dętych, a następnie w oddziale smyczkowym. Tutaj zapoznał się dobrze z teoryą muzyki. Powołany przez Dworzaka na profesora kompozycyi, rozwinął działalność kompozytorską do tego stopnia, że zdobył sobie imię obok, — Suka i Nowaka, — jako jeden z pierwszych i lepszych uczniów Dworzaka przed jego wyjazdem do Ameryki. Poznajomiwszy się z K. Hoffmannem, Józ. Sukiem i J. Bergiem, występował wraz z niemi (po śmierci Berga miejsce jego zajął H. Wihan) jako pierwszy skrzypek w słynnym „kwartecie czeskim”, który objechał niemal świat cały i zdobył wszędzie wyrazy uznania dla muzyki czeskiej. Jako kompozytor N. jest eklektykiem, przedstawicielem kierunku starszego, zanikającego obecnie w Czechach, zachodnio-europejskie-Neczasek (Nećasek) Antoni, publicysta i no- go, którego głównym reprezentantem w Czechach welista czeski (* w r. 1871), kształcił się wgimna- jest Kovarzovic, a w Rossyi był do niedawna zyum i w seminaryum nauczycielskiem w Jiczynie; Czajkowski. Z utworów N-a zasługują na osiadłszy w Pradze, poświęcił się całkowicie wzmiankę: „Variace” na temat Ant. Dworza-pracy literackiej, mianowicie od r. 1892 reda- ka, op. 1; „Lettres intimes” op. 7 i „Ótyri ku-gował czasopismo „Hlasy z vÿchodnich Cech”, sy” op. 8, na fortepian; „Pisnę” op. 2 i 11; później zaś był stałym współpracownikiem i człon- „Romance a Serenada” op. 6; „Sonata h-moll” kiem redakcyj kilku tygodników i dzienników op. 9 na skrzypce i fortepian; dwie kompozy-pra8kich (jak np. „Zlata Praha”, „Obzor” itd.). eye „pro cello” i fortep. op. 12; „Scherzo ca-Oprócz wielkiej ilości artykułów przygodnych, price” op. 5 i suita „Z minulÿch dob” na or-dziennikarskich, napisał kilkanaście nowelek i po- kiestrę: wreszcie balet „Hloupy Honza”. ważniejszych studyów literacko - estetycznych, Nedenaes, obwód w południowej Norwegii, a także dramat jednoaktowy „Almużna” (1901), zajmuje 9 843 kim. □ i liczy 77 000 mieszkań-przełożony na język polski przez M. Ocetkiewi- ców (r. 1890). Kraj jest górzysty i lesisty. Przez cza i wydrukowany w „Echu muzycznem”, p. n. N. płyną rzeki Nidelf, Vègarself, Topdalself „Jałmużna”.    N- i Oterä. Handel drzewem i bydłem jest zaję-

Necztiny (Netschetin), miasto czeskie w het- ciem głównym mieszkańców.

maństwie Kralowickim, w okręgu Manetin, w r.

Nederbrakel, osada w Belgii, w prow. Flan-

Nedić

CD

o-

S'

CU

co

co

J. F. G.

dryi Wschodniej, o 33 km. od Gandawy, liczy 4 500 mieszkańców. W N. znajdują się fabryki zapałek, młyny parowe, i dystylarnie.

Nedió Martin albo Ljubomir Marti ć, z pseudonimu Ne nad P o z n an o w i ć, poeta narodowy chorwacki w Bośni (* w r. 1810 w Pa-sawinie Bośniackiej—f r. 18 95), Franciszkanin, jak prawie wszyscy uczeni Bośniacy, pochodzenia włościańskiego, kształcił się w seminaryum w Zagrzebiu i w innych szkołach duchownych w Sławonii i na Węgrzech, gdzie nauczył się pomiędzy innemi mówić po węgiersku i po turecku. Na polu literackiem wystąpił po raz pierwszy w czasopiśmie „Danica” pod pseudonimem Sla-woluba i Żałowana i ogłosił tam szereg pieśni patryotycznych, wzywających gorąco współrodaków do pracy nad zjednoczeniem całej Illy-ryi. Utwory jego mają charakter poezyj ludowych. Napisał: „Prigovor izmedj vila” (Karlo-wiec 1840); „Pokret g. 1848 i 1849. Narodna spjevanja” (Carogród 1851); „Pjesma caru Francji Josipu I” (1862); „Plącz Bosne”; „Poziv u koło bratinsko”; „Slavodobitnica Omer paszi pri-kazana miesto svih kristjanah u Bośni” (Zagrzeb 1852); „Osvetnici” (Zagrzeb 1861—62); „Obre-nov”; „Lula Tukalović i boj na Grahovu 1858” i t. d.

Nedoma Wacław, publicysta czeski (* w r. 1836), gimnazyum ukończył w Jindrzychowym Hradcu, wydział prawny—w Pradze. Po ukończeniu uniwersytetu został współpracownikiem kilku dzienników czeskich, do których pisywał artykuły treści ekonomicznej i politycznej. Od r. 1863 kierował czasopismem „Politik”, ale po kilku latach, naraziwszy się zbyt surowej wówczas cenzurze, w obawie kary więzienia wyjechał za granicę i osiadł w Paryżu, skąd nadsyłał do pism czeskich artykuły i felietony treści przeważnie literackiej. Po r. 1870 wróciwszy do Pragi, nie uniknął więzienia, na które był skazany za dawniejsze swe artykuły, mające na celu krytykę rządu; wypuszczony na wolność, znów stanął na czele redakcyi gazety „Politik” i redagował ją do roku 1896. Był on jednym z najruchliwszych w swoim czasie dziennikarzy czeskich, poruszał w artykułach swych wszystkie sprawy żywotniejsze społeczne i polityczne, tyczące się narodu czeskiego, wnikał w jego potrzeby i gorąco bronił praw jego przed zapędami giermanizacyjnemi. Dzięki jego staraniom powstało w Pradze czasopismo „Närodni politi-ka”, najpoczytniejszy w swoim czasie wśród Czechów organ polityczny. W r. 1880 i 1883 N. zasiadał, jako poseł, na sejmie krajowym. Oprócz niezliczonej ilości artykułów politycznych, ekonomicznych i literackich, umieszczanych w różnych czasopismach, ogłosił rozprawę historyczną: „Boleslavsky kodex z doby husitské” (Praga

1891), w której ogłosił pięć nieznanych do tego czasu listów Husa.    N

Nedoma Jan, historyk czeski, brat W a cła-w a, publicysty (ob.), ur. r. 1846 w Mnichu, pod Kar-daszową Rzeczycą, gimnazyum skończył w Jindrzi-chowym Hradcu, a nauki uniwersyteckie w Pradze, gdzie później był nauczycielem gimnazyum realnego na Karlinie. Przedmiotem jego badań jest przeszłość Karlina. W r. 1871 wydał: „Spital sv. Pavla pred Poilcskou branou 1504—1648; „Sta ré Zapisky o Śpitalsku” (1885 r.); „Zabransko” w XVI st.” (1891); „O dome Romhapovskem v Kar-liné” (1898); „Karlinskâ realka za prvnich 25 let svého trvani” (1899); „O minulosti nynejsiho Karlina” (1900 r.). „Prace swoje umieszczał w czasop. „Hist. Sborn.” (1884—85); „Pamatky archaeol.” (1894); „Óesk. öasop.hist.” „Öasop. mus.” „Vestn. cesk. prof.” „Sborn. èesk. zemëvedné spolećnosti” i t. p.— Por. „Ottuv Slovn. Nauen. ”

Nedroma, gmina w Algierze, w okręgu Tlem-cen, mieszkańców posiada 29 159 (r.    1896),

w tej liczbie 92 Francuzów i 327 Żydów. Miasto N. liczy 3 000 mieszkańców; zbudowali je w r. 1160 Almohadzi na miejscu rzymskiej Kalamy. Pomiędzy mieszkańcami jest wiele potomków Maurów hiszpańskich.

Nedżed, Nedżd (Nedjed), wyraz arabski oznaczający wyżynę wogóle, w szczególności zaś wyżynę w Arabii środkowej, gdzie pod nazwą N-u rozumieją, bądź całe wnętrze Arabii od przedgórza Hedżasu, aż do zatoki Perskiej, bądź tylko część jego górzystą, czyli samo jądro Arabii pomiędzy 24° i 28° szer. półn. W znaczeniu ostatniem N. przedstawia krainę ze wszech stron otoczoną pasmem pustyń i opasaną nadto na północy łańcuchem górskim Dżebel Adża, dosięgającym 1800 m. wysokości absolutnej, a 1000—1200 względnej, i górami Dżebel Szammar, składającemi się z granitu różowego, na południu. Jest to wyżyna bryłowata po-garbiona luźnie rozrzuconemi wyniosłościami, stromo na zewnątrz spadającemi, wyżyna składająca się bądź z płaszczyzn gliniastych, obnażonych (hamada), albo wydm ruchomych piaszczystych (nefud), albo z rozległych kamienio-zwałów (charaszaf) i poorana gdzie niegdzie łożyskami wyschłemi rzek czasowych {wadi). Wskutek znacznej wysokości (1000—1200 m.) klimat N-u jest chłodniejszy i zdrowszy, niż w okolicach nadbrzeżnych Arabii, zwłaszcza zachodniej. Jest wogóle dosyć suchy, deszcze padają tylko w porze zimowej, ale są obfitsze niż w pustyniach okolicznych. Stoki gór pokrywają piękne pastwiska, na których pasą się liczne tabuny wielbłądów i koni. Konie z N-u słyną jako najlepsze z rączości i wytrzymałości rumaki arabskie. Z rzek czasowych, których wogóle jest niewiele, pierwsze miejsce zajmuje Wadi-el-Rumen (W. e. Rummam) wypływająca z węzła górskiego między Szamarem i Tuwejkiem, która przeszedłszy N. w kierunku płn.- wschodnim, przedostaje się przez piaski Nefudu i zwróciwszy się następnie na płd. uchodzi do Eufratu. Długość jej łożyska, wyschłego obecnie, dorówny-

Dr J. P.

s. s.

wa biegowi Renu (1 300 klm.). Liczne studnie umożliwiły przeprowadzenie nawadniania sztucznego i uprawę w dolinach pszenicy, żyta, ryżu i kukurydzy. Podgórza N-u orzeźwione powietrzem łagodniejszem i wilgotniejszem, są ojczyzną palmy daktylowej (Phoenix dactilifera), żywicielki ludności miejscowej, koczowniczej. Ogólna liczba mieszkańców N-u nie jest znana dokładnie. Palgrave podaje ją na 1189 tys. mieszkańców i 45 910 żołnierzy, ale do N-u zalicza też i okolice sąsiednie. Według sprawozdania najnowszego, konsula francuskiego, N. liczy około 718 000 mieszkańców, w tym przeszło 238 000 Nomadów.—Monarcha N-u jest sa-mowładzcą i ma tytuł sułtana. Niektórzy tytułują go emir-el-N. t. j. księciem N-u. Sułtanowie ottomańscy uważają emira za swego lennika, ale zależność jego od Porty ogranicza się jedynie na podarunku dorocznym, składanym sułtanowi z kilku koni. Daniny pieniężnej N. nie płaci. Dochody kraju wynoszą rocznie 360 000 piastrów (piastr=rb. 1 kop. 98). Jądro ludności stanowi sekta Wahabitów (ob), która, pomimo zgnębienia przez wyprawę Mehmeta Alego(ob.), zajmuje większą część N u. Po za rolnictwem, mieszkańcy trudnią się tkactwem, niektóremi rzemiosłami pierwotnemi i handlem.—Por. W. G. Pal grave „Narrative of a journey trought central and east Arabia” (Londyn 1865 t. 2).

Nedżef (Mes zhed- Al i), miasto w Turcyi Azyatyckiej, w wilajecie ßagdadzkim, o 50 km. na południe od Hille, niedaleko od jeziora Nedżef. Mieszkańców 12 000. W N-ie znajduje się meczet z grobem kalifa Al ego; szyici odbywają do niego częste pielgrzymki i grzebią w N. chętnie swych umarłych.

Nedżib-ed-Din es-Samarkandi (* w Samar-kandzie w połowie drugiej w. XII—f w Hera-cie w r. 1222), lekarz perski, słynący szeroko wśród współczesnych i długo potem jeszcze ceniony wysoko na Wschodzie muzułmańskim. Napisał dzieł niemało, z których część znaczna przechowała się dotąd w rękopisach; z nich najwyżej stawiano zawsze „De causis et indiciis morborum”, księgę, do której objaśnienia napisał Ne fis ben Audh. N. zginął podczas zdobycia Heratu przez hordę tatarską.—Por. F. Wüstenfeld „Gesch. der arab. Aerzte u. Naturforscher” (Gietynga 1840; str. 119); Leclerc „Histoire de la méd. arabe” (Paryż 1876, T. II. str. 125) i H. Ha e ser „Lehrb. der Gesch. der Med.” (wyd. 3-e, T. I, str. 597).

Nedżid-Pasza, gienerał turecki (* r. 1838). Szkołę wojskową skończył w Brukselli, poczem przez lat kilka podróżował po Eeuropie. W r. 1875, podczas powstania w Hercegowinie, dowodził brygadą. Po wstąpieniu na tron sułtana Murada, którego był stronnikiem, został giene-rałem-lejtnantem. Podczas wojny z Serbią (r. 1876) był szefem sztabu głównodowodzącego gienerała, Abd-ul-Kerima; podczas wojny z Rossyą (r.

1877—78) stał na czele 1-ej dywizyi armii Dutt aj u i odniósł zwycięstwa nad Łomem, pod Kacelewem i w wielu innych potyczkach.

Née Franciszek Dyonizy, sztycharz francuski (* r. 1732 w Paryżu,—fr. 1818). Uczeń J. P h. L e b a s a, zasłyną! wśród kolegów artystów mozolną, umiejętnie i nadzwyczaj zręcznie wykonaną pracą, to jest kompletnem odrestaurowaniem zużytych blach miedzianych do wydawnictwa „Recueil des peintures antiques”, co umożliwiło powtórne wydanie cennego zbioru tego. Następnie przy pomocy Masqueliera, wspólnie z nim illustrował „Przemiany” Owidiusza, „Essai sur la musique” Laborda, oraz wykonał 430 tablic do dzieła „Tableaux pittoresques de la Suisse”. Do samodzielnych wybitniejszych i większych prac jego sztycharskich należą: illustracye do „Voyage en Grèce“ Choiseula-Gouffier, i do „Voyage pittoresque de France” a także 54 tablice in folio, sztychowane podług rysunków Metlinga, do dzieła „Voyage de Constantinople et des rives du Bosphore”. Z mniejszych, bardzo licznych sztychów jego, słynniejsze są: Noc Ś-go Bartłomieja; Taniec wśród niedźwiedzi podług Mayera; portret Benjamina Constanta, podług Carmontella i wreszcie Widok miasta Lyonu. („La Grande Enc.” art. Née przez G. C ougny).

Neeb Jan (* w Steinheim około Hanau), kształcił się w gimnazyum w Aschaffenburgu, następnie uczył się teologii i filozofii w Mogun-cyi. Odbywszy promocyę na doktora, tak teologii jak filozofii, został w r. 1792 powołany na profesora logiki i metafizyki do Bonn. Wyznawał on i nauczał filozofię Kanta w duchu Leonarda Reinholda (ob. te nazw.). Dowodzi już tego jego pierwsze dzieło wydane w Moguncyi r. 1791, p. n. „O stosunku moralności stoików do Religii” (Das Verhältniss der stoischen Moral sur Religion). Następnie wydał w r. 1794 w Bonn traktat „O zasługach Kanta około spraw filozofującego umysłu” (Über Kants Verdienste um das Interesse der philosophierenden Vernunft). Drugie wydanie tegoż traktatu wyszło zaraz w r. 1795 we Frankfurcie n/M: W tych samych latach, t. j. w r. 1794 i 95 napisał jeszcze i wydał następujące prace: „Zbicie rozumowego dowodu na istnienie Boga i przedstawienie dowodu moralnego” (Widerlegung des demonstrativen Beweises für das Dasein Gottes und Darstellung des moralischen Beweises, Frankfurt n/M 1795), „O niemożności spekulacyjnego dowodu na istnienie rzeczy” (Über die Unmöglichkeit eines spekulativen Beweises für das Dasein der Dinge), w czasopiśmie Niethammera „Philosophisches Journal” (zeszyt 6, Neustrelitz 1795), wreszcie najważniejsze: „System krytycznej filozofii opartej na zasadzie świadomości” (System der kritischen Philosophie auf den Satz des Bewustseins gegründet, 2 tomy wyszły w Bonn i we Frankfurcie n/M r. 1795—96). To

M. S.

N. T.

Needham Jan Touberville (* w Londynie d. 10 września r. 1713—t w Brukselli d. 30 grudnia r. 1781), przyrodnik i filozof, należący do stanu duchownego.—Do nauk teologicznych

str. 263).

ostatnie dzieło jest właściwie komentarzem do Reinholda „Elementarnej filozofii'’ przyczem uwzględnione są także poglądy Mikołaja T e-tensa, rozwinięte w tegoż „filozoficznych próbach nad naturą ludzką”.—Gdy w r. 1794 Francuzi zajęli Bonn, przeniósł się N. do swojego wuja w Ernstkirchen i zajmował się tam dalej pracami literackiemi. Powoli zaczął się jedDak przechylać ku stanowisku Hemsterhuisa i Jako bieg o. Zwrot ten objawia się po raz pierwszy w piśmie: „Umysł przeciw umysłowi, albo usprawiedliwienie wiary” (Vernunft gegen Vernunft oder Rechtfertigung deB Glaubens Frankfurt 1797). W tymże samym roku został N. profesorem filozofii w szkole głównej w Mo-guncyi, gdy zaś w r. 1803 Napoleon profesury filozofii poznosił, kupił sobie N. posiadłość koło Moguncyi, Niedersaulheim, tam pracował aż do r. 1843, w którym umarł. Jakiś czas pełnił w gminie, w której był osiadł, obowiązki burmistrza, tudzież posła do sejmu heskiego. — W ciągu tego czasu, aż do swojej śmierci wydał jeszcze następujące prace: „Listy o niedowiarstwie w wychowaniu dzisiejszem” (Briefe über die Freigeisterei der heutigen Erziehung, Moguncya 1812), „Pisma rozmaite” (Vermischte Schriften, Frankfurt 1817 — 1821, trzy tomy), wreszcie w r. 1834 wyszły jeszcze w Bonn: „Powody przeciw możliwości powszechnego rozszerzania się niewiary“ (Gründe gegen die Möglichkeit einer allgemeinen Verbreitung des Unglaubens). Na stanowisku zwolennika „filozofii wiary“ (Glau-bensphilosopliie), pozostał N. aż do śmierci, przechylając się coraz więcej od racyonalizmu do wiary na dogmatach opartej.

Needham, Marchamont (*r. 1620—fr. 1678), jeden z praojców publicystyki angielskiej. Zaczął uczyć się medecyny w Oksfordzie, ale ją porzuca, czując powołanie nieprzezwyciężone do dziennikarstwa. Pozbawiony skrupułów, bystry, rzutny, pełen dowcipu i werwy, smagający biczem sarkazmu i satyry, znalazł odrazu powodzenie szerokie. Redaguje i wydaje kolejno „Mercurius Britanicus” w r. 1643, a „Mereu-rius Pragmaticus” w r. 1647. W pierwszym napastuje gwałtownie króla Karola I (ob.), ale uwięziony po dwakroć, przerzuca się do stronnictwa królewskiego i pisze pamflety przeciwko Cromwellowi (ob.). Po nowych prześladowaniach zalicza się do orszaku protektora i w r. 1650 jako redaktor „Mercurius Politicus” polemizuje z rojalistami. W r. 1660 emigruje do Hollandyi, po powrocie poświęca się medycynie, pisząc jednak raz po raz pamflety i satyry polityczne. Uosabia w sobie dobę rewolucyjną, nie troszcząc się o zasady, ale o interes osobisty.

przykładał się w Douai i w Cambrai, poczem przyjął święcenia kapłańskie. Od r. 1740 do 1744 stał na czele szkoły katolickiej w Twy-fordzie pod Winchesterem, następnie na stanowisku takim samem spędził 15 miesięcy w Lizbonie, ale gdy zdrowiu jego pobyt tamtejszy nie służył, wrócił do Anglii i zamieszkał w Londynie, gdzie w r. 1745 wydał pierwszą swą pracę przyrodniczą p. n. „New microscopical discoveries” (przekłady franc., Lejda 1747 i Paryż 1750). Wyniki badań jego, w każdym razie u-znania godne, które w swoim czasie dały poparcie zwolennikom samorództwa (ob.), naraziły N-a na zaczepki i napaści ostre przeciwników, między temi smagał go najjadowiciej Voltaire (ob.), ośmieszając nielitościwie poglądy i doświadczenia jego. W r. 1746 obrano N-a na członka Royal Society w Londynie; było to po raz pierwszy od założenia towarzystwa tego uczonego, że kapłanowi katolickiemu otworzono podwoje do niego, a to dowodzi najlepiej, jak wysoko ceniono go wtedy w Anglii. Wkrótce potem wyjechał do Paryża, a bawiąc tam, zawiązał stosunki bliższe z słynnym Buffonem (ob.), który nie pogardził pomocą N-a przy spisywaniu dzieła swego „Théorie de la génération”. Lata 1751 —1767 spędził w podróży po Europie, men-torując kilku paniczom angielskim, powierzonym opiece jego, a jednocześnie oddawał się w ciągu dalszym pracy uczonej, bądź przyrodniczej, bądź filozoficznej, bądź nakoniec filologicznej. W r. 1769 powołano go do Brukselli na dyrektora nowo założonej tamże Akademii umiejętności i sztuk pięknych; na stanowisku tym pozostawał do śmierci.—Oprócz licznych bardzo prac mniejszych, drukowanych przeważnie w londyńskich „Philosophical Transactions” oraz w „Mémoires” akademii brukselskiej, ogłosił jeszcze między iune-mi: „Observations des hauteurs faites avec le baromètre sur une partie des Alpes” (Bern 1760); „Recherches physiques et métaphysiques sur la nature et la religion” (1769—i to dzieło znów uwikłało N-a w polemikę gwałtowną z Voltaire m); „Mém. sur la maladie contagieuse des bêtes â cornes” (Bruksella 1770) i „Vue générale du système physique et métaphysique de N.” (1781).—N. posiadał niewątpliwie wiedzę bardzo rozległą i różnorodną, był badaczem poważnym, a mało kto ze spółczesnych mu umiał lepiej od niego posługiwać się mikroskopem, zarzucić mu wszakże trzeba, że nie umiał badać bezstronnie, lecz że poddawał się aż nazbyt chętnie rozumowaniom dowolnym, z góry powziętym.—Por. „Biographie méd.” (T. VI, str. 320), De ch ambre „Diction, encyclopéd. des sc. méd.” (Ser. 2a, T. XII, str. 55) i J. C. Poggendorffa „Biograph - literarisches Handwörterb.” (T. II,

Dr J. P.

NeefF Krystjan Ernest (* we Frankfurcie nad Menem d. 23 sierpnia r. 1782—f tamże d. 15 lipca r. 1849), lekarz i fizyk zasłużony. Po-

50

Enc. Powsi. Ilustr. S. U. Zesz. 7. T. I.

str. 345).

łTeeffa młotek, także młotek Wagnera, młotek magnetyczny, przyrząd do automatycznego przerywania prądu elektrycznego, potrzebny w przyrządach indukcyjnych, ob. Indukcyjne przyrządy, Przerywacz prądu. — Por. Ne-

S. K.

Tom III).

czątkowo w r. 1800 wstąpił w Jenie do wydziału teologicznego, później dopiero przeszedł do lekarskiego, wykształcenie dalsze otrzymał w Marburgu, Gietyndze i w WUrzburgu, gdzie już wszędzie obok nauk lekarskich uprawiał i fizykę: dyplom doktorski uzyskał r. 1808 w Erlangenie po obronieniu rozprawy „De usu medico metal-lorum regulinorum”. W roku następnym przyjęto go do grona lekarzy frankfurckich, a gdy w r. 1812 książę prymas Dahlberg (ob.), ówczesny władzca Frankfurtu, założył szkołę lekarską w tym mieście, N-a mianował profesorem patologii ogólnej i szczegółowej. Szkołę tę już po roku zamknięto, N. więc stracił katedrę. Pod koniec jesieni r. 1813 pracował w szpitalach wojskowych, frankfurckich; w r. 1814 miauowa no go lekarzem miejskim (Physicus extra-Ordinarius), w roku zaś 1818 ziemskim (Landphysicus), od r. 1815 był nadto lekarzem szpitala miejskiego (Senckenbergisches Bürg er - Hospital)-, stanowisko to zajmował do r. 1846. W r. 1824 należał do założycieli towarzystwa fizykalnego, frankfurckiego i z przerwami krótkiemi aż do śmierci zasiadał w jego zarządzie. Od r. 1820 zajmował się już z zamiłowaniem fizyką, zwłaszcza elektromagnetyzmem, a pracami swemi zdobył sobie w świecie uczonym uznanie, oraz stanowisko poważne. Umierając majątek cały zapisał zakładowi „Senckenbergischesmed.Institut”.— Por. „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte” (T. IV,

Dr J. P.

eff.

Neeffs, rodzina artystów flamandzkich z XVI i XVII wieku. Z nich Piotr (Pieter) Starym zwany (* pomiędzy r. 1578 i 1582 w Antwerpii— t pomiędzy r. 1656 i 1661), uczeń i naśladowca Henryka van Steenwyck Starszego, był specyalistą w malowaniu wnętrz kościołów i jest, jeśli wolno rak się wyrazić, podobnym kronikarzem kościołów katolickich w Antwerpii, jakim nieco później był Emanuel de Witt dla zborów protestanckich w Delftcie. Burger ma dla nich termin wyłączny „malarzy architekturystów”. Mniej słynny od de Witta, Piotr N. celował także wyborną perspektywą architektoniczną i powietrzną. Do obrazów jego, licznie rozsianych po muzeach zagranicznych (w Luwrze paryskim 9 obrazów, w Muzeum madryckiem—7, w Ermitażu petersburskim — 5, w Kassel—5, w Monachium i we Frankfurcie nad Menem po

2), figury zwykle dorabiali Teniers, Brueghel, Aksamitnym zwany, Fr. Franek III i van Thulden, co dowodzi jak wysoko cenili talent jego pierwszorzędni mistrze owego okresu. Obrazy swoje podpisywał on rozmaicie: Nefs, Neefs lub Neeffs. Wnętrza kościołów lubił oświetlać światłem sztucznem świec i pochodni, i dla tego często za temat swoich obrazków brał uroczystości kościelne lub obrzędy pogrzebowe. W rozkładzie światła sztucznego trzymał się wiernie efektów prawdziwych.—Syn jego, także Piotr, dla odróżnienia od ojca zwany Młodym (* r. 1620 w Antwerpii), uprawiał tenże sam rodzaj malarstwa, naśladując w zupełności technikę ojca swego. Obrazy jego pochodzą głównie z lat od 1650 do 1660, ale nie są jeszcze wszystkie dokładnie odróżnione od obrazów oj -ca. — Prace autentyczne jego są w muzeach: w Haadze, Szwerynie, oraz w galeryach: turyń-skiej i wiedeńskiej Liechtenstein a. Synowiec jego, a wnuk Piotra N. Starszego, Lud wik N. (* r. 1617 w Antwerpii), znany jest tylko z trzech obrazów, przechowywanych: jeden w galeryi drezdeńskiej, z podpisem i datą (1648), inne dwa w muzeum madryckiem. Do tej rodziny należał prawdopodobnie też i Jakób N. (* r. 1630 w Antwerpii) zdolny sztyoharz, którego prace wylicza Karol Blanc w swojem „Manuel de

l’amateur d’estampes” (Paryż 1854 — 1890

s. s.

Neenah, miasto w Ameryce Północnej, w Stanie Wisconsin, przy wyjściu rzeki Fox z jezio ra Winnebago, stacya węzłowa dróg żelaznych, ma kilka papierni, młynów i tartaków; mieszkańców 5 083 (r. 1890).

Neer van der, rodzina artystów malarzy holenderskich z XVII stulecia. Z nich Aermont albo Aart van der N. (* w Amsterdamie roku 1603—f r. 167 7 tamże), jeden z wybitniejszych pejzażystów hollenderskich z XVII stulecia; celował przedewszystkiem w odtwarzaniu nocy księżycowych, zachodu i wschodu słońca, zmierzchu, oświetleń płonących budynków, odbijających się w wodzie kanałów i widoków zimowych. Pejzaże jego nacechowane nastrojem poetycznym, wyborną perspektywą powietrzną, ożywione przy-tem licznemi, doskonale narysowanemi figurkami, dziś bardzo wysoko są cenione, za życia jednak artysty, rzecz dziwna, nie zwracały na siebie uwagi znawców, a po śmierci jego na wyprzedaży nie były wyżej płacone jak po 3 floreny. Dla tego też może i o artyście samym nie dochowało się żadnych szczegółów biograficznych, a jednak artysta to nie zwykłej miary, i żeby nie zbyt drobiazgowe traktowanie przedmiotu, byłby przeszedł wszystkich pokrewnych mu kierunkiem i specyalnością malarzy, owoczesnych. N. był artystą płodnym, a obrazy jego często spotkać można po muzeach i zbiorach prywatnych.—Z synów jego, starszy Jan (f r. 1665 w młodym wieku), naśladował ojca (przypisują mu Noc księżycową, znajdującą się w muzeum szwe-ryńskiem), młodszy Eglon-Hendrick (* r. 1643 w Amsterdamie—f r. 1703 w Dusseldorfie), uprawiał malarstwo pejzażowe i rodzajowe, przebywał w Hadze, Roterdamie, Brukselli i wreszcie w Dusseldorfie jako malarz nadworny elektora

Porów: G.

S. S.

Dr J. P.

XXXVII, str. 610).

Nefele, po grecku NecpśX7] (=obłok), 1) pierwsza małżonka króla Athamasa (ob.), matka Fryksosa i Helli (ob.). Losy jej opowiadają źródła, a szczególnie dramatyczni poeci greccy, w sposób odmienny. Naj z wyczaj niej szem jest podanie następujące: Na baranie ze złotem runem, podarowanym jej przez bożka Hermesa, uprowadziła N. dwoje swych dzieci, gdy za poduszczeniem macochy swej Ino, córki Kad-mosa, miały być bogom ofiarowane. — Porów. Apollodoros I. 9, 1; Ovidyusza „Przemiany” XI, 195. — 2) matka Kentaurów (ob. Iks y on), która, stawając synom swoim z pomocą w walce z Heraklesem, śliską uczyniła ziemię podczas jego pościgu. — Por. Diodora

S. Drz.

palatynatu, Jana Wilhelma.

Bredius „Les Chefs-d'oeuvres du musée d’Amsterdam, E. Durand-Gré ville” (art. N. w „La Grande Enc.”).

Neers, rzeka, ob. Ni er s.

Neersen, wieś w regiencyi pruskiej, Diissel-dorfskiej, w okręgu Gladbach, łączy się bezpośrednio ze stacją kolei N.-Neuwerk, węzłem dróg żelaznych Krefeld-Rheydt i Neuss-Viersen, ma kościół katolicki i kaplicę (małą Jerozolimę, przedstawiającą miejsca święte w tym grodzie starożytnym), zwaliska zamku, fabryki welwetu i materyj jedwabnych, browary i (w roku 1895) 2 259 m-ców.

Neerwinden, wieś w Belgii, w prowincyi Liège, okręgu Waremme, o 3 kim. od Landen, przy drodze żelaznej z Brukselli do Liège; 535 m-ców (1893). Znana jest w dziejach z dwu bitew: d. 29 lipca r. 1693 Francuzi pod marszałkiem de Luxembourg zwyciężyli tu sprzymierzonych Hollendrów i Anglików (bitwa ta zwana jest też bitwą pod Landen); a d. 18 marca roku 1793 Austryacy pod księciem Ko-burskim i Clerfaitem odnieśli tu nad Francuzami pod Dumouriezem zwycięstwo, którego skutkiem było opuszczenie Belgii przez wojska francuskie.

Nees von Esenbeck Krystjan Gotfryd (* d. 14 lutego r. 1776 w zamku Reichenberg pod Erbachem—f we Wrocławiu d. 16 marca roku 1858), lekarz, który wsławił się wyłącznie jako botanik i zwolennik t. zw. filozofii natury. Do nauk lekarskich i przyrodniczych przykładał się od r. 1796 w Jenie, a po ukończeniu ich osiadł w r. 1799 w Erbachu i zajął się wykonawstwem lekarskim; w r. 1802 porzucił jednak zajęcie to i, przeniósłszy się do majątku swego Sickershau-sen pod Kissingen, oddał się zupełnie i wyłącznie pracy nad naukami przyrodniczemi. Straciwszy majątek podczas wojen Napoleońskich w Niemczech, przyjął w r. 1817 katedrę nauk przyrodniczych i zarząd ogrodem botanicznym, ofiarowane sobie przez uniwersytet erlangeński, ale już w roku następnym przeniósł się na stanowisko takie samo do Bonnu, gdzie założył se-minaryum przyrodnicze; w tymże samym roku obrano go na przewodniczącego c. k. Akademii Leopoldyńsko - Karolińskiej badaczów przyrody, godność tę piastował lat wiele. W r. 1830 powołano go do Wrocławia na profesora zwyczajnego botaniki, oraz na dyrektora ogrodu botanicznego i tam do r. 1848 był czynny. W tymże roku przeniósł się do Berlina i uczestniczył w ruchach politycznych ówczesnych, za co został wydalony w r. 1849 ze stolicy pruskiej, w r. 1851 zawieszony jako profesor, nakoniec w r. 1852 pozbawiony ostatecznie katedry; wtedy powrócił do Wrocławia, gdzie po latach kilku zmarł nieomal w nędzy.—N. był przedewszystkiem botanikiem wybornym, szczególnie znawcą wielkim roślin skrytopłciowych (Cryptogamae), również i zoologiem wytrawnym; teoretycznie skłaniał się aż nadto do poglądów panującej wtedy w Niemczech tak z w. filozofii natury (ob.). Napisał bardzo wiele, tu atoli z prac jego wymienimy tylko następujące: „Die Algen des süssen Wassers nach ihren Entwicklungsstufen dargestellt” (Bamberg 1814); „Das System der Pilze und Schwämme” (Würzburg 1816); „Die Entwicklung der Pflanzensubstanz” (Erlangen 1819); „Handbuch der Botanik“ (Norymberga 1820 — 21; 2 tomy); „De Cinuamomo disputatio” (Bonn 1823); „Hymenopterorum Ichneumonibus affinium monographiae” (Stuttgart 1834, 2 tomy) i „Die allgemeine Formenlehre der Natur” (Wrocław 1852); w dziedzinę filozofii wkracza „Vorlesungen zur Entwickelungsgeschichte des magnetischen Schlafes und Traumes” (Bonn 1820), a już zupełnie zajmuje się nią „System der spekulativen Philosophie I Die Naturphilosophie” (Głogów 1841).—Por. „Biogr. médicale” (T. VI, str. 322)— spis prac podaje Callisen w „Med. Schriftsteller-Lex.” (T. XIII, str. 450 i T. XXXI, str. 19).

Nees von Esenbeck Teodor Fryderyk Ludwik (* d. 26 lipca r. 1787—f w Hyères d. 12 grudnia r. 1837) brat Krystjana N-a (ob.) także botanik. Początkowo był aptekarzem, potem osiągnąwszy dyplomy doktorskie z filozofii, oraz medycyny, został w r. 1817 inspektorem ogrodu botanicznego w Lejdzie, nakoniec w r. 1833 profesorem farmacyi i dyrektorem ogrodu botanicznego w Bonnie. Wydał: „De muscorum propagatione“ (Bonn 1820); „Ueber die künstliche Färbung der rothen Weine” (tamże 1829); „Handbuch der medicinisch- pharma-ceutischen Botanik” (tamże 1830—1833; 3 tomy) i „Genera plantarum florae germanicae etc.” (tamże 1833—38; sam N. wydał tylko zeszytów 16, inni tamże 1839—1860 ogłosili zesz. 17 — 31) opracował też ciąg dalszy dzieła Weihego, Waltera i Funkego p. n. „Plantae officinales” (Düsseldorf 1821 —1833; 18 zeszytów z 552 tabl.). — Por. „Nouvelle biogr. générale” (Tom

Dr J. P.

Syc. IV. 12.

Nefelin, minerał heksagonalny, glinokrzemian I sodowo-potasowy. Kryształy jego są kombina-

z. w.

cyą słupa i dwuścianu podstawowego, a często i piramidy heksagonalnej. Niekiedy zdarzają się połączenia daleko więcej w ściany obfitujące. Pokrój kryształów zwykle krótko-pryzmatyczny. Pigury wytrawień kwasem solnym i fluorowodorowym wykazują dowodnie, że kryształy N-u posiadają symetryę tetartoedryczno - hemimorficzną, oraz, że są one statecznie dwojakowemi, a nawet czworakami, gdyż na ścianach pryzmatu figury te, same w sobie niesymetryczne, ułożone są czworakim sposobem, jedne względem drugich symetrycznie. Łupliwość równoległa do płaszczyzny podstawowej, oraz do ścian słupa. Twardość 5.5 do 6, ciężar właściwy 2.6. Połysk szklisty, na płaszczyznach przełamowych tłusty. Dwójłomność słaba i ujemna. Spółczyn-nik załamauia światła niewielki: 1.5. W płomieniu dmuchawki topi się na szkło pęcherzo-wate bezbarwne. W kwasie solnym rozkładny z wydzieleniem galarety krzemionkowej. Zanurzony w kwasie azotowym szybko mętnieje. Dwutlenek węglowy w temperaturze zwykłej wyciąga zeń tlenek sodowy w tym samym stosunku co i krzemionkę, nie ruszając glinki i tlenku potasowego. Proszek N-u, zarówno świeżego, jak stopionego, daje wyraźnie odczyn alkaliczny. Co dotyczy jego składu chemicznego, to długie czasy wzór jego niebył ustalony, dopóki opierano się tylko na materyale analitycznym. Przypisywano mu skład Na₂Al₂Si₂ 0₈, lecz wzór ten bardzo odbiega od wyników rozbioru chemicznego, przedewszystkiem bowiem nie bierze w rachubę te 6.2°/₀ tlenku potasowego, który zawsze zawiera N. Dopiero badania klasyczne St. Thu-gutta wykazały, że N. składa się z trzech rodników: z glinianu sodowego, z natrolitu sodowego i z natrolitu potasowego, znajdujących się w następujących stosunkach liczbowych:

8Na₂ Al₂ Si₃ O₁₀.3K₂ Al, Si₃ O₁₀.4Na₂ Al₂ 0₄. Jest to klasyczny przykład w mineralogii, rozwiązania budowy chemicznej związku glinokrze-mianowego. N. topiony z chlorkiem sodu lub traktowany roztworem sody i chlorku sodowego, przeistacza się w sodalit, tracąc natrolit potasowy i przyłączając natomiast chlorek sodu. W przyrodzie często obserwowane jest przejście N-u w natrolit, przyczem wydzielają się wodziany glinowe (dyaspor, hydrargilit), co zupełnie odpowiada przytoczonej powyżej konstytucyi chemicznej. Ważne z punktu widzenia teoryi jest przejście N-u w zeagonit; przeistoczenie to polega na zupełnem zastąpieniu sodu przez wapń w jądrze sodowonatrolitowem N-u i utraceniem przezeń glinianu, wobec czego zeagonit posiada wzór:

8Ca Al₂ Si₃ O₁₀.3K₂ Al₂ Si₃ O₁₀.55H₂0.

Znane są również pseudomorfozy muskowitu po N-ie, a także przeobrażanie się tegoż w kankrynit. Sztucznie N. został odtworzony przez topienie części składowych. W przyrodzie występują dwa wyraźnie różne z pozoru gatunki N-u. W skałach wulkanicznych znajdują się niewielkie, narosłe, bezbarwne lub wrosłe, szarawe kryształki, będące istotnym minerałem ska-łotwórczym N-itów, bazaltów N-owych, fonolitów. Te nazywamy wprost N-em. W skałach zaś głębinowych ta sama substaucya występuje w postaci ziarn, wielkich kryształów lub osobników, mających te same, co i wulkaniczny N. własności fizyczne i chemiczne, różniących się tylko cechami zewnętrznemi: mianowicie barwa ich czerwonawa lub zielonawa i charakterystyczny połysk tłusty. Nazwa ich eleolit. Jest on istotną częścią składową syenitów eleolitowych, znanych w Norwegii, na Uralu, w Siedmiogrodzie, w stepach Nogajskich.

Nefelinowe skały, t. j. skały, do których składu wraz z innemi minerałami skałotwórczemi wchodzi nefelin (ob.), jako istotna część składowa; są to utwory, powstałe z zastygania mas ogni-stopłynnych z głębin kuli ziemskiej przez procesy wulkaniczne wypartych. Istotną ich cechą charakterystyczną jest brak zupełny skaleni, lub zawartość tychże w ilościach bardzo nieznacz-nych. Oprócz nefelinu (ob.), który jest najważniejszym ich minerałem skałotwórczym, zawierają augit bazaltowy, lub biotyt barwy czerwono-brunatnej albo krwistoczerwonej, co jest dla nich bardzo charakterystyczne. Jedne skały nefelinowe zawierają prócz tego oliwin, w innych minerału tego brak zupełnie, stąd dzielą się one na dwie grupy: oliwinowe i bezoliwino-we, czyli bazalty nefelinowe (z oliwinem) i ne-felinity (bez oliwinu). Dwa te typy skał nefe-linowych różnią się nietylko bytnością lub brakiem oliwinu, ale prócz tego budową, pozorem i znaczeniem gieologicznem. Z podanego powyżej składu mineralogicznego możemy już wyrobić sobie pojęcie o składzie chemicznym tych skał. Więc będą te skały wogóle bardziej zasadowe niż kwaśne, t. j. niezbyt wysoka jest ich zawartość krzemionki (około 4O°/₀). Co dotyczy glinki i alkaliów, to nefelinity zawierają dużo tych tlenków, mało zaś tlenku magnezowego i żelazowego; wręcz przeciwne stosunki panują w bazaltach nefelinowych. Nefelinity, mające swych klasycznych przedstawicieli w Odeuwaldzie, są to skały bardziej grubo- niż drobnoziarniste, o budowie cukrowatej, ziarniste, rzadziej intersertal-nie złożone, o budowie przeważnie porfirycznej. W tym samym ostatnim przypadku masa zasadnicza bywa już krystaliczną, już zawierającą tło szkliste, tern na uwagę zasługujące, że w kwasie solnym rozkłada się, wydzielając krzemionkę galaretowatą. Bazalty nefelinowe, bardziej rozpowszechnione niż nefelinity, znane są powszechnie w Kaiserstuhlu, w Odenwaldzie, w okolicach Darmsztadu i w inn. Augit i oliwin w równej z nefelinem występują ilości, częściej nawet biorą nad nim górę. 80 to skały wyraźnie porfirowe o masie zasadniczej ciemnej, zbitej, czasami bardzo drobnoziarnistej. Minerałami porfi-

z. w.

Red.

ms

S. K

rowemi są w nich augity i oliwiny. Skały ne-feliuowe występują w żyłach, a także tworzą powłoki, wylewały się zatem i na powierzchnię.

Nefelokokkygia (NscpeXoxoxxoY^î)» nazwę tą, wymyśloną przez siebie, dającą się przełożyć na „Kukułczy gród w obłokach” lub na „Chmuro-gród kukułczy”, nadał Arystofanes (ob.) w komedyi swej „Ptaki” (’'Opvt&eç) miastu, założonemu jakoby przez skrzydlatych mieszkańców powietrza pomiędzy niebem a ziemią.

Neff, Timoleon Karol von (Timofiej—po rossyjsku), malarz historyczny i portrecista ros-syjski (* w roku 1805 w Estonii — f w roku 1876), wykształcenie artystyczne otrzymał w Dreźnie pod kierunkiem Hartmanna i we Włoszech, gdzie badał dzieła Rafaela i innych. W r. 1826 przyjechał do Petersburga, i tu prędko zdobył sobie uznanie takie, że w r. 1832 mianowany został malarzem nadwornym. Odwiedziwszy jeszcze trzykrotnie Rzym, udał się w r. 1837 w podróż po Rossyi w celu zaznajomienia się bliższego z typami ludowemi rossyjskiemi, poczem w r. 1849 został profesorem Akademii sztuk pięknych w Petersburgu. Mnóstwo portretów i obrazów rodzajowych jego pędzla, jest w posiadaniu rodzin magnackich petersburskich. N. celował zwłaszcza w portretach kobiecych; w innych jego pracach, pomimo barwności, czuć pewną oschłość w kompozycyi. W soborze Isaakiewskim w Petersbugu znajduje się sporo utworów pędzla N-a, a z nich wartość pod względem artystycznym posiada św. Izaak Dalmacki. Do celniejszych obrazów N-a należą; „Podniesienie krzyża świętege”; „Zbawiciel w grobie”; „Anioł śmierci”; „Anioł modlitwy”; „Wniebowstąpienie Pańskie”; „La cucu-mella neile grotte”; „Kąpiąca się dziewczyna” i inne.

Nefoskop, przyrząd do oznaczania kierunku biegu chmur, oraz ich szybkości pozornej, czyli kątowej. Najczęściej jest to niewielkie zwierciadło okrągłe, na którem oznaczone są promienie, zwrócone ku różnym stroll nom ‘‘świata, jak w róży 1 wiatrów, a prócz tego kil-I ka kół współśrodkowych ' (ob. fig. 101). Zwierciadło jest zwykle czarne, niekiedy jednak, gdy chmu-Fig. 101. Nefoskop. ry s*ł bardzo słabo oświetlone, potrzeba zwierciadła zwykłego, listkiem srebrnym pokrytego. Oba takie zwierciadła mogą być grzbietami złożone i połączone w jeden przyrząd, który stosownie do potrzeby, jedną lub drugą stroną ku górze się zwraca. — Przed obserwacyą zwierciadło układa się poziomo i oryentuje według stron świata. Obserwator nadaje wtedy oku swemu położenie takie, aby wewnątrz drobnego kółka środkowego widział jakikolwiek punkt wybitny chmury, odbijającej się w zwierciadle, i rozpatruje, ku której stronie obraz chmury w zwierciadle usuwa się od jego środka, a kierunkowi temu wręcz przeciwległa strona świata wskazuje kierunek, z którego chmura obserwowana przybywa. Jeżeli przy-tem obserwator zaznacza czas, jakiego punkt uważany chmury potrzebuje do przebieżenia odstępu między dwoma kołami współśrodkowemi, wynoszącego zwykle dwa centymetry, można stąd oznaczyć szybkość kątową chmury; jeżeli bowiem l oznacza długość drogi przebieżonej przez obraz chmury, t liczbę sekund na przebieżenie tej drogi łożoną, a d odległość pionową oka od zwierciadła, to szybkość ta v — —tt• Jeżeli nad-

ctt

to znamy istotną wysokość chmury po nad poziomem, oznaczoną jakąkolwiek metodą (ob. Chmury), można oznaczyć i szybkość rzeczywistą chmury, mnożąc tak otrzymaną szybkość kątową chmury przez tę wysokość.

Nefryt—minerał—używany na najrozmaitsze wyroby już przez starożytnych, znajdowany często w pokładach kulturalnych Europy w postaci siekierek, będących pozostałościami po człowieku przedhistorycznym, a dziś jeszcze przez ludność tubylczą Nowej Zelandyi używany na oręż, dłuta, kolczyki i amulety (t. zw. kamień puna-mu), na wschodzie zaś rzeźbiony w kształt naczyń, rękojeści i t. p. Minerał ten jest aktynolitem, zawikłaniem włóknistym lub zbitym. Dowodzi tej jego natury zarówno skład chemiczny jak kąt łupliwości w niektórych okazach dający się uwidocznić. Minerał ten z pozoru, budowy i niektórych własności fizycznych zupełnie podobny jest do jadeitu, stąd więc długo był nieodróżniany przez mineralogów, a i dziś często uchodzi jeden za drugi. Łatwo jednak je odróżnić, próbując ogniem, gdy bowiem jadeit jest łatwo topliwy, N. topi się tylko w bardzo silnym ogniu i to tylko w krawędziach najcieńszych. N. jest nadzwyczajnie spoisty, trudny do rozbicia i skruszenia; ta jego właściwość czyni zeń materyał przydatny na broń człowieka pierwotnego. Barwa jego porowo-zielona, zielonawo-szara, lub zielonawo-biała, przyjemne dotknięcie i słaby połysk tłustawy, stawia go w rzędzie poszukiwanych kamieni zdobniczych. Występowania jego w kamieniach narzutowych są dosyć rozpowszechnione, pierwotne zaś jego złoża są dość rzadkie i wogóle trudne nieraz do odkrycia. Z tych występowań wymienimy: Śląsk, Kamień, Turkiestan, Chiny—góry Nau-Chau; Sy-berya Północna brzegi rzek: Chara-dżełga, oraz Onot. Wobec wielkiej ważności tego minerału w dziejach kultury ludzkiej i w etnografii, ko-niecznem jest wskazanie dzieła źródłowego.— Por. H. Fischer: „Nephrit u. Jadeit nach ihren mineralogischen Eigenschaften, sowie nach ihren urgeschichtlichen und etnographischen Be-

z. w.

cz. I, str. 514).

Negatoria actio (negativa in rem), w prawie rzymskiem służy właścicielowi przeciwko temu, kto służebność na rzeczy jego wykonywa, nie mając do tego prawa, jako też wogóle przeciwko temu, kto własność jego ścieśnia i narusza. Przez powyższą skargę żąda właściciel usunięcia stanu faktycznego, niezgodnego z prawem własności — przez tego, przez kogo własność została naruszona i zwrotów szkód, z winy pozwanego powstałych, jako też zapewnienia, że pozwany w przyszłości nie naruszy własności powoda (actio de non amplius turbando). Działający przez skargę negatoryjną winien jest dowód złożyć, że jest właścicielem rzeczy i że pozwany stawia mu przeszkody w wykonywaniu praw własności. W razie wykonywania służebności na rzeczy właściciela czyli powoda, pozwany dowodzić winien, że służebność nabył.— (Por. piękną rozprawę prof. Zolla p. n. „O skardze przeczącej” (Kraków 1862); Windscheid „Pandekta’ (I § 198, wyd. 8-me); Zielonacki „Pandekta” (§ 155); Dernburg „Pandekta” (I §

T. D.

Red.

deutung” (Stuttgart 1875). Pochodzenie nazwy N-u ob. Nerkowiec.

Nefta, oaza w Tunisie południowym, o 26 kim. na wschód-płd.-wschód od m. Touzeuru, niedaleko od jeziora Szott - el-Dżerid, liczy 9 wiosek zamieszkanych przez 8 000 m-ców. Stanowi niejako las składający się z palm, drzew pomarańczowych, daktylowych, granatów, fig i latorośli winnych. Ludność trudni się wyrobem tkanin różnych ze lnu, burnusów i okryć. Jest tam 10 klasztorów muzułmańskich (zauja) i 40 meczetów.

Neftali, szósty syn Jakóba, ob. Naft ali.

Neftel Wilhelm Bazyli (* w Rydze d. 22 września r. 1830), lekarz. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Akademii medyko-chirurgicz-nej, petersburskiej i w r. 1852 osiągnął dyplom doktorski, poczem dwa lata był asystentem prof. Pirogowa (ob.). W r. 1854 wstąpił, jako lekarz, do służby wojskowej i przebywał w oblężonym Sewastopolu; w r. 1857 dodano go jako lekarza wyprawie wysłanej do Azyi środkowej; powróciwszy stamtąd otrzymał fuudusz rządowy na wyjazd za granicę. Zwiedził wtedy uniwersytety znakomitsze w Niemczech, Prancyi i Anglii, szczególnie długo przebywając w Wiirzbur-gu, ale się z powrotem do Rossyi nie kwapił, lecz w r. 1865 popłynął do Ameryki, aby w niej osiąść. Pobywszy tam czas krótki, wrócił do Europy i pracował dłużej w Berlinie nad dopełnieniem wiadomości swych. W r. 1868 udał się powtórnie do Ameryki i osiedlił się ostatecznie w Nowym Jorku, gdzie zajął się wykonawstwem lekarskim, szczególnie leczeniem chorób nerwowych za pomocą elektryczności. N. pisywał dość wiele po angielsku i po niemiecku, ogłaszając prace swe, po większej części krótkie, w wydawnictwach peryofiycznych; osobno wydał tylko „Galvanotherapeutics. The physiological and therapeutical action of the galvanic current upon the acustic, optic, symphathetic and pneumoga-stric nerves” (Nowy Jork 1871).—Por. „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte” (T. IV, str. 347) i J. Pagel „Gesell, der Med.” (Berlin 1898,

Dr J. P.

Neftgil, nazwa wschodnia wosku ziemnego, czyli ozokierytu.

Nefud, pustynia w Arabii, ob. Dahn a. Negacya, ob. Przeczenie.

Negapattan (-am), nazwa angielska, zepsuta z Nagaipattan (-am), miasto w Indyach Wschodnich, w angielskiej prezydencyi Madrasu, w okręgu Tandżur, nad zatoką Bengalską, przy uściu rzeki Kaweri, na szerokiej płaszczyźnie położone. W N-ie kończy się droga żelazna południowo-indyjska. Mieszkańców liczyło N. w roku 1891: 59 221, w tej liczbie 39 011 hindów, 14 341 mahometan, 5 863 chrześcian. Ludność prowadzi handel ożywiony z Ceylonem, Birmą i Straits Settlements (ob.). Wyrabiają też w N. w większej ilości tkaniny jedwabne i wełniane. W latach 1660 — 1781 N. należało do Ho-landyi.

256, wyd. 6-te).

Negatyw, ob. Fotografia.

Negatywne sądy, ob. Przeczące sądy. Negatywne wielkości w matematyce — ob. Ujemne wielkości.

Negaunee, miasto w Ameryce Północnej, w stanie Michigan. W N. znajdują się bogate kopalnie rudy żelaznej i piece wielkie. Mieszkańców 6 078 (r. 1890).

Negda, Negdalińcy, Nigidalcy, lud z plemienia Tunguzów, zamieszkały na Syberyi, w obwodzie Nadmorskim, nad rzeką Amguń, jej dopływami i nad jeziorami Oreł i Czla. Pod względem fizycznym N. mało się różnią od Tunguzów: wzrostu są przeważnie średniego, głowy mają owalne, twarze okrągłe, z odstającemi kościami licowemi i szerokim podbródkiem; czoła szerokie, płaskie, oczy skośne, czarne, nos przypłaszczony, usta szerokie, wargi grube; włosy ciemne, szczecinowate, ale mniej rzadkie niż u Tunguzów; barwa skóry śniada. Są oni powszechnie dobroduszni, uprzejmi i towarzyscy. Hołdują przeważnie szamanizmowi (ob.), wielu z nich jednak ochrzciło się już. Mówią językiem, zbliżonym do tunguskiego. Mieszkają w małych wioskach, złożonych z 2 do 6 jurt. Są wszyscy myśljwemi i rybakami; łowią nawet foki i w tym celu przenoszą się z nad Amguni na brzeg morza. Jest ich około 800 dusz.

Negker (czasem pisany też Neck er) Jost d e (wiek XVI), drzeworytnik pochodzący z Antwerpii, sprowadzony przez Peutingera (ob.) do Augsburga,- gdzie wyciął w drzewie mnóstwo rycin podług rysunków Burkmaira, Schäuffe-lina i innych, szczególnie ilustracye do utworu „Tewerdanck”, oraz kopie „tańca śmierci (Totentanz) Holb ein a (ob.).

Negliż (z franc, négligé — zaniedbany), utarta dziś u nas nazwa odzieży domowej, porannej, zwłaszcza niewieściej, mniej strojnej, chociaż nieraz bardzo zbytkownej, ale zawsze wygodniejszej od ubrania używanego podczas odwiedzin lub przyjęć u siebie. Wyraz ten zagnieździł się u nas dopiero w wieku XVIII, za panowania Stanisława Augusta, gdy obyczaje francuskie, popierane przez króla, szerzyć zaczęły się w narodzie. — Przenośnie nazywany też bywa N-em głębokim, brak ubrania zupełny nieomal.

prawa rzymskiego, są uroczyste, albo nie-uroczyste, według tego, czy sposób oświadczenia woli jest prawem oznaczony, albo czy zależy wyłącznie od osób działających. Prawo rzymskie zwracało uwagę na pewne uroczystości i formalności przy zawieraniu aktów prawnych. Formy te są po części iuris publici jak np. zawarcie aktu w komicyach, albo iuris privait jak np. zawarcie aktu mancypacyjnego wobec świadków. W niektórych przypadkach polegały formalności na wypowiedzeniu słów uroczystych jak np. przy stypulacyi, albo na piśmiennej re-dakcyi aktu (litterarum obligatio). — Dalej dzielą się akta prnwne na takie, które polegają na prawie cywilnem i na akta, które wypływają z ius gentium. — Ważnym był także w prawie rzymskiem podział czynności prawnych na negotia stricti iuris (na prawie wyraźnym oparte) i negotia bonae fidei (zawierane w do-

T. D.

Red.

Negotiator, wyrażenie łacińskie, oznaczające kupca hurtownika, kapitalistę, bankiera, ściśle go odróżniające od kupca zwyczajnego, detalisty, który zwał się mere a tor. Byli to, za czasów Cycerona, rzymscy obywatele, zwyczajnie do stanu rycerskiego się zaliczający, nie rzadko także z rodów plebejuszowskich, którzy w prowin-cyach już to pieniądze na procent lichwiarski wypożyczali, a takim sposobem do majątków ogromnych dochodzili, już też zboże od chłopów zwanych ar a tores i od większych właścicieli dóbr zakupywali i z zyskiem wielkim w Rzymie sprzedawali. Senatorom rzymskim i urzędnikom, nie wolno było w żadnym razie trudoić się handlem, gdyż takie zajęcie, w całym zresztą państwie dla nieuczciwości i niesłychanego okrucieństwa, z jakim N-e pieniądze lichwiarskie ściągali, uwłaczałoby czci ich i powadze.—Por. Ernest i „De negotiatoribus” w „Opuscula philo-logica et critica” (str. 1—20).

Negotin, miasto serbskie, okręgowe, w departamencie Timockim, o 10 kim. od miasta Timo-ku i od rzeki Dunaju, w pobliżu granicy bułgarskiej, w okolicy błotnistej. Do niedawna stolica biskupia, ma gimnazyum wyższe i liczyło w r. 1890 5 386 m-ców. Ważny punkt handlowy, ogniskujący w sobie handel cały Serbii wschodniej. Zwaliska twierdzy. W okolicy rodzi się wino wyborne, znane pod mianem „wina czarnego negotińskiego”. Zwłaszcza wino najlepsze rodzi się w wiosce Mokranio, na południe od N-na położonej, u stóp gór: Lokwy i Wysokiego: tutaj winnice zajmują ogółem 50 klm. Q obszaru. Nabywcami głównymi wina negotińskiego są Rumunia, Bulgarya, a w dobie ostatniej i Francya. W r. 1883 wywieziono stąd 100 000 hektolitrów wina.—Podczas wojny w r. 1807 oblegały bezskutecznie wojska rossyjskie N. pod

Negoi (po rumuńsku Neagoiu), góra najwyższa (2 536 m.) w Karpatach siedmiogrodzkich, leży w t. zw. Alpach Fogaraskich, na granicy rumuńsko - węgierskiej, na wschód od przełęczy górskiej, zwanej Jarem Czerwonej Wieży (Rothenthurm-Pass), i tworzy dwa wysmukłe, parowem głębokim od siebie oddzielone wierzchołki: Mały i Duży N., które u swych pod- brej wierze), staw są gęsto zarosłe lasami jodłowemi i bukowe-mi. Pochyłość północną góry zajmuje głęboka przepaść Djabla (niem. Teufelskessel, rum. Strunga drahului), na której dnie leżą dwa „morskie oka”; jezioro Negoiskie na wysokości 1936 m. i jezioro Girsovi albo Kelczun na wysokości 2140 m. Z N.—licznie odwiedzanej przez turystów i myśliwców polujących na kozice i niedźwiedzie, które się na górze gnieżdżą — jest widok wspaniały na stronę południową Siedmiogrodu i na część północną Rumunii, wzdłuż łańcucha długiego Alp Transsylwańskich.

S. Drz.

Negotia, są to czynności prawne, z któremi łączą się pewne następstwa prawne również. Jak każda czynność, tak i czynność prawna jest objawem woli. Czynności, które się przedsiębierze w celu, aby wywołać jakiś skutek prawny, zowią się aktami prawnemi. Akta prawne są według prawa rzymskiego negotia unilateralia, jednostronne lub bilateralia dwustronne. Dwustronnym jest akt, do którego zawarcia jest konieczne, aby oświadczenie jednego było objęte przez oświadczenie drugiego. Każdy akt dwustronny jest osnową (convention pactum). Skoro do zawarcia aktu nie potrzeba, aby oświadczenie jednego było objęte przez drugiego, jest akt jednostronny. Testament jest aktem jednostronnym, jakkolwiek skuteczność jego zależeć nie może od przyjęcia spadku. Dzielą się dalej akta prawne na uciążliwe (onerosa) i darme (gratuita). Uciążliwy jest akt, którego celem i skutkiem jest wymiana wartości majątkowej. Darmy zaś jest akt, skutkiem którego się zyskuje korzyść jakąś bez żadnego odwzajemnienia. Aktami między żyjącemi (negotia inter vivos) są te, z których już za życia tego, kto je sporządził, następstwa prawne wynikają. Aktami zaś na przypadek śmierci (mortis causa) są te akta, których celem jest roz- dowództwem Isajewa. W czasie wojny r. 1810— porządzenie majątkiem oświadczającego na przy- 11 miasto parokrotnie zajmowały wojska rossyj-padek jego śmierci. Dalej akta prawne, według skie. W r. 1811 zajęły je wojska serbskie

T. D.

H.

Red.

Negretti, gatunek owiec o wełnie krótkiej, bardzo cienkiej, ob. Owe a.

Negri Franciszek (* w Bassano r. 1500— f w Cniavennie r. 1560), reformator religijny, włoski. W młodości wstąpił do zakonu Benedyktynów; porwany prądem reformacyjnym, porzucił klasztor i związał się z Zwinglim (ob). Na sejmie (Reichstag) w Augsburgu w r. 1530 stał w rzędzie obrońców t. zw. „Konfesyi wiary” augsburskiej. W czasach późniejszych był nauczycielem w Chiavennie; pod koniec życia stał się socynianinem (ob,). — Z dzieł jego najgłówniejsze jest, wydana w r. 1546 „Tragedia del libero arbitrio“.—Por. „La Grande Encyclop.”

Red.

Red.

(7 000) pod dowództwem wojewody Weljka i trzymały go długo w swych rękach. Dopiero po zawarciu pokoju między Rossyą a Turcyą, kiedy Turcy wszystkie swe siły natężyli w celu zdobycia miasta, N. uległ przemocy: głód i śmierć bohaterska wojewody Weljka przyspieszyły kapitulacyę.

Negotiorum gestio, zowie się sprawowanie cudzych interesów bez zlecenia, bez obowiązku, ani urzędowego, ani też przyjętego przez umowę. Osoba sprawująca cudze interesa, nie mając do tego obowiązku, zowie się w prawie rzymskiem N. gestor. Dłużnikiem w tym stosunku jest ten, kto interesa sprawował; wierzycielem zaś strona druga (N. dominus, pryncypał). N. dominus ma skargę N. gestorum directa o wydanie tego, co się w rękach zawiadowcy czyli dłużnika znajduje; może żądać złożenia rachunków z czynności na rzecz jego wykonanych, wreszcie zwrotu strat i szkód z winy N. gestora zrządzonych. Dłużnik, czyli N. gestor ma actio negotiorum gestorum contraria, o zwrot wydatków przez niego wyłożonych. Gdy kto pochował zmarłego, nie mając do tego obowiązku, wtedy czyu takowy należy podciągnąć pod pojęcie N. gestionis. Kto pochował zmarłego może żądać zwrotu kosztów wyłożonych na pogrzeb za pomocą actio funeraria. Sporną jest w prawie rzymskiem kwestya, czy się N. gestio nie przemienia w pełnomocnictwo (mandatum) w chwili zatwierdzenia pryncypała.—Por. Aarons „Beiträge zur Lehre von der negotiorum gestio”.

Negrelli von Moldelbe Aloizy, słynny inżynier (* r. 1799 — f r. 1858), wybudował pierwszą kolej żelazną w Szwaj caryi (Zürich-Baden). W r. 1840 powołany do Austryi, wygotował plany dróg żelaznych w Czechach, Morawii i Gali-cyi. — W r. 1855 mianowany był inspektorem wszystkich kolei żelaznych austryackich, w r. 1857 powierzono mu kierunek robót przy kanale Suezkim. W dziele „Die Eisenbahnen mit Anwendung der gewöhnlicheu Dampfwägen als bewegender Kraft über Anhöhen und Wasserscheiden sind ausführbar” (1842), on pierwszy rozwiązał zadanie przeprowadzenia kolei żelaznych przez góry.

Negrepelisse (Sieurac, Nigrum Pala-tium), miasto we Francyi, w departamencie Tarn-et-Garonne ; kilka fabryk, dzwonnica ufortyfikowana z wieku XIV: 2 566 mieszkańców.

Negreponte Fra Antonio da (wiek XV), malarz włoski, należący do szkoły weneckiej, a ściślej jeszcze do padewskiej. Istnieje tylko jeden obraz namalowany przez niego na pewno, posiadający zalety niemałe, odznaczający się szczególnie powabem układu swego; jest to „Dziewica Najświętsza oddająca cześć Dzieciątku Jezus”. Obraz ten znajduje się w kościele weneckim San Francesco della Vigna. N. był mnichem. — Por. Görlin g a „Gosch, der Malarei” (T. I str. 175).

(t. XXIV, str. 910).

Negri Krzysztof (* d. 13 czerwca r. 1809 w Medyolanie—f we Fiorencyi d. 18 lutego r. 1896), prawnik, polityk i pisarz włoski. Na wydziały prawnicze uczęszczał w Pawii, Hradcu Styryjskim, Wiedniu, Lwowie i Pradze; w r. 1843 mianowano go profesorem prawa państwowego w Padwie, gdzie nauczał z powodzeniem. Będąc gorącym patryotą włoskim, nienawidzącym Austrya-ków, w r. 1848 przyłączył się z zapałem do ruchu narodowego, zbrojnego, pociągając za sobą uczniów swoich. Gdy Austrya wzięła znów górę schronił się przed jej zemstą do Turynu, gdzie go niebawem mianowano rektorem uniwersytetu tamtejszego. — Po bitwie pod Novarrą (ob.), powierzono mu, za ministeryum Giobertiego, posadę dyrektora konsulatów w ministeryum spraw zagranicznych; stanowisko to zajmował również w ministeryach Azeglia, Rattazie-go i Cavoura (ob.). Z urzędu odbywał podróże dalekie po Europie całej i poznał ją przy sposobności tej wybornie, oraz nabrał zamiłowania do gieografii. Gdy Florencya została stolicą Włoch zjednoczonych, N. przeniósł się również do miasta tego i założył tamże towarzystwo gieo-graficzne włoskie, którego przewodnictwo piastował w ciągu lat pięciu. Lata 1873 i 1874, ostatnie urzędowania swego, spędził w Hamburgu, jako konsul gieneralny włoski. Powróciwszy do ojczyzny i wystąpiwszy ze służby rządowej, osiadł w Turynie, zajmując się pracą naukowo-literacką.—Z dzieł jego najważniejsze jest: „La storia politica dell’ antichità paragonata alla moderna” (Wenecya 1867; 3 tomy—przekład niem. Hamburg 1882), przedtym, oprócz wielu broszur i artykułów dziennikarskich, ogłosił drukiem: „Memorie storico-politiche dei Greci e dei Romani” (Turyn 1842) i „Grandeza italiana” (tamże 1864); potym: „I passati viaggi antar-tici e 1’ideata spedizione italiana” (Genua 1880) i „L8 memorie di Giorgio Pallavicino” (Turyn 1882).

Negri Gaetano, krytyk i polityk włoski (* w Medyolanie w r. 1838). Uczestniczył w wypadkach, które przygotowały grnnt pod jedność Włoch; później zajął się polityką lokalną. W r. 1873 został radzcą municypalnym w Me-

W. G.

Dr J. P.

dyolanie, w dwa lata później syndykiem miasta (burmistrzem). Od wielu lat jest senatorem. Liczne pisma jego, zwłaszcza ostatnie, dowodzą wysoce rozwiniętego zmysłu krytycznego i talentu pisarskiego. Ogłosił drukiem: „La crisi re-ligiosa” (Medyolan 18 77); „Garibaldi” (tamże

1882); „G. Eliot, la sua vita e i suoi romanzi” (tamże 1891); „Nel presente e nel passato” (tamże 1893); „Segni dei tempi” (tamże 1893); „Rumori mondani” (tamże 1894); „Anatole France” (w „Nuova Antologia”, 1898) i w. in.

Negri Ada, współczesna poetka włoska (* d. 3 lutego r. 1870 w Lodi). Jak z utworów jej wnosić należy, przeżyła młodość bardzo smutną, pełną przeciwieństw, wynikających w znacznej części z niedostatku materyalnego. Z wrażeń osobistych, a po części ze współczucia serdecznego dla niedoli klas społecznych upośledzonyoh, wysnuła głównie swoje poezye liryczne, odznaczające się treścią bogatą w myśli i uczucia, oraz niezwykle piękną formą artystyczną. Ogłoszone były częściowo naprzód w czasopiśmie: „Illustrazione popolare”. Pierwsze wydanie zbiorowe jej pism p. n. „Fatalità” (Medyolan 1895) zwróciło uwagę powszechną na ten wybitny talent i od razu poetce młodzieńczej rozgłośną zjednało sławę. Dzięki temu mogła zamienić zajmowane dotąd miejsce podrzędne nauczycielki ludowej, prowincyonalnej na korzystniejsze nierównie, tak pod względem materyalnym, jak i umysłowym, stanowisko nauczycielskie w jednej ze szkół wyższych medyolańskich „Scuola normale Gaetana Agnesi”. Wkrótce potem pojawił się nowy zbiór jej poezyi p. n. „Tempeste* (Medyolan 1895), temi samemi co poprzedni odznaczający się zaletami i również życzliwie przez publiczność przyjęty. W r. 1896 poetka zaślubiła w Medyolanie przemysłowca nazwiskiem Garland a; sława jej niebawem rozszerzyła się za granicą. Pojawiły się liczne tłómaczenia jej poezyj, oraz liczne o niej artykuły i studya, pomiędzy któremi najgodniejsze uwagi po włosku: P. Papa „A. N. e la sua poesia” (Livorno 1893), po niemiecku: Heyse i Grimm, „A. N.” w czasopiśmie „Deutsche Rundschau“ (Grudzień 1894); przekłady polskie poezyj A. N.: „Pieśni niedoli”, „Burze” tłóm. Gabor (Warszawa 1899); „Pieśni Niedoli” przekł. M. Konopnickiej (Warszawa 1900).

Negri-Sembilan, jedno z państewek w północno-zachodniej części Malakki, wchodzących w skład konfederacyi państwowej „Dziewięciu Stanów”, która właściwie liczy ich tylko pięć. Znajduje się pod protektoratem angielskim; zajmuje około 5200 kim. kw. obszaru i liczy przeszło 300000 mieszkańców. Jest to kraina podobnież, jak cała Malakka, nadzwyczaj bogata i urodzajna. Wydaje: ryż, trzcinę cukrową, bawełnę, kauczuk, gumigutę, wydobywają z ziemi miedź, piasek złoty i kamienie drogie.

Négrier Franciszek Marya Kazimierz

Eno. Poważ. Illustr. S, II. Zesz. 7. T. I.

de, gienerał francuski (* r. 1788 — f r. 1848). W r. 1805 zaciągnął się do wojska i odtąd, uczestniczył we wszystkich wojnach cesarstwa; pod Waterloo pięć ran otrzymał. W r. 1836 został gienerałem brygady, podczas wyprawy na Konstantynę pełnił w zastępstwie obowiązki gubernatora Algieru, stał na czele wypraw do Mi-lah i Story (r. 1838), Msilah (r. 1841), Doiło (r. 1842). Dowodził później dywizyami w Rennes i Lille, był posłem do Konstytuanty, d. 24 czerwca r. 1848 zginął na placu Bastylii przed barykadą przedmieścia św. Antoniego.—Brat jego Ernest Fryderyk Rafał (* r. 1799 — f r. 1892) był gienerałem brygady i odznaczył się w bitwie pod Solferino.

Négrier Karol (* w Agers d. 14 lipca r. 1792 — f d. 31 stycznia r. 1862) lekarz zasłużony w położnictwie i w ginekologji. Naukę rozpoczął w r. 1810, ale już w roku następnym musiał ją przerwać, by wstąpić do służby wojskowej, jako chirurg klasy 3-ej; przeznaczono go wtedy początkowo do szpitali wojskowych w Belle-Isle-en-Mer, później wysłano go do Por-tugalji. W r. 1813 odbył wojnę w Niemczech, jako chirurg gwardyi cesarskiej, w roku zaś 1815 uczestniczył w bitwach pod Ligny i pod Waterloo, w stopniu chirurga sztabowego. Po zawarciu pokoju wrócił na uniwersytet i otrzymawszy w r. 1817 dyplom doktorski w Paryżu, osiadł, jako lekarz, w mieście rodzinnem. W r. 1827 został adjunktem kliniki położniczej w szkole lekarskiej tamtejszej, w r. 1838 otrzymał katedrę, a w r. 1845 mianowano go dyrektorem szkoły; uległszy w r. 1859 pomieszaniu zmysłów, zmuszony był do opuszczenia stanowiska. Drukiem ogłosił niemało rozpraw większych i mniejszych, przeważnie w „Archives générales de méd.” i w „Annales d’hygiène publique”, osobno wydał zaś dzieła cenione: „Recherches anatomiques et physiologiques sur les ovaires dans l’espèce humaine, considérés spécialement sous le rapport de leur influence dans la menstruation” (Paryż 1840, z 10 tabl.); „Recherches et considérations sur les fonctions du col de l’utérus” (tamże 1846) i „Recueil de faits pour servir à l’histoire des ovaires et des affections hystériques de la femme” (Angers 1858).— A. Dechambre „Dictionnaire encyclopéd, des sc. méd.” (Ser. 2-a, T. XII, str. 77).

Négrier Franciszek Oskar de, gienerał francuski (* w Belforcie r. 1839), syn Ernesta Fryderyka N. Oficerem został w r. 1859, w latach 1864—66 służył w Afryce. W r. 1870 pod Saint-Privat otrzymał ranę ciężką i podczas kapitulacyi Metzu Jeżał w szpitalu w tern mieście. Wymknął się jednak z twierdzy i walczył dalej w szeregach ojczystych. W r. 1879, jako pułkownik, stłumił na czele legii cudzoziemskiej powstanie w Oranie południowym. W r. 1883 pojechał w stopniu gienerała brygady do Tonki-nu, gdzie odniósł zwycięstwa pod Bak-Nin (r.

61

tsS

<T>

(W

Q)

feß

CD

1884), Lang-Kep (r. 1884), Lang-Son (r. 1885). W r. 1887 wrócił do Francyi w stopniu giene-rała dywizyi; w r. 1889 został dowódzcą korpusu XI, później VII (Besançon). Powołano go następnie do najwyższej rady wojennej. W r. 1899 otrzymał dymisyę. N. odznaczał się zawsze odwagą niezwykłą i troskliwością wielką o swoich żołnierzy. Negrillo, ob. Karzeł.

Negrito, ob. Negr y ci.

Negro Rio, rzeka Argientyńska w Patagonii, powstaje z połączenia dwuch rzek: R. Li may (350 kilm.) wypływającej z jeziora Nahuel Hu-api, R. Neuquen, wypływającej z jeziora małego Malbarco i przyjmującej nadto dopływ R. Agrio (200 klm.). R. Li may płynie w kierunku południowo-wschodnim, R. Neuquen zaś w kierunku północno-wschodnim. Z nich tworzy się Rio Negro, która w dalszym swym biegu nie przyjmuje już żadnych dopływów. Początkowo rzeka połączona płynie w kierunku zachod-nio-płd.-zachodnim, tworzy dalej wyspę bagnistą Choele Choel i poniżej miast Viedmÿ i Carmen de Los Patagones wpada do Oceanu Atlantyckiego. Ma 900 kim. długości; statki niewielkie dochodzić mogą aż do Nahuel Huapi.

Negro Rio (Parana Piruna), rzeka brazylijska, jeden z dopływów głównych Amazonki, powstaje z połączenia Rio Waupes (1100 kim.) z Kolumbii wypływającej, biegnącej w kierunku ze wschodu na zachód i tworzącej liczne wodospady, —z Rio Guainia, która bierze początek też w Kolumbii pod 1°30' szer. północ-nej, płynie w kieruuku północno-zachodnim, rozgranicza na pewnej przestrzeni Kolumbię od Wenezueli, za pośrednictwem Cassiquiare łączy się z dorzeczem Orinoco i pod Pedra do Cucuhy wkracza w granice rzeczypospolitej Brazylijskiej. Od równika niemal obie rzeki płyną już jednem korytem pod nazwą Rio Negro (Rzeka czarna). Początkowo rzeka ta aż do Sao Joaquim tworzy liczne wodospady, potem przepływa już spokojniej przez równinę pokrytą lasem dziewiczym. Ma koryto szerokie (2000—2500 m.), usiane wyspami licznemi, które często dochodzą od 10 do 50 kilom, długości. Zacząwszy od S-ta Izabel Nova aż do m. Manaos koryto rzeki rozpada się na 4 odnogi, z których prawa jest najbardziej odpowiednia dla żeglugi. W pobliżu Barcellos przyjmuje z lewej strony dopływ znaczny Rio Branco i niebawem poniżej m. Manaos wpada do Amazonki. Głębokość Rio Negro pod Manaos dosięga 33 m., pod Barcellos 35—40, pod S-ta Izabel 15—20 metrów. Okręty dochodzić mogą aż do wodospadów. Cała długość rzeki, zacząwszy od źródeł Guainii, wynosi 2 150 kim.

Negroheads, ob. Kauczuk.

Negroni Karol, historyk i prawnik włoski (* w Vigevano r. 1819—f w Novarze r. 1896). Przez długie lata był syndykiem (burmistrzem) Novary i posłem do parlamentu. Z zamiłowaniem oddawał się studyom nad D an tern; wraź z Promisem miał sobie powierzone wydanie „Commeuto alla Divina Commedia” Stefana Talice da Riccaldone (Medyolan 1888, 3 tomy). Prawie cały swój majątek zapisał na cele dobroczynne. Ogłosił drukiem: „La Bibbia vol-gare secondo la rara edizione del 1431” (Bolonia 1882—83, 10 tomów); „Letture édité e inédite di G. B. Getli sopra la Commedia di Dante” (Florencya 1883); „Francesco Petrarca a Novara e la sua aringa ai Novaresi” (Novara 1886);

„ Discorso inaugurale pel monumento di G. Re-galdi” (Novara 1887); „La Cronaca di Vigevauo scritta nel 1484 da Cesare Nebilunio” (Turyn 1891) i inne.

Negropont, nowsza nazwa wyspy Eubei (ob.).

Negros, inaczej Bug la s, jedna z wysp Filipińskich, między wyspami Luzonem i Mindanao, tworzy równoległobok 220 kim. długi i 40—90 kim. szeroki, obszaru zajmuje ogółem 12 098 kim. kw. i liczy 242 400 mieszkańców. Jest to wyspa górzysta, przerżnięta przez sam środek wysokim pasmem gór dosięgającym 2 497 m. (Malaspina—najwyższy szczyt), pochodzenia wulkanicznego (czynne są od czasu do czasu wulkany Malaspina i Canlaon — na północy i Bacon—na południu), pokryte gęstym lasem. Brzegi prawie że bez zatok. Bogate pokłady węgla kamiennego mało są dotychczas eksploatowane. Rzeki (Ilog, Danao i inne), są niewiel kie i wszystkie niemal niespławne. Mieszkańcami są Malajczycy z plemion Visaya i Carolano, już na początku w. XVII nawróceni do chrze-ściaństwa. Do głównych wytworów wyspy należą: konopie malajskie, ryż, kukurydza i trzcina cukrowa, która daje taki plon bogaty, że N. w ogólnej wytwórczości cukru na Filipinach zajmuje miejsce pierwsze.

Negrowie (od łac. niger — czarny), u nas pospolicie Murzynami zwani, noszą też miano Nigry tó w lub rzadziej Etyopów. Jest to rasa ludzka, afrykańska, nie obejmująca atoli wszystkich mieszkańców ciemno zabarwionych lądu tego, jeno część pewną jego, najznaczniejszą.—Czasy dawniejszemi, gdy wnętrza Afryki nie znano nieomal wcale i gdy w dziedzinie etnologii zadawalano się jeszcze pojęciami bardzo powierzchownemi, wszystkich krajowców afrykańskich, o skórze ciemnej, mianowano bez różnicy N-mi, później przekonano się wszakże o błędności mniemania takiego, starano się więc o wyodrębnienie ich od ludów mniej lub więcej do nich podobnych; ale i dziś jeszcze zdania etnologów, ich dotyczące, nie we wszystkim są między sobą zgodne.—Fr. Müller do N-ów zalicza jeno ludy ciemne, zamieszkujące Afrykę środkową i zachodnią; O. P esc hel zaś nazywa tak wszystkich mieszkańców pierwotnych obszaru Afryki, zaczynającego się od granicy południowej Sahary i pustyni Libijskiej, aż do siedzib Hottentotów i Buszmenów (ob.) w Afryce '

południowej, dzieląc przytym N-ów na dwa odła- ciemnej, brunatno - czarniawej, gdyż N ów czar-my wielkie, t. j. na Sudaóczyków i Bantu nych zupełnie wogóle niema. Zabarwienie skóry (ob.). Fr. Ratzel znów zalicza do nich wszyst- nie jest też ze wszystkiem jednakie na ciele kie ludy afrykańskie o skórze czarniawej i włosach wełnistych, z wyjątkiem tylko południowców, zabarwionych jaśniej, oraz plemion o skó-również mniej ciemnej, zamieszkujących Afrykę północną i wschodnią. Badacze inni, jeszcze inaczej trochę oznaczają granice osiedlenia N-ów właściwych, wszyscy atoli zgadzają się na to, że oni właśnie stanowią jądro zaludnienia afrykańskiego i że tylko na krańcach obszaru przez nich zajętego, gdzie się stykają i mieszają z ludami raniej lub więcej odmiennemi, napotyka się na trudności pewne, etnologiczne. —

całym, bywają miejsca ciemniejsze i jaśniejsze, tak np. dłonie nie są nigdy tak ciemne, jak grzbiet ręki. Skóra N-ów jest nadto grubsza niż u rasy białej, bardzo sprężysta, w dotyku miąż-sza, wydzielająca pot tłustawy, który rozkładając się szybko, nadaje ciału N-ów, zwłaszcza niechlujnych, woń odrębną, niemiłą dla ludzi innych.— Nosy miewają nieomal bez wyjątku szerokie i spłaszczone, a wargi po większej części zawsze wywinięte, grube i mięsiste, co razem z wystawaniem szczęk, nadaje im wygląd nieco zwierzęcy.—Owłosienie ciała jest wogóle skąpe, jeno głowę pokrywają zawsze włosy czarne, gęste i wełniste; zarost brody, o ile istnieje, jest zawsze krótki i zazwyczaj rzadki. Oczy są żywe i ciemne, wzrok przenikliwy i bystry,

rze

Większość bezwarunkowa N-ów posiada czaszki wydłużone, wysokie a wązkie (wskaźnik=69—72) przytem wszyscy mają szczęki skośne, ku przodowi wystające (Prognathismus); kręgosłup ich

rSM

M*

*"i:

||||>

•: ,-K

P^fîpliiy?

I* a

m

m:

■£&>

K;<m

XSMH

SpiN

iteS

p?\f{

i;

V<.

if,

*c

'^^r-

B§

V<’i

Fig. 102, Sudańczyk (podług Prunner-B e j a).

v'Ljwmw

Fig. 103. Niewiasta z Loango (podług Falkenstein a).

nigdy nie jest tak wygięty, jak u ludzi białych słuch także wyborny, uszy grube i szerokie, lecz więcej prosty, miednica ich bywa ciaśniej- Szyje miewają grube. Sutki dziewcząt są grusz-sza, lecz wyższa niż u Europejczyków, lub Azya- kowate, o brodawkach silnie rozwiniętych, zwró-tów rasy śródziemnomorskiej (Aryjczyków i Se- conych na zewnątrz od środka piersi, u niewiast mitów), biodra więc mają węższe, spadzistsze. zamężnych obwisłe, nieraz do pasa sięgające.— Członki górne (ręce), miewają stosunkowo nieco Wzrost średni, przeciętny N-ów oznaczyć można dłuższe, dolne zaś krótsze cokolwiek niż ludzie na 168—170 centymetrów, nie różnią się więc biali, stopy ich bywają także więcej płaskie j widocznie pod względem tym od rasy białej.— i dłuższe. Mięśnie miewają zwykle dobrze roz- N. są bardzo wytrzymali na trudy wszelakie, winięte i silne, jeno łytki ich zazwyczaj bywają byle tylko nie trwały zbyt długo. Jako robotni-cienkie i płaskie, przynajmniej nigdy nie posia- cy, gdy chodzi o pracę ciężką, wymagającą wydają miąższości pospolitej u Europejczyków. N. siłków niezwykłych, porywów chwilowych nad-bywają zwykle szczupli, często chudzi, co jednak zwyczajnych, przewyższają ludzi białych zawsze, nie jest właściwością ich szczepu, lecz wynika ale im nie dorównają nigdy, jeżeli chodzi o pra-tylko ze sposobu ich życia.—Najwięcej w oczy cę ciągłą i systematyczną, gdyż brak im wytrwa-bijącą cechą ich jest zabarwienie skóry, mniej łości do tego koniecznej; żywość ich, z którą lub więcej ciemne, u plemion rozmaitych różne, zabierać się zwykli do dzieła, staje się też po-przechodzące odcienie rozliczne, od barwy czer- wodem zmęczenia przedwczesnego. — Z usposo-wonawo-brunatnej do nieomal czarnej, a raczej bienia wrodzonego N. są wogóle żywi, skłonni

do wesołości, częściej lekkomyślni niż rozważni, lubią bardzo muzykę, rozumie się, że pojętą po swojemu, więc hałaśliwą, dla ucha naszego nieznośną, a przepadają za tańcem, który dla nich jest tak ponętny, że pomimo całodziennej pracy nie bacząc na zmęczenie, gotowi są zawsze zabawiać się nim wieczorem godzinami całemi.— Przytem bywają zwykle próżni, lubią stroje i błyskotki, są lubieżni bardzo i uciech wszelkich zmysłowych nadzwyczaj łakomi, lubią się też upijać, a że łatwowierność także do wad ich należy, więc często padają ofiarą wyzyskiwaczy białych.—Uzdolnienie ich umysłowe, przez wielu nie doceniane, jest w rzeczywistości wcale niemałe, a wielokrotnie bynajmniej nie ustępują pod względem tym ludziom białym, przeciętnym. Języków obcych uczą się stosunkowo łatwo i prędko, przynajmniej o tyle, że się za ich pomocą porozumiewać mogą z cudzoziemcami; w szkołach misyonarskich dzieci ich czynią zwykle postępy szybkie. Wogóle są zdolni, ale po większej części leniwi i niestaranni.—Przemysł ich krajowy jest niewielki, ale wyroby ich bywają wykonane zwykle dość zręcznie, czasem nawet ze smakiem pewnym. Wytwory przemysłu obcego, o ile ich środki pozwalają na to, wyuczają się naśladować dość prędko i udatnie. — Wielo-żeństwo jest wśród nich bardzo rozpowszechnione, im kto bogatszy, tym więcej też sobie żon skupuje, te zaś pracować muszą dla niego, bądź w domu, bądź w ogrodzie lub w polu.—Ludziom starszym okazują powszechnie cześć i uległość; w rodzinie wpływ matek na dzieci bywa zazwyczaj bardzo wielki, ojców mniejszy, prawdopodobnie dla tego, że mniej troszczą się o potomstwo swe i mniej się nim zajmują od matek,— Chłopcy dorastający u większości N-ów podlegają obrzezaniu (ob.), które jednak u nich nie wypływa z wierzeń religijnych, lecz jest tylko zwyczajem prastarym, o którego początku sami zwykle nic powiedzieć nie umieją. — Wyrostki, aż do chwili pojęcia żony, co następuje u nich bardzo wcześnie, mieszkają zazwyczaj razem, pod nadzorem mężczyzn starszych, zdała od dziewcząt, u wielu plemion bardzo surowo strzeżonych; pomimo to moralność płciowa, zgodnie z ich usposobieniem lubieżnym, nie bywa bynajmniej wzorowa, a podług pojęć naszych jest nawet bardzo rozpasana. Czystości obyczajów wymaga tylko mąż od żony, na wybryki dziewcząt wiele plemion patrzy pobłażliwie przez szpary, pomimo że karze śmiercią stosunek miłosny z mężczyzną białym.—Gościnność, jak wogóle u ludów pierwotnych, panuje powszechnie, nie jest wszakże bezinteresowna, gdyż zwykle gospodarz spodziewa się od gościa podarków, wynagradzających sowicie za przyjęcie. Póki gość w chacie, gospodarz gotów bronić go z narażeniem własnego zdrowia i życia, ale gdy pożegnawszy go, opuści jego zagrodę, gotów go okraść, ograbić, a czasem i zabić nawet. —Naczelnicy plemion lub królowie, zwykle dziedziczni, używają powagi bardzo wielkiej i panują zawsze samowładnie, przeważnie też srogo i okrutnie. Władzca powszechnie jest też kapłanem najwyższym, oraz największym przedsiębiorcą handlowym w swym kraju, wyzyskującym bez ograniczeń pracę poddanych swych; otacza go wszakże nieomal zawsze rada, złożona ze starców do plemienia należących, którzy do pewnego stopnia dzielą z nim trudy i korzyści panowania. — Niewolnictwo istnieje wśród N-ów od czasów niepamiętnych, służby domowej, innej nie znają wcale; oprócz tego zakładają wioski zamieszkałe wyłącznie przez niewolników, uprawiających tam ziemię dla swych panów, lub pracujących dla nich w inny sposób jaki. Niewolnikami są albo dzieci niewolników, albo jeńcy wojenni, albo nakoniec ludzie kupieni. Stosunek między panem a niewolnikiem u N-ów bywa zwykle dobry, a przynajmniej znośny, nigdy zaś prawie nie dochodzi u nich do stosunków tak wstrętnych i oburzających, jak te, które jeszcze wcale nie tak dawno hańbiły w koloniach Europejczyków lub Amerykanów, posiadających i wyzyskujących niewolników swych czar-dych w sposób najniegodziwszy. Do dziś dnia nawet, krajowiec afrykański jest dla niewolnika swego panem daleko wyrozumialszym i łaskawszym, niż Europejczyk w koloniach dla sług swych krajowych, nie będących niewolnikami, lecz najemnikami wolnemi jego.—U wielu N-ów dotąd panuje ludożerstwo, tym trudniejsze do wykorzenienia, że według ich wierzeń przesądnych. spożycie pewnych części ciała ludzkiego, jedzącemu je nadaje zalety pewne, dla niego pożądane.—Ze wszystkich ludów, t. zw. dzikich, N. najwięcej zajmuje się rolnictwem, mniej wyłącznie hodowlą bydła, chociaż i ta, obok rolnictwa, kwitnie u nich.—Jako broń wyrobu własnego służyły im do niedawna: oszczepy maczugi, pałki, topory, noże, tarcze, łuki, oraz strzały, dziś broń palna rozpowszechniła się już wśród nich bardzo, a wielu posługuje się nią wcale zręcznie.—Co się tyczy ioh wierzeń religijnych, to powszechnie wyznają bóstwo jedno, najwyższe, ale obok niego też mnóstwo istot nadziemskich, podrzędniejszych, lecz na dolę ludzką wpływ potężny wywierać mających; oddają też cześć duszom przodków zmarłych, oraz fe-tyszom (ob.) wszelkim, broniącym ich jakoby od czarów, których się bardzo obawiają. Wiara w czary jest między niemi wielce rozgałęziona, wskutek czego w Afryce na pół dzikiej, dziś jeszcze czarownicy i czarownice podlegają prześladowaniom równie okrutnym i niedorzecznym, jak niezupełnie dwieście lat temu w Europie ucywilizowanej. — Wiara w nieśmiertelność duszy nie jest N-om bynajmniej obca, a najlepszym dowodem istnienia jej, oprócz wymienionej już czci składanej duszom przodków, są ofiary z ludzi na grobach zmarłych panujących, aby na

Dr J. P.

tamtym świecie mogli mieć przy sobie te same sługi i żony, które miłowali najwięcej w tern życiu doczesnem. — Misyonarze chrześciańscy wśród N ów afrykańskich nie mogą pochwalić się powodzeniem jakim takim, ponieważ nauka Chrystusowa nie trafia jakoś do ich przekonania; daleko większe postępy czyni wśród nich corocznie Islam (ob.), przemawiający zrozumiałej do ich usposobienia zmysłowego. — N. amerykańscy, potomkowie niewolników dawnych, z Afryki sprowadzonych, są wprawdzie wszyscy chrześcianami, ale i oni trzymają się raczej tylko obrządku zewnętrznego, nie pojmując dobrze ducha chrześciańskiego i dzierżąc się uparcie swych przesądów najrozmaitszych i zabobonów z ojczyzny przywiezionych, a z pokolenia na pokolenie przekazywanych.—Pomimo, że N. stanowią rasę jedną, posiadającą mnóstwo cech wspólnych, rozpadają się wszakże na narody różne, mówiące narzeczami i językami rozmaitemi, a każdy z narodów tych ma też i wiele obyczajów odrębnych, sobie tylko właściwych, pod względem tym więc są bardzo podobni do ludów stauowiących t. zw. rasę śródziemno-rn o r s k ą.—O językach N-ów rozpisali się obszerniej Fr. Müller w tomie 1-ym dzieła swego „Grundriss der Sprachwissenschaft” (Wiedeń,

1877) i Lepsius w „Nubische Grammatik” (Berlin 1880). Wogóle o N-ch pisali między in-nemi: Th. Waitz „Die Negervölker und ihre Verwandten” (Lipsk 1860); R. Hartmann „Die Nigritier” (Berlin 1876); tenże „Die Völker Afrikas” (Lipsk 1879); F. Müller „Allgemeine Ethnographie” (wyd. 2-e, Wiedeń 1879); 0. P e s c h e 1 „Völkerkunde” (wyd. 6-e, Lipsk 1885); Shurtz „Katechismus der Völkerkunde” (tamże 1893); Fr. Ratzel „Völkerkunde” (wyd. 2-e tamże 1895; o N-ch mowa w tomie 2-im); J. D e n i k er „Les races et les peuples de la Terre” (Paryż 1900) i G. D. Brinton „Races and Peoples” (N. York 1900), Por.w T. I. Afryka.

Negruzzi Konstantyn, poeta rumuński (* roku 1809 w Jassach—f r. 1866). Cieszył się wśród rodaków wielkim uznaniem i poczytnością. Napisał poemat historyczny „Aprode Purice”, nowelle zajmujące, utwory sceniczne, studyum historyczne „Alecsandro Lepusneanu”; tłómaczył też poezye Wiktora Hugo, Puszkina, Kante mir a i innych. Część jego poezyj wyszła pod nap. „Pacatele tineretelor” (Grzechy młodości); jego „Opere” wydał syn, Jakób (Bukareszt 1872, 2 tomy).

Negruzzi Jakób, poeta rumuński, syn Konstantyna N-ego (ob.) (* r. 1843 w Jassach); uczył się prawa w Berlinie; po powrocie do kraju został profesorem uniwersytetu w mieście rodzinnym; od r. 1885 jest profesorem uniwersytetu w Bukareście, od r. 1880 członkiem Akademii rumuńskiej. W r. 1867 zaczął wydawać pismo „Convorbiri Literare”, w którym pomieszczał wszystkie swoje prace. Osobno wyszły: „Poesie”, zawierające utwory liryczne, ballady i sentencye; „Miron si Florica”, sielanka w 5-u pieśniach (jest i przekład niemiecki); „Copii de-pe natura” („Kopje z natury”, nowelle i szkice) i powieść „Mihaiu Vereanu”. Wystawił też z powodzeniem kilka koraedyj. Z niemieckiego prze-tłómaczył większą część dramatów Schillera.

Negryci (Negrito). Nazwę tę noszą prze-dewszystkiem mieszkańcy pierwotni wysp Filipińskich, których odkrywcy hiszpańscy przezwali Negritos del monte t. j. „Negrami małemi, gór-skiemi”, sami zaś mianują się Aigta, Aeta lub Eta. Początkowo sami zamieszkiwali podobno wyspy wymienione, potem, pod naciskiem zdobywców malajskich, odepchnięci od równin nadbrzeżnych, schronili się w góry, gdzie i teraz po większej części przebywają, zamieszkują wszakże też wybrzeże północne wyspy Luzon.— Przezwisko nadane im, etnologowie spółcześni stosują również do ludów żyjących w warunkach podobnych zupełnie, na wyspach Borneo, Sumatrze, Jawie, Celebesie, Timorze i wielu pomniejszych, a także na półwyspie Malakka i na wyspach Andamańskicb; przynależność do nich mieszkańców czarnych Kochinchiny jest bardzo wątpliwa, ci raczej zdają się należeć do ludów drawidyjskich. — N. dziś uważani bywają za gałąź zachodnią rasy ciemnej, polinezyjskiej (ob. Polinezya), a pokrewni im Papuanie (ob,) do wschodniej. Pod wpływem zetknięcia się z ludami pochodzenia innego, zwłaszcza malaj-skiego, czystość rasy ich nie wszędzie zachowała się jednakowo; za N-ów najprawdziwszych uchodzą dziś Aetowie filipińscy, Andamańczycy i Manuanie na wyspie Mindanao.—N. mają czaszki okrągłe, krótkie, do mongolskich podobne (brachycephalia), szczęki skośne, wystające bardzo znacznie ku przodowi (prognathismus), nosy ich są małe, bardzo silnie spłaszczone, wargi grube, mięsiste, włosy na głowie gęste, wełniste, barwa skóry ciemna, czarniawa, co wszystko nadaje im podobieństwo do Negrów afrykańskich (ob.), od których wszakże różnią się bardzo wyraźnie krótkością czaszki, oraz wzrostem drobnym, zwykle nie dochodzącym do 150 centymetrów, u niewiast przeciętnie wynoszącym tylko 135 cm. — Pomimo wpływów malajskich, widocznych bardzo, stan cywilizacyi ich nadzwyczaj jest nizki. Mieszkają w chatach skleconych dość nędznie, sprzętów posiadają bardzo mało, uzbrojenie ich podobne do papuańskiego, jest marne, użycia maczug nie znają nawet wcale. Urządzenia ich społeczne, o ile o nich można mówić, są rozwinięte bardzo słabo; plemiona żyją rozrzucone po górach i lasach, nie łącząc się z sobą w związki liczniejsze, silniejsze na zewnątrz, więc też nie umieli nigdy stawiać czoła skutecznie napastuikom obcym. — W skupieniach większych nieco spotykamy N-ów tylko na wyspie Luzon (Manilla), oraz na Celebesie, gdzie noszą miano Al fur u, nakoniec na Jawie,

clopédie” (t. XXIV str. 911).

Negund.0, jesioklon, ob. Klon.

Negus nagast, albo Negus negesti (król królów) tytuł władzcy etyopskiego, który rezydował w Gondarze, ale przed wystąpieniem cesarza Teodora (ob.) wpływ swój utracił. Następnie tytuł ten używany był przez monarchów abisyńskich dla oznaczenia ich godności cesarskiej .

Red.

Red.

Red.

wa mu

gdzie nazywają się Semengami i Sak aj a-mi.—Język N-ów filipińskich nosi na sobie ślady bardzo wyraźne malajskiego, do tego stopnia że możnaby go nieomal nazwać narzeczem jego, zanieczyszczonym tylko naleciałościami obcemi, i gdzieindziej wpływ języków sąsiednich na mowę N-ów jest równie widoczny. — Por. Schadenberg „Ueber die Negritos der Philippinen” (w „Zeitschrift für Ethnologie”, Berlin 1880); Blumentritt „Versuch einer Ethnographie der Philippinen” (zeszyt dopełniający 67 do „Petermanns Mittheilungen”, Gota 1882) i Zaborowski pod wyr. „Negritos” w „Grande Ency-

Dr J. P.

NegUS, napój sporządzany z cukru, cynamonu i gwoździków gotowanych w winie czerwonym; nazwa ma pochodzić od nazwiska pułkownika angielskiego Negusa, jakoby wynalazcy napoju tego.

Nehalennia, nazwa bóstwa, podobno staro-giermańskiego, znanego tylko z napisów i płaskorzeźb kilkunastu, znalezionych na wyspie Wal-cheren i w pobliżu Deutzu nad Renem. Bogini na nich wyobrażona jest stojąca, między dwoma koszykami pełnemi owoców, albo też siedząca z koszykiem takim na kolanach. Na niektórych stoi lub siedzi obok niej pies, na innych znów stoi sama na przodzie statku, lub siedząc opiera stopę na dziobie okrętowym.—Imię jej różni badacze niemieccy^ zaliczający N-ę do bóstw narodu swego, starali się wyłożyć jako „przybywająca z pomocą”, inni jako „przechowująca umarłych”, co tylko dowodzi, że dotąd, ani imię jej, ani znaczenie jego ustalone nie jest, tym-bardziej pochodzenie jej giermańskie staje się niepewne, więc też N. zaliczana bywa także do bóstw celtyckich, czyli gallijskich.—Pisali o niej: Much w „Zeitschrift für deutsches Alterthum” (T. XXXV, str. 324), Kauffmann w „Beitrae-ge zur Gesoh. der deut. Sprache” (T. XVI, str. 210), Jäckel w „Zeitschr. f. deut. Philologie” (T. XXIV, str. 289); Siebs tamże (str. 459) i Vollmer w „Vollständiges Wörterbuch der Mythologie aller Völker” (wydanie II, str. 833 i tabl. XC1V).

Nehar dinür oznacza po chaldejsku rzekę ognistą, przepływającą jakoby pod tronem Boga; w niej dusze sprawiedliwych oczyszczają się z win wszelkich, dusze zaś grzeszników niepoprawnych, nurt rzeki owej porywa do piekła. Wierzenie to ma się opierać na słowach wypowiedzianych niejasno w rozdziale VII księgi proroka Daniela.

Neheim, miasto w Prusach, w regiencyi Arusberskiej, nad rzeką Ruhr, stacya węzłowa dróg żelaznych, fabryki lamp, uprzęży i wyrobów z blachy. Mieszkańców 7 460 (r. 1895).

Nehemjasz (po hebr. Nechémja = pociecha boska). Imię to nosiła osobistość, która w znacznej mierze, jeżeli nie głównie, przyczyniła się do podźwignięcia judaizmu po okresie t. zw. niewoli babilońskiej (ob.). Wysiłki pierwsze w kierunku tym, z któremi związane są imiona Zorobabela i proroków: Aggieu-sza, czyli Haggajego i Zacharjasza (ob.), nie zawiodły daleko. Około środka wieku V przed Chr., według mniemania ogólnie przyjętego, Ezdrasz (ob.), korzystając z pozwolenia króla perskiego, Artakserksesa, udaje się do Judei dla zaprowadzenia tam ładu i porządku w stosunkach religijnych i społecznych Żydów, którym pozwolono wrócić do ojczyzny. Gdy się z tym borykał, przyby-z pomocą N. syn Hakaliaszów, Żyd piastujący godność podczaszego królewskiego w Suzie. Działo się to w roku 20-ym panowania Artakserksesa Długorękiego (r. 446 przed Chr.), gdy N., dowiedziawszy się, że współwyznawcom jego po powrocie do ziemi ojców nie wiedzie się tam zbyt pomyślnie, wyprosił sobie pozwolenie królewskie na udanie się do Judei dla naprawy stosunków tamtejszych, które rzeczywiście nie były wcale dobre. Przybywszy na miejsce, pomimo przeszkód i przeciwieństw, stawianych mu przez Samarytan (ob.) zwłaszcza, ale wypływających również i ze źródeł innych jeszcze, zabrał się do dzieła gorliwie i zadanie swe spełnił, o ile się dało, dobrze. Rozumiejąc słusznie, iż przede wszystkim należy podnieść znaczenie i moc Jerozolimy samej, zabrał się do podźwignięcia jej murów obronnych, rozwalonych w wiełu miejscach. Dzieła tego dokonął w ciągu lat kilku, a stworzywszy w ten sposób oparcie silniejsze dla ziomków swych, powrócił znów na dwór perski, nie zaniedbawszy wszakże przedtym opatrzenia ich w urządzenia konieczne do rozwoju ich należytego. — Po czasie niejakim zaczęły go atoli dochodzić wieści, że w Judei nie dzieje się wcale tak, jakby dziać się powinno, więc udał się tam powtórnie, by ład zachwiany przywrócić. Za drugim pobytem swym, jak się zdaje, pracował głównie nad utrwaleniem praw Mojżeszowych i nad wprowadzeniem zachowania ścisłego przepisów religii żydowskiej, jako też odrębności narodowej; umocnił też wtedy stanowisko kapłanów i zapewnił im uposażenie i opatrzenie dostatnie. — Stosunek N-a do Ezdrasz a, dla braku źródeł odpowiednich, nie da się wyjaśnić należycie i zupełnie; prawdopodobnie oba szli ręka w rękę, ale może nie zawsze, gdyż między poglądami dworaka i męża stanu, N-a, a zapatrywaniami kapłana Ezdrasz a, mogły powstawać różnice zdań, nieraz dość znacz-

Red.

Red.

Red.

Red.

üe, łączyło ich wszakże widocznie zawsze przywiązanie gorące do narodu i chęć szczera podźwi-gnięcia go z upadku. — Badacze niektórzy czas działalności N-a opóźniają, przesuwając ją pod panowanie Artakserksesa Mnemona, więc do połowy pierwszej wieku IV przed Chr.; spotyka się też twierdzenie, że Ezdrasz nie był bynajmniej, jak głosi mniemanie ogólne, poprzednikiem N-a, lecz że po nim dopiero wystąpił jako działacz religijno-narodowy. — Jedna z ksiąg Starego Testamentu nosi miano N e-hemjaszowej i jest źródłem jedynym, dostarczającym nam wiadomości o N-u, będąc rodzajem autobiografii jego. N. opowiada w niej powód wyjazdu swego z Suzy, opisuje odbudowanie murów Jerozolimy, oraz daje nam obraz działalności swej w Judei, nie zawsze łatwej i miłej, wspomina też o Ezdraszu. Księga ta w postaci, w jakiej ją dziś posiadamy, nie sięga po za wiek III przedchrystusowy i zawiera nadto niewątpliwie przeróbki dodane później jeszcze; stanowi ona ciąg dalszy księgi Ezdraszowej, dla tego też czasami, szczególnie przez Greków, nazywana bywa księgą wtórą Ezdraszową; zdaje się wszakże nie ulegać wątpliwości żadnej, że opiera się na wiadomościach, choć raoże inaczej trochę, spisanych przez N-a samego.—Por. E. Renan „Histoire du peuple d’Israël”; A. van Hoonacker „Nehémie et Esdras”, tenże „Nouvelles études sur la restauration juive après l’exil de Babylonie”; „Bertheau „Die Bücher Esra, Nehemia und Esther (wyd. 2-gie R y s se la Lipsk 1887) i Ryle „The books of Ezra and Nehemia” (Cambridge 1893).

Nehemur, pseudonim hr. Konstancyi Rzewuskiej.

Neher Michał (* w Monachium d. 31 marca r. 1798 — f tamże d. 4 grudnia r. 1876) malarz, brat starszy Bernarda N-a (ob.). W r. 1813 zapisał się do akademii malarskiej, monachijskiej i przebywał w niej trzy lata, później był uczniem malarza nadwornego Macieja Klotz a i malarza dekoracyi Dominika Quaglio; lata 1819—1825 spędził na kształceniu się dalszym we Włoszech, zwłaszcza w Rzymie. Po powrocie stamtąd osiedlił się w Monachium i malował tam obrazy rodzajowe, deko racyjne, krajobrazy, przede wszystkim zaś wiloki architektoniczne, w których celował osobliwie. Z licznych bardzo dzieł jego Pinakoteka nowa w Monachium posiada 12, a między niemi na uwagę szczególną zasługują: „Widok katedry magdeburskiej”, „Kościół Św. Marcina w Brun-szwiku”, „Katedra Św. Wita na Hradczanach w Pradze” i „Kościół klasztorny w Bebenhausen”. Muzeum lipskie przechowuje; „Targ w Olevano” i „Dziedziniec klasztorny w Kaufbeuren”. Wykonał też szereg malowideł ściennych w zamku królewskim Hohenschwangau, podług rysunków Rubensa i Maurycego Schwinda (ob.).—

Por. A. Görlinga „Geschichte der Malerei” (T. II, str. 310).

Neher Bernard (* w Biberachu d. 16 stycznia r. 1806 — f w Stuttgarcie d. 17 stycznia r. 1886), brat Michała N-a (ob.) także malarz ceniony. Od r. 1824 kształcił się początkowo w Stuttgarcie pod przewodnictwem Danneckera i Hetscha (ob. te nazw.), następnie udał się do Monachium, gdzie został uczniem Corneliu-s a (ob.). Kilka obrazów wymalowanych wtedy, osobliwie zaś „Bitwa pod Döffingen” zwróciły na niego uwagę króla wirtemberskiego, który wypłacić mu kazał fundusz na wyjazd do Włoch. Cztery lata bawił N. w Rzymie i wymalował tam między innemi obraz „Chrystus wskrzeszający młodzieńca w Nain”, znajdujący się obecnie w galeryi stuttgarckiej. W r. 1832 przybył z powrotem do Monachium i tam zamieszkał. W r. 1834 z polecenia króla Ludwika I wykonał al fresco na ścianie zewuętrznej bramy Isarthor, nad wejściem głównym „Wjazd cesarza Ludwika Bawara po zwycięstwie pod Ampfingen“, nad wejściami zaś bocznemi postaci N. Maryi Panny i Św. Bennona. W r. 1836 powołano go do Weimaru, gdzie miał w pałacu wielkoksiążęcym przyozdobić ściany dwu sal malowidłami podług utworów G ö the go i Schillera. Jeszcze był zajęty pracą tą, gdy w r. 1841 zaproszono go na dyrektora akademii malarskiej w Lipsku. W r. 1846 opuścił to miasto i został profesorem szkoły sztuk pięknych w Stuttgarcie; od r. 1854 — 1879 stał na jej czele, jako dyrektor. — Oprócz dzieł już wymienionych, namalował mnóstwo obrazów treści religijnej i rodzajowej, oraz kilkanaście kartonów olbrzymich, podług których wykonano okna kolorowe, zdobiące kilka świątyń w stolicy wirtemberskiej.— Por. A. Görling „Gesch. der Malerei” (T. II str. 270).

Nëhoda, tak zwać się miała w Czechach i na Morawach bogini rządząca pogodą; sprowadzała burze i ulewy, lub też odwracała je wedle swej woli. Składano jej obiaty i modlono się do niej dla uproszenia czasu pogoduego. — Por. W. Vo 11 m era „Vollst. Wörterbuch der Mythologie” (wyd. 2-e, str. 833).

Nehr Jan Józef (* w Ciepłym klasztorze [Tepla klaster] w Czechach d. 8 maja r. 1757— f d. 13 września r. 1820 w Marienbadzie), lekarz, założyciel Marienbadu. W naukach lekarskich kształcił się w Pradze, tam też w r. 1778, obroniwszy rozprawę „Quare plerique moriuntur infantes, et quare eorum, qui adolescunt, pluri-mi sunt morbosi” (wydanie dwukrotne w przekładzie niem. w J. Mohrenheima „Wienerische Beiträge zur prakt. Arzneykunde” r. 1781 i w Mühlhausen 1784). W r. 1779 został lekarzem Ciepłego Klasztoru, a jako taki zwrócił uwagę baczną na źródła mineralne, tryskające w posiadłościach klasztornych. Źródła te były wprawdzie już od dawna znane mieszkańcom

Dr J. P.

913).

okolicznym, wyrabiającym z nich sól G1 au-berską (ob.), ale pozostawały w zaniedbaniu wielkim, a lekarze albo nic nie wiedzieli o nich, albo też nie troszczyli się o nie wcale; nikomu do głowy nie przyszło, że woda tamtejsza mogłaby stać się środkiem leczniczym, bardzo skutecznym. Dopiero N. przekonawszy się o działaniu wody oraz o zaletach jej, już od r. 1780 zaczął się krzątać około uporządkowania źródeł, ujęcia ich w zbiorniki odpowiednie, oraz około obmyślenia jakich takich pomieszczeń dla mogących przybyć tam chorych. Usiłowania te, choć wcale nieprędko, doprowadziły nakoniec do celu zamierzonego; w roku więc 1804 otworzono uzdrowisko nowe, nadawszy mu nazwę „Marienbad« (ob.), pod którą zasłynęło potem dość szybko. Pierwszy opis nowych wód mineralnych wyszedł z pod pióra N-a p. n. „Beschreibung der mineralischen Quellen von Marienbad” (Karlsbad 1813; wyd. 2-e tamże 1817). — Por.

C. von Wurzbach „Biogr. Lex. des Kaiserthums Oesterreich etc.” (T. XX, str, 136).

Nehring, Neryng. Herb polski z nadania.

V'

Fig. 104. Nehring, Neryng. Herb polski.

Na tarczy czterodzielnej w polach I i IV—błękitnych—koń srebrny wspięty; w Ili 111—złotych — snop zielony. Nad hełmem w koronie szlacheckiej gołąb wzlatujący. Labry zielone podbite złotem. Nadany Danielowi Fryderykowi Nehrin-gowi, mieszczaninowi inowrocławskiemu przez Fryderyk a Augu sta w. Ks. Warszawskiego wr. 1811. — Borkowski; spis szlachty polskiej; Siebmacher III, 2, 329; Rietstap (pola I i IV podaje barwy zielonej).

Nehring Jan Arnold (f w Berlinie r. 1695) budowniczy. Z pochodzenia był prawdopodobnie Hollendrem, uczniem zaś Smidsa; do Berlina przybył w r. 1675 i zajął się tam wykonawstwem swej sztuki, wkrótce też wstąpił do służby elektora brandenburskiego, który go w r. 1691 mianował kierownikiem głównych budowli swych (Oberbaudirehtor). N. przyczynił się niemało do upiększenia Berlina, wznosząc budowle rozmaite. Podług planów jego założono dzielnicę berlińską, zwaną „Friedrichstadt“, zbudował most kamienny na Sprewie (Lange Brüche), jeden z ratuszów (Köllnisches Rathaus), kościół parafialny (przebudowany potem), skrzydło zamku elektorskiego, zwrócone ku rzece, stajnię nadworną, w owym czasie podziwianą powszechnie i wiele innych budowli jeszcze. Znany arsenał berliński zaczęto wznosić podług planu jego oraz pod jego przewodnictwem, lecz śmierć nie pozwoliła mu go dokończyć. — Por. życiorys A. Schlüter a, napisany przez Gurlitta (Berlin 1891) i „Grande Encyclopédie” (T. XXIV, str.

Ked.

Nehring Władysław, znakomity filolog polski i slawista, ur. d. 23 października r. 1830 w Kłecku pod Gnieznem; od r. 1842 kształcił się w gimnazjum w Poznaniu, następnie od r. 1850 w uniwersytecie wrocławskim, gdzie słuchał wykładów filologji klasycznej i historji powszechnej. Wykłady metodyczne znakomitego historyka R.Roe-p e 1 1 a wywierały szczególnie silny wpływ na umysł N-a i obudziły w nim chęć poświęcenia się nadal historji. Podczas pobytu swego w uniwersytecie N. należał do „Towarzystwa literackiego słowiańskiego”, założonego przez studentów Polaków. W r. 1856 otrzymał w tymże uniwersytecie stopień doktora filozofji na podstawie rozprawy łacińskiej „De rerum Polonicarum sae-culi XVI scriptoribus. Pars I. De Reinholdi Hei-densteinii scriptis historicis“. (O historykach polskich wieku XVI-go; cz. I o pismach historycznych R. Heidensteina). Wkrótce potym, po złożeniu egzaminu nauczycielskiego, r. 1857 został nauczycielem gimnazjum naprzód w Trzemesznie, następnie w Poznaniu (w gimn. ś. Marji Magdaleny), gdzie pozostawał do r. 1868, w którym był powołany na katedrę filologji słowiańskiej do uniwersytetu wrocławskiego, opróżnioną po śmierci Wojciecha Cybulskiego (f 1867,). Stanowisko to w tymże uniwersytecie N. do dziś zajmuje; w r. 1876 i 1886 był dziekanem wydziału filozoficznego, a w r. 1893 rektorem uniwersytetu. Obok zajęć profesorskich rozwinął niezwykłą działalność piśmienniczo-naukową w dwuch kierunkach: na polu historji literatury i krytyki, i w dziedzinie językoznawstwa polskiego. Do prac pierwszego rodzaju należy szereg studjów krytycznych i monografji literackich; a m.: pod ogólnym nagłówkiem „O historykach polskich wieku XVI” objęte trzy monografje: 1) rozprawa doktorska o Heidensteinie (Wrocław

1856), powiększona w przekładzie polskim p. n. „O życiu i pismach Reinholda Heidensteina” (Poznań 1862); 2) „O życiu i pismach Joachima Bielskiego” (t-że 1860) i 3) „O życiu i pismach Jana Dymitra Solikowskiego” (1862); ńastępnie rozprawa historyczna „Sprawa Zborowskich” (1882 w cTygodniku poznańs.»); podręcznik historji literatury polskiej dla uczniów w Poznaniu ułożony p. n.'„Kurs hiśtorji literatury polskiej dla użytku szkół” (Poznań 1866), gdzie najob-

A. A. K.

szerniej opracowany jest okres Mickiewicza od r. 1822 (stron. 233); dzieło Hipolita Cegielskie-go „Nauka poezji...” (które od r. 1845 miało 3 wydania), z wydania 3-go znacznie powiększone i uzupełnione przez N-a, wyszło jako wydanie 4-e pod nagłów.: „Nauka poezji, zawierającateorję poezji i jej rodzajów, oraz znaczny zbiór najcelniejszych wzorów poezji polskiej do Teorji zastosowany” (Poznań 1869, str. CXXXII i 797). Pojedyń-cze rozprawy z dawnej i nowej literatury polskiej: „Die dramatisirte Geschichte Joseph’s: Żywot Józefów von Nicolaus Rej” (w „Archiv für slav. Philologie”, 1886, t. IX, 392—443), gdzie autor wykazuje źródło łacińskie utworu Rejowego; „Treny Jana Kochanowskiego” (Bibljot. Warsz.

1881), rozprawa mająca za zadanie wykrycie porządku logicznego trenów i podział ich na trzy części; „Odprawa posłów greckich”, opracowanie w wydaniu jubileuszowym dzieł J. Ko-

mmr

iL

'

i;V

Fig. 105. Władysław Nehring.

(podług „Kłosów” z r. 1882).

chanowskiego (Warsz. 1884), zawierające obszerny wstęp i objaśnienia tekstu; „Jan Kochanowski” (Petersb. 1898), zawierająca przegląd krytyczny prac o życiu i pismach poety; „Początki poezji dramatycznej w Polsce” (1887, «Roczniki To warz. przyj, nauk pozn.» t. XV); „Beiträge zur Geschichte der dramatischen Literatur in Polen” („Archiv, f. slav. Philol.” 1895, XVII, 87—128 i „Zeitschr. für vergl. Literatur-gesch.” 1899); „Wespazjan Kochowskii jego liryki” i „Psyche Andrzeja Morsztyna” („Bibljot. Warsz.”

1876); „Poezje Krasickiego” (w „Studjach literackich” autora. Poznań 1884) ; „Grażyna i Konrad Wallenrod” („Bibljot. Warsz.” 1882); „Pan Tadeusz” (t-że 1877); „Nieznane szczegóły z nauki Andrzeja Towiańskiego” („Pamiętnik im. Mickiewicza”, II); „O paryskich prelekcjach Ad. Mickiewicza” („Pamięt. Mick.” 't. V); „Ó społecznych poglądach Ad. Mickiewicza” („Pam. Mick”. VI);

Enc. Powsss. Ilustr. S. U. Zesz. 7. T. I.

„Mickiewicz w Niemczech” («Kraj» 1888); wydanie „Konrada Wallenroda” (Lwów 1893); „O kierunkach nowszej literatury polskiej” („Bibl. Warsz.” 1882); „Z młodych lat Bohdana Zaleskiego” („Bibl. Warsz.” 1887); „Balladyna i Lilia Weneda Słowackiego” (t-że 1883); „Krasińskiego Nieboska komedja i Irydjon”, „Powieści historyczne Kraszewskiego” (w «Książce jubileuszowej dla uczczenia 50-letniej działalności J. I. Kraszewskiego» 1880). Prace różnoroduej treści z zakresu literatury polskiej i innych słowiańskich: „Powieść kronikarza polskiego o Wal-A 2 IJ-u 1 a tÿ ’ skr e sift” J. ‘K 7 “ T'le u liïf £ ki "rk™ -sach» r. 1882; później W. Hahn w Gazecie Lwowskiej r. 1901 w n. 6.

Nehring Alfred (* w Gandersheimie [ks. Brunszwickie] d. 29 stycznia r. 1845), zoolog i paleontolog spółczesny. Do uniwersytetu uczęszczał w Gietyndze i w Halli, zajmując się filologią i naukami przyrodniczemi. W r. 1867 został nauczycielem gimnazyalnym w mieście Wesel nad Renem; w r. 1871 na stanowisko takież przeszedł do Wolfenbüttel. W czasie tym, mię-

oünr^-zsVi“

Jahrh.” (w Bezzenbergera «Beiträge» 1889); „Ein Slaveno - serbisches Festgedicht von Zacharias Orfelin” (z r. 1757, z rękopisu bibliot. uniw. wrocławs., «Arch. f. slav. Phil.» VIII, 1891 str. 537—547); „Listy polskie śląskie z XVI wieku” («Pamiętnik literacki» I, Lwów 1902, 449—469); „Listy JanaZamojskiegodoRadziwiłłów od roku 1574 do 1602” („Kwartał, histor.” 1890, IV, 236—257); — W dziale prac N-a o staropolsz-czyźnie mieszczą się najcenniejsze studja o dawnych zabytkach języka i doskonałe wydania krytyczne najważniejszych pomników staropolskich. Do nich zaliczamy: „Iter florianense. O Psałterzu florjańskim łacińsko - polsko - niemieckim, w szczególności o polskim jego plziale” (Poznań 1871, w 8-ce str. 126), studjum krytyczne, dokonane przez autora nad rękopisem psałterza w bibljo-tece opactwa św. Florjana w Wyższej Austrji; „Psalterii florianensis partem polonicam ad fidem codicis recensuit apparatu critico indice locuple-tissimo instruxit Wlad. N.” (Poznań 1883, str. LI i 248 w 8-ce), piękne krytyczne wydanie jednego z najważniejszych zabytków polszczyzny z w. XIV-go,' poprzedzone obszernym wstępem łacińskim. Po tekście Psałterza dodane tu są: „Wigilje za umarłe ludzie” (161 — 180), zabytek z początku wieku XVl-go; ten sam tekst z rękopisu, znajdującego się w bibljotece ordynacji Krasińskich w Warszawie, ogłosił N. w «Archiv f. slav. Philol.» (1884, t. VII 291 — 298); „Kazania gniezieńskie, tekst i glosy z rękopisu wydał, uwagami i słownikiem opatrzył Wł. N.” (z dwiema podobiznami, Kraków 1896, w 8-ce dużej str. 114; osob. odbicie z «Rozpraw Wydź. filol. Akad. um.” t. XXV), wydanie krytyczne zabytku z w. XIV, wykonane ze wzorową dokładnością; „Ueber den Einfluss der

52

ie j. p.

altćecbischen Sprache und Literatur auf die altpolnische” I—IV. („Archiv f. slav.” Phil. 1876, I; 1877, II; 1881, V; 1882, VI), studja, wyświetlające rozmiary wpływu piśmiennictwa sta-roczeskiego na staropolskie, oparte na zbadaniu 4-ch z pomiędzy najważniejszych zabytków w. XIV i XV-go: Pieśni Bogarodzicy, Psałterza florjańskiego, Psałterza puławskiego i Biblji sza-roszpatackiej ; „Die philologischen Arbeiten bei den Polen in neuerer Zeit” („Archiv f. sl. Phil.” 1876, I, 249 — 266), zawiera przegląd ważniejszych prac z zakresu gramatyki języka polskie-ćhoć wcale nieprędko;⁻ doprowadziły nakoniec do celu zamierzonego; w roku więc 1804 otworzono uzdrowisko nowe, nadawszy mu nazwę „Ma-rienbad„ (ob.), pod którą zasłynęło potem dość szybko. Pierwszy opis nowych wód mineralnych wyszedł z pod pióra N-a p. n. „Beschreibung der mineralischen Quellen von Marienbad” (Karlsbad 1813; wyd. 2 e tamże 1817). — Por.

C. von Wurzbach „Biogr. Lex. des Kaiserthums Oesterreich etc.” (T. XX, str, 136).

Nehring, Neryng. Herb polski z nadania, ne rozprawy i przyczynki językoznawcze: „Ueber die Namen für Polen und Lechen“ („Archiv f. sl. Phil.” 1879, III, 463—479), zawiera wywód nazwy Polanie od polena = dziki kraj płaski; a ruskie ljach, stsł. lęch zestawione z rzeczowu. ljada, stsł. lęda, stpol. lęd, lęda, skąd ljadnskij, lędskij = polski); „Ein Beispiel einer seltenen Adverbialbildung im Polnischen” („Archiv” 1879, III, 525), autor podaje tu bardzo rzadką postać przysłówka „zajęcki”, użytego w tekście przysięgi sądowej z r. 1414 z księgi ziemskiej kościańskiej; w artykule zaś „Das .Wort Tiry, krew im Altpolnischen” („Archiv” 1879,111,479—84) ogłosił 14 rot przysiąg z akt grodzkich poznańskich z w. XIV — XV, w których wyraz ten użyty jest bądź w postaci krew, bądź też w sta-rożytniejszej kry; „Eine sohlesisch - polnische Urkunde vom Jahre 1587” („Archiv” 1881, V, 465), przedstawia dokument śląsko - polski, jedyny z w. XVI-go, znajdujący się w archiwum państwowym w Berlinie; „Ein schlesich- polnisches Hochzeitsgedicht aus dem XVII Jahrhundert” („Archiv” 1879, III, 637) zawiera tekst pieśni weselnej o 50 wierszach z r. 1641, w któ-wej przechowało się kilka właściwości miejscowego języka z owego czasu; „Mitteilung über eine in Kornik befindliche altpolnische Handschrift” („Archiv” 1876, I, 155), gdzie autor podaje kilka uwag krytycznych o rękopisie książki dla bractwa św. Franciszka, znajdującym się w bibljotece kórnickiej i odnosi napisanie tego zabytku do r. 1523; „Altpolnische (Posener) Eidesformeln aus dem XIV Jahrhundert” („Arch.” 1880 IV, 177—189) zawiera 47 rot przysiąg i zeznań sądowych wielkopolskich z wieku XIV, z objaśnieniami wydawcy; „Das älteste bis jetzt bekannte da tir te polnische Sprachdenkmal” („Archiv” 1880, IV, 190), mamy tu ogłoszony tekst modlitw polskich, znajdujących się w rękopisie bibljoteki Jagiellońskiej, z datą r. 1375; „Eine unbekannte Ausgabe des Donatus mit polnischer Uebersetzung” („Archiv” 1881, V, 466), zawiera wiadomość o egzemplarzu gramatyki łacińskiej Donata z r. 1583 z polskim nad wierszami przekładem, gdzie po raz pierwszy użyta jest terminologja gramatyczna polska, będąca niewolniczym tłumaczeniem łacińskiej; „Nachricht von einem polnischen Psalter im XIII Jahrhundert“ („Archiv” 1884. VII, 645), podaje tu autor wiadomość o istnieniu psałterza polskiego w w. XIII-ym, opartą na wzmiance w życiu ś. Kingi (f r. 1292), żony Bolesława Wstydliwego, która zwykła była czytywać psałterz w języku ojczystym (in vulgari); w rozprawie „O wyrazach z wątłą samogłoską obok l, r pomiędzy spółgłoskami* („Prace filologiczne”, 1885,1, st. 1 —13) rozważa autor sploty głosek postaci trat, tret i tn>t; „Osiem kartek z nieznanej starej książeczki do nabożeństwa“ („Prace filol.” 1888, II, 466), podaje tekst staropolski z początku w. XVI i objaśnienia archaizmów; „Beiträge zum Studium altpolnischer Sprachdenkmäler („Archiv“ 1893. XV, 529—45), zawiera uzupełnienia do dzieła N-a Altpolnische Sprachdenkmäler z r. 1886, o utworach staropolskich po tym roku ogłoszonych; „Ein alter niederserbischer Text” („Archiv” 1879, IV, 514), podaje w przedruku mały zabytek dolnołużycki z pierwszej połowy w. XVI, zawierający opis męki Chrystusowej; „Die cechischen Eintragungen in einer Breslauer Handschrift” („Archiv” 1893, XV, 524— 528); „Steinalterthümer auf dem Zobtenberge” («Schlesiens Vorzeit im Wort und Bild”, 1874; osob. wydanie 1884); „Ueber die Lygier” (t-że

1882); „Ueber Ortsnamen auf -itz und -witz” (t-że 1884); „Slavische Niederschläge im Schlesisch-Deutsch” («Mitteil. d. Schles. Ges. für Volkskunde» I.); „Bemerkungen zu den ^-Lauten im Slavischen, vornehmlich im Altslovenischen” („Indogerm. Forschungen”, 1894, 397 — 406); „Der Name bêlbog in der slavischen Mythologie” („Archiv”, 1903, XXV 66); rozprawa p. u. „Rozkwit języka polskiego w wieku XVI”, czytana na Zjeździe historyków polskich w Krakowie 5 czerwca r. 1900. Do prac językoznawczych N-a należy także przerobiona przez niego Gramatyka języka polskiego J. Popliń-skiego (z r. 1824) i wydana p. n. „J. Popliń-ski’s Grammatik der polnischen Sprache, neu bearbeitet von Prof. Dr W. Nehring” (wyd. 7, Toruń 1881). Szereg cennych monografji z literatury polskiej drukował N. w Encyklopedji Erscha i Grubera. Obok prac tych napisał mnóstwo ocen krytycznych dzieł z zakresu językoznawstwa i literatury polskiej; ogłaszał je w czasopismach niemieckich i polskich, głównie zaś w „Archiv für slavische Philologie”, którego jest stałym od początku tego wydawnictwa spółpra-cownikiem (od r. 1876), „w Bibljotece Warszaw

A. A. K.

Dr J. P.

Red.

skiej”, w „Ateneum”, w „Kwartalniku historycznym”. Recenzje te oprócz sądu spokojnego i przedmiotowego o pracy rozbieranej, zawierają zwykle ważne i cenne przyczynki naukowe. Wskażemy choó parę dla przykładu: W Archiwum oceny wydań: Wisłockiego Glossa super epistolas... iLegieudy o s. Aleksym, oraz Z. Celichowskie-go wydania „Marchołta” („Arch.” 1877,11, 369..,); rozbiór Gramatyki pols. Małeckie go (w „Ateneum” 1880 i w „Archiv“ 1881) ocena monografji Wierzbowskiego o Krzysztofie Warszewickim, o-raz tegoż „Bibljoteki zapomnianych poetów i prozaików polskich” (w „Arcb.” 1887, X, 285), lub dzieła Hamusza o pisowni i wokalizmie zabytków języka pols.... w XIV—XVI („Arch.” X, 633). Inne znowu referaty urastają do całkowitych rozpraw, jak np. sprawozdanie p. n. „Schlesische Ortsuamen-forschung. Karl Weinhold, Zur Entwickelungsgeschichte der Ortsnamen im deutschen Schlesien (in Zeitschrift des Vereins für Geschichte Altertum Schlesiens, Band XXI, 1887, S. 239— 296)” (w „Archiv” 1888, XI), albo też referat p. n. „Zbiór rot przysiąg sądowych poznańskich, kościańskich, kaliskich i t. d. z końca w. XIV i pierwszych lat w. XV wydał R. Hube. Warsz. 1888” (w „Archiv" 1890, XII); recenzja informująca o stanie badań gwary kaszubskiej z powodu prac o tym przedmiocie J. Karłowicza, Brückne-ra i Bronischa (w „Kwartalniku histor.” 1901, XV. st. 525), ocena dzieła A. Brücknera „Geschichte der polnischen Litteratur” („w Archiv”, 1902, XXIV, st. 588); oceny prac konkursowych jak oto: „Sprawozdanie o dwuch pracach konkursowych na temat: Polskie pieśni kościelne, używane w kościołach katolickich od najdawniejszych czasów, aż do końca w. XVI” (Odbitka z „Rocznika Tow. przyj. nauk. pozn.” XVIII. Poznań 1891 stron 17); „Pierwsze sprawozdanie z prac nadesłanych na konkurs im. Lindego: Słownik języka polskiego, ułożony pod redakcją

J. Karłowicza, A. Kryńskiego i W. Niedźwiedziego (8 zeszytów) i J. Karłowicza Słownik gwar polskich, t. I, A do E. (w „Materjałach i pracach Komisji jęz. Akad. urn. w Krakowie” 1901, t. I, 155—164) i wiele innych. Wspomnieć wreszcie należy o życiorysie Dobrowskiego w formie mo-wy, wypowiedzianej przy obejmowaniu przez N-a rektoratu, noszącej nagłówek „Joseph Dobrow-sky. Rede gehalten zum Antritt des Rectoramtes des 14 October 1893 von W. N.” (Wrocław str. 16, odbitka z Gazety szląskiej); zawiera ona niejeden rys ciekawy dla dziejów slawistyki.—N. na stauowisku profesora filologji słowiańskiej, był nauczycielem wielu pracowników na polu literatury polskiej. Zasługi jego naukowe ceni społeczeństwo i instytucje nietylko polskie ale i obce. W r. 1878 Towarzystwo literackie słowiańskie ofiarowało mu w hołdzie wieniec srebrny; w r. 1882 obchodzono jubileusz 25-letniej działalności jego naukowej, a w r. 1900 obchodzono także 70-tą rocznicę urodzin profesora nietylko w uniwersytecie wrocławskim, ale i wśród inteligiencji wielkopolskiej i w Krakowie. N. jest członkiem Akademii umiejętności w Krakowie od r. 1873, członkiem koresp. Akad. nauk w Petersburgu, członkiem Tow. naukow. czeskiego w Pradze, członkiem honorowym Tow. przyjaciół nauk w Poznaniu, czł. Tow. hist, i starożytności śląskich we Wrocławiu, Muzeum staro-żyt. śląskich, człon. Tow. hist, i starożytności w Medjolauie i in. Od rządu pruskiego otrzymał rangę rzeczywistego radcy tajnego i order orła czerwonego klasy 4-ej. Życiorys jego przed 20-u laty skreślił J. K. Plebański w «Kłosach» r. 1882; później W. Hahn w Gazecie Lwowskiej r. 1901 w n. 6.

Nehring Alfred (* w Gandersheimie [ks. Brunszwickie] d. 29 stycznia r. 1845), zoolog i paleontolog spółczesny. Do uniwersytetu uczęszczał w Gietyndze i w Halli, zajmując się filologią i naukami przyrodniczemi. W r. 1867 został nauczycielem gimnazyalnym w mieście Wesel nad Renem; w r. 1871 na stanowisko takież przeszedł do Wolfenbüttel. W czasie tym, między innemi, ogłosił drukiem: „Die geologischen Anschauungen des Philosophen Seneca“ (Wolfenbüttel 1873 i 1876, 2 części), „Vorgeschichtli-sche Steininstrumente Norddeutschlands” (tamże

1874) i „Die quaternären Faunen von Thiede une Westeregeln” (Brunszwik 1878). Prace te, oraz wiele drobniejszych, ogłaszanych w wydawnictwach zawodowych, odnoszące się głównie do paleontologii, oraz do zoologii zwierząt domowych, zjednały N-owi uznanie szerokie i stały się powodem powołania go w r. 1881 na profesora akademii rolniczej w Berlinie. Z prac jego większych wymienić tu jeszcze należy: „Fossile Pferde aus deutschen Diluvialablagerungen und ihre Beziehungen zu den lebenden Pferden” (Berlin 1884) i „Ueber Tundren und Steppen der Jetzt-und Vorzeit, mit besonderer Berücksichtigung ihrer Fauna” (tamże 1890) Nadto w dziele Roh de go „Die Schweinezucht” (tamże 1892, wyd. 4-e), opracował część zoologiczną.

Nełirlich Fryderyk, malarz, ob. Nerly.

Nehrlichowa Wincenta, autorka polska pisząca pod pseudonimem Marya Godziemba. Wydała: „Kunos. Obraz dramatyczny w 3 aktach, z prologiem i epilogiem” (Kraków 1866) i „Waj-delotka, dramat (wierszem w 5-ciu aktach)” (tamże, tegoż roku).—Por: Estreichera „Bi-bliogr. pols. XIX stul.” (T. III str. 220).

Neide Emil (* w Królewcu d. 28 grudnia r. 1843) malarz. Początkowo kształcił się w akademii sztuk pięknych w mieście rodzinnem; w r. 1872 udał się do Monachium i w akademii malarskiej tamtejszej był głównie uczniem Wilhelma Dietz a, po latach kilku pracy, dla wydoskonalenia się w sztuce zwiedził Belgię, Hollandyę, Francyę i Włochy. Powróciwszy do Królewca, oprócz wielu portretów, namalował między innemi: „Charon wiodący Psychę przez

Red.

ta“ (T. I Leszno 1750, w 8-ce, arkuszy 15; T. II. Celichowo (Zullichoviae) tegoż roku, w 8-ce ark. 16'/₃ i T. III tamże 1753, w 8-ce, ark. 20). Dla braku poparcia należytego wydawnictwo to ustać musiało; N. umieścił w nim przeszło 20 prac własnych, treści lekarskiej, chirurgicznej, położniczej i fizyologicznej; obszerniej mówi o nich Gąsiorowski (1. c. T. II, str.

Dr J. P.

Styks” (galerya królewiecka), „Orfeusz i Eurydice” (gal. Halseya w N. Yorku), „Na miejscu czynu” (w Berlinie), „Znużeni życiem” i „Vitriol” (oba własność M. Giinthera w Hamburgu). Trzy na końcu wymienione obrazy, wykończone w latach 1885, 1886 i 1891, były wystawione w kilku większych miastach niemieckich i wszędzie budziły zaciekawienie, głównie z powodu treści swej. Na zamówienie rządu N. przyozdobił obrazami ściany sal gimnazyalnych w Instruciu i Królewcu. W r. 1880 został nauczycielem malarstwa w akademi sztuk pięknych w Królewcu, w r. zaś 1884 przyznano mu tytuł profesorski.

Neidenburg, ob. Nidborze.

Neidhart Z Żeuenthalu, jeden z najwybitniejszych i najpłodniejszych poetów niemieckich w Wiekach Średnich. Pochodził ze szlacheckiej rodziny bawarskiej, osiadłej potem w Austryi. Pisał pomiędzy r. 1210 a 1240; utwory jego dotyczą przeważnie życia chłopskiego i są zaprawione satyrą. Podług rękopisu z wieku XIII wydał je Benecke w „Beiträge zur Kenntnis der altdeutschen Sprache” tom II (Gietynga 1832); później wydawali je jeszcze Haupt (Lipsk 1858) i F. Kein z (Lipsk 1889).

Neifeld [nie Neufeld, gdyż sam nigdy nazwiska swego tak nie pisywał] Ernest Jeremiasz (* w r. 1721 w Zdunach, w dzisiejszym W. Ks. Poznańskim — f w Lesznie w r. 1773) lekarz polski. — Do nauk zawodowych przykładał się w Lipsku, a napisawszy tam już w r. 1743 pracę flzyologiczną p. n. „An sine motu Sanguinis intestino secretio?”, w roku następuym, po obronieniu rozprawy „De genesi calorie fe-brium intermittentium”, dyplom doktora medycyny uzyskał. — Powróciwszy po ukończeniu nauk do ojczyzny, osiadł w Lesznie, gdzie, zajmując się wykonawstwem lekarskim, rozwinął zarazem działalność naukowo-pisarską niemałą, świadczącą nietylko o chęciach jego najlepszych, ale również o wiedzy lekarskiej rozległej i, jak na czasy owe, zasługującej na uznanie wszelkie. Później zajął urząd lekarza, czyli, jak wówczas mówiono, fizyka powiatu Leszczyńskiego i pozostawał na nim do końca życia. Był zaszczycony godnością lekarza nadwornego królów: Augusta III i Stanisława Augusta. — N. był pisarzem bardzo płodnym; pisywał po łacinie lub po niemiecku; znamy tylko jedną pracę jego wydaną po polsku p. n. „D. Ernesta Jeremiasza Neifelda Medyka Leszczyńskiego, krótka In-formatia O kwaśnych wodach karolowyoh we wsi śląskiej Gimmelu” (w 4-ce J/₂ arkusza b. w. m. dr. i r. [prawdopodobnie w Lesznie r. 1756], druk ten, dziś bardzo rzadki, znajduje się w bibliotece Kórnickiej). Napisów prac innych N-a nie wymieniamy tu, ponieważ dziś już mają tylko znaczenie bibliograficzne; wykazy ich dokładne znaleźć można w S. Kośmińskiego „Słowniku lekarzów pols.“ (str. 345) i w L. Gąsio-rows ki ego „Zbiorze wiadomości do hist, sztuki lek. w Polsce” (T. II str. 890, 437, 442 i 467). Od r. 1750 do 1753 wydawał wspóluie z Bogumiłem Efraimem Hermanem, lekarzem powiatu Bojanowskiego i z Janem Kry-styanem Heffterem, lekarzem w Żytawie (Zittau) „Primitiae physico-medicae ah iis, qui in Polonia et extra earn medicinam faciunt collec-

391—397).

Neilgherry, ob. Ni Igi ri.

Neilreich August, botanik (* d. 12 grudnia r. 1803 w Wiedniu — f tamże d. 1 czerwca r. 1871), prawnik i botanik. Nauki uniwersyteckie odbył w Wiedniu, a ukończywszy wydział prawniczy, wstąpił do sądu; zawodowi swemu oddawał się z poświęceniem i zapałem, ten jednak zapał i praca wnet wyczerpały jego siły i były powodem choroby piersiowej, która prawie przez 15 lat go męczyła, aż nakoniec w roku 1871 położyła kres jego życiu; zmarł jako radzca sądu krajowegowy ższego.—N. już w młodym wieku czuł zamiłowanie do botaniki, ale zajmował się tą nauką raczej po dyletancku, dopiero znajomość jego z wybitnymi botanikami, jak z Köchlem, Welwitschem i Karolem

v. Enderes, nadała jego zamiłowaniu kierunek naukowy. Mimo nawału prac zawodowych odbywał on wycieczki botaniczne w okolice Wiednia— a odbył ich około 800 w przeciągu lat 15 — w okręgu 3-milowym; wówczas też poznał najdokładniej florę tego miasta. Wynikiem tych wycieczek było dzieło p. n, „Flora von Wien.— Eine Aufzählung der in den Umgebungen Wiens wildwachsenden oder im Grossen gebauteu Gefäßpflanzen, nebst einer pflanzengeographischen Uebersicht” (Wiedeń 1846) — w pięć lat później wyszły dodatki dopełniające. W r. 1851 powstaje w Wiedniu „Zoologisch-botanische Gesellschaft”, a N. uczestniczył pilnie w pracach tego towarzystwa, ogłaszając w jego publikacyach prace swoje, już to z zakresu florystyki, już też z zakresu gieografii roślin („Das Marchfeld, eine botanische Skizze)”, już też z zakresu historyi botaniki („Geschichte der Botanik in Niederösterreich”). Mimo tych prac robił dalsze wycieczki i zwiedził w tym czasie: Las Wiedeński, dolinę Dunaju i Morawy, Niemcy zachodnie, Szwajcaryę, Tyrol, Czechy, Austryę Górną i We-necyę. Materyał zebrany podczas tych wycieczek posłużył mu do napisania dzieła klasycznego p. n: „Flora von Niederösterreich” (Wiedeń 1853—1858, a w r. 1866 i 1869 wydał do tego jeszcze dwa dodatki uzupełniające). Ale wy-

Anthémis Eeilreichi.

XIX, str. 263).

Nein, miasteczko w Palestynie, ob. N a i n.

Neinstedt, wieś w Prusach, w regiencyi Magdeburskiej; znajduje się tam wielki przytułek dla idyotów (Elisabethstift) i dla dzieci opuszczonych (Lindenhof); mieszkańców 1 685 (r. 1895). Zakłady dobroczynne tutejsze mają filie w Detzel (dla idyotów) i w Tbale am Harz (dla idyotów i epileptyków).

Neipperg, stary ród szlachecki, szwabski; w r. 1726 cesarz Karol VI nadał N om tytuł hrabiów Rzeszy. Posiadłości ich znajdują się

cieczki te nadszarpnęły tak jego zdrowie, że musiał ich zupełnie zaniechać. Zebrał się więc z tyra większym zapałem do przeglądu krytycznego wydanych już flor państwa Austryaekiego. Tak więc powstały: „Nachträge zu Maly’s Enumerate plant, imper, austr.” (1861); „Aufzählung der in Ungarn und Slavonien bisher beobachteten Gefässpflanzen” (1866 — dodatek do tego

1870); „Diagnosen der in Ungarn und Slavonien bisher beobachteten Gefässpflanzen welche in Koch’s Synopsis nicht enthalten sind” (1867), „Ueber Schott’s Analecta botanica” (1868); „Vegetationsverhältnisse von Kroatien” (1868). Ta praca z jeduej strony zniszczyła zupełnie jego zdrowie, a z drugiej przyniosła mu sławę jednego z najlepszych florystów Austryi nowszych czasów — a i różne instytucye, jak Akademia Umiejętności w Wiedniu i liczne towarzystwa naukowe mianowały go swoim członkiem, uni wersytet wiedeński nadał mu tytuł doctor Jiono ris causa — a botanik Fenzl nazwał jeden gatunek złożonych jego imieniem, a mianowicie

J. Rei.

Neilson Samuel, polityk irlandzki (*wBally-roncy w r. 176 i — f w Poughkeepie w r. 1803). Był synem pastora prezbiteryańskiego, praktykował u brata swego w składzie mater, łokc. w Belfaście, w r. 1785 otworzył taki sam zakład, który stał się wkrótce jednym z największych w Ir-landyi. W młodym wieku zaczął się zajmować polityką; był jednym z założycieli „United Irish Society” i redaktorem „Northern Star”, pisma, które żądało zupełnej autonomii dla Irlandyi. Rząd zamknął je w r. 1797 i uwięził N-a. Wypuszczony na wolność (r. 1798) N. rozpoczął znów energiczne utarczki z rządem; uwięziono go ponownie, co stało się powodem zaburzeń; wypuszczono go dopiero na wolność w r. 1802. Wy jechał wtedy do Ameryki, gdzie zamierzał wydawać pismo nowe, umarł jednak nagle, wkrótce po przyjeździe. — Porów. B. Dornin „Life of Neilson” (N. York 1804)

Neimpts Jan Eberhard (wiek XVIII), sekretarz archiwum publicznego w Mitawie, zajmował się heraldyką i gienealogią, jest autorem herbarza szlachty kurlandzkiej, który wyszedł w Mitawie w r. 1793 w 4-e p. n. „Wappenbuch des Kurländischen Adels” — podług F. M. So-bieszczańskiego w „Eneyklop. powsz.” (T.

Red.

przeważnie w Wirtembergii i Badenie. Książęta Montenuovo (Neuberg) są linią rodu N-ów. Wybitniejsi członkowie roda: J) Wilhelm Reinhard, hrabia (* r. 1684—f r. 1774), syn feldmarszałka cesarskiego, barona Eberhard a Fryderyka von N. (1655 — 1725). W r. 1702 wstąpił do wojska cesarskiego, w r. 1717 został dowódzcą pułku piechoty, odznaczył się w wojnie z Turkami w roku 1716 pod Temesvärem i w r. 1717 pod Białogrodem. W r. 1723 oddano w jego ręce wychowauie księcia Franciszka Stefana Lotaryńskiego, który został później cesarzem pod imieniem Franciszka I; N. stał się wkrótce przyjacielem jego zaufanym. W r. 1737 był gubernatorem Temesvàru, walczył z Turkami i d. i września r. 1739 zawarł bez upoważnienia do tego, pokój niekorzystny w Białogrodzie, za co go przez czas jakiś więziono. W r. 1741 otrzymał dowództwo naczelne na Szląsku przeciwko Fryderykowi II, przegrał jednak bitwę pod Mollwitz (d. 10 kwietnia) i został odwołany. W r. 1755 postawiono go na czele Rady głównej wojskowej (Hofkriegsrat). 2) Adam Albert, hrabia, wnuk poprzedzającego (* r. 1775—f r. 1829), syn wynalazcy machiny do kopiowania, hrabiego Leopolda Józefa (1728 — 92), kształcił się w Stuttgarcie, w r. 1790 wstąpił do wojska austryaekiego, podczas wojny z Francyą walczył w armii Reńskiej pod Jemappes i Neerwinden, w r. 1794 otrzymał ranę ciężką pod Doelem, uczestniczył w walkach pod Moguncyą (październik r. 1795); odbył wojny we Włoszech w latach 1796 — 1801 i 1805; w r. 1809 należał do korpusu ar-cyksięcia Ferdynanda i awansował na gene-rała-majora. Od r. 1811 do 1813 był posłem austryackim na dworze szwedzkim. W r. 1813 walczył na czele brygady pod Reichenbergiem i Lipskiem, w grudniu tegoż roku udał się do Neapolu i zawarł tam d. 14 stycznia r. 1814 przymierze z Joachimem Muratem (ob.); dowodził potem dywizyą w Lombardy). Od lip-ca roku tegoż towarzyszył ex-cesarzowej francuskiej Maryi Ludwice w kąpielach Aix i podczas podróży po Szwajcaryi; na kongresie Wiedeńskim występował jako przedstawiciel jej interesów. D. 29 marca r. 1815 mianowano go jej koniuszym i naczelnym wodzem wojsk księstwa Parmy. Po wybuchu wojny pomiędzy Au-stryą a Neapolem na wiosnę r. 1815, wyruszył na czele I korpusu w pole; d. 21 maja wszedł do Neapolu i przez miesiąc był tam gubernatorem wojskowym. Potem czas jakiś dowodził w zajętych przez Austryę departamentach Gard, Ardèche i Hérault. Wrócił następnie do Parmy; Marya Ludwika mianowała go w roku 1816 wielkim mistrzem dworu i ministrem spraw zagranicznych, cesarz Franciszek w roku 1817 rzeczywistym radzcą tajnym austryackim. Od r. 821 żonaty był morganatycznie z Maryą Ludwiką i miał z nią dwoje dzieci; syn jego

ta lekarskiego i ułatwiły mu otrzymanie katedry, po której zajęciu jął się pracy z większym jeszcze zapałem i po latach kilku stanął w rzędzie pierwszym dermatologów niemieckich. W r. 1892 otworzono we Wrocławiu nową klinikę chorób skórnych, zbudowaną umyślnie podług wskazówek N-a; w niej naucza dotąd (r. 1903), otoczony licznem gronem uczniów i ku wielkiemu ich pożytkowi. — W r. 1894 uniwersytet berliński zaprosił N-a na katedrę dermatologii, ale wymówił się od przyjęcia jej, woląc pozostać we Wrocławiu.—N., od początku zawodu swego wierny zawsze sposobom doświadczalnym badania, oddał już dotąd nauce lekarskiej przysług niemało, darzących go rozgłosem zdobytym rzetelnie i uznaniem powszechnym wśród lekarzów. Przedewszystkiem N. zaliczony być winien do grona bakteryologów najdzielniejszych w czasie obecnym. Odkrycie zarazka rzeżączki (ob.) jest jego zasługą wyłączną, ponieważ pierwszy wykazał istnienie drobnoustrojów w wypływie wydzielającym się podczas trwania choroby tej i stwierdził, że właśnie one są powodem jej (por. Gonococcus). W sprawie tej N. ogłosił sam prac 11 w pismach różnych, uczniowie zaś, pracujący pod jego nadzorem i podług wska-sówekjego, przeszło 30; między niemi znajduje się też jedna polska Borzęckiego p. n. „O le czeniu rzeżączki u kobiet” (Przegl. lek.” 1891). Odkrycie to wywołało przewrót w poglądach na istotę choroby samej i wywarło wpływ niemały na sposób jej leczenia. Również ważne są badania trądu przez N-a podjęte, które dowiodły, że i ta choroba straszna związana jest z istnieniem laseczników swoistych, roznoszących jej zarazek; i na jej poznanie rzucił więc promień światła nowy zupełnie. Oprócz tych dwu odkryć doniosłych, wzbogacił nadto bakteryologię mnóstwem spostrzeżeń drobniejszych, ogłoszonych bądź przez

z tego małżeństwa Wilhelm Albrecht, hrabia de Montenuovo (* r. 1821- f r. 1895) w r. 1864 otrzymał tytuł księcia. Najstarszy syn jego z pierwszego małżeństwa, Alfred hrabia N. (* r. 1807—f 1865) żonaty był z księżniczką Maryą Fryderyką Karoliną Wirtember-ską. — 3) Erwin Franciszek Ludwik Bernard Ernest, hrabia, syn poprzedzającego z pierwszego małżeństwa, gienerał austryacki (* r. 1813 w Wirtembergii—f r. 1887). Skończył akademię inżynierów, wstąpił do wojska w r. 1830, uczestniczył w wojnie na Węgrzech w r. 1848 — 49, podczas wojny z Danią w r. 1864 był dowódzcą dywizyi; w r. 1866 dowodził 4 dy-wizyą VIII korpusu związkowego i został pobity przez Prusaków d. 14 lipca pod Aschaffenbur-giem. W r. 1869 został generałem komenderującym w Wiedniu, potem we Lwowie; od r. 1878 był kapitanem straży przybocznej cesarskiej (Trabantenleibgarde).

Neira, wyspa, ob. Banda.

Neisbin (Nsibin), miasto w Turcyi Azya-tyckiej, w wilajecie Diarbekr, na południowym stoku gór Tur’Addin; 480 m. nad poz. morza; według Oppenheima liczy kilka tysięcy mieszkańców, w tej liczbie mniej lub więcej V₃ chrze-ścian różnych obrządków; jest siedzibą kaimaka-na i biskupa jarubityjskiego. Leży wśród błot w miejscowości bardzo niezdrowej, co wielce jego rozwój tamuje.

Neison Edmund, później Edmund Neville, astronom, (*r. 1851 w Londynie), obserwował r. 1882 w Durban (Port Natal) zaćmienie słońca, głównie jednak zajmował się obserwacyami księżyca i ogłosił o nim monografię: „The moon and the conditions and configurations of its surface” (1876, przek. niemiecki Kleina, wyd. 2-e 1881). Oprócz tego w różnych pismach ogłosił rozprawy o księżycach Urana, o atmosferach planet i inne.

s. K. niego samego, bądź też przez uczniów. Do prac Neisse, księstwo, miasto i rzeka, ob. Nissa. bakteryologicznych N-a policzyć też należy jego Neisser Albert (* d. 22 stycznia r. 1855 rozpatrzenie krytyczne środka przeciwgruźlicze-w Świdnicy na Śląsku), syn lekarza Mauryce- go R. Kocha (ob. oraz por. Gruźlica).— go N-a, sam również lekarz, znawca niepospo- O działalności dermatologiczno - klinicznej N-a lity chorób skórnych. Skończywszy szkoły w mie- świadczy 27 prac jego własnych i przeszło 50 ście rodzinnem, zapisał się w r. 1872 do wy- uczniowskich, tu wymienić możemy tylko: „Die działu lekarskiego we Wrocławiu, gdzie teżwr. chronischen Infectionskrankheiten der Haut“ 1877, po obronieniu rozprawy „Die Echinococ- (w t. XIV Ziemssena „Specielle Pathol, u. cen-Krankheit”, dyplom doktorski mu przyzna- Therapie”) i „Pathologie des Eczems” (w „Ver-no. W tymże roku otrzymał posadę asystenta handlungen der deutschen dermatol. Gesellschaft” w świeżo otworzonej klinice chorob skórnych uni- 1892, str. 116). — Do leczenia chorób skórnych wersytetu wrocławskiego i pozostawał na niej wprowadził środek nowy Tumenol, wykazał do kwietnia r. 1880. Latem roku tegoż udał się szkodliwość k w a su pyrogallusowegoinaf-do Lipska i został tamże docentem prywatnym tolu w chorobach przewlekłych skóry i zbadał chorób skórnych. W r. 1882 powołano go do bardzo dokładnie działanie wielu środków innych, Wrocławia na profesora nadzwyczajnego i dy- w dermatologii używanych, albo wynalazł sposoby rektora kliniki dermatologicznej. Przedtym już nowe stosowania ich.—Wpływ bardzo widoczny odbył z Lipska podróże dalekie do Norwegii, wywarł też na leczenie przymiotu (ob.), o któ-oraz Hiszpanii dla zbadania trądu (ob.), a wy- rym napisał prac 22; z nich przytaczamy tylko niki badań swych ogłosił w szeregu prac mono- „Syphilis” (w Villareta „Handwörterbuch der graficznych, które zwróciły na niego uwagę świą- Med.w), oraz „Die Einreibungskur” (w „Sam-

Dr J. P.

Dr J. P.

S. Drz.

A. Pol.

mlung klin. Vorträge” Nr. 199). Nad chorobami wenerycznemi innemi pracował również i także pisał o nich. — Sprawa nierządu i zapobiegania szerzeniu się zarazy wenerycznej, zajmowała go też bardzo żywo. Z 11 prac jego, przedmiotowi temu poświęconych, 2 tylko przytaczamy, złożył je w r. 1899 w Brukselli na zjeździe międzynarodowym, zajmującym się właśnie stosunkami temi, są to: „Par quelles mesures légales pourrait-on arriver â diminuer le nombre des femmes qui cherchent dans la prostitution leurs moyens d’existence” i „Danger social de la Menorrhagie”. — Wspólnie z uczniem swym, Jadas-sohnem napisał krótki, lecz wyborny podręcznik chorób skórnych, zawarty w wydawnictwie zbiorowym Ebsteina i Schwalbegop. n. „Handbuch der prakt. Med.”.—N. jestwspółwy-dawcą wychodzącego w Wiedniu „Archiv, für Dermatologie u. Syphilis” i tam też część znaczną prac swych ogłosił. Redaguje nadto część dermatologiczną dzieła „Bibliotheca medica” (Kassel 1893 i nast.); również pod redakcyą i podług pomysłu jego wychodzi wydawnictwo olbrzymie p. n. „Stereoskopisch - medicinischer Atlas“ (Kassel od r. 1894). — Wspólnie z Pi c-kiem założył towarzystwo „Deutsche dermatol. Gesellschaft“ liczące jaż blizko 400 członków i od początku istnienia jego wciąż jest jego przewodniczącym lub też sekretarzem pierwszym. Założył też niedawno „Deut. Gesellschaft zur Bekämpfung der Geschlechtskrankheiten” i przewodniczy mu stale. Zalicza się jeszcze do współzałożycieli pisma p. n. „Lepra-Archiv” i jest członkiem, bądź honorowym, bądź czynnym lub związkowym wielu bardzo towarzystw uczonych, europejskich i amerykańskich.

Neissera dwoinki, ob. Gonococcus.

Neisseria, tak wr. 1885 Trevisan nazwał dwoinki Neissera (ob.), oraz wszystkie inne drobnoustroje do nich mniej lub więcej podobne, łącząc je w jedną gromadę. Gonococcus (ob.), więc zwie się podług niego N. gonorrhoeae.—N. Edingtonii nazwał Trevisan dwoinki mające być jakoby zarazkiem płonicy (ob.). Oprócz dwu wymienionych, istnieją inne jeszcze N-e, których znaczenie w patologii dotąd wszakże nie jest zbadane ani stwierdzone należycie.

Neïth, Neïtha, po grecku Nijtft, Nifjtfb], Ntjdó-, bogini egipska, pierwotnie może libyjska, według Herodota (II 169 i nast.) szczególnie w mieście Sais, w Egipcie Dolnym, czczona, którą Grecy ze swoją boginią Ateną za jedną mieli, prawdopodobnie z tego względu, że nazwisko jej odwrotnie czytane imię bóztwa egipskiego przypominało, albo też, że święta bogini oby-dwuch w sposób podobny obohodzono, i to w Egipcie przez tak zwaną uroczystość lamp, w Atenach zaś igrzyskami, w których wyścigi z pochodniami gorejącemi rolę główną odgrywały, albo też wreszcie że symbole N-y, w najstarszych czasach dwie strzały, w późniejszych zaś narzędzie jakieś, prawdopodobnie czółenko tkackie przedstawiające, obydwu boginiom były wspólne. Według zasad religii egipskiej spełnia N. w pewnej mierze urząd królowej niebieskiej, Izydy, i stąd zowie się „krową, która słońce zrodziła”, ponieważ niebo, wyobrażane jako istota żeńska, przedstawiano w postaci krowy, dźwigającej pomiędzy rogami tarczę słoneczną. Jest ona małżonką Chmunza (Knefa), tworzącego jądro całego świata, zowie się „wielką macierzą”, „matką bogów”. Szczegóły takie przemawiają wymownie za słusznością wniosku, że N-ę pojmować należy jako boginię płodnej potęgi przyrody. Zgadza się też z takiem pojęciem odnoszący się do tej bogini napis z miasta Sais, który Plutarch (Is. 9) podaje: „Ja jestem wszystkiem, co było, co jest i co jeszcze będzie; zasłony mojej żaden śmiertelny jeszcze nie uchylił”.

Neithardt August Henryk (* d. 10 sierpnia r. 1793 w Schleiz — f d. 18 kwietnia r. 1861 w Berlinie), założyciel słynnej kapeli śpiewaczej berlińskiej „Domchor”. W młodości służył wojskowo, jako oboista orkiestry strzelców gwar-dyi, od r. 1816—1840 dyrygował kapelą wojskową. W r. 1843, N. został powołany na nauczyciela śpiewu szkoły chóru przy katedrze berlińskiej (Dom), a w dwa lata później objął dy-rekcyę chóru, który pod jego kierunkiem rychło zasłynął szeroko w całym kraju. Wydał zbiór pieśni religijnych p. n. „Musica sacra” (12 tomów), napisał wiele utworów na orkiestrę wojskową, kilka kwartetów na waltornie, sonat fortepianowych, operę „Julietta” (1834) i w. in. kompozycyj, oraz słynną pieśń pruską narodową: „Ich bin ein Preusse, kennt ihr meine Farben?” (1830) do słów Bernarda Thiersch a, nauczyciela gimnazyum w Halberstadzie, utworzonych na urodziny Fryderyka Wilhelma III (w r. 1826). N. napisał ją tylko na jeden głos, później ułożył na chór.—H offmann von Fallersleben zażartował sobie pewnego razu z tego układu, w słowach: „Ich bin ein Preusse, singt nur einer, die andern brummein nur dazu”, ten dowcip utarł się szybko w Prusach, w rodzaju przysłowia ironiczno-politycznego. Pierwszy raz zaśpiewał ją publicznie, na koncercie w „Brandenburger Gesellschaft”, basista opery berlińskiej, AugustZschirche d. 11 kwietnia r. 1830; odtąd rozeszła się po całych Prusach.

Neitzel Otto (* d. 6 lipca r. 1852 w Fal-kenburgu na Pomorzu), pianista, kompozytor i pisarz muzyczny. Po ukończeniu akademii muzycznej Kullaka i uniwersytetu w Berlinie, towarzyszył Paulinie Lucca i Sarasate-mu w podróżach artystycznych do r. 1878, w którym objął dyrekcyę „Musikvereinu” w Strasburgu, a następnie (1879 — 81) dyrekcyę teatru i stanowisko profesora konserwatoryum w tymże mieście. Stąd powołano go na profesora kon-

A. Pol.

Dr J. M.

Ladislav

„Ne-

J. F. G.

J. F. G.

serwatoryum do Moskwy, r. 1885 przeniósł się do Kolonii, gdzie objął miejsce nauczyciela kon-serwatoryum i dział krytyki muzycznej w gazecie „Kölnische Zeitung”. Jako kompozytor, N. doświadczał swych sił w operach: „Angela“ (Halla 1887); „Dido” (Wejmar 1888) i „Der alte Dessauer” (Wiesbaden 1889), lecz bez powodzenia wybitnego. Napisał „Führer durch die Oper” (w 3-ch tomach), życiorys Saint-Saënsa (r. 1898 dla wydawnictwa Reiman-na „Berühmte Musiker”), oraz parę studyów z dziedziny historyi muzycznej.

Neiva (Neyva), miasto okręgowe kolumbijskie, zwane też Conception del Valle de N., w departamencie Tolima na brzegu prawym rz. Magdaleny, na wschód od olbrzymiego pnia górskiego Huili, w Andach kolumbijskich, 468 m. nad poz. morza, przy drodze z Bogoty do stanu Cauca, liczy około 10000 mieszkańców, ma ulice szerokie i równe, z kilkoma gmachami pięk-nemi, farę, konwikt Franciszkanów, szkołę wyższą męzką, seminaryum nauczycielskie żeńskie, drukarnię i stacyę telegraficzną. Mieszkańcy trudnią się chowem bydła, wyrobem tkanin bawełnianych i jedwabnych, grubych, kapeluszy, rogoży i t. d. Handel nieznaczny. W plantacyach okolicznych uprawia się kakao wyborne, choć w ilości bardzo małej; lasy poblizkie obfitują w korę chinową. Rzeka Rio Magdalena jest spławna, aż do samego miasta dla łodzi; żegluga, parowcuwa, pomimo kilku prób, jest dotychczas nie możliwa.

Nejbad, kąpiele morskie w zatoce Ryskiej. Urządzenia zupełnie zadawalające.

Nejdorf, herb, ob. Neudorf.

Nejedly Wojciech, ksiądz i pisarz, jeden z wskrzesicieli narodu czeskiego (* r. 1772 w Żebraku — f r. 1844), ukończył gimnazyum, następnie filozofię i teologię w seminaryum w Pradze, gdzie w r. 1797 otrzymał święcenie kapłańskie. Przy końcu życia był dziekanem w Żebraku. Znany z patryotyzmu i z zamiłowania do literatury ojczystej. Za przyczynieniem się Hniewkowskiego, założył kółko kształcących się, na wzór gietingskiego „Hain”. Wydawano poezye czeskie w duchu klasycznym, według rytmiki Dobrowskiego. Niektóre utwory poetyczne N-ego, ogłaszane w ówczesnych czasopismach, jak np. „Hlasatel”, „Kvety“, „Öas. Musejni”, „Pritel mladeże” spopularyzowały się między ludem np. „Lenka” (1795); „Ukolébavka” (1795) i „Hrabarska” (1797). W r. 1795 opracował epopeję w 20 pieśniach p. n. „Premysl Otokar v Prusich” a w r. 1802 poemat w 8 pieśniach p. n. „Karel IV”. Na wzór Messyady Klopstocka napisał: „Pośledni soud” (1804), epopeję „Wratislav” i „Svaty Vaclav”. Z pism prozaicznych zasługuje na uwagę: a ditky jćho”. Z wymowy kaznodziejskiej: dëlni, svatecni a postni kâzâni” (1806—7).

Nejedly Jan, brat poprzedniego, pisarz

i wskrzesiciel narodu czeskiego (* r. 1776 w Żebraku—f r. 1834 w Pradze), skończył gimnazyum pijarskie w Pradze, uczył się tam następnie filozofii i prawa. Pod wpływem PelclaiVydry rozbudził się w nim duch narodowy. W r. 1800 wyszedł w Pradze zbiór drobnych jego utworów poetycznych p. n. „Vlastensto zpèvove”. Przełożył z niemieckiego Gessnera: „Śmierć Abla” (1800 i 1804); „Dafnis” i „Sielanki” (1820), następnie wydał przekład pieśni „Iliady” (1802), romansu Floryana: „Numa Pompiliusz” (1838) i „Nocy Edw. Younga” (1820). Gorący wielbiciel Yeleslavina, pisarza z w. XVI, rad by był język według wzorów tego prozaika poprawiać. Nim objął katedrę języka i literatury czeskiej, zastępował dotychczasowego profesora Pel cl a, który z powodu słabości nie mógł wykładać.

W r. 1804 wydał gramatykę praktyczną języka czeskiego p. n. „Böhmische Grammatik mit Tabellen und einem Anhänge nach Meidingers Lehrart für Deutsche bearbeitet”, poprawioną po dwu latach dodatkiem: „Praktischer Theil”. Wyszła jeszcze w kilku wydaniach pod rozmaitemi napisami (1809, 1821 i 1830). W ostatnim z tych wydań umieszczona jest rozprawa: „Ueber den . Ursprung und die Bildung der böhm. Sprache”. Od r. 1806 wydawać zaczął N. kwartalnik po . 10 arkuszy p. n. „Hlasatel ćesky”. Organ ten treści beletrystyczno-naukowej między spółpracownika-mi swoimi liczył najznamienitszych mężów czeskich. N. obficie zasilał „Hlasatela” utworami poetycznemi i prozaicznemi, tudzież przekładami klasycznemi. Pamiętną jest jego rozprawa „O lasce k vlasti”. Pismo to przestało wychodzić w roku 1809. Wieści głoszą, że rozległa praktyka adwokacka miała być przyczyną stopniowego zobojętnienia N-a dla spraw literackich. Walczył on z nowym prądem romantycznym i z pisownią czeską nową. Owocem tej polemiki jest praca jego „Widerlegung der sogenannten analogischorto-graphischen Neuerungen in der böhmischen Sprache” (Praga 1828).—Por. A. R y b i c k a „Pred. krisitelé I” (zesz. 2 i 3).

Nejedly Roman, artysta muzyk i kompozytor czeski (* d. 9 kwietnia r. 1844 w Dieteni-each pod Libanem), kształcił się w muzyce początkowo u J. Forstera w Osenicach; po ukończeniu szkoły realnej wstąpił w r. 1862 do semina-ryum nauczycielskiego, a jednocześnie uczęszczał do szkoły muzycznej Varganickiej. N. uchodzi w Czechach za najznakomitszego nauczyciela muzyki, zwłaszcza na skrzypcach. Jego „Szkoła praktyczna na skrzypce” (1872) jest pierwszą pracą czeską na tern polu. Potem wydał „Wybór duetów”; „Trzecia pozycya skrzypcowa”; „Druga, czwarta i piąta pozycya skrzypcowa”; w r. 1898 opracował „Nową szkołę na skrzypce”, która zjednała mu w Czechach uznanie ogólne. Z innych prac pedagogiczno - muzycznych N-go zasługują na wzmiankę: „Szkoła śpiewu”; ; „Szkoła na flet” i „Szkoła początkowa na orga-

z. w.

Böhmens I”, „Mittheilungen d. Institus XX”

J. F. G.

ny”. W dobie rozwoju kółek śpiewackich, czeskich wydał zbiór pieśni na 4 głosy męskie p. n. „Vlastimîl”. Z kompozycyj kościelnych N-go za najlepsze uchodzą: „12 pieśni pogrzebowych”; „Te Deum”, msza „Ty, który siedzisz na wysokościach” i „Requiem” czeskie. Prócz tego skomponował „Król Wondraczek XXVI” (1873); „Posiedzenie rady miejskiej” (1875) — dramaty muzyczne; „Zabawa na wodzie” (1890); „Andulka” (1892); „Edyp król” (1893) — opery: ostatnia najlepsza; „Walka o narzeczoną” (1896) i „Stary rok przed sądem” —utwory sceniczne, muzyczne lżejsze. Od r. 1901 mieszka stale w Pradze Czeskiej.

Nejhof-Lej, herb polski ob. Neuboff-Ley.

Nejjar Ali, budowniczy ottomański z połowy w. XV. Pracował już dawniej nad wzniesieniem meczetów w Brussie i Adryanopolu, zanim z polecenia sułtana Mahometa II wezwany został do Konstantego XI, ostatniego cesarza Bizantyjskiego, w celu zaradzenia zawaleniu się słynnego kościoła pod wezwaniem św. Zofii w stolicy, spowodowanemu trzęsieniem ziemi. Wówczas N. opracował plan wzniesienia czterech murów poprzecznych, wzmacniających mur główny wielkiej kopuły, zbudował je z dwuch stron: od północy i zachodu i w ten sposób uchronił świątynię od zniszczenia. Według planów N-a również dodano minarety do kościoła, już po upadku cesarstwa Bizantyjskiego, w celu zewnętrznej zamiany świątyni chrześciańskiej na meczet. Najdawniejszy minaret, a także schody wewnętrzne o 200 stopniach, prowadzące do kopuły samej, zbudowane zostały pod jego dozorem bezpośrednim.

Nejszlot, miasto w Finlandyi, ob. Nyslott.

Nejsztad, herb, ob. Neustadt.

Nejwa (Ne wj a), rzeka w gub. Permskiej, bierze początek na pochyłości wschodniej Uralu, przepływa w biegu górnym kilka jezior (Tawatuj i t. d.) i ubiegłszy licznemi zakrętami 268 kim. łączy się z rzeką Rieżą, z którą razem tworzy rzekę Nicę, dopływ Tury, należący do dorzecza Tobołu. Obfituje w rybę, przerzyna dolinę dobrze uprawną i gęsto zaludnioną. W pow. Je-katerinburskim leżą nad nią słynne zakłady fabryczne, N e j w i ń s k i e, żelazne i stalowe, z osadą robotniczą, liczącą przeszło 22 000 mców i mającą cerkiew, 3 świątynie jednowierców, szkołę fabryczną i parafialuą, oraz szpital. W zakładach pracuje około 850 robotników i wyrabia rocznie (w r. 1897) przeszło 12 62 000 pudów rudy żelaznej, 587 000 pudów stali i 94 257 pudów żelaza.

Nekeonit, minerał będący wytworem wietrzenia hydromagnezytu; jest to wodny węglan magnezu MgC0₃.3H₂0, krystalizuje się w układzie rombowym, tworzy skupienia promienisto-włókniste. Znajdywany w kopalni antracytowej Mure (departament Izery).

Neklan, bajeczny książę czeski, jeden z następców Przemyśla, po Krzesomyśle. Miał być ojcem Hostiwita, a dziadem chrze-ściańskiego już Borzywoja.—Gdy Własti-s ł a w, książę żatecki czyli łucki, zaczepił N-a, ten wyprawił nań z licznym hufcem zbrojnych wodza swojego Czestmira, który pod Turskiem, w pobliżu Lewego Hradca, nietylko pokonał, ale i zabił Włastisława, lubo zwycięstwo to własną okupił śmiercią. Ziemia Ża-tecka czyli Łucka stała się zdobyczą Prażan. Pozostałego po W ł at i s ł a w i e synka, Zbisła-w a, wziął w opiekę N. Podobno jakiś Turyń-czyk czy Sorab, sprawujący z polecenia książęcego ochmisirzowstwo nad sierotą, chcąc się przypodobać panu swojemu, ściął Zb i sława i głowę jego na Wyszehrad przyniósł. Oburzony książę tak niecnym postępkiem pachołka, skazał go na samobójstwo własnoręczne. Winowajca powiesił się na drzewie. Opowieść ta, przywiedziona przez K o s m a s a, zaplątała się do rękopisu kralodworskiego. Tkwi w niej nieco prawdy historycznej, albowiem w w. IX plemiona zacho-dnio-czeskie, zagrożone przez Franków, skupiały się pod proporcem Włastisława, tworząc niezbyt wszakże trwałe państwo, które uledz musiało zwycięzkiemu orężowi książąt panujących w Pradze. — Por. Cosmas „Chroń boh.” Lippert, „ Social - Geschichte Bachmann (1P99).

Nekrobioza (z gr. ó vsxpôç ^ trup, umarły i ßiöio = żyję); wyraz ten znaczy właściwie „życie w śmierci” i określa 1) wszystkie te zmiany, które wywołują rozkład i unicestwienie komórek w ustroju żywym lub martwym. W przebiegu sprawy tej zjawiają się w rozpadzie drobnoustroje różne, które miewano nieraz dawniej za wytwór tego właśnie rozkładu (por. Samo-r ó d z t w o), więc też mówiono, o życiu ze śmierci powstającym. 2) Również służy nazwa ta do oznaczania stanu cząstek ciał, rzeczywiście już martwych, ale pozostających dalej w ustroju żywym nie rozkładając się. 3) = nekroza ob. Martwica.    Dr j. p.

Nekrolatria (od gr. b vex,póę = trup, nieboszczyk i Aocupeia zz służba, cześć składana komu), jest to cześć oddawana pamięci zmarłych w postaci obiat składanych na ich grobach, wieńczeniu ich, polewaniu mlekiem i miodem i t. p. bądź w rocznicę śmierci, bądź też w dni pewne roku, z góry na to wyznaczone dla wszystkich. Stypy pogrzebowe również, do pewnego stopnia przynajmniej, należą do N-i, która była dobrze znana Grekom i Rzymianom starożytnym, ale również obca nie była narodom najrozmaitszym, ongi lub dziś jeszcze ziemię zamieszkującym.—U Greków powstał z niej zwyczaj ubóstwiania bohaterów (rjpcoę), później przyjęty również od Rzymian, którzy cesarzom swym zmarłym cześć boską zwykli byli oddawać.—„Dziady” litewskie są także rodzajem N-i, zmienionej tyl-

53

Eac. Powsz. niustr. S. II. Zesz. 7. T. I.

ko pod wpływem Chrześciaństwa.— Ślady mniej ) stować. O czarach takich opowiada już Homer lub więcej wyraźne N-i napotykamy u wszystkich ludów europejskich, chociaż z powodu zmian, którym podległy z biegiem wieków, trudno je nieraz odszukać i rozpoznać. Zwyczaj palenia świateł na mogiłach i zdobienie ich kwiatami w dzień Zaduszny, ma także niewątpliwie początek swój w N-i pogańskiej, z wierzeń chrześciań-skich i z przepisów Kościoła nie wpływa z pewnością, tak samo jak zwyczaj składania wieńców na trumnach, będący czysto pogańskim. —

w „Odyssei” (XI. 30 i nast.), gdzie Odysse-usz przez obfite libacye i obiaty wywołuje z podziemi ducha wieszcza Teirezyasa (ob.).—WEpi-rze albo też w Tesprocyi, nad Jeziorem Aornos, znajdowała się odwieczna, sławna wyrocznia taka, tam miał też już Orfeusz (eb.) ze świata podziemnego wywołać cienie umiłowanej swej Eurydyki.— Za czasów wojen perskich zażywała największej sławy wyrocznia podobna w He-raklei, położonej w ziemi Trackiej. W Tessalii, z guślarstwa, zabobonów i wszelkich sztuk czarnoksięskich osławionej krainie, wytworzyła się osobna kasta ludzi, zwanych tpo^aYWYo! (= wiodący dusze), którzy trudnili się tylko N-ą i to już nie w świątyniach, lecz na samych grobach. Trzeźwy nawet i tak bardzo praktyczny umysł Rzymian, okazywał się często przystępnym wierze w czary takie, a nieraz podobno nawet ludzi jako ofiary zabijano, aby tym pewniej do-badać się przyszłości. — Chrześciańscy Ojcowie Kościoła przeczyli wprawdzie możności powrotu zmarłych do życia rzeczywistego na ziemi, przyznawali jednakże, iż duchy zmarłych żywym pojawiać się mogą, chociaż uważali w tern sprawę szatana. — Por. Rohde „Psyche” (Freiberg

S. Drz.

Red.

Cześć dla umarłych rozwinięta jest w stopniu najwyższym u Chińczyków, u niektórych zaś ludów pierwotnych stanowi nawet wprost jądro re-ligii ich.—Por. Nekyzya i Pogrzeby.

Nekronit, minerał, synonim skalenia potasowego— ortoklasu (ob.). Termin ten ma znaczenie ściśle ograniczone do jednego tylko występowania, mianowicie w odlogłości 21 mil od Baltimore w wapieniu ziarnistym znajdują się białe lub błękitne ortoklasy, wydające woń przykrą po rozbiciu, te uazwace zostały nekronitem

Nekropolis, lub w postaci spolszczonej N e-kr o p o 1 a (z gr. o vexpóę = umarły, nieboszczyk i ^ xôXiç = miasto). Nazwa ta mogłaby służyć cmentarzowi każdemu, zwłaszcza większemu, gdyż właściwie posiada znaczenie takie samo, zwyczaj wszakże nakazuje dawać ją tylko pewnym cmentarzom starożytnym, odznaczającym się rozległością, zawierającym wielką ilość grobowców lub pomników nagrobowych, mniej lub więcej okazałych, przeważnie w skale wykutych, ale też i w sposób inny zbudowanych na powierzchni ziemi, lub pod nią. — Już w Starożytności najodleglejszej napotykamy zwyczaj grzebania ciał zmarłych, lub ich popiołów po spaleniu, w pobliżu miejsc słyuących w narodzie ze świętości swej, w sąsiedztwie przybytków bóstw pewnych, pod których opiekę oddawano w sposób ten uieboszczyków, przywożonych nieraz w tym celu zdaleka. Podobnie i chrześcianie, do końca wieku XVIII nieomal, grzebali trupów bądź w kościołach samy, bądź też na placach otaczających je. — N-e starożytne odkryto dotąd w Assyryi, w Etruryi. zwłaszcza zaś w Egipcie, posiadającym miasta umarłych najliczniejsze

z. w.

Nekrolog (z gr. o vexpóę=umarły, nieboszczyk i Aśywuzbieram, wyliczam), w łacinie średniowiecznej Necrologium, Mortilegium, Obituarium itp., księgi albo spisy umarłych. Nazywano tak w Wiekach Średnich kalendarze, sporządzane w klasztorach głównie, rzadziej przy kościołach parafialnych, w których-to księgach zapisywano w miejscach odpowiednich dzień śmierci osób Kościołowi zasłużonych. Przed innemi więc zuaj-dowały się tam zapisane w kolei dni miesiąca, imioua świętych i męczeuików, papieżów, królów, książąt, biskupów, opatów, przeorów, prze- 1894). łożonych męskich i żeńskich oraz innych mieszkańców i mieszkanek klasztorów, oprócz tego proboszczów, kanoników, a także uiepślednie miejsce zajmowały tam imiona dobrodziejów (benefadores) klasztoru wraz z rodzinami swemi.—N-i te, z których niejeden pochodzi z przed tysiąca lat, bywają dla badacza dziejów źródłami nieraz bardzo cennemi. Dla tego też w zbiorach pomników historycznych spotyka się je wszędzie w większej lub mniejszej obfitości.—Wiele N-ów takich,

Polski dotyczących, ogłosiła Akademia Umiejętności w Krakowie w wydawnictwie swym „Mo-numenta Poloniae historica”.—Dzisiaj N-em nazywać zwykliśmy życiorys krótki osoby od niedawna zmarłej, czasami również zbiór życiorysów takich z roku całego, lub okresu czasu mniejszego, ogłaszany w wydawnictwach róż-

nych.

Red.

Nekromancya, po grecku vexpop.avts£a (wyraz złożony z vexpóę — zmarły i p,cmstov — wyrocznia), oznacza w kołach niższych i wyższych u Greków i Rzymian, równie chętnie wiarę znajdującą, jako i często praktykowaną sztukę czarnoksięską, zabobonną, za której pomocą w świątyniach herosów, mianowicie zaś bóstw podziemnych, miano z grobów dusze nieboszczyków wywoływać, aby od nich losów przyszłych się dowiedzieć. Nieodzowny warunek ceremonii zaklinania dusz zmarłych stanowiło wykopanie dołu, do którego spłynąć musiała krew z zabitych zwierząt ofiarnych i to czarnej maści. Krwi tej bowiem, jak wierzono, napić się musiała dusza i najrozleglejsze, napełnione nietylko grobami nieboszczyka, aby na pewien czas do życia po- ludzkiemi, ale przechowujące nadto tysiące mu-wrócić pomiędzy żyjących i przyszłość im zwia- mij krokodylów, kotów, ibisów, byków, oraz wo-góle zwierząt czcią otaczanyoh przez Egipcyan.

wystąpił jako pretendent do tronu N. II, spokrewniony z domem królewskim, i ze zbrojną pomocą sędziwego Agezylaosa, króla spartańskiego, który w jego obronie energicznie wystąpił, wyparł z kraju i Tachos a i drugiego jeszcze współzawodnika, lecz gdy w dwu wojnach z Artakserksesem III częście mu zawsze sprzyjało, poniósł w trzeciej wojnie, skutkiem zbytniej ufności w swe siły, około r. 350 klęskę walną i siebie, jako i skarby, ratował spieszną ucieczką do Etyopii. Zwłoki jego, jako ostatniego z staroegipskiej sławnej dynastyi Faraonów, sprowadzono jednakże do Egiptu i uroczyście je tam pochowano. Wspaniały sarkofag jego z napisem w szarym granicie wykutym znajduje się dzisiaj w Muzeum egipskiem w Berlinie.— Porów. Diodor Syc. XV. 90 i nast.;

S. Drz.

N-e najsłynniejsze, egipskie znajdują się na skraju pustyni w pobliżu zwalisk miast stołecznych,

Nektar (po grecku vśxtap, wyraz złożony prawdopodobnie z vVj (= vś) i xraoo (= xtetvto) albo też X7jp; dosłownie więc = nie zabijający, nie uśmiercający), oznacza w pojęciu greckiem napój boski, podczas gdy ambrozya (ob.) pokarm bogów wyraża. Spożywanie ich podtrzymuje w bóstwach greckich życie nieśmiertelne, darzy je młodością wieczną i wytwarza w nich krew, bogom tylko właściwą, zwaną ichor (Homer „Iliad.” V. 340). Myluem bowiem byłoby mniemanie, jakoby napój i pokarm ów stwarzały dopiero w bogach nieśmiertelność; ta przecież stanowi właściwą ich istotę, a bez niej nie można sobie wcale bóstwa żadnego wyobrazić. — Według źródeł najstarszych, używali bogowie tylko owego napoju cudownego, N-u skłodkiego, a czasy późniejsze dopiero wspominają i odróżniają od nigo ambrozyę. Tak więc poezya homerowa ma tylko N., jako napój bogów, do wina podobny, pięknie woniejący, koloru różowego, a w miejscach takich, gdzie również ambrozya jest wymieniona, rozumieć ją należy jako wyrażenie ogólne, dodane w celu pełniejszego określenia pojęcia jednego.—Jak pewna opowieść mityczna głosi, wyrabiano w Lidyi, na stokach Olimpu azyatyckiego, napój z miodu, wina i ziół wonnych, zwany N-em; mógł zatem prawdopobnie jaki poeta tamtejszy boskim napojem nazwać trunek, w owych okolicach ulubiony.—Dzisiaj używa się tego wyrażenia na oznaczenie każdego napoju smacznego, posilającego, orzeźwiają-

S. Drz.

Teb i Memfisu, ale nie brak ich również w wielu miejscach innych.—N. grecka leży w pobliżu Syrakuz na wyspie Sycylii.—Najlepiej znane N-e etruskie odkryto w sąsiedztwie miast Chiu-si (dawne C1 usi u m) i Cervetri (dawne Caere).— Często bardzo N. powstawała w łomach kamieni, z których przestano już wydobywać głazy na budowle, albo też, częściej jeszcze, w dolinach skalistych, o ścianach stromych, w których wykuwano grobowce nieraz bardzo obszerne i u wejścia przyozdobione rzeźbą; przykłady tego mamy pod Wanem w Armenii i pod Gueremeh w Kapadocyi.—Z czasów przedhistorycznych, z okresu t. zw. neolitycznego (ob), zachowały się N-e innego rodzaju w Karnaku XVI. 40 i nast. bretońskim we Francyi, oraz przy Stonehenge (ob.) w Anglii.—Liczne cmentarzyska pogańskie, szczególnie rozleglejsze, odkrywane wciąż jeszcze na ziemi naszej, możnaby też słusznie darzyć mianem N.—Katakumby rzymskie (ob.) to także N. z czasów chrześciaństwa pierwotne-

go.—Por. Pogrzeby.

Red.

Nekropsia (z gr. b vexpóę = trup, umarły i uxJ>z=:oko, wzrok), oględziny pośmiertne, zwłaszcza dokonywane w celach sądowo-lekarskich.

Ściśle rzecz biorąc, nazwa ta oznacza tylko o-glądanie trupa powierzchowne, tak samo jak nekroskopia; jednakże wyraz ten, o ile wo-góle jest używany, miewa to samo znaczenie co

sekcya (ob.).

Dr J. P.

Nekroskopia (z gr. o vsxpôç—trup i axé%zo^(u-=. oglądam, przypatruje się), to samo co Nekropsia (ob.).

Dr j. p.

Nekrotomia (z gr. ó vexpóę=trup i ^ zo^— krajanie, rozkrawanie).—1) Badanie ciała zmarłego za pomocą rozcięcia jam w nim zawartych, więc to samo zupełnie, co zwykle zwie się sekcyą (ob.).—2) W chirurgii nazywana tak bywa operacya dokonywana w celu usunięcia z u-stroju kości zmartwiałej (ob. Martwak).

Nekroza (łac. Necrosis, z gr. ^ véxpcosiç — uśmiercenie), tak zwie się z cudzoziemska obumieranie kości całych lub części ich, po polsku Martwica (ob.).

Nektarniki (Nectarinidae), rodzina ptaków, należąca do rzędu wróblowatych. Odznaczają się długim i cienkim dziobem, zagiętym i zaostrzonym. Dość krótkie skrzydła posiadają po 10 lotek pierwszego rzędu. Język rurkowaty, rozłupany, wysuwalny. Około 11 rodzajów, 120 gatunków;

zamieszkują półkulę zachodnią. Żywią się owa-

K. a. o.

Nektaryusz, pierwszy patryarcha konstantynopolitański (r. 381—396). Pochodził z Tarsu w Cylicyi i był senatorem i pretorem miejskim

Nektanakis, Nektanebus, po grecku Nexrâ-vaßtg, Nextavsßü)?, imię dwu królów egipskich z IV wieku przed Chr. Kiedy Egipcyanie wy- oego strudzone siły. swobodzili się z pod przemocy perskiej. N. I wstąpił po krótkiem bezkrólewiu na tron egipski po śmierci A ko rysa (394 — 382 przed Chr.), sprzymierzonego z Euagorasem I, królem cypryjskim, założył trzydziestą, tak zwaną seben-nytyjską dynastyę, a z pomocą wodza ateńskiego Chabryasa utrzymał się przy władzy przeciwko satrapie perskiemu Farnabazowi i Ateń- darni, czykowi Tfikratesowi od r. 378—360 (Dio-dor Syc. XV. 29; 41 i nast.).—Przeciwko synowi jego i następcy Tachosowi (362—360)

za-

zu-

fiecL.

S. Drz.

S. Drz.

w Konstantynopolu. Podczas drugiego soboru powszechnego (r. 381), gdy Grzegorz z Nazyanzu (ob.) zrzekł się wszelkich pretensyj do stolicy biskupiej w Konstantynopolu, Ojcowie obecni na soborze powołali na tę godność N e kt ar y usz a, będącego, według historyka Sozomena, dopiero katechumenem, i nadali jego stolicy pierwsze miejsce po stolicy rzymskiej, przyznając jej jednocześnie goduość siedziby patryarszej. O rządach N-a niewiele posiadamy wiadomości. Jednak św. Grzegorz Nazyaneński (epist. 202) skarży się na jego zbytnią, pomimo dobrych in-tencyi, pobłażliwość w ówczesnych walkach religijnych. W dziejach kościelnych znane jest rozporządzenie N-a, znoszące urząd penitencya rzów, mających czuwać nad spełnianiem pokut publicznych. Mianowicie po prześladowaniu Decyuszowem, w którym bardzo wielu chrze-ścian odpadło od wiary, a potem żałując dokonanej apostazyi, pragnęli powrócić do jedności z Kościołem, biskupi dla ulżenia sobie w pracach swego urzędu, ustanawiali osobnych penitencya-rzy, aby ci po dokładnem rozpatrzeniu sprawy, zgorszycielom publicznym publiczne przepisywali wyznanie grzechów i pokutę publiczną. Otóż za rządów N-a pewien fakt gorszący (którego powodem był jeden z dyakonów), wyznany na spowiedzi publicznej przez pokutnicę, bardzo rozjątrzył lud przeciw duchowieństwu w Konstantynopolu. Aby na przyszłość podobnemu pobiedz zgorszeniu, N. zniósł urząd peniten-cyarzów, a jego przykład naśladowali prawie wszyscy biskupi Wschodu.—Z powyższego wydarzenia niektórzy protestanci usiłowali wyprowadzić wniosek, że wyznanie grzechów było praktyką czysto dyscyplinarną, zniesioną przez pomienionego patryarchę. Zapatrywanie to pełnie jest błędne, albowiem Nektaryusz, jak świadczą historycy Sokrates („Hist. Eccl.” V, 19) i Sozomenes („Hist. Eccl.” VII, 16), znosząc urząd penitencyarzów, zniósł zurazem jedynie publiczne wyznawanie grzechów pewnych, nie dotykając powinności oskarżania się tajemnego przed kapłanem. Że tak, a nieinaczej rozumieć należy pomienione rozporządzenie, najlepszym tego dowodem jest, że spowiedź uszna pozostała i nadal w życiu powszechnem na Wschodzie i że tam zawsze zgadzano się z nauką Kościoła Rzymskiego, że wyznanie w tajemnicy grzechów na spowiedzi, nie z kościelnego, ale z Chrystusowego jest ustanowienia.—Z pism N-a pozostała mowa o św. Teodorze męczenniku, przedrukowana w Migne’a „Patrol, gr.” (t. 39, str. 1821); „Enc. Kość.”.    Ks. wł. Kr.

Nektaryusz, (* w około r. 1602—f r. 1676), pa-tryarcha grecki w Jerozolimie (od r. 1661 —1672) po złożeniu godności osiadł w klasztorze; napisał: „Confutatio imperii Romae in Ecclesiam” (po gr. Jassy 1682; przekł. łac. Londyn 1702).

Nekyia, to samo co Nekromancya (ob.). Nekyomancya, po grecku vexoop.avrefa, wyraz z véxoç (z= zmarły) i p.av'csfov (= wyrocznia), oznacza to samo conekromancya (ob.).

Nekyzya, po grecku Nexôota, zwane także Nemezja (Nspiosia) (ob.), wyraz ten oznacza w pojęciu ogólniejszem dni uroczyste, w kole rodzinnym na cześć zmarłych członków obchodzone, w ściślejszym zaś rozumieniu uroczystość publiczną Zaduszek, święconą w Atenach w piątym dniu miesiąca Boedromion (20 września) na pamiątkę zmarłych. Uroczystość tę zwano także ogólnem mianem Genez y a (ta Fswśata).—Por. Pollux „Onomastikon” (III, 102).

Nélaton August (* w Paryżu d. 18 czerwca r. 1807 —f tamże d. 21 września r. 1873) lekarz, obok Dupytrena (ob.) najznakomitszy chirurg francuski wieku XIX i między współ-czesnemi jeden z najlepszych w Europie. — Do wydziału lekarskiego, paryskiego zapisał się w r. 1828, dyplom doktorski otrzymał w roku 1836, po obronieniu rozprawy wyśmienitej p. u. „Recherches sur l’affection tuberculeuse des os”. W r. 1839 mianowano N-a chirurgiem szpitali paryskich, a zarazem, zwyciężywszy w konkursie, został profesorem przybranym (argégé) chirurgii wydziału lekarskiego; katedrę zwyczajną kliniki chirurgiczuej otrzymał dopiero w r. 1851 i zajmował ją, z pożytkiem niezmiernym dla uczących się, do roku 1867, w którym dobrowolnie z niej ustąpił. W r. 1863 zaliczono go w poczet członków Akademii medycznej; w r. 1867 został członkiem Akademii francuskiej (Membre de VInstitut), nakoniec w r. 1868 seuatorem cesarstwa.—N. był chirurgiem-wykonawcą znakomitym i bardzo pomysłowym, lekarzem sumiennym nadzwyczaj, wielce doświadczonym i biegłym, profesorem wybitnym, szczerze dbającym o uczniów, słusznie cenionym bardzo wysoko; w kołach lekarskich stolicy szczególnie, ale i po za nią, używał powagi wielkiej i szacunku wyjątkowego, zdobytego prawością i zacnością charakteru, oraz postępowaniem zawsze skromnym, pełnym goduości i życzliwości niezmiennej dla uczniów i kolegów mniej słynnych, a tym się właśnie odróżniał korzystnie bardzo od dumnego i zarozumiałego mistrza i poprzednika swego, Dupuytren a, któremu zresztą dorównywał zu pełnie, jako chirurg.—Sławy europejskiej i rozgłosu rozbrzmiewającego po świecie całym nabył zwłaszcza po wydobyciu szczęśliwym kuli z nogi Garibaldiego (ob.), ranionego w bitwie pod Aspromonte, o co przed nim kusiło się już daremnie kilku chirurgów bardzo wybitnych. — Zasługi N-a w dziedzinie chirurgii polegają przeważnie na ulepszeniach w technice operacyjnej, odznaczył się też szczególnie we Francy i jako krzewiciel chirurgii plastycznej (ob.), przed nim w kraju tym nieco zaniedbywanej. Od r. 1867 zajmował stanowisko chirufga przybocznego cesarza Napoleona III, który go lubił i cenił bardzo, tak samo jak wszyscy znający go bliżej.—Z prac licznych N-a, odznaczają-

Nélaton stwierdził na pewno istnienie kuli, tkwiącej głęboko w ranie Garibaldiego, mógł dokładnie oznaczyó jej położenie, a wtedy wydobył ją i ocalił przez to nogę, a może i życie

cych się bez wyjątku znajomością głęboką przedmiotu, sumiennością opracowania i jasnością wykładu, wymieniamy tylko: „Sur la cause du ra-courcissement dans certaines cas de coxalgie

observés chez les enfants” (Paryż 1835); „Trai- wojownika włoskiego, té des tumeurs de la mamelle” (tamże 1839);

"Elements de pathologie chirurgicale’' (tamże,

1844 — 1860, 5 tomów, wyd. 2 e 1868 — 85);

„Note tur le traitement des hémoragies artérielles consecutives” (tamże 1860); „Parallèle des diverses modes opératoires dans le traitement de la cataracte” (tamże 1850); „De l’influence de la position dans les maladies chirurgicales”

(tamże 1851); w r. 1867 uczestniczył też w opracowaniu sprawozdania p. n. „Rapport sur les progres de la chirurgie en France”.—Por. „Bulletins et Mémoires de la Société de chir.” (r.

1876, II, str. 76); „Mémoires de l’Académie de , Pelias przy władzy się utrzymał, wypędził bra-méd.” (t. XXXII, str. 19); Dechambre „Diction, encyclop. des sciences méd.* (Serya 2-a, t.

XII, str. 84); „Biogr. Lex. de hervorrag. Aerz-

Dr. j. p.

Dr j. p.

Neleus (Nelej), po grecku NyjXsôç, 1) mityczny król Messenii, syn Posejdona i Tyry, córki Salmoneusa, brat Pelias a. Gdy Tyro za mąż, i to za Kr eth eu sa, króla miasta Jol-kos w Tessalii, wyjść miała, z obawy, aby mąż jej przyszły nie dowiedział się o stosunku jej miłosnym do bożka Posejdona, porzuciła swych synów, Neleusa i Pelias a. Pasterze stad końskich znaleźli ich przypadkiem i wychowali. Później, dowiedziawszy się o pochodzeniu swem, pokłócili się królewicze po śmierci Kretheusa o to, który z nich ma objąć tron w Jolkos. Gdy

ta swego N-a, a ten wyruszył razem zMelam-pusem (ob.), Bi asem i innymi Achajczykami, Ftyotami i Eolczykami na półwysep Peloponeski do Messenii, gdzie mu wuj A far eus oddał miasto Pylos na własność, albo też, według innego podania mitycznego, N. miasto Pylos zbudował dopiero. Tutaj pojął za żonę Chlorydę, córkę Amfiona, z minyjskiego Orchomenosu, albo też, według innych źródeł, z Teb, a ta powiła mu dwunastu synów, pomiędzy nimi sławnego Nestora (ob.), Chromiosa, Periklymeno-sa, i córkę P e r o, która później za Bias a za mąż wyszła.—Gdy razu pewnego Herakles do N-a przybył z prośbą, aby go z winy popełnionej przez zamordowanie Ifiklosa oczyścił, odmówił mu tej przysługi N., ponieważ Ram przyjaźnił się z Eurytosem, ojca Ifiklosa. Aby pomścić się na N ie, wyruszył Herakles z tego powodu zbrojną ręką przeciw Pylos i pozabijał wszystkich królewiczów, prócz N e-stora. Poniósłszy takie straty, spokojnie też musiał N. znosić krzywdy, które mu sąsiedni Epejczycy, z królem Augejaszem na czele, wyrządzali. I tak porwał raz Augejasz N-owi czwórkę pięknych koni, wysłaną na wyścigi do krainy Elijskiej; dzielny Nestor natomiast zrabował na odwet Epejczykom liczne stada owiec; a gdy Epejczycy wtarguęli do ziemi Pylijskiej i oblegać poczęli miasto Thryoessę, nad rzeką Alfejosem położone, pobił ich tutaj Nestor na głowę. Jak Hyginus „Fab.” (14) opowiada, uczestniczył N. także w wyprawie Argonautów. Według Pauzaniasza (V 8, 2, II 2, 2) odnowić miał N. z bratem swym Peliasem igrzyska olimpijskie i umrzeć w Koryncie, gdzie go na przesmyku morskim pochowano; inne zno-

te” (t. IV, str. 360).

Nélaton Karol Ludwik Jerzy (* w Paryżu d. 2 maja r. 1851), chirurg francuski, syn Augusta N-a (ob) Wykształcenie lekarskie otrzymał w Paryżu i tamże w r. 1880 dyplom doktorski uzyskał. W roku następnym został chirurgiem szpitali paryskich, a stanąwszy do konkursu w r. 1889, mianowany był profesorem przybranym (agrégé) do wykładu chirurgii w wydziale lekarskim paryskim. Napisał szereg prac chirurgicznych, ogłoszonych w pismach zawodowych francuskich; osobno ogłosił między innemi „Le tubercule dans les affections chirurgicales”

(Paryż 1883).

Dr J. P.

Nelatonowski Zgblçbnik (Stylet cherche-balle de Nélaton), narzędzie bardzo proste, wynalezione w r. 1872 przez A. Nélatona (ob), służące do wymacywania kul w ciele ludzkim uwięzłych, a do odkrycia trudnych.—W potyczce pod Aspro-monte Garibaldi (ob.) otrzymał ranę postrzałową w nogę blizko kostki, rana ta dolegliwa nie chciała się długo zagoić, ponieważ w głębi jej, jak słusznie przypuszczano, znajdować się musiała kula, tkwiąca w kości, ale obecności, ani położenia jej z chirurgów leczących rannego żaden, sposobem zwykłym, wykazać nie umiał.

Wobec niebezpieczeństwa grożącego rannemu, skłaniano się już do odjęcia mu stopy wraz z dolną częścią goleni; wtedy Nélaton wpadł na pomysł świetny, budzący podziw zarówno prostotą swą, jak i użytecznością. Kazał sobie sporządzić pręcik srebrny, tym tylko różniący się od zgłębnika (ob.) grubszego, zwykłego, że na końcu jego przytwierdzona była główecz- [ wu opowieści mityczne głoszą, że jego wraz ka, wielkości drobnego ziarna grochu, z porce- z synami zabił Herakles.—2) N., po grec-lany niepolewanej (biscuit)-, gałeczka ta, potarta ku także NeiXsoç, syn Kodrosa, ostatniego o kawałek ołowiu, zachowywała na sobie plamę króla ateńskiego, potomek poprzedzającego N-a; szarą, nie dającą się spłókać wodą, odczynnik ród bowiem Neleusa, tak zwani Ne leid z i, zaś chemiczny, właściwy, wykazywał w niej wypędzeni z Messenii przez Heraklidów, obecność ołowiu. Za pomocą zgłębnika tego schronili się ucieczką po większej części do

S. Drz.

<łd.

Aten. N., wygnany z Attyki przez brata swego Me do na, udał się do Jonii, w Azyi Mniejszej, i założył tutaj sławne miasto Milet, Erythrai i inne.—Porów. Pausanias (VII 2, 1); Stra-bon (XIII 633). — 3) syn Koryksosa, z miasta Skepsis rodem, uczeń i przyjaciel Teofra-sta (ob.), który mu testamentem całą bibliotekę swą, zwłaszcza zaś dzieła Arystotelesa, przekazał; potomkowie jego sprzedali je potem Apellikonowi (ob.).

Nelidow Aleksander, dyplomata rossyjski (* w r. 1835) wykształcił się w Petersburgu; w roku 1855 wstąpił do służby w departamencie azyatyckim przy miniśteryum spraw zewnętrznych, potem był członkiem poselstwa rossyj-skiego w Atenach, Monachium i w Wiedniu. W r. 1875 został radzcą poselstwa w Konstantynopolu; podczas wojny tureckiej r. 1877—78 był dyrektorem kancelaryi w komendanturze głównej rossyjskiej i uczestniczył zarówno w układach pokojowych w San Stefano jak w kongresie berlińskim. W roku 1879 został posłem roBsyjskim w Dreźnie, a od r. 1883 zajmował urząd poselski w Konstantynopolu, gdzie udało mu się nakłonić sułtana do ulegania wpływom polityki rossyjskiej i zmniejszyć wpływy angielskie na Wysoką Portę. Podczas zatargu Turcyi z Gre-cyą grał rolę wybitną pośrednika pokojowego. W r. 1897 został mianowany posłem rossyjskim w Rzymie.

Nélis Kornel Franciszek de (*r. 1736 w Ma-lines—f r. 1798 w klasztorze kamedułów pod Florencyą), prałat i historyk belgijski. Nauki wyższe pobierał na uniw. w Douai, gdzie jako doktor teologii (1760) został naczelnikiem kolegium mechelskiego i administratorem biblioteki uniwersyteckiej. W kilka lat potem, z polecenia gubernium belgijskiego, mianowany został kanonikiem katedralnym w Tournay, a niebawem wikarym gieneralnym dyecezyi turnajskiej. Jako taki miał dostęp do Stanów turnajskich, był też przez kilka lat ich przewodniczącym. W nauce i piśmiennictwie zdobył sobie poważanie pewne; świadczy o tem to, że powołano go do komisy! dla zorganizowania akademii umiejętności i sztuk pięknych, a po zniesieniu zakonu jezuitów do komisyi edukacyjnej w Brukselli. Józef II, mianował go (r. 1784) biskupem antwerpskim, spodziewając się. że N., jako umysł jasny i wykształcony, będzie dobrym wykonawcą jego reform kościelnych. Oczekiwania te zawiodły: zdobywszy tak wpływowe w kraju stanowisko, N. zmienił postawę i czynił rządowi ostre uwagi przeciw edyktom w sprawach małżeńskich, zniesieniu bractw religijnych, seminaryów biskupich, publikowaniu na kazaniach edyktów policyjnych, przeciw edyktom, wprowadzającym nową formę konkursów dla obsady beneficów i t. d. Uczestniczył nawet czynnie w rewolucyi brabanckiej, jako członek stronnictwa patryotycz-nego. Ze śmiercią Józefa II i cofnięciem najważniejszych jego edyktów, ustały wszakże powody do niesnasek, a N., jako nieprzyjaciel propagadny rewolucyjnej, którą szerzono z Fran-cyi po ziemiach belgijskich, usprawiedliwiał się nawet listownie przed ces. Franciszkiem II z dawniejszego swojego postępowania, odzyskał też łaskę i zaufanie cesarza. Zwycięstwo pod Fleurus (czerwiec r. 1794) i zajęcie Belgii przez Francuzów wypłoszyło go jednak z tego kraju. Udał się do Hollandyi, potem do Niemiec, do Szwajcaryi, gdzie w Ziirychu z Lavaterem (ob.) ściśle się zaprzyjaźnił, w końcu do Włoch, gdzie po dłuższej wędrówce znalazł przytułek w klasztorze kamedułów pod Florencyą.—Dzieła jego, treści historycznej i filozoficzno-moralnej pisane są w językach: francuskim, łacińskim i flamandzkim. Oprócz wspomnień pośmiertnych na cześć ces. Franciszka I (1765) i Maryi Teresy (1780) zasługują na uwagę: „L’Aveugle de la Montagne, ou Entretiens philosophiques” (1789), „Belgica-rum rerum prodromus” (Parma 1795), „Europae fata, mores, diseiplinae, ab ineunte saeculo XV, ad usque finem saeculi XVII”, „Quaestionum Ca-maldulensium libri 4”, oraz liczne rozprawy drobniejsze w zbiorach akad. brukselskiej i listy pasterskie.—Por. „La grande Encyclopédie” (Paryż); „Nouvelle Biographie Générale (t. 37 Paryż 63); „Biographie universelle” (tomów 31, Paryż

22)

Nellemann Jan, minister duński (* r. 1831 w Kopenhadze), uczył się prawa, w r. 1858 został lektorem, w 1859 profesorem zwyczajnym uniwersytetu w Kopenhadze; oprócz tego był radzcą trybunału najwyższego. Zasiadał też w sejmie, gdzie cieszył się uznaniem powszechnym jako człowiek bardzo pracowity i wszechstronnie wykształcony. W r. 1875 był w gabinecie Es trupa ministrem sprawiedliwości i ministrem dla Islandyi. Jemu to zawdzięcza Dania prawo o upadłościach z r. 1872. Podał się do dymisyi ze stanowiska ministra w r. 1896. Napisał: „Den ordinaire civile procesmaide” (wyd. 4-e 1892); „Laren om execution og auk-tion” (1871); „Civil processens almindelige deel” (wyd. 3-e 1887) i wiele innych.

Nellerto, nazwisko przybrane historyka hiszpańskiego Llorente (ob.), będące anagramem prawdziwego.

Nelli Oktawian, zwany też Ottaviano de Martis (* w Gubbio w ćwierci ostatniej w. XIV—f w r. 1444, może w Montefalco), malarz włoski, uczeń miniaturzysty Oderisiego; pracował początkowo w mieście rodzinnym, następnie kolejno w Perugii, w Urbino, w Asyżu, w Foligno i w Montefalco.—Najbardziej cenionym dziełem jego jest „Madonna del Belvedere” z r. 1403, znajdująca się w Gubbio, w kościele Santa Maria Nuova; malowana jest al fresco, a sprawia wrażenie miniatury wielkich rozmiarów. Inne miasta włoskie posiadają również do dziś obrazy jego.—Porów. Bonfatti „Memorie stori-

che di Ottaviano Nelli pittore Eugubino” (Gub-

Red.

Red.

H.

bio 1843).

Nelli, Siostra Plautilla (* we Florencyi około r. 1500 — f tamże w r. 1588), mniszka, uprawiająca z powodzeniem malarstwo. O życiu jej wiemy nadzwyczaj mało, wiadomo tylko, że zakonnicą została około r. 1523 i że zmarła jako przełożona klasztoru S-tej Katarzyny Sieneńskiej we Florencyi. Malowała miniatury i obrazy olejne. Obraz „Matka Boska i niewiasty święte płaczące nad ciałem Zbawiciela”, w posiadaniu akademii florenckiej, świadczy korzystnie o jej talencie i sumienności w wykonaniu. Wszakże zasługa jej maleje wobec tego, że jest rzeczą dowiedzioną, iż obrazy swe malowała przeważnie podług rysunków Fra Barto-lommea (ob.), które po śmierci jego stały się jej własnością, więc też w dziełach jej tylko wykonanie staranne należy do niej wyłącznie, pomysły zaś i układ są cudze. Miniatur jej roboty nie odnaleziono dotąd.—Por. A. Gör linga „Geschichte der Malerei” (T. I str. 388).

Nelli Jan Babtysta etc., budowniczy włoski (* r. 1661 — f r. 1725 w Pizie), uczył się filozofii i budownictwa u architekta Jana

Foggini. W r. 1718 mianowany był senatorem, a później dyrektorem dróg i mostów. Chociaż nader wytrwale pracował nad rozmaite-mi dziełami, żadnego jednak nie ogłosił drukiem, dopiero syn jego wydał w r. 1753 bardzo ciekawą pracę „Discorsi di architettura”. Znajduje się tu opis katedry florenckiej i studya nad artystami, którzy przy niej pracowali.

Nellore (Nellur), obwód w prezydenturze indo-brytańskiej, Madraskiej, na wybrzeżu Koro-mandelskiem, graniczy na północy z obwodem Kriszna, na zachodzie z obw. Ghat, na południu z obw. Czengalpat, wreszcze na wschodzie z zatoką Bengalską. Wzdłuż wybrzeża morskiego ma 280 kilm., a wzdłuż Ghatu 215 kilm. długości, szerokości zaś od 30 do 10 kim. i zajmuje o-gółem około 22 632 kilm. obszaru. Na granicy zachodniej ciągną się góry Velikonda, stanowiące gałęź wschodnią łańcucha Ghat ze szczytem Penczalakonda (900 m.), od którego wyższym jest tylko samotnie na północy wznoszący się Udayaghizi (940 m.). Z gór tych spływają do zatoki Bengalskiej rzeki, jak Gandlakamma, Musi. Paleru i Maneru, dalej Gudur i Suvarnamu-chi z gór Ghat Vellurskich, Kalanghi i Naraia-navanam z Nagari, nakoniec z Maisuru Pennar, największa rzeka obwodu, wpadająca do laguny Palikat.—Klimat suchy i górski, ciepłota przeciętna w grudniu -f- 23°C, w maju -f- 32°C, wysokość opadów atmosferycznych 85 cm., aczkolwiek niekiedy tylko 30 cm. Ziemia nieurodzajna i niedostatecznie zraszana, wskutek czego tylko połowa gruntu jest uprawna; rodzi się ryż, rośliny oleiste, indygo i nieco tytoniu. Ludności w r. 1891 liczono 1463 763 osób, w tej liczbie 1 337 979 Hindów, 73 185 mahometan i 47 176 chrześcian; obwód miał 440 szkół i 4 zakłady missyonarskie. — Rola mało popłaca; przemysł tkacki, który niegdyś był bardzo rozwinięty w tej okolicy, obecnie podupadł; jedynie kwitnie hodowla bydła: w r. 1881 liczono 252 110 sztuk ro-gacizuy, 121230 kóz, 410000 owiec, 12 860 sztuk nierogacizny, 14 850 osłów i 1015 koni. Obwód przerzynają 2 trakty handlowe, 2 koleje żelazne, strategiczne i kanał wychodzący z laguny Palikat. Stolicą obwodu N. jest miasto tegoż nazwania, na brzegu prawym Pennaru, ma (w r. 1891) 29 336 m-ców, ulice czyste, choć nieregularnie zabudowane, posiada twierdzę starą (zwaną początkowo Sinhapur, następnie Dur-gametta: znaleziono tam monety złote rzymskie z czasów Antoninów), świątynię boga Wisznu, kościół chrześciański, szpital piękny, 2 szkoły europejskie i jest ogniskiem literackiem narzecza „telongu”.

Nelson, rzeka w Kanadzie łącząca jezioro Winnipeg z zatoką Hudsońską, gdzie wpada, u-biegłszy 650 klin., do zatoczki uiewielkiej, Port Nelson. Wskutek wirów licznych nie jest zdatna do żeglugi parowcowej, zaledwie barki niewielkie chodzić po niej mogą. Nad samem Uściem rzeki, na jej brzegu prawym, leży fort York z faktoryą należącą do Towarzystwa „Hudsonbay Company”. Kapitan T. Button, który w r. 1612 odkrył zatokę Port Nelson, nadał jej nazwę od właściciela okrętu, Da którym zawinął.

Nelson, miasto w Anglii, w hrabstwie Lan-casehire; nad rzeką Calder, powyżej Burnleyu, posiada znaczne fabryki tkanin bawełnianych; mieszk. liczy 22 700 (r. 1891).

Nelson, miasto portowe na Nowej Zelandyi, na brzegu pułnocnym wyspy Południowej; browary, garbarnie, mydlarnie; mieszkańców liczy 6 626 (r. 1891). Z N-u prowadzą drogi żelazne do Creymouth i Hokitiki.

Nelson Horacy, wicechrabia, wiceadmirał, trzeci syn Edmunda, plebana wiejskiego w hrabstwie Norfolk (* w r. 1758 d. 29 września w Burnham Thorpe — poległ w bitwie Tra-falgarskiej d. 21 października r- 1805). Jest to najpopularniejszy bohater narodowy angielski, uosabiający wraz z księciem Wellingtonem (ob.) walkę Angli z Francyą za Cesarstwa pierwszego. Bitwa pod Abukirem w r. 1798 i bitwa pod Trafalgarem w r. 1805 są głównymi momentami tej potężnej walki i w obu gieniusz N-a zadał Francyi klęski niepowetowane. Jako wynik pierwszej bitwy morskiej, gdzie 9 okrętów francuskich zostało pochwyconych i zniweczonych, 2 spalone i 510 żołnierzy zabitych, gen. Bonaparte został zmuszony zaniechać zawojowania Egiptu i Indyj; następstwem bitwy Trafalgarskiej było skruszenie potęgi morskiej Francyi i uczynienie Anglii panią mórz. Niema ani niesprawiedliwości, ani przesady w czci oddawanej mu w jego ojczyźnie. — Marynarski zawód Horacego rozpoczął się w 12 roku życia jego, gdy

Na placu Trafalgarskim w Londynie

E. M. T.

wstąpił do służby czynnej, i liczył zaledwie lat 15, gdy uczestniczył już w r. 1778 w wyprawie do bieguna północnego kap. P h i p s a.— Po wyprawie do Indyj Wschodnich zostaje mianowany porucznikiem (r. 1777), a dwa lata później ka pitanem. Jako dowódzca małej eskadry na morzu Sródziemnem wziął Bastyę (r. 1794), uczestniczył w oblężeniu Calvi, gdzie postradał oko; w r. 1795 zdobył wyspę Elbę i został mianowany komodorem; pod admirałem Jarvisem odniósł zwycięstwo nad flotą hiszpańską pod St. Vincent w r. 1797. Tegoż samego roku w bitwie pod Teneryfą stracił rękę prawą: otrzymał za to order Łaźni (ob.) i pensyi rocznej 1000 funtów szt. W r. 1788, jako dowódzca eskadry na morzu Sródziemnem, odnosi walne zwycięztwo pod Abukirem, gdzie zostaje rannym. Rząd podnosi jego pensyę do 2 000 funtów szt. i mianuje go baronem Nelsonem na Nil u.—W wojnie, którą królestwo Neapolitańskie prowadziło

Mc

Ki

iipp

Fig. 106. Horacy Nelson, (podług Spamera).

z Francyą, otrzymuje polecenie strzeżenia wybrzeży neapolitańskich. Po zajęciu Neapolu w r. 1799 plami swą sławę, czystą dotąd, powieszeniem admirała nieprzyjacielskiego C a-racciola, wziętego do niewoli. Podczas pobytu w Neapolu zostaje kochankiem pięknej i awanturniczej lady Emmy Hamilton, która się staje odtąd nieodstępną jego towarzyszką i matką jedynej jego córki: ten rozgłośny związek stał się powodem wielu trudności i za-wikłań w życiu prywatnem i w zawodzie publicznym wielkiego wodza. Ażeby nie opuścić Lady Hamilton odmawia spełnienia rozkazów Admi-ralicyi; rozjątrzony podaje się do dymisyi w r. 1800 i przybywa do Londynu, gdzie go naród przyjmuje z niebywałemi owacyami. W rok później, mianowany wiceadmirałem, powraca do służby czynnej, jako dowódzca floty na Bałtyku. Zwycięztwo pod Kopenhagą, które złamało koali cyę północną, daje mu tytuł wicehrabiego. Gdy w r. 1803, po zerwaniu pokoju w Amiens, Napoleon wypowiada wojnę Anglii, N. wysłany zostaje na południe dla zapobieżenia zjednoczeniu się floty francuskiej z hiszpańską. Po pościgu floty francuskiej admirała Villeneuve aż do Indyj zachodnich, co było błędem taktycznym, N. stacza d. 21 października r. 1805 bitwę pod Trafalgarem i opłaca wielkie zwycięstwo śmiercią własną. W słynnej proklamacyi przed bitwą wypowiedział te niezapomniane dotąd słowa: „Anglia spodziewa się, że każdy spełni swój obowiązek!”. — Szczątki jego śmiertelne pochowane zostały w londyńskiej katedrze S-go Pawła z honorami królewskimi d. 6 stycznia r. 1806.

wzniesiono mu pomnik na kolosalnej kolumnie: jest to dzieło Bail ego. — Osobiście nieustraszenie odważny, o czem świadczyło tyle ran ciężkich, zuchwały, krnąbrny, niesforny, nie lękający się inicyatywy, N. był uwielbiany przez marynarkę swego kraju, w którą umiał tchnąć swego ducha bohaterskiego. Jak jego wielki przeciwnik, N a-poleon, na lądzie, wygrywał bitwy morskie wbrew prawidłom i mimo błędów popełnianych. — Chociaż rząd nie skąpił mu honorów i pensyi a nie pomijał żadnej sposobności, ażeby okazywać mn wdzięczność za usługi oddane krajowi, jednakowoż nie spełnił ostatniej jego woli. N. polecił Lady Hamilton pieczy narodowej, a pozwo-no jej wieść życie nędzne wśród wszelkiego rodzaju upokorzeń aż do śmierci, która nastąpiła w r. 1815 w Calais. — Por. „Dispatches and letters of the Viceadmiral Lord Viscount Nelson” (Londyn 1844, 7 tomów, wyd. Nicolas i wyciąg z nich Laughton a, tamże 1886). Życiorysy N-a są nadzwyczaj liczne, tu wspominamy tylko: Clarke and Mac Arthur „Life of Nelson” (Londyn 1809); Southey „Life of N.” (tamże 1813); Jeafreson Miles „Vindication of lord Nelson’s proceedings in the bay of Naples” (tamże 1890); tenże „The Queen of Naples and lord N,” (tamże 1888, 2 tomy); Browna „The Publice and private life of Horatio viscount Nelson” (tamże 1890)—F orgues „Histoire de Nelson” (Paryż I860); A. de L a m a r t in e „Nelson” (tamże 1853) —^„Admiral lord N. als Flottenführer” (w „Jahrbücher für deutsche Arme und Marine” 1890)

Nelson Jan ab Erst holm (nie Ernest, jak mylnie podaje L. Gąsiorowski) lekarz nadworny króla Augusta III; życia jego koleje nie są znane. Pozostałe po nim dzieło, napisane po łacinie, z rękopisu przełożone na język polski, wyszło p. n. „Praktyka lekarska żyjących doktorów w czasie edycyi tóyże praktyki przez... filozofii, medycyny doktora konsyliarza weteraoa ś. p. Augusta III, króla polskiego, kawalera orderów Jezu Christi Port. i złotóy ostrogi i t. d. z manuscryptów iego łacińskich na polski ięzyk tłómaczona” (t. I, Warszawa 1795 w 8-e, str. 195—więcej nie wyszło). 8. Kośmiński posia-

Dr J. P.

Red.

Red.

Z. Z.

nego.

dał autograf, dotyczący rozbioru chemicznego wody mineralnej, znajdującej się w dobrach hr. Mikorskiego, podkomorzego Gostyńskiego, na którym autor podpisał się wyraźnie „Joannes ab Erstholm Nelso n“.—Por. L. G ąsior owakiego „Zbiór wiad. do hist, sztuki lek. w Polsce” (t. III, str. 186) i 8. Koźmińskiego „Słown. lek. pols.” (str. 345):

Nelsonka. 1) Nazywano tak u nas na początku wieku XIX, od nazwiska admirała

H. Nelsona (ob.), część modnego wówczas stroju niewieściego. Był to rodzaj kaftanika, przypominającego krojem krakowianki nasze, z tkaniny wełnianej, półsukienka, kaszmiru lub t. p., najczęściej granatowego, ozdobionego obszywkami u spodu, na piersiach zaś t. zw. potrzebami i rabatami; podszewkę i wyłogi dawano karmazynowe, a suknię samą noszono zwykle rozpiętą; przypominała ona rzeczywiście nieco mundur marynarki angielskiej, owo-czesnej.—2) Dotąd nazwa naczynia metalowego, pierwotnie z blachy cienkiej, pobielanej, w postaci rondelka, opatrzonego pokrywką szczelnie przystającą, w którym przyrządzane bywają

t. zw. nelsońskie zrazy (ob.).

Nelsońskie zrazy (Nelson collops), potrawa znana dobrze i jadana często u nas, przyrządzana z polędwicy, lub z innego mięsa wołowego, wyborowego, pokrajanego na zrazy cienkie i niewielkie, ubitego, posolonego i popieprzonego, a następnie uduszonego z masłem, Chlebem tartym, cybulą siekaną i z grzybami suszonemi, lub z mąką grzybową z nich sporządzoną; zwykle dodawane bywają nadto ziemniaki w talarki grubsze pokrajane, często także i śmietana. Nazwa potrawy ma pochodzić od słynnego admirała angielskiego, H. Nelsona (ob.), który jakoby jadał ją chętnie, jeno, że przyprawioną inaczej, mianowicie: były to zrazy wycięte z cą-bra baraniego, przekładane nadzieniem z pietruszki zielonej i cybulek drobnych (échalotes) posiekanych, oraz z sera parmezańskiego tartego, a wszystko uduszone na ogniu ostrym ze śmietaną kwaśną, w naczyniu zakrytym szczelnie. Pierwowzorem była prawdopodobnie potrawa przyprawiana na sposób zbliżony z cielęciny, znana oddawna w Anglii pod mianem Scotch collops (Zrazy szkockie).

Nelumbium Juss. (Nelumbo Adans.), Bób wodny, rodzaj roślin z rodziny Grzybie niowa-tych (Nymphaceae)\ są to rośliny wodne, okazałe, z kłączem wydłużonem, poziomem, liśćmi wielkiemi, okazałemi, wystającemi z wody, tar-czowatemi, na ogonkach długich; z kątów liści wyrastają szypułki pojedyńcze długie, zakończone kwiatem czerwonym lub białym, o kielichu 4 do 5 - działkowym, czteropłatkowej koronie i licznych pręcikach. Owoc, orzech jedno- lub dwunasienny; 2 gatunki. N. speciosum Willd. (Nymphaea Nelumbo L.) rośnie w wodach środkowej i południowej Azyi, dawniej znajdywano

Ene. powsz. Ilustr. S. II. Zesz 7. T. I.

ją w Nilu. W Starożytności czczono ją pod nazwą lotosu lub padmy (Egipcyanie i Indo-wie), była godłem nieśmiertelności. Obfitujące w mączkę kłącza i orzechy bywają spożywane na surowo lub gotowane. N. luteum Willd. ma kwiaty żółte, rośnie w wodach Ameryki południowej, kłącza jej są również jadalne.

Nelumbo (botan.), ob. Nelumbium.

NełhuilOW, pseudonim Małachowskiego.

Nemachilus—sl iz, rodzaj ryb kościstych (Te-leostei), zaliczony do rzędu Physostomi, do rodziny Gyprinidae, posiada ciało wydłużone, z boków spłaszczone, z drobnemi lub wcale uwstecz-uionemi łuskami; dokoła gęby posiada 6 wąsów, wyrastających z górnej szczęki; rodzaj ten obejmuje 50 gatunków, znanych z Europy i Azyi Środkowej. Pospolity u nas gatunek N. barbatu-la — żółty na grzbiecie i bokach, pomarańczowy z dołu ze złocistemi oczami. (Długość 10—15 cm.) Trzyma się we wszystkich krajach, za wyjątkiem Skandynawii w strumieniach z czystą wodą przezroczystą, na piaszczystym dnie; tarło odbywa w kwietniu i maju; w niektórych okolicach Niemiec południowych hodowany w drobnych stawach bywa dla mięsa delikatnego, smacz-

K. K-ć

Nemalieae, rośliny należące do gromady Algae (wodorosty lub glony), do klasy Florideae (wo-dorosty czerwone). Są to rośliny, których ple-cha wielokomórkowa, począwszy od formy nitkowatej dochodzi do okazów przypominających najbardziej rozgałęzione rośliny. Są to po większej części rośliny morskie, a nie wiele gatunków należy do słodkowodnych. Rozmnażanie tych wodorostów bywa bezpłciowe i płciowe. Narządy bezpłciowego rozmnażania, zarodniki, są to komórki bezbłonne i nieruchome, nie posiadające rzęs, a powstające zazwyczaj w liczbie czterech z komórki macierzystej (sporangium). Komórki macierzyste zarodników znajdują się, jako ciałka zaokrąglone, na końcach rozgałęzień ple-cby, z nich wychodzą cztery zarodniki po rozerwaniu błony macierzystej. Ze względu na sposób ich powstawania zarodniki te otrzymały nazwę tetraspor.— Rozmnażanie na drodze płciowej odbywa się za pomocą plemników nieruchomych, a unoszonych tylko przez wodę. Plemniki te wytwarzają się z komórek, siedzących po dwie, na końcach rozgałęzień wodorostu; zawartość każdej takiej komórki idzie na utworzenie jednego plemnika, z początku nie okrytego błoną i mającego wewnątrz jądro. Narządy żeńskie (carpogonium) mieszczą się również na końcach rozgałęzień plechy, pomiędzy gałązkami z narządami męskiemi. Narząd żeński składa się z komórki wydłużonej, u dołu zaokrąglonej, a u góry zwężającej się we włosek. Dolna część komórki zawiera jajko z jądrem i barwnikiem, a część wydłużona pełni czynność narzędzia chwytającego plemniki, które zlewają się^z wierzchołkiem włoska z początku, potem, gdy pęknie je-

64

nych.

z. w.

go błona, wnikają w głąb komórki żeńskiej, aż do jajka, pozstawiając swą błonę w zetknięciu z włoskiem. Po zapłodnieniu dolna część komórki żeńskiej wytwarza z boku wypustki, a te dopiero na swych końcach wydają zarodniki, zwane teraz v car po spor ae*. — Należą tutaj ze słodo-wodnych Batrachospermum moniliforme (skrzecz-ka paciorkowata) i Chantransia (Balbiania) in-vestiens, z morskich zaś Ch. corymbifera, Ch. efflorescens, Ch. luxurians, Ch. vélutina, dalej Helminthora Nemaliau, Liagora i wiele in-

J. Rei.

Nemalit minerał, jest to brucyt (ob.) występujący w okolicach Hoboken w New-Jersey, tworząc tam skupienia drobnowłókniste, zupełnie do azbestu podobne, jedwabiście połyskujące; z powodu tej budowy został wyodrębniony.

ITemanja, ród serbski, znakomity, panujący w Serbii przeszło 2 wieki. Za założyoiela tego rodu uchodzi powszechnie N. Stefan (* około r. 1114 w Rybniku niedaleko Podgoricy w Czar -nogórzu—f d. 13 lutego r. 1200 na górze Atos) żupan serbski wielki (1159—1196). Początkowo ochrzczony został według obrządku rzymsko-katolickiego w Przymorzu przez arcybiskupa Baru, dopiero potem, wprawdzie jeszcze w wieku dziecięcym, po powrocie ojca z wygnania do kraju, został przez biskupa Rasy (Nowego Bazaru) na łono Kościoła wschodniego przyjęty. — Nazwisko N-ów nie jest odosobnione: spotykamy się z niem i w Dalmacyi, i w Kotorze, i w Dubrow-uiku i na wyspach Brazza, w Krku, a nawet w Czechach.— Już w wieku młodym N. otrzymał dzielnicę w dorzeczu Taplicy, biegu dolnym Ibru i Rasiny (pod Kruszewacem). Emanuel II, cesarz grecki podarował mu nadto Glboczyce pod Leskowacem. Bracia jego Mirosław i Sraci-mir również mieli dzielnice odpowiednie: pierwszy w Chilnie pod Naretwą; drugi w Gradku (obecnie Czaczaku) nad Morawą Serbską; najstarszy zaś był żupanem wielkim pod zwierzchnictwem bizantyjskiem. Wzmógłszy się na siłach Stefan N. zrzucił swego brata z żupaństwa wielkiego, sam je zajął i wystąpił otwarcie, jako przeciwnik rządów bizantyjskich w Serbii. Działo się to około r. 1170, tuż przed wojną Wenecyan z Grekami, która wybuchła w r. 1171 i trwała aż do r. 1173. Stefan N. zręcznie wyzyskał tę walkę, napadł na Kotor (Cattaro) i inne miasta greckie, sprzymierzył się z Wenecyanami i Węgrami i, jak zapewnia współczesny Stefanowi Nicetas Acomiuatus (ob.), pisarz bizantyjski, surowo prześladował wszystkich swych krewnych, którzy mieli większe prawa do tronu „ar-cyżupana”, niż on. Dopiero kiedy cesarz Emanuel II uporał się z Wenecyanami i posadził na tronie węgierskim (w r. 1173) pupila swego Belę III, Stefan N. uległ Bizantyjczykom i udał się nawet do Carogrodu w roku następnym i złożył hołd cesarzowi. Skoro jednak Emanuel zamknął powieki (w r. 1180). StefanN.

zrzucił z siebie natychmiast jarzmo bizantyjskie i zawarłszy przymierze z Belą III, królem węgierskim, wraz z nim zniszczył ogniem i mieczem Białogród, Braniczewo, Nisz i Sredec (Sofię).—Ciągnący do Ziemi świętej krzyżowcy widzieli jeszcze w r. 1189 popioły niewygasłe tych wypraw. Prócz tego głodem i żelazem zmusił całe wybrzeże Dalmackie z miastami Koto-rem (Cattaro), Barem (Antivari) Ulcinem (Dulci-gno), Skadarem (Skutari) i t. d. do uległości sobie, nadając im wszakże samorząd rozległy. Niechcąc pomimo to podzielić ich losu, Dubrownik oddał się dobrowolnie pod władzę królestwa Obojga Sycylii.—Skoro tylko w Bulgaryi wybuchła pod kierunkiem Piotra i Jana Asienó w rewolucya w r. 1186, wywołana łupiestwem Greków, Stefan N. połączył się natychmiast z powstańcami przeciwko Bizantyjczykom.—Podczas przygotowań do trzeciej wyprawy krzyżowej, S t efa n N. wyprawił poselstwo serbskie z oświadczeniami przyjacielskiemi do Norymbergi. Potem wraz z bratem Sracimirem witał w Niszu cesarza Fryderyka I, udającego się na wyprawę, a jednocześnie prowadził układy w sprawie ślubu synowca swego, Toljena Mirosła-wicza, z córką Bertholda z Andechs u, magnata wpływowego południowo - niemieckiego. Na wyprawę do Bizantium ofiarował Fryderykowi I 20000 żołnierzy i sam mu towarzyszył aż do wrót Trajaua, burząc po drodze zamki liczne greckie pod Sredcem (Sofią) i Yelbużdem (Köstendilem) i oblegając Prizren (Perserin) i Skopie (Üsküb). Po odejściu krzyżowców, cesarz bizantyjski Izaak Angelos, usiłował przywrócić władzę swoją nad Serbią. Rozpoczęła się walka. Stefan N. poniósł klęskę w bitwie nad Morawą (w okolicach Niszu) i pozwolił cesarzowi przedrzeć się ze swem wojskiem aż do Białogrodu i połączyć się z Belą III. Uległ przemocy. Pomimo to, stosunki jego z cesarzem carogrodzkim poprawiły się niebawem, skoro N. ożenił syna swego Stefana z córką brata cesarskiego Aleksego Angelos a, późniejszego monarchy bizantyjskiego. Stefan N. nie był jednowładzcą w Serbii, skoro dwaj bracia jego siedzieli na dzielnicach.—Zasłynął w historyi Serbii głównie jako „zbieracz” ziem ojczystych w jedną całość państwową: mianowicie przyłączył do swego państwa ziemie na zachód od rz. Morawy położone (pod Leskovacem), kraje nad Latem i Sitnicą z Lipliauem pod Pećem (Ipekiem) okolicę Pilot w Albanii północnej i całe nadbrzeże Dalmackie. Pod względem religijnym część wschodnia posiadłości należała do biskupa Rasy, który podlegał arcybiskupówi obrządku wschodniego w Orchidzie, część zachodnia należała do biskupów rzymsko-katolickich, podwładnych arcybiskowi z Baru i Dubrowniku. Wpływ Kościoła wschodniego w państwie Stefana N. był silniejszy z powodu styczności bezpośredniej z zakonnikami na Athosie. N. sam założył klasz-

K. K-ć.

(0,5 mm. długi).

Nematoxys, rodzaj robaków obłych Nemato-da, zaliczony do rodziny glist (Ascaridae), opatrzony przyrządem zębowym trójkątnym, umieszczonym w nabrzmiałości przełykowej, oraz otworem płciowym żeńskim na środku ciała. Znane są 2 gatunki: N. ornata Schn, (ęf 2 mm., ,p—6 mm.), posiadający (u samców) pięć narządów szczególnych w okolicy odbytu. Pasożytuje w jelicie żab: Rana fusca, Rana esculenta, Bufo vulgaris, i traszek Triton alpestris i Triton cri-status-, N. commutata Schn. — w kiszce grubej węża wodnego (Tropidonotus natrix), padał-ca (Anguis fragilis) i różnych skrzeków krajowych.

tor Studenici nad Ibrą, istniejący dotychczas. Życie klasztorne podobało mu się bardzo. Kiedy Aleksy Angelos, teść syna Stefana N., w drodze uzurpacyi zasiadł w r. 1195 na tronie bizantyjskim, jako cesarz Ale;ksy III, N. w roku następnym na sejmie abdykował. Z synów N-i najstarszym był Vlk, albo Vlkau (który tytułował się królem Dioklitii, ale był właściwie żupanem wielkim), władzca Dioklitii, Trebinii, Chvostna około Pecia i Toplicy. Właściwym ua-stępcą Stefana N. był zaś syn jego, Stefan Prwowinczany (fr. 1224), który pierwszy zamienił tytuł żupana wielkiego na króla i koronował się uroczyście. W celu osiągnięcia jedności państwa, długo walczył z braćmi, książętami udzielnemi, wzmacniał nieustannie swą władzę i stolicę Rasę i potrafił zjednać sobie duchowieństwo. Trzeci wreszcie syn żupana wielkiego, Rast ko (f r. 1237), jeszcze w młodości opuścił dwór ojca swego, uciekł na górę Athos i włożył habit zakonny pod imieniem Sawy. Zostawszy arcybiskupem dopomagał energicznie bratu swemu Stefanowi Prwowinczane-mu do utrwalenia podstaw wielkości przyszłej państwa wielkoserbskiego i rozszerzenia w nim obrządku wschodniego. Sam założyciel dynastyi po abdykacyi przywdział szaty zakonne. Wstą-. pił pod imieniem braciszka Symeona najpierw do klasztoru w Studenicy, a następnie za przykładem syna swego Sawy na górę Athos do klasztoru Watopedion. Potem założył tam na miejscu pustelni ascetycznej, zburzonej przez rozbójników morskich, klasztor Chilandar, w którym żywota dokonał. Lubiany przez naród za życia, po śmierci zaliczony został w poczet świętych narodowych, jako św. S y me on.—Wnukowie jego, a synowie Stefana Prwowincz ane go, Radosław, Władysław i Stefan Urosz (1224—1272), wstępowali kolejno po sobie na tron serbski. Po ostatnim zaś objęli władzę sy-nowieStefan, Dragutin i Urosz II Milu-tin (1275 —1321) polityk słynny, marzący o połączeniu tronów serbskiego i bizantyjskiego. Po U r o s z u II następowali: syn jego Stefan Urosz Deczański i Stefan Duszan czyli Silny (1336—1356), najznakomitszy z królów serbskich, na którego synu, Stefanie Uroszu V, zabitym w r. 1367 przez Wukszyna Mrnjawi-cz a wygasła dynastya N e m anj ó w. Życiorys pierwszego dynasty napisali pierwsi synowie jego, król Stefan i arcybiskup Sawa, ale nadali mu charakter legiend bizantyjskich. Po nich skreślił żywot N. mnich Dometian. Z najnowszych prac tyczących się N. zasługuje na uwagę zwłaszcza dzieło Lj. Kovacevica.

Nemastoma—kasztanek, rodzaj pająków, zaliczony do rodziny kosiarzy (Phalangiidae), posiada głaszczki szczękowe dość długie, nitkowate, umiarkowanej długości nogi, oraz odwłok wyraźnie rozczłonkowany. Obejmuje on 6 gatunków. Najpospolitszy z nich N. bimaculatum Fabr., czarny, z dwiema sporej wielkości białemi plamami po bokach strony grzbietowej. Długość 25 mm. Trzyma się ciemnych, wilgotnych miejsc w lesie, we mchu, pod staremi liśćmi, pod kamieniami i t. p.

Nemastomidae, ob. Robaki okrągłe.

Nemathelmintes, ob. Robaki okrągłe czyli O bleńce.

Nematocera, ob. Długorogie.

Nematoda, Ob. Nicienie.

Nematoryncha, vel Echinoderidae — rodzina nieliczna robaków drobnych, zaliczonych do klasy W r o t k ó w {Rotatoria); ciało posiadają wydłużone, cylindryczne, prążkowane, nagie; z niektórych tylko pierścieni wyrastają kolce; ogon zwykle rozwidlony; gęba uzbrojona trąbką wysuwalną, prążkowaną, najeżoną haczykami. Znamy jeden tylko rodzaj z licznemi gatunkami — Echinoderes. W morzu Niemieckiem i Sród-ziemnem znany jest gatunek E. Dujardinii Clap.

K. K-ć.

K. K-ć.

Nematus — wnarośnik, rodzaj owadów (Insecta), zaliczony do rzędu błonkoskrzydłych (Hymenoptera), do rodziny pilarzowatych (Ten-thredinidae), ciało posiada krępe, nieco spłaszczone, na goleniach zaś ze strony zewnętrznej rynienki podłużne. Gąsienice owadów tych opatrzone 20 nogami żyją bądź swobodnie na roślinach, bądź w różnych galasach. Rodzaj ten o-bejmuje przeszło 70 gatunków, spotykanych w Europie; wiele z nich należy do szkodników w ogrodnictwie i leśnictwie. N. abietum Htg.—; obiedwie płci barwy blado-bronzowej; samiec 4—5 mm., samica 5—6 mm. długa. Jajeczka składa gatunek ten w końcu kwietnia na młodych pędach świerkowych; wylęgające się z nich larwy zieloną swą barwą naśladują dokładnie igliwie zielone gałązek, wśród których się ukrywają i któ-remi się żywią. W czerwcu schodzą do ziemi i przeistaczają się w poczwarki, pod przykryciem tęgich skórkowatych kokonów; pozostają tam do kwietnia roku następnego. Poogry-zane kolce drzew iglastych opadają zwykle dość prędko, na ich zaś miejscu rozwijają się bujnie nowe kolce z pączków przyszłorocznych, co ratuje uszkodzone drzewo od śmierci. Za jedynie skuteczny środek przeciwko temu szkodnikowi

czyć należy. N. Saxesenii André (na świerku); N. Erichsonii Htg. i N. laricis Htg. na modrzewiu, N. septentrionalis Retz (na brzozach, jarzębinie, topoli, olszy, wierzbie, porzeczkach

K. K-ć.

1840). — (Ob. Nîmes).

Nemozić Antoni, pisarz południowo-słowiański (* w r. 1813—f w r. 1859), jeden z najgorliwszych zwolenników Gaja Ludjewita (ob.), pisarza i patryoty chorwackiego. Liczne utwory poetyckie N-a rozrzucone są po czasopismach rozmaitych chorwackich. W r. 1845 wydał swą podróż po Włoszech p. n. „Putositni-ce” ; w r. 1848 przygotował do druku i opatrzył życiorysem poezye przyjaciela swego T. Błażka. W r. 1854 w czasopiśmie chorwackiem „Newen” wydrukował podróż swoją po Serbii i inne utwory, jak wyjątek z romansu p. n. „Udes ljudski”, oraz komedyę „Kvas bez kru-

uważać należy strząsanie gąsienic z drzew na rozpostarte u dołu płachty. N. ventricosus KI.— brzęczek, czerwonawo-żółty; głowa zaś za wyjątkiem ust, dolnej strony różków, trzech plam na stronie grzbietowej i piersi—czarne. Długość 6.5—8 mm; należy do owadów pospolitych, zjawia się w kwietniu, maju, czerwcu, lipcu, a niekiedy i sierpniu; gąsienice (długości 15 mm) brudno - zielone, z żółtemi pręgami na bokach, z czarną głową i z czarnem nakrapianiem, objadają liście z porzeczek i agrestu. N. salicis

L.—gąsienice objadają liście wierzb. N. Valli-snerii Htg. wywołuje na niektórych gatunkach wierzb (Salix alba i S. fragilis) galasy wielkości bobu, mięsiste, zielone lub rumiane. Ń. vesicator Bremi powoduje powstawania na liściach Salix purpurea narośli wielkich, pęcherzowatych, z cien-kiemi ścianami. Do szkodników wreszcie zali-i agreście).

Nemausus, także Nemausum, po grecku Néfiaoooç, miasto stołeczne szczepu celtyckiego, zwanego Voleae Avecomi ci, w późniejszych czasach kolonia rzymska w Gallia Narbonensis, położone nad traktem głównym, z Italii do Hiszpanii wiodącym, u stóp skłonu południowego gór Montes Cebennici albo Mons Cevenna; miejsce rodzinne cesarzów rzymskich Antoninów. Stolica sama jako i 24 do niej przynależne gminy zażywały prawa latyńskiego, stąd nie podlegała ona rozkazom namiestnika rzymskiego. Dzisiaj zwie się Nîmes (ob.), w południowej Fran-cyi, a dochowany w niem nienaruszony w większej części amfiteatr rzymski, dalej zwaliska starożytnych wodociągów (dzisiaj Pont du Gard), świątyni Dyany, przez cesarza Augusta na cześć wnuków G aj usa i Lucyusza wybudowanej (dzisiaj tak zwana Maison carrée), starorzymskiej wieży, tak zwanej Wielkiej, i inne jeszcze szczątki liczne świadczą wymownie o znaczeniu dawniejszem owego miasta. — Por. S t r ab o n (IV 186); W i ts c h e 1 „De civitate Nemausensi” (Grimma 1837), Perrot „Lettres sur Nîsmes et le Midi” (2 tomy, Nîmes

S. Drz.

ha, iii Tko će biti veliki sudac”. Poezye N-ca, po większej części treści subjektywnej wydał i życiorysem opatrzył przyjaciel poety, Mirko Bogovid, w r. 1851.

Nemea, po greckn Nepia, 1) nazwa pół mili długiej, a ćwierć mili szerokiej doliny górskiej, położonej w ziemi Argolskiej, pomiędzy Kleonai a Flius, otoczonej od zachodu pasmem górskiem Trikaranon, od wschodu górami Apazos, od południowego wschodu górami Stretos, zwanemi także Tret on. Od czasów odwiecznych była miejscowość ta widownią wypadków pamiętnych. Tutaj, jak opowieść mityczna głosi, strzeżona była J o (ob.) przez A r g o s a, tutaj zadusił H e-rakles lwa nemejskiego (ob.), którego jaskinię pokazywano później w odległym na 15 staj południowo-wschodnim krańcu doliny; w górach Stretos. W dolinie tej także, w rozległym gaju cyprysowym Zeusa nemejskiego (Zsóę Nep.eîoç), którego świątynia wspaniała tutaj się wznosiła, święcono w czasach historycznych sławne igrzyska nemejskie (là Nep.eta). Ustanowić je miało, według mitycznej trądycyi, na cześć Ar-chemorosa (Ofeltesa), synka Lykorgowego, który jakoby zmarł tam od ukąszenia żmiji, sławnych owych siedmiu bohaterów, gdy się wybierali na wyprawę przeciw Tebom. Wszakże w dobie historycznej występują one dość późno, jako igrzyska narodowe, wszystkim Grekom wspólne; a dopiero, jak się zdaje, od 51 Olimpiady (r. 572 przed Chr.) zaczęli Grecy czas liczyć także według Nemeadów, ogólną zaś sławę zyskały one pewnie nie rychlej, jak około 70 Olimpiady, t. j. z początkiem wieku V przed Chr.—Uroczystości nemejskie obchodzono przeciętnie co dwa lata, i to w drugim i w trzecim, albo też w pierwszym roku Olimpiady (ob.), naprzemian obchodzono je bowiem raz latem, inny raz późną jesienią. Igrzyska te, często wielbione w pieśniach wspaniałych poety Pindar a (ob.), składały się z muzykalnych koncertów i z zapasów gimnastycznych i rycerskich (à^w [louaotóę,    i Lrrcixôç). Ź po

między zapasów gimnastycznych wymieniają szczególnie wyścigi piesze chłopców i mężczyzn, pasowanie się, pentathlon i pankration (ob.); do igrzysk rycerskich liczono mianowicie wyścigi na rydwanach, w czwórkę rumaków zaprzężonych. Nagrodą jedyną stanowił skromny wieniec, uwity z zerwanych w świętym gaju gałązek drzewa oliwnego, ąlbo też, jak inne źródła opowiadają, z liści bluszczowych. Zawieszenie broni, z zaprzestaniem wszelkich kroków wojennych (èxe^etpla, orcovSai), podczas owych igrzysk obowiązywało, według poczucia religijnego i tradycyi powszechnej, wprawdzie wszystkie państwa greckie, nie każde jednakże stosowało się do tego, a najmniej Lacedemończycy. Urządzanie owych uroczystości, jako i zaszczytne przewodnictwo w nich, i wyznaczanie sędziów rozjemczych (aYtovofi-érat) przysługiwało zrazu

krivenim korenu” (1898); „Prispëvky k fysiologii a morfologii rostlinné buûky” (1899); „Ueber Kern - und Zelltheilung bei Solanum tuberosum” (1899)); „Ueber den Einfluss niedriger Temperaturen auf meristematische Gewebe” (1899); „Ueber Ausgabe ungelöster Körper in hautumkleideten Zellen” (1899); „Ueber das Centrosoma der thieri8chen Zellen und die homodynamen Organe bei den Pflanzen” (1898); „Die Mykorrhiza einiger Lebermoose” (1899); „Ueber experimen-tel erzielte Neubildung der Vacuolen in hautumkleideten Zellen” (1900); „Neue cytologische Untersuchungen” (1900); „Ueber die Art der Wahrnehmung des Schwerkraftreizes bei den Pflanzen” (1900); „Die reizleitenden Structuren bei den Pflanzen” (1900); „Ueber schuppenförmige Bildungen an den Wurzeln von Cardamine amara” (1901); „Der Wundreiz und die geotro-pische Krümmungsfähigkeit der Wurzeln” (1901); „0 zmyslove a reflekcni cinnosti rostlin” (1901); „Ueber die Wahrnehmung des Schwerkraftreizes beiden Pflanzen” (1901); „Das Plagiotropwerden orthotroper Wurzeln (1901); „Studie o dräzdivo-sti rostlinné plasmy” (1900); „Die Reizleitung und die reizleitenden Structuren bei den Pflan-

K. K-Ć.

Li viusza (13, 15).

Nemejski lew, zwierz o potwornych kształtach, spłodzony z Tyfona i Echidny, albo też, według innych źródeł, z Seleny (księżyca), pustoszący całą okolicę, a nawet świątynię Zeusa, leżącą w poliżu Nemei, w ziemi Argolskiej, pomiędzy Nemeą, a Kleonai. Gdy żaden postrzał z ręki śmiertelnej zranić go nie mógł, zadusił go silnem objęciem ramion Herakles we własnej jaskini jego, w górach Tretos położonej, ponieważ nawet strzały jego, od skóry twardej potwora się odbijały, zdarł z niego skórę za pomocą ostrych pazurów powalonego lwa i używał jej potem jako odzienia i zarazem tarczy, osłaniającej go od wszelkiego pocisku wrogiego. Prawdopodobnie symbolizuje ta opowieść mityczna, barwna o lwie N-m, dziki strumień górski, pustoszący na spozimku i w jesieni urodzajną

S. Drz.

Nemejskie igrzyska, ob. Nemea. Nemeobius, wiele na (lucyna), rodzaj motyli dziennych (Lepidoptera diurna), zaliczony do rodziny Erycinidae; u samców motyli tych nogi przednie zanikły zupełnie — u samic zaś są znacznie mniejsze od innych. Jedyny gatunek tego rodzaju N. ludna posiada grzbiet ciemno - brunatny oraz skrzydła przednie z trzema, tylne zaś z dwoma rzędami czerwonawo-żółtych plamek, z czarnemi na obwodzie kropkami; z dolnej strony motyl ten jest jaśniejszy i na skrzydłach drugiej pary ozdobiony dwiema białemi pręgami. Szerokość w skrzydłach 26 — 28 mm. Owad ten jest dość pospolity w okolicach górzystych; zjawia się w maju i w czerwcu; gąsienice jego różowo-brunatnej barwy z ciemniej-szemi rzędami plamek wzdłuż grzbietu i z dęli-

Kleonajczykom, później, od r. 573 przed Chr., przywłaszczyło je sobie miasto Argos i dzierżyło je też istotnie, z krótkiemi tylko przerwami.

Igrzyska owe święcono z całym przepychem jeszcze za czasów cesarstwa Rzymskiego. Ze starożytnej świątyni Zeusa, odbudowanej może w okresie aleksandryjskim w stylu doryckim, dochowały się do dzisiaj znaczne zwaliska, a szczególną uwagę zwracają, sterczące jeszcze z pomiędzy nich, nadzwyczaj wysokie i wysmukłe trzy kolumny doryckie.—Por. K r au s e „Die Pythien,

Nemeen und Isthmien” (Lipsk 1841).— 2) N. zwie się także rzeczka na pograniczu ziemi Sycyońskiej i Korynckiej; wypłynąwszy w południowej części wspomnianej wyżej doliny Ne-mej8kiej, przepływała ona przez święty gaj Zeusa i uchodziła do zatoki Lechajon; dzisiaj zwie się Kutz o mali.—Por. Ksenofonta „Hellenika” (IV 2, 15); Strabona (VIII 382);

S. Drz.

Nëmec Bogumił, przyrodnik czeski (* w r.

1873 w Prasku pod Nowym ßydzowem). do szkół chodził w Nowym Bydzowie, nauki zaś uniwersyteckie odbył w wydziale filozoficznym w Pradze, doktoryzował się w r. 1896.

Od r. 1895 był asystentem w instytucie bota- zen” Ü900); nicznym uniwersytetu czeskiego. W r. 1898 dalej kształcił się naukowo w Jenie i zwiedził najsłynniejsze pracownie botaniczne w Niemczech. W r.

1899 habilitował się jako docent w uniwersytecie czeskim z anatomii i fizyologii roślin, w r. zas 1901 objął wykłady botaniki ogólnej, kierując pracownią botaniczną uniwersytetu czeskiego.

Podczas swych studyów na wydziale filozoficznym, pod kierunkiem prof. F. Vejdowskiego, oddawał się badaniom zoologicznym i anatomiczno-porównawczym i ogłosił z tej dziedziny następujące prace: „O novém Diplopodu z rodu Stron-gylosoma” (1895); „O ectoparasitech Ligidia”

(1895); „O novÿch ceskÿch Diplopodech” (1895);

„Studje o Isopodech” (I, 1895, II, 1896); „Beiträge zur Kenntnis der Diplopoden Böhmens”

(1896); „Ueber Excretionsorgane und Geschlechtsverhältnisse einiger Laudisopoden” (1896); dolinę Nemejską. „Ueber das Eingeweidenervensystem einiger Laudisopoden” (1896); „Zur Kenntnis des peripherischen Nerveusystems einiger Crustaceen” (1896);

„Ueber die Structur der Diplopodeneier” (1897);

„Ueber einige Arthropoden der Umgebung von Triest” (1897); „Zur Phylogenie einiger Diplopodenfamilien” (1901). Z dziedziny zaś botaniki wydał następujące rozprawy: „Cytologickń pozo-rovani navegetacnich vrcholech rostlin” (1897);

„Abnorme Kerntheilungen in der Wurzelspitze von Alium cepa“ (1893); „0 pylu petaloidnich tycinek Hyacinthu“ (1898); „Ueber die karyoki-netische Kerntheilungen in der Wurzelspitze von Alium cepa” (1899); „Ueber die Ausbildung der Achromatischen Theilungsfigur” (1898); „Zur Physiologie der Kern - und Zelltheilung“ (1899);

„0 vztazich mezi rzrûstem a geotropickÿm za-

K. K-6.

K. K-ć.

S. Drz.

(28, Ann. XII, 27).

Nemet-Palanka, miasto, ob. Palanka.

Nemezya, ob. Nekyzya i Nemezys.

Nemezyanus, po łacinie pełnem nazwiskiem Marcus Aurelius Olympius Nemesianus, poeta rzymski z III w. po Chr. rodem z Kartaginy, napisał kilka poematów dydaktycznych, jak oto: „Halieutica” (= Rybołówstwo); „Cyuegeti-(= Sztuka łowiecka) i „Nautica” (= Żeglarstwo). Dochował się do naszych czasów tylko urywek większy z poematu „Cynegetica”, składający się z 325 heksametrów, w których poucza autor szczegółowo o karmieniu, tresowaniu, chorobach, rasach psów łowczych, o rasach koni łowczych, o rozmaitych przyrządach łowieckich, jak sieciach, potrzaskach i t. p. Poemat ten, jak to już z pozostałych szczątków sądzić można, zręcznie jest napisany językiem czystym, na Wergiliuszu wzorowanym, lecz nie dojrzeć w nim iskry właściwego talentu poetycznego, jest to raczej w postać rytmięzną ujęta

(Paryż 1894)

katnemi kępkami włosków na różowo-żółtawych brodawkach i żywią się liśćmi szczawiu (Buniex) i pierwiosnków (Primula); zimę spędza owad ten w stanie poczwarki żółtawo-brunatnej z czar-nem nakrapianiem.

Nemesia—jawnoBtka, rodzaj pająka (Ara-neina), zaliczony do rodziny Theraphosidae, gęsto uwłosiony i uzbrojony na przodzie górnych szczęk przed zagłębieniem zaostrzonego końca rzędem zębów, na pazurach zaś nóg, ma po dwa rzędy ząbków; zamieszkują nory, które wygrzebują sobie w ziemi, wyściełają pajęczyną i zamykają zewnątrz umyślnem denkiem; rodzaj ten obejmuje 10 gatunków, najpospolitszy z nich N. caementaria Latz., ziemistego koloru z plamami ciemnemi, więcej wyraźnemi, ukośnemi na odwłoku. Długość około 20 mm. Zamieszkuje Europę południowo-zachodnią.

Nemetacum, ob, Nemetocenna.

Nemetocenna, zwane także Nemetacum, miasto główne szczepu celtyckiego Atr e b at ó w zwanych po łacinie Atrebates, później Atrebati, skąd powstała dzisiejsza francuska nazwa miasta Arras (ob.), po flamandzku Atr echt, w dawniejszej francuskiej dzielnicy Artois; starożytna osada, zburzoną została w r. 402 po Chr. Starodawny trakt, wiodący z N. do Colonia Agrippina, zwie się do dzisiaj Chaussée romaine.— Por. Ce zara „Bell. Gall.” (VIII, 88).

Nemetowie, po łacinie Nemetes, Nemetae, po grecku Nśp/ijteę, szczep giermański, który prawdopodobnie z Ary o wistem (ob) do Galii przyciągnąwszy, osiadł w Gallia Belgica, na lewym brzegu Renu, w okolicy dzisiejszych miast Spiry i Moguucyi; za czasów cesarstwa sprzymierzony był z Rzymianami. Stołecznem ich miastem był Noviomagus (dzisiaj Spira); źródła wspominają ich często razem ze szczepami Vangionôw i Tribokków.— Por. Cezara „Bell. Gall”. I, 51; VI, 25; Tacyta „Germ”.

S. Drz.

ca” najistotniejsza proza. Dochowane wiersze z podobnego względem tendencyi dydaktycznej utworu „De aucupio” (= O łowieniu ptaków), niesłusznie do jego spuścizny zaliczają, równie jak pozostałe „Halieutica”, które w istocie O widy usz (ob.) napisał. Z większem atoli prawem przyznać N-i trzeba cztery Eklogi (= Sielanki), przypisywane zwyczajnie poecie Kalpur-niuszowi (ob.) i razem z jego poematami wydawane. Wartość ich poetycka też nie jest wprawdzie wielka, nie przechodzi bowiem mierności znośnej. Wzorem Ń-a jest Kalpurniusz, którego wszakże w żadnej mierze nie doścignął, z jednym chyba wyjątkiem w trzeciej eklodze, w której dwa udatne obrazki z młodych lat bożka Bakchosa umiał z naturalną i naiwną wiernością uchwycić. Prawdopodobnie też inny jeszcze poemat jest jego pióra, p. n. „Laus Her-culis” (= Pochwała Herkulesa), zaliczany zwykle pomiędzy dzieła Klaudyana (ob.).—Szczątki dzieł N-a zebrali w wydaniach zbiorowych „Poetae latini minores” Wernsdorf (tom I i IV; Altenburg 1780—1785) i Baehrens (t. III Lipsk 1881); „Cynegetica” wydali Barth i Hauercamp (Lejda 1728); M. Haupt, razem z Grattiusem „Falisk” i „Halieut” Owidyu-sza, (Lipsk 1838); Robert Stern, razem z Grattiusem „Falisk” (Hala 1842); eklogi wydali: U go le tus (Parma) i B e c k (Lipsk 1803)

R. Müller, z tłómaczeniem niemieckiem (Zeitz 1834); Glaeser (Gietynga 1842); Schenkl (Praga 1894).—Por. Monceaux „Les Africains”

S. Drz.

Nemezys, po grecku Nś^sotę, po łacinie Nemesis. 1. Gdy w homerowych pieśniach napotykamy wyraz ten jako imię pospolite, zwyczajnie w zwrocie oó véjxsoiç (=■ nie można ganić, za złe brać), przedstawia pierwszy Hezyod („Theo-gonia” 223) N. jako boginię, córkę Nocy. A jak pierwotnie wyraz véfieoiç, który etymologicznie od czasownika vśp.eiv (:= udzielać, wydzielać, wymierzać) pochodzi, oznacza udzielanie, wymierzanie komu należnej części, tak usobie-nie owego wyrazu, a więc imię własne, oznacza istotę boską, wydzielającą człowiekowi, według słuszności i zasługi, należne mu losy, szczęśliwe albo nieszczęśliwe. Zbliża się więc N. bardzo w tem pojęciu do Mojr (ob.), bogiń przeznaczenia, wszakże różni się znowu od nich o tyle, że sama sumiennie według niewzruszonych zasad prawa moralnego, odwiecznego, czyny dobre wynagradza, a za sprawy złe kary wymierza sprawiedliwie, gdy tymczasem Mo j ry przędą człowiekowi każdemu losy niezmienne, zanim jeszcze na świat przyjdzie, bez względu żadnego na jego zasługi lub przewinienia podczas pielgrzymki jego na ziemi. W czasach późniejszych, a szczególnie w dziełach Pin dar a, Herodota (ob. te nazw.) i poetów tragicznych, jako też w systematach filozoficznych greckich, występuje głównie ze znamieniem bóstwa mści-

I.'VJ

y)

fi)

ß\

cOó> ¹ c>

M.

ï.-£

ù\

-y

V.y,

E-

A-

Av.

•y

fe/ l/i/

.cmyp. a a o-

*&

Fig. 108. Nemezys, posąg starożytny.

Fig. 107. Adrasteia z płaskorzeźby znalezionej w Rzymie.

Fig. 109. Zeus Philalethes, mają,cy Nemezys z obu boków— medal z czasów ces. Marka Aureljusza.

Fig. 107, 108 i 109 podług W. Vollmer a.

wego, karzącego, dolę nieszczęsną niosącego; mści się bowiem za wszelkie zbrodnie i występki, krzywdy i czyny niegodziwe, spełnione ręką zbrodniczą, surowo karze zuchwałość i pychę ludzką, z nadmiaru szczęścia zwyczajnie wynikającą, zgina potęgą swoją kark człowieka dumnego, nawiedza straszliwem nieszczęściem i nieprzejrzanym szeregiem klęsk niegodnego śmiertelnego, którego przeznaczenie zbyt wielkiem szczęściem darzyło, aby przywrócić równowagę w losach świata całego, wymierzyć karę sprawiedliwą i obudzić w człowieku świadomość nicości jego losów wobec wszechpotęgi boskiej. Po rozmaitych miejscowościach Grecyi zażywała N. czci wielkiej, słynnym mianowicie był kult jej, w ziemi Attyckiej, w gminie Rhamnus, skąd wzięła też przydomek cPap.vooata (Bhamnusia Virgo; u Catulla 68, 77). Według świadectwa Pau-zaniasza (I. 33, 2), stał tam jej posąg, z jednej ogromnej bryły marmuru paryjskiego wykuty, wspaniałe dzieło wielkiego F idy as z a (ob.) albo też ucznia jego Agora kr i to sa, a jak tradycya attycka, niezupełnie może pod tym względem wiarogodna, głosi, mieli go stąd zabrać z sobą w nieposkromionej pysze swej Persowie pod Maraton, aby go tutaj jako pomnik zwycięstwa swego najpewniejszego postawić. Niektóre szczątki z tego posągu odkryto w czasach najnowszych. Na cześć bogini tej obchodzono w Atenach dorocznie święto uroczyste, z obiatami publicznemi. błagalnemi, zwane Ne-mezye (Nemesia), a w Smyrnie, Azyi Mniejszej, oddawano cześć nawet kilku boginiom noszącym równe miano, które wyobrażano sobie, jako istoty nadludzkie w postaci skrzydlatych demonów. Boginię, w Rhamnus czczoną, utożsamiano później z bóstwem innem, zwanem Adrasteia (ob.), pierwotnie nic z nią wspólnego nie ma-jącem. Przyczynić się do tego mógł wywód etymologiczny miana Adrasteia, które pochodząc od a (privativum) i czasownika Siôpàaxetv (=;ucie-kać), oznacza zatem bóstwo, przed którem nikt uciec nie zdoła i jest przydomkiem trafnym dla N. cechującym w ten sposób istotę jej główną. Pierwotnie była to wszakże z kultów azyatyckich przejęta bogini zemsty, ścigająca przestępcę na wozie, zaprzężonym w gryfy. W Rzymie stał posąg N-a na Kapitolu.—Sztuki piękne przedstawiały tę boginię w postaci dziewicy nadobnej, w dobie najstarszej, jak się zdaje, do Afrodyty podobnej, w czasach zaś późniejszych jako niewiastę piękną, postawy okazałej z wyrazem twarzy surowym i poważnym, z koroną na głowie, albo z przepaską na czole, ręką zgiętą, suknię dzierżącą przed piersią, jako wyraźny symbol łokcia, sprawiedliwej, ścisłej miary i powściągliwości, z wzrokiem głęboko zamyślonym, badawczo na siebie samą zwróconym, ze skrzydłami u ramion, lub bez nich, a w ręku z charakterystycz-nemi symbolami koła, wędzidła, miecza i bicza.— Por. Posnansky „Nemesis und Adrasteia” (Wrocław 1890) —2. Nazwa kochanki Ty bulla (ob.), do której ów poeta rzymski gorące zapały swe w pięknych elegiach księgi drugiej wyjawia; zapewne jest to ta sama osoba, którą Horacy („Ody.” 1,33, 2) Glycerą mieni. s- Drz-Nemezyusz, po łacinie Nemesius, biskup w Einizie, w Fenicyi, żył około r. 400 po Chr., napisał w języku greckim dzieło „O naturze ludzkiej” (IIspL tpóaewę àv&pwîioo), dawniejszemi czasy mylnie przypisywane Grzegorzowi z Nys-sy, w którem zasady chrześoiańskie o nieśmier-

je się dostrzedz w statucie radomskim Aleksandra z r. 1505, gdyż wedłe niego przywilej ten służyć ma tylko szlachcie zażywającej dobrej sławy; kto jednak trzykrotnie notowany był w regestrze złoczyńców, ten nie uważa się za człowieka dobrej sławy i może być uwięziony. Wedle statutu toruńskiego z r. 1520, szlachcic schwytany na gorącym uczynku, karany być może nietylko przez sąd grodzki i ziemski, ale, jeżeli został schwytany na gorącym uczynku w mieście, ma być ukarany przez sąd mieszany, złożony ze starosty (podstarościego) i ze sądu miejskiego. Można w tem widzieć pewne ograniczenie przywilejów szlachty, że w tym przypadku nie sądzi szlachcica sąd czysto szlachecki, ale mieszany. Za to statut Zygmuntalz. r. 1540 rozszerza przywilej krakowski z r. 1433 na korzyść szlachty, gdyż znosi postanowienie o więzieniu tych, którzy nie dali dostatecznej poręki. Odtąd tylko sądownie pokonany musi dać t. zw. sponsionem fidei czyli złożyć t. zw. ślub, t. j. zaręczenie pod czcią, że się stawi do sądu, zresztą zaś zaręczenie dane być musi tylko w czasie wyprawy wojennej, tudzież w przypadkach, gdy szlachcic jest włodarzem, administratorem lub wogóle czyimś sługą, a ma sprawę z panem swoim, albo gdy chodzi o sprawę Rzeczypospolitej. Zasadę tę potwierdził Zygmnunt August w Piotrkowie r. 1550,—Przywilej N. c. szlachta zachowała do końca istnienia Rzplitej. Sejm czteroletni (r. 1789—1792) przywilej ten rozciągnął także na mieszczan, z wyjątkiem podstępnych bankrutów, kaucyi dostatecznej sądowi nie dających i złapanych na gorącym uczynku. Na Litwie przywilej N. c. spotykamy po raz pierwszy w tym samym czasie co w Polsce. Wielki książę litewski Zygmunt, przywilejem wydanym w Trokach w r. 1434, przyrzekł, że żaden kniaź ani bojar nie będzie na zaoczne doniesienie karany, ale jedynie gdy w sądzie pokonany będzie, po przeprowadzeniu postępku prawnego wedle prawa ziemi Litewskiej. Kazimierz Jagiellończyk, przywilejem wydanym w Wilnie w r. 1447, przepisał, że nietylko ziemianie ale i mieszczanie Litwy, Rusi i Żmudzi nie mogą być na prostą skargę lub podejrzenie w jakikolwiek sposób karani, czy to zagrabieniem dóbr, czy więzieniem, karą pieniężną, na gardle; lecz naprzód przeprowadzony być winien spór, wedle prawa katolickiego, w obecności powoda i pozwanego, a wtedy prawem pokonany, winien być karany wedle zwyczajów prawa polskiego. To samo przyrzeczenie znajdujemy w przywileju króla Zygmunta I, wydanym w Wilnie r. 1529. Wreszcie na czele statutu litewskiego, wszystkich trzech redakcyj, znajdujemy również przyrzeczenie hospodarskie, że nikogo bez sądu karać nie będzie.—Lit. A. Z. Helcel „Dawne prawo pry-giellończyka z r. 1454 i statutu piotrków- watne polskie” (Kraków 1874). skiego Jana Olbrachta zr. 1496. Pewne ograniczenie zasady „neminen captivabimus” da- I go (ob.).

telności duszy, wolności woli ludzkiej, rządach Opatrzności boskiej zabarwia zdaniami, zaczerp-niętemi z systemu filozofów nowoplatońskich, szczególnie Porfyrosa i Aetiosa. Dzieło to, w Wiekach średnich bardzo pilnie czytane, wcze-snemi już czasy przełożono na język łaciński. Wydali je: Matthaei (Hala 1802); Bur kh ard (Lipsk 1892); w przekładzie łacińskim publikowali je: Co no J. (Strasburg 1512); Laurentius Valla (Lyon 1538); Holrin-g e r, według kodeksu bamberskiego (Wiedeń

S. Drz.

1887).

Nenii, Lago di N., jezioro w górach Albańskich, niedaleko Rzymu, 325 metrów nad poziomem morza, zajmuje krater (5 kim. w obwodzie) wulkanu wygasłego, głębokości dosięga miejscami 100 metrów. W starożytności nazywało się „ Nemorensis Jacuś” (ob.) albo „zwierciadło Dyany” od zwalisk tuż nad brzegiem jego wznoszącej się niegdyś świątyni na cześć tej bogini i poświęconego jej gaju („nemus”—stąd obecna nazwa jeziora). Wskutek położenia cudnego N. słynie jako perła gór Albańskich. W r. 1895 przedsiębrano nad jeziorem poszukiwania archeologiczne, które uwieńczone zostały skutkiem pomyślnym, albowiem odkopano szczątki świątyni Dyany. Od jeziora otrzymało swą nazwę miasteczko nadbrzeżne, pochodzenia średniowiecznego, ze szczątkami twierdzy dawnej. Miasteczko N. liczy 917 -m-ców.

Neiriinem captivabimus nisi iure victrnn, t. j. nikogo nie uwięzimy, chyba sądownie poko nanego, Zasada powyższa była jednem z najważniejszych praw szlachty polskiej, wywalczonych w wieku XV i utrzymanych do końca istnie-nienia państwa Polskiego. Wypowiedział ją po raz pierwszy Władysław Jagiełło w swym przywileju krakowskim z r. 1433 w tej formie, że przyrzekł, iż żadnego ziemianina osiadłego (possessyonata) za żaden występek nie uwięzi, ani nie każe uwięzić, ani go też nie ukarze, dopóki ten ziemianin nie będzie sądownie przekonany i oddany do rąk króla, lub starostów, przez sędziów tej ziemi, w której ziemianin ten mieszka. Wyjątek zachodzi tylko co do schwytanych na gorącym uczynku kradzieży lub zbrodni publicznej (jak podpalenia, morderstwa, porwania dziewicy lub niewiasty, niszczenia wsi, lub rabunku), tudzież co do tych, którzy nie dali poręki stosownej do stopnia swego przestępstwa. W tym samym przywileju zaręczył dalej król, że nikomu dóbr nie skonfiskuje bez wyroku sądowego. To drugie zaręczenie jest już powtórzeniem tego, co przyrzekł w r. 1422 w przywileju czerwieńskim. Oba zaręczenia królewskie więc: że ziemianin bez sądu ani nie będzie uwięziony, ani dóbr nie utraci, znajdujemy powtórzone na czele statutów nieszawskich Kazimierza Ja-

Dr Al. W.

Nemo, pseudonim EdwardaLubowskie-

Red.

nica.

z. z.

K. K-ć.

Red.

Nemo Bonif. Dr., pseudonim Stanisława Chomętowskiego (ob.).

Nemoliaki, sekta w Rossyi, ob. Ni emo lac y.

Nemon (właściwiej Niemo n), podług podań tak miał się zwać przywódzca żeglarzy śmiałych, przybyłych z za morza do Żmujdzi, nie wiadomo skąd i kiedy. Tam za życia N. panował, a później przez lud był czczony jako bóstwo. Świątynie miał posiadać w nazwanych od imienia swego Niemonajciach nad brzegiem Niemna (ob.). Podania miejscowe w powiecie trockim świątynię tę umieszczają pod miasteczkiem tego nazwania, powołując się na ślady nasypów ziemnych i na kilka mogił, czyli kopców w pobliżu znajdujących się tam. Być może, iż podanie o N-ie wiąże się z jakim najazdem zdobywców normańskich, ale imię N-a jest niewątpliwie litewskie, łączące się najściślej z nazwą Niemna (po lit. Niemonas albo Niemunaś), któremu, jak wiadomo, oddawano cześć boską. Możliwą więc jest rzeczą, o ile podanie w ogóle opiera się na wydarzeniu rzeczywistym, iż niegdyś wódz jakiś normański, wpłynąwszy do Niemna, zapędził się w głąb Litwy, a przez półdzikich mieszkańców jej był wzięty za bóstwo rzeki ich ojczystej, a stąd otrzymał również imię jej Niemonas, które dopiero czasy późniejsze przerobiły na Nemo n. — Por. art. K. Wł. Wójcickiego w „Encyklop.” S. Orgelbranda (T. XIX, str. 268) i „Słownik geog.” (T. VII, str. 82 i 99).

Nemonien, rzeka w Prusach, ob. Nieme-

Nemopłlila Bentk., różnielica, rodzaj roślin z rodziny Hydrophyllaceae, są to zioła jednoroczne, właściwe Kalifornii, wiele z tych gatunków hodują u nas jako rośliny ozdobne, np. N. atomaria, R. kropkowana, o kwiatach białych, upstrzonych kropkami; N. diseoidalis, R, prążkowana, ma kwiaty z brzegiem białym, naokoło ciemno purpurowego wnętrza; N. insignis, R. niebieska, o kwiatach jakby porcelanowych, biatoniebieskich, bardzo ładnych; N. maculata, R. plamista, na każdym płatku plama ciemno-fioletowa.

Nemoptera—rodzaj owadów siatkoskrzydłych (Insecta, Neuroptera), zaliczony przez Latze il-lea do rodziny Nemopteridae, zbliżonej do rodziny Hemerobiina. N. mają kształt bardzo charakterystyczny, szczególnie ze względu na oryginalną budowę drugiej pary skrzydeł, wydłużo-nyoh ku tyłowi i na końcach niekiedy nieco rozszerzonych. Larwy ich przypominają bardzo larwy m ró wkol w a (ob.). Larwy N. sinuata mieszka, podobno w kurzu grobów egipskich. Poznano 20 gatunków owadów tych, zamieszkujących strony gorące. Najbardziej znany jest gatunek N. imperatrix Westw., zamieszkujący Afrykę wschodnią.

• 'i

Fig. 110. Nemoptera imperatrix.

(podług „Grande Encyclopédie”).

Nemorarius Jordan (* w połowie drugiej wieku XII—f w r. 1227), mnich uczony, matematyk. Wykształcenie naukowe otrzymał w Paryżu; wstąpiwszy do zakonu Dominikanów, z czasem dostąpił godności gienerała jego. Przyczynił się bardzo do rozrostu zakonu swego, od niedawna dopiero istniejącego, zakładając kolejno I 60 klasztorów nowych, a mając pieczę nad pomyślnością dawniejszych; liczba Dominikanów pod zarządem jego podwoiła się. W Wiekach Średnich ceniono wielce prace jego matematyczne, posługując się niemi jako podręcznikami w szkołach i uniwersytetach, nawet jeszcze w wieku XVI; następujące później ogłoszono drukiem: „Arithme-tica demonstrata” (1496), „Planispherium” (1507), „De ponderibus (1533) i „Algorithmus demonstra-tus” (1534). Już w czasach najnowszych wyda-no jego „De triangulis libri quatuor (1837) i „De numeris datis libri quatuor” (1891, wydawca Charles).—N. był rzeczywiście—jak na swe czasy—matematykiem dzielnym, z nauką obeznanym dobrze, nie sposób atoli osądzić, co w pismach jego jest owocem myśli a pracy własnej, co zaś pożyczką od autorów arabskich zaciągniętą.—Por. „Ottûv Slov. naucny”

Nemorensis lacus, jezioro, pierwotnie krater wulkanu wygasłego, z odpływem prawidłowym, w okolicy pięknej w pobliżu miasta starożytnego, Arycyi (Ariela), w Lacyum, u stóp gór Albańskich położone, otoczone gajem uroczym, w którym sławna świątynia Dyany Arycyńskiej się znajdowała, zwane też dla tego Speculum Di a na e (= Zwierciadło Dyany); dzisiaj zwie się Lago di Nem i. Kult owej bogini, podobnie jak Artemidy Tauryjskiej, barbarzyński, wymagał ofiar z ludzi; najstarszym kapłanem (Nemoralis rex) bywał tam zbiegły niewolnik,

55

Enc. Powsz. Ilustr. S. U. Zesz. 7. T. I.

S. Drz.

K. K-ć.

K. A. C.

K. K-ć.

S. Drz.

mm.

który póty godność swą (Nemorale regnum) piastował, póki go inny niewolnik w walce nie pokonał.—Por. Owidyusza „Fasti“ (III, w. 261 i nast.).—Por. N e m i.

Nemorhoedus — rodzaj antylopy (Antilopina), uzbrojony w rogi krótkie, stożkowate, ku tyłowi pochylone, od dolnej strony prążkowane (u obu płci) z ogonem krótkim, czarnym, na końcu kitę mającym; z postaci ciała przypomina kozę o czterech sutkach na wymieniu. N. gorał Wagn. gorał, z grzywą rzadką na tyle szyi, oraz z czar-nem lub czerwonawem nakrapianiem na rudawych lub szarych bokach i na grzbiecie, wzdłuż brzucha ciągnie się smuga żółta długa i wązka; czoło, podbrodzie i smuga po nad wargami—białe. Długość tułowia wynosi około 1 m., wysokość zaś w kłębie—70 cm. Trzyma się stadami wielkiemi w niedostępnych, skalistych okolicach Himalajów zachodnich.

Nemoria—rodzaj motyla z rodziny Dendrome-tridae. W Europie żyje 9 gatunków. Najpospolitsze: N. lactearia z białawo-zielonemi skrzydłami; na przednich skrzydłach 2 linie białe poprzeczne. Głowa zielona. Szerokość 24 mm. Spo tyka się w czerwcu. N. putatoria, różni się od poprzedniego liniami zazębionemi, poprzecznemi i głową brunatną. Szerokość 20 mm.

Nemosez, ob. Ne mos sus.

Nemosoma—w y dłuż ni ca, rodzaj hrząszczów zaliczony do rodziny Nitidulidae, ciało posiada wydłużone, bardzo wązkie, różki dziesięcioczłon-kowe, mieszka pod korą drzew. N. elongatum L. błyszczący, czarny, z czerwonawo-żółtemi różkami i nogami, podstawa pokryw i plamy koło ich wierzchu—czerwonawe (długość 5—6 mm.). Zamieszkuje korytarze, wygryzione pod korą drzew liściastych i iglastych przez korników, które pożera i dla tego jest w gospodarstwie leśnym uważany za owad użyteczny.

NeiïlOSSUS, po grecku NejJKoaoóę, miasto w krainie potężnego szczepu celtyckiego Arwernów, nad rzeką Elaver, w Gallia Aquitania położone źródła późniejsze mienią to miasto Au gust o-nemetum, a dzisiaj zwie się ono Clermont nad rzeką Allier.—Por. Strabon (IV. 191).

Nemotelus—m o kr a dl i k, rodzaj owadów dwuskrzydłych (Diptera), zaliczony do rzędu Bra-chycera, do rodziny Strasiomyidae, różki posiada średniej długości; pierwszy i drugi z ich odcinków jednakiej długości, trzeci wydłużony, wrzecionowaty, czwarty zaś pierścieniowaty z zakończeniem dwuczłonkowem. Smoczek wydłużo-ny, wystający ku przodowi; głaszczki niewyraźne; krótki, nieco wypukły, 5—6-członkowy odwłok szerszy od tułowia; muchy te drobne lub średniej wielkości, ociężałe, trzymają się miejscowości błotnistych, siadają zaś na różnych roślinach błotnych, szczególnie zaś—na baldaszko-wych; rodzaj ten obejmuje około 36 gatunków znanych w Europie; najpospolitsze z nich—N. pantherinus L.—czarny, z odwłokiem na stronie grzbietowej białym z czarną plamą albo też— z czarnym biało nakrapianym; nogi białawo-żół-te; skrzydła—szkliste z żyłkami blademi. Długość 4—5 mm., N. nigrinus Fali.—błyszczący, czarny z żółtawą plamą na grzbiecie; skrzydła szkliste z źółtawemi żyłkami. Długość 3—3,5.

K. K-ć.

Nemours, miasto we Francyi, w departamencie Seine-et-Marne, nad rz. Loing, stacya dr. żel. z Paryża do St. Germain-des-Fossés. Posiada zamek z wieku XIII, kościół, którego dzwonnica pochodzi z wieku XIII, nawa zaś z XV i XVI, i kilka innych gmachów dawnych. W N. znajdują się młyny i fabryki tkackie. Mieszkańców liczy 4 602.—Hrabstwo, a od r. 1404 księstwo N. przechodziło różne koleje; kilkakrotnie należało do korony, a od r. 1672 zostaje w ręku książąt Orleańskich.—Por. P. L. Torchet „Nemours, notice historique, archéologique et pittoresque” (Fontainebleau 1882).

Nemours, miasto nadmorskie w Algierze, w dep. Oran. okręgu Tleincen; 3 308 mieszkańców, z tego 757 Francuzów, 159 żydów. Port N. jest lichy, pomimo to wywożą z niego dosyć dużo alfy (rodzaj trawy), zboża i bydła. W okolicach kopalnie rudy żelaznej. N. zbudowane zostało w r. 1844 na miejscu dawnego miasta arabskiego Dżema Garuat, z którego zostało trochę zwalisk; nazwę nadano mu na cześć jednego z synów króla Lud w i k a-Fi lipa. Za czasów rzymskich w tymże miejscu istniało miasto Ad Fratres.— „Grande Encyclopédie”.

Nemours Jakób d’Armagnac, książę de N. (* r. 1433—f r. 1477). Był synem Bernarda d’ Armagnac i Eleonory deBourbon-la-Marche, a więc przez ojca i matkę spokrewniony z domem królewskim francuskim. W r. 1449 wysłany został do Karola VII, do Rouen, i uczestniczył w bitwie pod Formigny, w oblężeniu miast Caen, Cherbourga i Bordeaux. Ojciec jego umarł w r. 1455.—N. przyjęty został zrazu dobrze przez Ludwika XI, który ożenił go zLudwiką d ’ A nj o u, córką hrabiego Maine, i uznał prawa jego do księstwa N. (r. 1462). W r. 1463 Ludwik wysłał go jako namiestnika do Roussillonu, aby tam przywrócił władzę królewską, nie wynagrodził go jednak za usługi dostatecznie, więc niezadowolony N. zaczął knowania z Ligą Dobra publicznego (ob.). Biskup z Bayeux wciągnął go do spisku, który zamierzał porwanie króla w Montluçon. N. pogodził się później z królem w Mazat, pod Riom; niedługo jednak trwała zgoda i N. znów zaczął spiskować. Po klęsce Jana V d’Armagnac, Dammartin, w imieuiu króla, narzucił mu układ w Saiut-Flour; N. uznany został za niegodnego łaski królewskiej, posiadłości jego miały być skonfiskowane, król mu jednak przebaczył. N. przyrzekł nawet (r. 1470), że będzie donosił królowi o wszelkich spiskach, które dojdą do jego wiadomości, a w razie niewykonania tego przy-

Oficerowie doświadczeńsi jego ra-mu zaczekać, gdyż Hiszpanie zajęli stanowisko bardzo mocne; inni za to jego podwładni zaczęli go oskarżać o tchórzostwo, zaciężni Niemcy już grozili, że broń rzucą, jeżeli bitwa nie będzie natychmiast wydana. N. uległ i rzucił się na Hiszpanów krótko przed wieczorem; bitwa skończyła się zupełnym pogromem Francuzów, N. zaś znalazł śmierć w tej walce. Gonsalvo pochował go uroczyście w Barlecie. W osobie Ludwika de N. wygasł dom Armagnac.

Nemours Jakób Sabaudzki, książę de N., hrabia de Genevois, margrabia de Saint Sorlin (* w Vauluisant [Szampania] w r. 1531 — f w Annecy r. 1575). Uczestniczył w oblężeniach Lens i Metzu oraz w bitwie pod Renty. Podczas wyprawy Piemonckiej (r. 1555) N. i trzej jego towarzysze walczyli pod murami Asti, wyzwawszy go na rękę, z margrabią daPeschie-ra i z jego trzema towarzyszami i odnieśli zwycięstwo. N. był strounikiem Gwizyuszów; po nieudanej próbie porwania Henryka Orleańskiego (później Henryka III), zaprowadzenia go do Lotaryngii lub Sabaudyi i zrobienia wo

rn«

na

rzeczenia zrzekał się przywilejów para Francyi; jako zastaw oddawał królowi cztery zamki. W r. 1471 i 1472 spiskował wszakże znów z konne tablem Saint-Pol. Oskarżono go przed królem o stosunki z Anglikami; N. starał się uniewinnić i wysłał żonę swoją do króla; Ludwik XI postanowił z nim jednak skończyć tym razem. Pochwycono go; więziono w Viennie, Pierre-En-cise, Orleanie, wreszcie w klatce żelaznej w Ba-stylii paryskiej; stawiono go przed koraissyą śledczą, której członkom król rozdał jego dobra, a później przed parlamentem, w którym król kazał zasiąść również oddanym sobie notablom. Parlament uznał go za winnego zdrady stanu i skazał na utratę dóbr i godności oraz na karę śmierci. Ścięto go w Paryżu d. 4 sierpnia r. 1477. Król mściwy pastwił się potem jeszcze najokrutniej na dwu synkach jego. — Por. B. d e Mandrot „Jacques d’Armagnac, duc de Nemours” (w „Revue historique” XLIII str. 274 i XLIV str. 261).

Nemours Ludwik d’Armagnac, książę de N. (* r. 1472 —f r. 1503), trzeci syn Jakóba d’Armagnac, księcia de N. (ob.). Gdy Karol VIII zwrócił w r. 1492 synom Jakóba d’Armagnac posiadłości, skonfiskowane ich ojcu, N. otrzymał hrabstwo Guise; po śmierci brata, Jana, został w r. 1500 księciem N. Towarzyszył Karolowi VIII do Włoch. Ludwik XII mianował go wicekrólem Neapolu. Jak się zdaje, N. nie miał talentu wodza; wojska swoje porozrzucał nieumiejętnie. Pomimo zawieszenia broni, Gonsalvo z Cordoby (ob. Cordova y Agiular G.) napadł na straże przednie francuskie. N. wyruszył na niego i spotkał go pod Cerignoli (d. 28 kwietnia r. 1503). dzili dżem stronnictwa, musiał wrócić do Sabaudyi. Wkrótce zjawił się znów we Francyi, zwalczał hugonotów (ob.); wraz z Gwizyuszem i Saint-André, podpisał akt kapitulacyi w Bourges i skargę do króla na morderców Franciszka Gwizyusza. Mianowany gubernatorem prowincyi Lyonnais, Forez i Beaujolais, odebrał Vienne i oblegał Lyon. W r. 1566 ożenił się z Anną d’Este, wdową po Franciszku Gwi-zyuszu. W r, 1567, gdy dwór znajdujący się w Meaux, zagrożony był dostaniem się do niewoli Kondeusza (ob.), N. poradził schronić się do Paryża i wprowadził rzeczywiście króla do stolicy w pośrodku Szwajcarów.—Uczestniczył w bitwie pod Saint-Denis i odmówił wykonania w Lyonie i Grenobli warunków pokoju zawartego w Longjumeau, za co otrzymał powinszowanie od Papieża. Pomagał księciu d’Aumale w odparciu najazdu księcia Dwuch-Mostów. W r. 1572 wrócił do Paryża, w r. 1575 przyjmował Henryka III w Lyonie, poczem wrócił do Annecy, gdzie wkrótce potem umarł. Wodzem był dzielnym, mężem dorodnym i wykształconym.— Por. „Grande Encyclopédie”.

Nemours Karol Emanuel Sabaudzki ks. de N. (* w r. 1567—f w r. 1595), syn starszy Jakóba Sabaudzkiego ks. de N. (ob.), stronnik gorliwy Gwizyuszów lotaryń-skieh. Podczas zabójstwa księcia de Guise w Blois uwięziono go, ale udało mu się umknąć z więzienia do Paryża; gdzie potym w r. 1590 sprawował dowództwo pod kierunkiem brata przyrodniego, ks. de Mayenne; wkrótce atoli wybuchły między niemi niesnaski, wskutek których N. opuścił Paryż i udał się do gubernatorstwa swego w Lyonie, marząc o pozyskaniu dla siebie księstwa niezależnego. Uwięziono go i trzymano w Pierre - Encise, skąd wszakże udało mu się zbiec, lecz umarł wkrótce potym, właśnie gdy się sposobił do wyprawy na Lyon.— „Grande Encyklopedie”.

Nemours Henryk Sabaudzki, książę de N. (* d. 2 października r. 1572 w Paryżu—f tamże d. 10 lipca r. 1632), drugi syn Jakóba Sabaudzkiego, księcia de N. (ob.). Wychowywał się w Annecy pod okiem ojca. W roku 1588 krewny jego, książę Sabaudyi, oddał dowództwo wojska, przeznaczonego do wystąpienia przeciwko Francuzom w markizacie Saluzzo; N. zdobył twierdzę Karmaniolę i wkrótce potem zajął kraj cały. Jego bracia przyrodni, książęta lotaryńscy, wciągnęli go do stronnictwa Ligi (ob ); N. wojował w Delfiaacie (w r. 1591 został gubernatorem tej prowincyi), napróżno jednak starał się oswobodzić brata swego, uwięzionego wtedy w Pierre-Encise. W lipcu r. 1595 został księciem N., w roku następnym poddał się Henrykowi IV, w r. 1597 był obecny zgromadzeniu Stanów w Rouen i przy oblężeniu miasta Amiens, wyjechał jednak później do Annecy i nie chciał uczestniczyć w wyprawie fran-

bez-

cza-

cuskiej do markizatu Saluzzo. W r. 1618 ożenił się z Anną Lotaryńską, jedyną córką księcia d’Aumale; resztę życia spędził wśród zabaw na dworze w Paryżu. — „Grande Encyclopédie”.

Nemours Karol Amadeusz, książę de N. (* w kwietniu r. 1624 — f w Paryżu d. 30 lipca r. 1652), syn Henryka Sabaudzkiego, księcia de N. (ob.). W r. 1643 zaślubił Elżbietę de Bourbon, córkę księcia Vendôme. Odbył wyprawę do Flandryi w r. 1645, jako ochotnik; w roku następnym dowodził jazdą lekką podczas oblężenia miast Courtrai i Mar-dick. Wciągnięty do Frondy (ob.) przez księżnę de Châtillon, poprowadził w r. 1652 oddział hiszpański na pomoc miasta Angers, osłaniał odwrót panny de Montpensier (ob.) do Orleanu, uczestniczył w bitwach pod Bleneau i na przedmieściu św. Antoniego (d. 2 lipca). D. 30 lipca tegoż roku zginął w pojedynku z bratem żony, księciem de Beaufort. Synów nie zostawił. Brat jego Henryk II Sabaudzki książę de N. (* r. 1625—f r. 1659), dzietny, był ostatnim z rodu.- „Grande Encyclopédie“.

Nemours Marya d’Or 1 e a ns-Lo ngu e ville, księżna de N., księżna Neuchâtelu (* w Paryżu d. 5 marca r: 1625 — f tamże d. 16 czerwca r. 1707). Była córką Henryka II Orleańskiego, księcia de Longueville i pierwszej żony jego, Ludwiki de Bourbon-S o i s s o n s. Matkę straciła w dwunastym roku życia i w pięć lat potem przeszła pod kierunek macochy, słynnej siostry, wielkiego Kondeu-sza (ob.). Została z macochą w Paryżu po ucieczce dworu do Saint-Germain (r. 1649); po uwięzieniu ojca jej wraz z książętami Condé i Conti (w styczniu r. 1650), schroniła się z macochą do Dieppe; księżna de Longueville próbowała zbuntować Normandyę na rzecz więźniów, ale bezskutecznie. W r. 1651 uwolniono jej ojca i dołożyła wtedy wszelkich usiłowań, aby go odwieść od połączenia się z Kondeuszem, gdy tenże znów za broń chwycił. Królowa re-gientka była jej za to bardzo wdzięczna, mimo to jak się zdaje, ona to właśnie przeszkodziła dojściu do skutku jej małżeństwu naprzód z księciem Yorku, a potem z Karolem II, którzy oba starali się o jej rękę. W r. 1657 wyszła za Henryka Sabaudzkiego, księcia de N.; w dwa lata później owdowiała (r. 1659). Zaczął się wtedy dla niej długi okres procesów z rodziną, o spadek po rodzicach. W r. 1699 została księżną Neuchâtelu (ob.), witaną chętnie przez ludność. Napisała pamiętniki z sów Frondy, wydane w dwa lata po jej śmierci p. n. „Mémoires de la duchesse de Nemours etc.” (Kolonia 1709).—„Grande Encyclopédie”.

Nemours Ludwik Karol Filip Rafał Orleański, książę de N., drugi syn króla Ludwika Filipa i Maryi Amelii (* w Paryżu d. 25 października r. 1814—f w Wersalu d. 26 czerwca r. 1896). Kształcił się w liceum Henryka IV; w r. 1826 mianował go dowódz-cą 12-go pułku strzelców Karol X, który go bardzo lubił i chciał ożenić z córką księcia de Berry. Rewolucya w r. 1830 więcej mu przeto zaszkodziła, niż przyniosła korzyści. D. 3 lutego r. 1831 N. odrzucił ofiarowaną sobie koronę Belgii, a później grecką, gdyż nie byłoby to zgodne z polityką jego ojca.— W listopadzie r. 1832 uczestniczył w oblężeniu Antwerpii. W r. 1836 towarzyszył pierwszej wyprawie do Kon-stantyny; w roku następnym był obecny przy zdobyciu tego miasta. W r. 1841 zaopatrzył w żywność Milianah i Medeah w Algieryi, dnia zaś 3 maja odniósł zwycięstwo nad Kabylami. W roku następnym opuścił Algier, gdzie złożył wiele dowodów męstwa i zdolności wojskowych. Po śmierci brata, Ferdynanda, księcia Orleańskiego, mianowany został regientem na przypadek choroby króla (d. 30 sierpnia 1842), ale był bardzo niepopularny, cboć zgoła niesłusznie. D. 24 lutego r. 1848 po wybuchu rewolucyi nie bronił wcale swych praw i towarzyszył księżnej Orleańskiej do Izby poselskiej, gdzie zniósł spokojnie wymierzone przeciwko sobie obelgi i pogróżki.

D. 27 lutego połączył się ze swą rodziną w Anglii. D. 29 maja r. 1849 wystosował do Zgromadzenia narodowego protest przeciwko skazaniu na wygnanie jego rodziny. W r. 1870 wrócił do Francyi; we wrześniu r. 1873 odwiedził hrabiego Chambord (ob.) we Frohsdorfie; w r. 1879 wpisano go do listy gienerałów dywizyi w rezerwie, wykreślono go wszakże z niej w skutek prawa z czerwca r. 1886.—Żonaty był z księżniczką Wiktoryą Augustą Antoniną Kota urską; miał z nią dwu synów Ludwika Filipa Maryę Ferdynanda Gastona, hrabiego d’Eu (* r. 1842), żonatego z córką cesarza Brazylii, Piotra II i Ferdynanda Filipa, księcia d’Alençon (* r. 1844), żonatego z księżniczką Zofią Augustą Bawarską, która zginęła podczas głośnego pożaru bazaru w Paryżu w r. 1897 i jedną córkę Małgorzatę, żonę księcia Władysława Czartoryskiego (ob.). „Grande Encyclopédie”.

Nemrod (właściwie Nimrud albo Nimrod) według I księgi Mojżeszowej (Rozdz, X w. 8—

10), syn Chus a (Kusza), syna Chamowego, więc prawnuk Noego „możny myśliwiec przed obliczem Pańskiem” — Ń. miał być władzcą potężnym, należącym do szczepu tego samego, od którego pochodzą jakoby ludy etyopskie i po-łudniowo-arabskie; wymieniony jest jako założyciel Babilonu, skąd miał panowanie swe rozsze-szyć na Erech (Urak), Achad (może Agada) i na Chaîne (Kalneh) w ziemi Senaar (Siuear), która może jest Babilonią. Twierdzenie dalsze, iż założył również Ni niwę (ob.) Besen i Chale (Kałach), należy jak się zdaje, do wtrętów pó-

Red.

nar. Chr.). Krawędzie grobowca sztucznie tworzą tarasy obszerne, upiększone posągami różne-mi, głównie w postaci siedzącej. Z pośród tych posągów wyróżniają się niektóre, zarówno swoją wysokością (8 m.), jak i artyzmem, np. posąg Zeusa, uosobienia „Kommagiena” mitycznego, króla Antyocha, Apollona i Herkulesa.— Por. Humann und Puchstein „Reisen in Kleinasien und Nordsyrien” z atlasem (Berlin 1890).

Nemura—owad prostoskrzydły, z rodziny— Perlidae. 10 gatunków europejskich; w Europie środkowej pospolity: N. variegata. Przedtuło-wie brunatne z kropkami błyszczącymi, z boków żółtawe. Wąsiki czarne, u nasady żółtawo-bru-natne. Skrzydła brunatne. Długość 9 mm.

K, A. G.

źniejszych. — W napisach klinowych dotychczas nie napotkano nigdzie imienia N-a, który też z pewnością jest osobistością mityczną, nie historyczną, uosobieniem, na sposób wschodni, jednego ze szczepów zamieszkujących niegdyś Mezopotamię, a dającego się we znaki sąsiadom swym.—Historyk Józef Żydowi n (Flavius Josephus) zwie N-a bluźniercą zuchwałym przeciw Panu Bogu i jemu przypisuje zbudowanie wieży Babel.—Podług wiadomości, pochodzących jakoby od S. Efraima, N. był pierwszym czcicielem ognia, wynalazcą astronomii i założycielem miast Nisibisu i Edessy w Syryi.—Narody wschodnie, Islam wyznające, głoszą podania różne o N-e, oparte głównie na skąpych słowach księgi Mojżeszowej, ale przystrojone przez ich wyobraźnie bujną. — Arabowie wszelkie zwaliska rozleglejsze, napotykane w Mezopotamii, jemu przypisują, samego zaś w podaniach swych wystawiają jako bezbożnika srogiego, sprzeciwiającego się na każdym kroku woli Bożej. — Ziemię Nemrodową, nie jego samego, wspomina też jeszoze prorok Miche as z (Rozdz. Y, w. 6). Gwiazdozbiór olbrzyma, nazywany przez nas, za przykładem Greków, Oryonem (ob.), w pojęciach Wschodu wyobraża N-a przykutego za karę do sklepienia niebieskiego.—Imię N-a do dziś dnia związane jest jeszcze z kilku miejscowościami azyatyckiemi i tak, między innemi na zachód od Eufratu leży wzgórek pokrywający, jak głoszą mieszkańcy tamtejsi, zwaliska wieży Babel, nazywają go teraz Birs-Nimrud (ob. Babilon).—W pobliżu miejsca gdzie wody Ty-gru łączą się z biegiem górnym rzeki Zabu, 30 kilometrów na południe od Niniwy, znajduje się wioska Nim rud, a tuż leżą szczątki zwalisk miastu Kałach (po assyr. Kalchu); iest to prawdopodobnie to samo miasto, które u Kseno-f ont a (ob.), nosi nazwę La ri s sy. Przypuszczać należy, iż założycielem jego pierwszym ("około r. 1350 przed Chr.) był Salmanassar I; Asurnasirbal odnowił i upiększył je potem, a następcy jego także przyczynili się do tego. Asarhaddon, po zdobyciu Egiptu, zbudował tam pałac wspaniały i pyszny, którego zwaliska odkopał La yard (ob.) i mnóstwo znalezionych tam szczątków ciekawych przewiózł do British Museum w Londynie. — Por. Ni niw a. — N-mi zwykliśmy dziś nieraz nazywać żartobliwie my śliwych namiętnych, zwłaszcza gdy się nie odznaczają celnością strzałów swych.

Nemrûd Dagh, góra w Kurdystanie (2 232 m.), o 120 kim. na zachód od Diarbekiru (ob.), słynie z grobowca greckiego, wspaniałego z w. I-go przed nar. Chr., zbadanego w latach 1882/3 przez Puchsteina i Humanna. Grobowiec ten wznosi się na kurhanie usypanym z kamieni drobnych na wierzchołku góry, mającym 49.8 m. wysokości i 150 m. średnicy u podstawy. Pod kurhanem, jak mówi napis, jest grób An-tyocha Kommagieńskiego (r. 69—38 przed

W kwietniu, maju i sierpniu.

Nen, rzeka angielska, w części wschodniej Wielkiej Brytanii, bierze początek w okolicach hrabstwa Northamptonshire zachodniego, przepływa przez Northampton i Peterborough i ubiegłszy 161 kim., wpada do zatoki Wasch należącej do morza Północnego.

Nenadovié Mateusz, mąż stanu serbski (* w r. 1777 we wsi Brankowiuie—f w r. 1854 w Białogrodzie), początki nauk otrzymał w Kupi-nowie; w Szremie uczęszczał do seminaryum duchownego; które ukończył w r. 1793 i zaraz wyświęcony został na księdza. W r. 1796 był już protoprezbiterem nahii Waliewskiej. Niebawem atoli, wskutek morderstwa ojca jego Aleksego przez janczarów, przejmuje się coraz bardziej działalnością polityczną. W r. 1804 udał się do Rossyi z prośbą o pomoc i radę. W roku następnym, za zezwoleniem Karadżor-dżi, utworzył radę rządzącą i obrany został jej prezesem. W r. 1811 zajmuje stanowisko wojewody w wojsku, które miało za zadanie bronić Seroii od strony Bośni. W r. 1814 w sprawie ojczyzny uciśnionej udaje się do Wiednia, ażeby od zgromadzonych tam na kongres monarchów europejskich uzyskać pomoc skuteczną. Skoro w r. 1815 wybuchło w Serbii powstanie na nowo, N. zarówno radą, jak wojskiem swojem wspierał energicznie Miłosza. W r. 1838 został członkiem komisyi wysadzonej przez rząd serbski, w celu opracowania prawodawstwa krajowego. Mianowany w r. 1839 członkiem senatu rządzącego serbskiego, pełnił swoje obowiązki senatorskie aż do r. 1852. Wbrew przepisom Kościoła prawosławnego, ale za zezwoleniem księcia Miłosza, N. żonaty był dwukrotnie. Z żony drugiej miał syna Lubomira (ob.) pisarza serbskiego, który wydał wspomnienia ojca z czasów posłowania do Wiednia p. n. „Me-moari Prote Mateje N.” (Białogród 1867).—Por.

M.    Dżuricziczo „Serbskij protojerej Matwiej

N.    Oczerk iz istorii serbskaho wozstania 1804 g.” (Petersburg 1881); M. Milicze wic z „Po-menik znamenitych ljudi u serbskaho naroda novijha doba” (Białogród 1888, str. 408—412).

Nenadovié Lubomir, poeta serbski (*r.l826 — f r. 1895), po ukończeniu gimnazyum w Białogro dzie, uczęszczał kolejno do uniwersytetów w Berlinie, Heidelbergu i Paryżu, gdzie uczył się prawa. W r. 1848 otrzymał posadę nauczyciela gimnazyalnego w Białogrodzie i został członkiem komi8syi szkolnej. Od r. 1850 podróżował dłuższy czas za granicą, a wróciwszy do kraju, objął posadę sekretarza w ministeryum oświaty; później był sekretarzem poselstwa serbskiego w Konstantynopolu. Poezye N-a, drukowane w różnych czasopismach serbskich, zjednały mu szybko rozgłos bardzo utalentowanego poety, zwłaszcza poemat obszerny p. n. „Dojcinovid Vojin”; również większem natchnieniem i fantazyą odznaczają się jego liryki, zebrane pod ogólnym napisem „Pje-sme” (Poezye, 1860) i „Slavenska Vila” (1849). Oprócz poezyi N. pisywał prozą, a mianowicie opisał bardzo barwnie i żywo podróże swoje w trzech dziełach: „Pisma iz Italie”, „Pisma iz Njemacke” i „Pisma iz gvajcarske”; jest on właściwie pierwszym podróżopisarzem serbskim, piszącym w języku ojczystym. Przysłużył się również literaturze serbskiej przez wydanie pamiętników historycznych swego ojca Macieja N-a o walkach z r. 1811, 1812 i 1813. N-Nenad Poznanowić, pseudonim N e d i c i a Martina (ob.).

Nenagłl, miasto w Irlandyi, w hrabstwie Tipperary; mieszk. 4 722 (1891), prowadzących handel ożywiony.

Nena Sahib, ob. Nana Sahib.

Nencki Marceli (* w Boczkach pod Sieradzem d. 15 stycznia r. 1847 —f w Petersburgu d. 14 października r. 1901) lekarz, chemik i biolog znakomity. — Do szkół uczęszczał w Piotrkowie, a wyszedłszy z nich w wieku bardzo młodym, wmieszał się czynnie do powstania w r. 1863, a wskutek tego, uchodząc z życiem, zmuszony był kraj rodzinny opuścić. — Czas niedługi spędził naprzód w Krakowie, jako student wydziału filozoficznego ; nie zagrzawszy się jednak do filozofii, rozstał się z nią szybko i bez żalu, a podążył w r. 1864 do Jeny by oddać się filologii. Klasycyzm żywiej wprawdzie zajął umysł młodzieńca i dłużej niż filozofia, lecz również nie zdołał go przykuć do siebie. W r. 1866 N. opuszcza Jenę i przenosi się do Berlina, gdzie zapisuje się do wydziału lekarskiego, ale już jako student nie tyle się troszczy o właściwą sztukę lekarską, ile o nauki inne, związek z nią mające, zwłaszcza gorliwie oddaje się chemii. W r. 1870 N. osiągnął dyplom doktora medycyny i chirurgii po obronieniu rozprawy p. n. „Die Oxydation der aromatischen Verbindungen im Thierkörper” (po polsku w „Rocz. Tow. nauk. krakowskiego [poczet 3-i, T. XIX, str. 256 — 282] p. n. „Utlenianie ciał aromatycznych w organizmie zwierzęcym“), a praca ta zapowiadała już w nim badacza miary niepośledniej. — Po ukończeniu uniwersytetu,

dla wydoskonalenia się dalszego w chemii, zwłaszcza organicznej, N. pracował nad nią jeszcze pod przewodnictwem Baeyera (ob.) w berlińskiej akademii technologicznej (Gewerbe-Akademie). — W końcu r. 1871 został asystentem profesora E. Kleb sa (ob.) w zakładzie patologicznym w Bernie, mając sobie polecone dokonywanie rozbiorów i badań chemicznych, w zakres patologii wchodzących. Równocześnie został też docentem prywatnym chemii fizyolo-gicznej. Już po roku, oceniając działalność N-go, płodną dla nauki, mianowano go profesorem honorowym wydziału lekarskiego, berneńskiego; po trzech latach zaś profesorem nadzwyczajnym.— Po latach sześciu pobytu jego w Bernie,

II

Fig. 111. Dr Marceli Nencki, z fotogramu Mieczkowskiego.

rząd szwajcarski, widząc działalność znakomitą N-go, polecił utworzenie katedry zwyczajnej chemii fizyologicznej i powierzył mu ją. Przed-tym katedry tego rodzaju w Europie istniały tylko w b. Szkole Głównej, warszawskiej i w zniemczonym w r. 1871 uniwersytecie strasburskim, gdzie nauczał słynny Hoppe-Seyler (ob.), w Warszawie zaś wykładał przedmiot ten F u-dakowski (ob.). N. dostąpił więc zaszczytu nielada, że dla niego, cudzoziemca, Szwajcarya utworzyła katedrę nową, przedtym w kraju tym nie istniejącą. Jednocześnie powierzono mu również kierownictwo Instytutu chemii lekarskiej, dla którego potym w r. 1888 wzniesiono umyśl-

nie gmach wspaniały, urządzony znakomicie; w roku tym samym zaproszono też N-go do objęcia wykładów bakteryologii, z rokiem każdym nabierającej znaczenia donioślejszego. — Sława profesora berneńskiego rosła z rokiem każdym i ściągała do stolicy związku szwajcarskiego uczniów coraz liczniejszych, nietylko z Europy, ale i z poza oceanu Atlantyckiego. Pracownie zostające pod zawiadywaniem i kierunkiem N-go w ciągu lat niewielu stały się zakłądami mię-dzynarodowemi, przybytkami nauki wszechświatowej, rozśaduikami wiedzy, wydającemi corocznie zastępy niemałe uczniów dzielnych.— W roku 1891, niespodzianie dla wszystkich, którzy go znali bliżej, N. opuścił Szwajcaryę, aby objąć w Petersburgu ofiarowane sobie stanowisko kierownika oddziału chemiczno-fizyologicznego w świeżo tamże założonym Instytucie medycyny doświadczalnej (ob.) i tam pracował aż do śmierci z pożytkiem dla nauki nie mniejszym, jak przedtym w Bernie.— Śmierć zaskoczyła go przedwcześnie z nienacka. Umarł wskutek krwotoku, wywołanego przez raka żołądka o przebiegu niezwykle szybkim.— W r. 1900 uniwersytet Jagielloński, obchodzący wtedy 500-ą rocznicę odnowienia swego, zaszczycił N-go doktoratem honoris causa; nadto był członkiem Akademji Umiejętności w Krakowie, członkiem honorowym Towarzystw lekarskich, krakowskiego i warszawskiego, oraz Towarzystwa imienia Kopernika we Lwowie, jako też wielu innych towarzystw uczonych, zarówno krajowych, jak zagranicznych.— Wogóle, jako chemik i biolog znakomity, używał N. sławy szeroko rozbrzmiewającej, wiedzą rozległą i pracą rzetelną zdobytej, a przenoszącej zaszczyt nietylko jemu samemu, lecz i narodowi, do którego należał.— Nie możemy oczywiście tu, w ramach szczupłych Encyklope-dyi, poddać rozbiorowi drobiazgowemu i szczegółowemu zasług tak licznych N-go, na polu nauki położonych, więc korzystając z rysu treściwego działalności profesora, którego nam dostarczył uprzejmie p. J. Zaleski, uczeń i asystent N-go, pomieszczamy tu streszczenie to nieomal dosłownie.— N., jako uczony, był wzorem prawdziwym filozofa, budującego wyłącznie tylko na doświadczeniu umiejętnym, opierające-2 go się na faktach niezbitych, wyprowadzającego z z nich tylko wnioski obalić się nie dające. Nie z pociągały go nigdy teorye najwspanialsze, jeżeli nie popierały ich dowody niewątpliwe. Każdą pracę, czy to swoją, czy uczniów pod okiem jego dokonaną, zwykł był sprawdzać najsumienniej wielokrotnie, zanim ją oddał do druku. Pisywał wolno i z rozmysłem, przykładając miarę krytyczną do zdania każdego ; myśli swe wykładał zawsze jasno i zrozumiale, a jednocześnie bardzo treściwie ; we wszystkich pracach jego niema eni jednego słowa zanadto, ani jednego wyrazu zbytecznego. Takim samym był i w mowie, lubił w niej prostotę, a za kraso-mówstwem nie uganiał się nigdy. Na pytania uczniów odpowiadał chętnie, ale zawsze po namyśle pewnym, prosto i zrozumiale, a to właśnie było przyczyną główną ufuości, z którą garnęli się do niego uczniowie, bo w nim znajdywali mistrza prawdziwego i szczerego, pragnącego przelać w nich swą wiedzę, nie zaś olśniewać ich błyskotliwością słów szumnych, a nieraz pustych; tym też najlepiej wytłómaczyć sobie można powagę olbrzymią zdania jego.— Najbardziej może zadziwiać powinna wszechstronność wyjątkowa umysłu N-go; posiadał on zapas ogromny wiadomości wszelakich, prawie nie napotykany u innych uczonych, a to z najróżnorodniejszych dziedzin wiedzy przyrodniczej, więc przeważnie z chemii organicznej i fizyologicznej, z bakteryologii, patologii, hygieny, farmakologii, oprócz których nie obce mu były również gałęzie inne wiedzy przyrodniczo-lekarskiej. Wiadomości te zaś nie były bynajmniej dyletanckie, ponieważ ze wszystkich dziedzin wymienionych zostały po N-im ślady niezatarte twórczości myśli i czynów jego. Umysł posiadał nadzwyczajnie bystry, umiejący w chwili danej w lot wy-wyszukiwaó drogi proste i jasne dla badań nowych, zdumiewający nieraz oryginalnością pomysłów swoich, gdy chodziło o poszukiwania, dla których nie istniały jeszcze sposoby ustalone. Ogrom wiadomości posiadanych pozwalał mu w zgłębianiu sprawy jakiejkolwiek używać metod badania najrozmaitszych, a dla tego też wnikał głębiej w jej treść i opracowywał ją lepiej i dokładniej, niżby to umiał uczynić badacz inny, w jednej tylko gałęzi wiedzy wyćwiczony, chociażby z nią był jak najdoskonalej obyty. —-Prace naukowe N-go ze względu na treść ich, podzielić można w sposób następujący: /. Chemia organiczna, a) Badania nad pochodnemi kwasu moczowego zawierającemi siarkę, oraz otrzymanie kwasu rodaninowego i barwników jego. — h) Zgęszczenie (Condensatio) mocznika z aldehydami: acetylomocznik i nitrobenzilidendiureid; drugie z ciał tych służy obecnie jako wskazanie na obecność mocznika (t. zw. reakcya Lii-d y e g o).— c) Otrzymanie związków guanaminu, które pozwalają oznaczać kwasy poszczególne z szeregu tłuszczowego, nawet w tych przypadkach, kiedy mamy do czynienia z niewiel-kiemi ilościami kwasów tych.— d) Zastosowanie chlorku cynku do zgęszczania kwasów tłuszczowych z fenolami (rezacetofenon). Wprowadzenie do tego odczynu kwasów aromatycznych i otrzymanie bardzo cennych barwników z py-rogallolu. Zastąpienie chlorku cynku przez tlenochlorek fosforu i otrzymanie eterów złożonych (salolów), co do których wykazuje N. że rozkładają się przez enzymy soku trzustkowego na części składowe swe, wskutek czego posiadają własności tlecznicze, znakomite, jak np. znany dziś powszechnie salol (ob.), rozkładający się w kiszkach na fenol i kwas salicylowy, składniki działające odkażająco.— e) Opracowanie szczegółowe zgęszczeń dokonywanych zapomocą chlorku żelaza.— //. Chemia fizyologiczna. a) Badania nad utlenianiem związków aromatycznych w ustroju żywym. Przedmiotowi temu była już poświęcona rozprawa doktorska N-go. Na zasadzie spostrzeżeń zarówno własnych, jak i obcych, N. wyprowadza wniosek, że w ustroju utleniają się tylko łańcuchy boczne jądra benzolowego, a jeżeli jądro zawiera kilka łańcuchów, to tylko jeden z nich utlenia się na karboksyl (ob.). Uwagę szczególniejszą zwrócił następnie N. na utlenianie benzolu (ob.), który później stosował jako miarę do określania wielkości utleniania fizyologiczne-go. Z poszukiwań tych wynikło, że choroby pewne, jak np. białaczka {Leucaemia), także narkotyki, jak morfina i wyskok, wreszcie zatrucia fosforem, chloroformem i t. p. osłabiają utlenianie fizyologiczne.— b) Zbadanie wpływów grupy karboksylowej lub sulfonowej na zmniejszenie własności trujących samych ciał aromatycznych. — c) Poszukiwania nad tworzeniem się mocznika w ustroju żywym; wskazanie na amidokwasy, jako na ciała, z których może wytwarzać się mocznik. Wygłoszenie teoryi o powstawaniu mocznika z kwasu karbaminowego zapomocą wydzielenia się wody (t. zw. teorya bezwodnikowa Schultze-na i Nenckiego). Tutaj należy również zaliczyć prace późniejsze, dokonane w Petersburgu, wspólnie z profesorem Pawłowem, o roli wątroby w sprawie tworzenia się mocznika, a także podanie sposobu oznaczania ilościowego amoniaku we krwi i narządach zwierzęcych. —

d)    Badania klasyczne barwników krwi. Nad zadaniem tym N. pracował z przerwą pewną od r. 1884 do końca dni swoich. Przez użycie alkoholu amylowego do wyciągania barwnika, wskazał na nowy i łatwy sposób otrzymywania heminy (ob.) krystalicznej ze krwi. Objaśnił, że różnice w składzie chemicznym przetworów heminy, otrzymywanych różnemi sposobami, polegają na tworzeniu się eterów heminy z alkoholami. Podał sposób nowy, pozwalający na otrzymywanie z heminy ilości znacznych hematopor-firyny (związek nie zawierający żelaza) i wykazał izomeryę ciała tego z bilirubiną — barwnikiem żółci. Otrzymał w stanie krystalicznym ciało pośrednie pod względem składu chemicznego, pomiędzy hematoporfiryną a fyloporfiryną, wydobytą z barwnika liści przez Schuncka i Marchlewskiego i nazwał je mezopor-f i r y n ą. Nakoniec przez odtlenienie heminy otrzymał ciało nie zawierające tlenu — hemopyrrol i toż samo ciało wydobył z barwnika liści, w ten więc sposób związek rozwojowy pomiędzy światem zwierzęcym a roślinnym został potwierdzony doświadczalnie na polu chemicznym.—

e)    Badania ciał białkowych. Pierwsza z prac tyczących się tego przedmiotu była ogłoszona drukiem w r. 1876 w księdze ofiarowanej profesorowi Valentinowi (ob.) w dzień jubileuszu jego p, n. „Ueber die Zersetzung der Gelatine und des Eiweisses durch Fäulniss mit Pancreas”. W sprawie poznania natury ciał białkowych nowa i oryginalna metoda biologiczna, rozkładu tych ciał przez gnicie, zastosowana przez N-go, wydała wyniki znakomite, o wiele donioślejsze, niźli te, które można było otrzymywać na drodze czysto chemicznej. Praca wspomniana pod względem ścisłości doświadczeń dokonanych, jak również dokładności chemicznej, stoi w szeregu najcelniejszych utworów naukowych, nowoczesnych.—W poszukiwaniach swych, dotyczących wytworów rozkładu białka, N. zwrócił uwagę baczniejszą na indol (ob.), otrzymał go w ilościach znaczniejszych i podał charakterystykę chemiczną, dokładną ciała tego. Działając ozonem na roztwór wodny indolu N. otrzymał błękit in. dygów y. Było to w roku 1875; N. więc pierwszy dokonał syntezy tego ciała ważnego, ale nie pomyślał o zużytkowaniu w przemyśle wielkiego odkrycia swego. W pracowni N-go i pod jego kierunkiem bezpośrednim otrzymany został przez Briegera skatol (ob.), który następnie, po zbadaniu go umiejętnym N. oznaczył jako me tyli n doi (ob.).— Poddając białko gniciu bez dostępu tlenu, N. stwierdził w cząsteczce białka obecność trzech różnych grup aromatycznych, które są: kwas f e n y 1 a-midopropionowy, tyrozyna i kwas s k a t o 1 a m i d o o c t o w y.— Do tej grupy prac należy również dołączyć poszukiwania N-go tyczące się merkaptanu metylowego, jak również badania zmian chemicznych w jelicie cienkim człowieka.—f) Badania enzymów nie uorgamzowanych, mianowicie zgłębienie wpływu soków trawiennych na toksyny i badanie chemiczne soku żołądkowego i pepsyny naturalnej. Wyniki prac tych pozwoliły N-mu na wypowiedzenie poglądów bardzo ciekawych i godnych uwagi największej, o chwiejności układu (labilitas) cząsteczek białka żywego ; wygłosił je w mowie mianej w r. 1900 na zjeździe lekarzy i przyrodników polskich w Krakowie (wydr. w „Przeglądzie lek.” tegoż roku p. n. „O zadaniach chemii biologicznej”).— ///. Prace z dziedziny bakteryologii. Badania, podjęte w sprawie gnicia ciał białkowych, skłoniły N-go do zajęcia się bliższego enzymami uorganizo-wanemi. W dziedzinie tej zaznaczyć można następujące kierunki wytyczne poszukiwań jego. a) Stwierdzenie możności rozwoju drobnoustrojów pewnych pomimo nieobecności tlenu wolnego; pracami terni N. położył podwaliny pod naukę o a n a e r ob i o z i e.— b) Wprowadzenie metod chemicznych do charakterystyki różniczkowej postaci jednakowych pod wględem morfologicznym.— c) Teorya o zakażeniach mieszanych.— d) Wskazanie na własności odkażające dziegciu, nakoniec ej Otrzymanie surowicy zapobiegawczej przeciwko k s i ę g o s u-azowi (ob.) bydła rogatego.—Tak w zarysie wygląda działalność naukowa N-go. Zarys ten, aczkolwiek nie zawiera jeszcze wszystkiego tego, co N. zrobił rzeczywiście, a pomimo to tak długi, uwydatnia tylko zasługi jego najwybitniejsze, świadcząc zarazem dostatecznie o znaczeniu jego dla nauki współczesnej, nietylko naszej, ale i wszechświatowej.— N. był chemikiem wytrawnym, pomysłowym, zdolnym i dzielnym, a jako biolog stanął niezmiernie wysoko, pnąc się do wyżyny tej mozolnie, stąpając naprzód krokiem zawsze pewnym, a przytym ostrożnym, nie biegł nigdy na ’ oślep przed siebie, ani też nie wzlatywał na skrzydłach poglądów wymędrkowanych, ponieważ znał ich kruchość, na tym zaś głównie polegała siła jego, powaga i zasługa, że był zawsze badaczem najwiarogodniejszym i najsumienniejszym, nie wymagającym od nikogo wiary na słowo, lecz stawiającym zawsze obok twierdzeń swych i dowody niezbite ich słuszności. Z tego, co tu powiedziano, wnosić nie należy, iż N. zajmował się tylko nauką czystą, oderwaną, by tak rzec, dążącą do rozwiązywania zagadnień doniosłych wprawdzie bardzo często dla niej samej, ale pożytku bezpośredniego nie przynoszących ogółowi, więc też dla niego obojętnych. Zdanie takie byłoby nawskroś błędne, ponieważ N. nie spuszczał z oka nigdy możliwości zastosowania w życiu powszednim, bądź bezpośrednio, bądź pośrednio odkryć i wynalazków swych. Dość tu będzie przypomnieć choćby tylko odkrycie salolu, oraz prace jego nad księgosuszem, posiadające znaczenie praktyczne wcale niepoślednie, a przecie N, dokonał jeszcze wiele prac innych pożytek istotny życiu powszedniemu przynoszących. Widzimy więc, że N., uprawiając naukę pozornie dla niej samej tylko, w rzeczywistości nie zapominał bynajmniej o pożytku mogącym z niej spłynąć na ogół, któremu chciał i umiał służyć dobrze.— Zdarza się nieraz, iż wielcy uczeni nie umieją skarbów wiedzy własnej przelewać na innych; N-go wada ta nie upośledzała zgoła, przeciwnie, należał do grona szczupłego profesorów bardzo wybitnych, obdarzonych zdolnościami pedagogicznemi znakomitemi. Nie będąc wymownym, w znaczeniu ścisłym wyrazu tego, i nie siląc się też nigdy na szermowanie słowem, N. umiał wszakże wybornie wyłożyć uczniom zawsze jasno i zrozumiale myśli i zdania swoje, a przewodnikiem w pracowni był niezrównanym, dbałym niezmiernie o uczniów, umiejącym ich zachęcać i budzić w nich zapał do pracy, w której dopomagał im rozumnie, rozbudzająo w nich chęć do badań samodzielnych, więc też i wlot zdobywał sobie ich uznanie, a zyskiwał nawet ich miłość. Do ucznia nie przemawiał nigdy z wyżyn godności profesora w świecie całym głośnego, lecz bywał dla niego raczej tylko kolegą doświadczeńszym, życzliwości pełnym i gotowym służyć mu wiedzą swą, której nie zwykł był skąpić nikomu.—Cho-

Enc. Powsz. Ilustr. S. II. Zesz. 7. T. L

ciąż względem uezuiów wszystkich starał się zawsze zachowywać życzliwość bezstronną, lubił jednak najbardziej widzieć w otoczenu swym rodaków wiedzy chciwych; zachęcał ich słowem i przykładem do pracy, kierował nią troskliwie, pomagał im serdecznie—pozostawił też po sobie zastęp pracowników dzielnych, przez siebie przysposobionych i wyćwiczonych, którzy teraz dla chluby nauki naszej, oraz na schwał mistrza swego działają pożytecznie. — N. był zawsze nadzwyczaj pracowity; dzień cały nieomal zwykł był spędzać w pracowni, nie wiele czasu pozostawiając sobie na wytchnienie. Pomimo czynności tak wytężonej nie zapominał wszakże o piórze, przeciwnie, często nawet chwytał za nie. Dzieła większego, obejmującego całość poglądów swych biologicznych, chemicznych i innych, niestety, nie pozostawił po sobie. Zostały po nim jeno prace drobniejsze, rozrzucone po wydawnictwaoh zawodowych, najrozmaitszych, a liczba ich jest bardzo pokaźna, treść zaś poważna i po większej części cenna wielce; gdyby je zebrać wszystkie razem, tom niejeden za-pełnićby mogły, pomimo że N. wyrażał się zawsze bardzo treściwie, unikając rozwadniania myśli swych słowami zbytecznemi.—Wykształcenie wyższe N. otrzymał w Niemczech; do roku 1891 nauczał też w uniwersytecie o języku wykładowym niemieckim, więc też najwięcej i najczęściej w języku tym pisywał, czasem używał języka francuskiego, ale wyjątkowo tylko. Po polsku z początku drukował niewiele. Kilka prac jego spotykamy wprawdzie w „Gazecie lekarskiej”, dawnej (r.    1873),    w „Czasopiśmie

Tow. apt.” (1875); w „Zdrowiu” dawnym (roku 1879), ale dopiero od r. 1882 zaczął stale zasilać „Gazetę lekarską” (nową) pracami swemi lub uczniów swych i pomocników. Po r. 1891 pisywał także czasami po rossyjsku. — Prac obszerniejszych, lub drobniejszych, noszących pod nagłówkiem nazwisko N-go wyszło od roku 1869 do 1901 razem 174, z liozby tej napisał sam 111, wspólnie zaś z innemi, a głównie z asystentem swym wieloletnim, panią Siebero wą, 63.— Do działalności naukowo-pisarskiej jego zaliczyć ze słusznością pewną można także 215 prac rozmaitych, napisanych przez uczniów N-go, pod kierunkiem jego osobistym i bezpośrednim zostających, a posiłkujących się przytym wciąż radami i wskazówkami swego mistrza, gdyż tych im nie skąpił nigdy.— Redagował nadto od r. 1892 rocznik p. n. „Jahresbericht über die Fortschritte der Thierchemie”.— Z tej tak wielkiej liczby prac, oprócz kilku już wspomnianych, ani jednej z napisu wymienić tu nie możemy, ponieważ miejsce nie pozwala na przytoczenie wszystkich, a trudno byłoby nawet wybrać choćby najcelniejsze, bo i tych znalazłoby się za wiele. Ciekawych zatym odesłać musimy do „Gazety lekarskiej” (r.    1901, T. XXI, str.

1161 —1178), gdzie w porządku lat zestawiono

56

Dr J. P.

pols.” (str. 346 i 616).

Nendzyński Aleksy, filolog klasyczny (* r. 1800 we wsi rodzinnej Nendza, w powiecie Ostrzeszowskim w W. Ks. Poznańskim—f roku 1846 w Warszawie). Kształcił się naprzód

zarówno prace wszystkie profesora samego, jak i dokonane przez uczniów w pracowni mistrza i pod osobistym nadzorem jego. W tymże roczniku „Gazety lek.” (nr 46 i 47), oraz w roczniku 1897 (T. XVIII, nr. 7 i nast.) znajdują się obszerne i w szczegóły bogate oceny działalności znakomitego uczonego naszego, które wyszły z pod pióra uczniów jego: M. Jakowskiego (o pracach dotyczących trawienia), H. Nussbau-ma (charakterystyka ogólna i stosunek do witalizmu), Palmirskiego (badanie księgosu-szu i surowica ochronna), J. Prószyński e-g o (prace bakteryologiczne i całość działalności) i Trzcińskiego (chemia i fizyologia). Życiorys dobry wraz z wykazem prac, pióra Oskara Loewego znajduje się też w „Jahres-Berieht über die Fortschritte der Thierchemie” (1902, na czele tomu XXXI).

Nencki Leon Piotr (* w Boczkach pod Sieradzem d. 28 czerwca r. 1848) brat Marcelego N-go (ob.) również jak on lekarz i chemik. Do gimnazyum uczęszczał w Piotrkowie i w Kaliszu (od r. 1859—1866), a po złożeniu egzaminu dojrzałości wstąpił do wydziału lekarskiego b. Szkoły Głównej w Warszawie, po zamknięciu zaś tejże szkoły kształcił się do r. 1871 w uniwersytecie warszawskim. Pod koniec roku wymienionego udał się do Dorpatu (dziś Jurjew), gdzie przez rok sprawował obowiązki asystenta w klinice chorób wewnętrznych profesora Shultz en a; następnie wyjechał do Bernu i tam dwa lata pracował wspólnie z bratem nad chemią fizyologiczną. W roku 1873 zdał tamże egzamin i otrzymawszy prawo wykonywania sztuki lekarskiej w Szwajcaryi, obronił następnie rozprawę p. n. „Ueber das Verhalten einiger aromatischer Verbindungen im Thierkörper” i osiągnął dyplom doktora medycyny. Na początku r. 1874 wyjechał do Wiednia, gdzie pracował w klinikach ginekologiczno-położniczych profesorów: Brauna i Späth a, oraz zajmował się w pracowni fizyologicznej profesora Brückego. Z Wiednia udał się do Monachium, i tam doskonalił się w hygienie pod przewodnictwem Pettenkofera. Pod koniec r. 1875 udał się do Paryża aby popracować pod kierownictwem słynnego KI. Bernarda, oraz starał się zgłębić choroby narządów moczowych w klinice profesora F. G u y o n a, poczym, wyjechawszy w r. 1876 do Londynu, chorobami temiż zajmował się w klinice znakomitego Thompsona.— Gdy w r. 1877 powrócił do kraju, uniwersytet warszawski zatwierdził mu dyplom otrzymany za granicą, poczym osiadł w Warszawie i zajął się początkowo wykonawstwem lekarskim, nie zaniedbując wszakże przy-tym prac chemicznych, do których miał pociąg największy. W październiku r. 1881 mianowano go zarządzającym pracownią chemiczną i ba-kteryologiczną szpitali warszawskich, a następnie też ordynatorem szpitala św. Ducha, gdzie właśnie dla niego pracownię urządzono; na stanowisku tym pozostaje dotąd (r. 1903). — Od roku 1880 jest członkiem czynnym Towarzystwa lekarskiego warszawskiego; w tymże czasie przystąpił również do grona wydawców „Gazety lekarskiej” i odtąd stale zasila tygodnik wymieniony pracami swemi. W r. 1892, z upoważnienia władzy, miewał odczyty z zakresu bakteryologii oraz dezynfekcyi dla lekarzów powiatowych i miejskich. Działalność jego na polu hygieny nagrodzona została medalami lub dyplomami honorowemi na wystawach hygienicz-nych w Krakowie (r. 1882), Lwowie (r. 1888) i w Wenecyi (r 1894), w r. 1894 też został członkiem towarzystwa „Freie Vereinigung österreichischer Nahrungsmittel-Chemiker in Wien”; w r. 1895 otrzymał dyplom na członka honorowego Towarzystwa hygienicznego, międzynarodowego w Brukselli. W r. 1892 należał, jako członek, do komisyi wysadzonej przez Instytut medycyny doświadczalnej w Petersburgu dla zbadania istoty cholery i sposobów zapobiegania jej skutecznego.— Gdy w r. 1897 założono w Warszawie Towarzystwo hygieniczne, N. został wybrany na vice-prezesa Rady towarzystwa wymienionego.— Od r. 1895 zasiada, jako członek świecki w konsystorzu ewangielicko-reformowanym, warszawskim.— N. zajmował się zawsze z zamiłowaniem szczególnym chemią lekarską i hygieną, a od r. 1875 z zakresu tego ogłosił około 50 prac, wydrukowanych przeważnie w „Gazecie lekarskiej”, wydawanej w Warszawie, nie które umieścił też w „Zdrowiu” lub w „Pamiętniku To w. lek. warsz.”, nadto część ich opracował również po niemiecku lub po francusku dla wydawnictw: „Archives slaves de biologie”; „Berliner klin. Wochenschrift”; „Centralblatt für die med. Wissensch.”; „Münchner klin. Wochenschr.”; „Semaine médicale de Paris”; „Sitzungzberichte d. kais. Akad. der Wissensch. in Wien” i w „The-rap. Wochenschr.” — Z wielu prac tych przytaczamy tylko kilka, jak oto: „Tableau graphique, indiquant la composition physiologique de Pali-mentation normale et de l’alimentation des malades etc.” (Warszawa 1883, tabl. litogr. kolor, i do tego „Notice explicative” w 8-ce str. 15.— Wyszło też po rossyjsku); „Projekt regulaminu żywienia w szpitalach warszawskich” („Gaz. lek.” r. 1884, Nr 10 i 52); „Torf otwocki jako środek odwadniający, pochłaniający gazy i dezynfekujący” (w „Księdze pamiątkowej prof Hoye-ra” (Warszawa 1884). Później wydał osobno „O żywieniu i pokarmach” i „Czem i jak należy dezynfektować”; w „Zdrowiu” ogłosił „Wyjałowienie mleka i sztuczne karmienie niemowląt”.— Por. S. K o ś m i ń s k i e g o „Słown. lek.

Dr J. P.

A A. K.

Red.

(Gietynga 1868).

Dr J. M

w szkołach kaliskich, następnie w uniwersytecie warszawskim na wydziale nauk i sztuk pięknych, który ukończył r. 1824, otrzymawszy stopień magistra nauk i sztuk wyzwolonych na podstawie rozprawy „Commentarius perpetuus et plenus in orationem M. T. Ciceronis pro M. Marcello". W lat parę potym wydał Atlas do gieo-grafli starożytnej: „Atlas orbis antiqui” (Warszawa 1826) z przypisami i objaśnieniami własne-mi. Tegoż roku na temat wyznaczony przez wydział uniwersytetu, o stylu Liwiusza, napisał rozprawę łacińską; „Observationes de stylo Li-vii”, za którą otrzymał od tegoż wydziału medal złoty na posiedzeniu publicznym uniwersytetu d. 15 lipca r. 1826. Od r. 1826 był nauczycielem w różnych szkołach warszawskich, między niemi także zastępcą profesora liceum warszawskiego i wtedy w programie tej szkoły na r. 1829 umieścił rozprawę „O przymierzu Rzymian z Sabinami”. Rozprawę tę przedrukowano po śmierci autora, z pewnemi uzupełnieniami i poprawkami w «Bibljotece Warsz.» r. 1847 (t. II, str, 129...). W r. 1834 powołany był na członka komitetu egzaminacyjnego przy Radzie wychowania publicznego. Po otwarciu zaś „Kursów dodatkowych” przy gimnazjum wojewódzkim warszawskim (ustawa zatwierdzona d. 5 grud. r. 1836) został tamże r. 1837 profesorem języka i literatury łacińskiej. W szkole tej, przy ogólnym upadku wyższych nauk w kraju, należał do szczupłego grona ludzi (Woelke, A.Frącz-kiewicz, J. Baranowski, Sumiński i Zdzi-t o wiec ki), którzy podtrzymywali w niej wyższy nastrój naukowy. Kursa te były czynne do końca roku szkolnego r. 1842. Po zamienieniu sekcji filologicznej kursów dodatkowych na „Kursa pedagogiczne” (od r. 1842 do r. 1843), N. wykładał tam pedagogikę i język łaciński. Prócz tego na „Kursach prawnych” (które istniały od r. 1840 do r. 1846) uczył przez rok 1841—42 literatury łacińskiej. Wykładając przedmioty te w szkołach rzeczonych N. przygotował do druku „Gramatykę łacińską” i „Pedagogikę”, które jednak pozostały w rękopisach, podobnie jak i przekłady jego z łaciny niektórych utworów Horacego, Wergiljusza, Cycerona i Sar bi ewskiego.

Nenetta, jedna z planet drobnych, czyli planetoid (ob), odkrył ją w r. 1890 Charlois. Okiem gołym niewidzialna, jasność gwiazdy wielkości 12.5; znak jej astromiczny (289)

Nenia (N aenia), według objaśnienia gramatyka Festusa (str. 161) jest to „carmen quod in funere laudandi causa cantatur ad tibiam” (= pieśni podczas obchodu pogrzebowego na cześć nieboszczyka śpiewane z towarzyszeniem fletu), a Cyceron („De legibus” II, 24, 62), równe podaje określenie N-i, tylko z dodatkiem że dostępowali tego zaszczytu honorati viri (=: mężowie szanowani, poważani). W czasach

najdawniejszych, kiedy zmarłych jeszcze w domostwie własnym chowano, śpiewali goście żałobni przy stypie pogrzebowej owe pieśni pochwalne; gdy zaś zaczęto zwłoki palić i chować na osobnych miejscach publicznych, nucono owe N-e podczas pochodu pogrzebowego, albo też na cmentarzu, a pierwotnie zawodziły je znowu tylko osierocone dzieci wraz z krewnemi naj-bliższemi (Suetonius „Oct.” 100). Sławne napisy na grobowcach Scypionów są prawdopodobnie szczątkami takich pieśni pogrzebowych. Jeżeli krewnych nie było, nuciły je najęte w tym celu płaczki, zwane praeficae, a pó-źniejszemi czasy przyjęły one to zadanie całkiem na siebie, skutkiem większego zobojętnienia w stosunkach rodzinnych i ze względów przesadzonych form etykiety.—Z czasem przybrał wyraz N. znaczenie ogólniejsze, pieśni żałosnej, trenu, przeważnie wszakże w lekceważącym sensie bezmyślnej, niedorzecznej, czczej piosnki lub mewy, gdy, jedynie celem zachowania starodawnej tradycyi, owe pienia żałobne klepano bez najmniejszego rozumienia ich treści poważnej i myśli głębokiej. Z biegiem czasów stworzyli Rzymianie uosobienie N-i jako żałobnej pieśni pogrzebowej i wystawili jej jako bóstwu żalu i żałoby kaplicę w Rzymie, przed Porta Vimi-nalis. — Por. Cors sen, „Origines poës. Rom.”, (Berlin 1846); Wehr „De Romanorum Nenia”

S. Drz.

Nenndorf, wieś w prowincyi pruskiej Hessen-Nassau, w obwodzie Kasselskim, w powiecie Rinteln, na pochyłości zachodniej Galenbergu, stacya kolei Weetzen-Haste, ma pocztę, telegraf, kościół ewangielicki i (w r. 1895) 859 mieszk. wyznania głównie ewangielickiego. Od r. 1796 miejsce kąpielowe. — Por. Rigler „Bad. N.” (Hanower 1893); Ewe „Führer durch Bad. N”, (wydanie 9, Berlin 1893).—N. jest miejscem ką-pielowem, leży 71 metr. nad pow. morza w okolicy pięknej, malowniczej i lesistej. Klimat ma łagodny—ciepłota średnia roku = -j- 9° C., wiosny + 8,1° C, lata-f 17,5 C°, jesieni 4-9.5° C, zimy — 0,9°C.—Środki lecznicze: 1) 4zdro-je siarczan o-z i emne, T. -j- 11,25°C, z których 3 służą do kąpieli, a 1 do picia. Ostatnie zawiera siarczanu wapń. 1,057, siarcz, magnez. 0,301, siarczanu sodu 0,591, chlorku magnez. 0,241, calcium sulfhydratu 0,0723, siarkowodoru centym, sześć. 45,41, gazu kwasu węglan, centym, sześć. 185,7, azotu centym, sześć. 21,7, gazu błotnego 1,84. 2) Kąpiele szlamowe, siar-czane. 3) Kąpiele solankowe, ze sprowadzonej rurami z sąsiedniej 8°/₀ solanki. 4) Kąpiele gazowe i wziewalnie.—Leczą się tu: gościec i podagra; choroby skóry, porażenia, nerwobóle, choroby narządu oddychania, nieżyty przewlekłe, zołzy i zatrucia metalami. -- Pora kąpielowa od maja do października. Zimą w willi Dra Ewe. Frekwencya roczna 2 000 osób. Taksa kuracyjna 10 marek od osoby, 15 od rodziny.

Red.

H.

Owidyusz („Ibis“ w. 53).

Neocaesarea, po grecku Neo/aiadpsia, wielkie i piękne, lecz późnemi dopiero czasy na miejscu starożytuej Kabiry (Cabira, zet Kaßetpa), zbudowane miasto w krainie Pontos Polemoniakos, nad rzeką Lydos; odbył się tutaj sobór kościelny w r. 314. Dzisiaj zwie się ono Niks ar, Niksara.

Z. W.

Nennig, wieś w regiencyi pruskiej Trewir-skiej, w okręgu Saarburg, nad Mozelą, przy kolei Perl - Koblencya, liczy około 800 m-ców i słynie wykopaliskami z okresu rzymskiego. W roku 1853 dokopano się tutaj szczątków willi rzymskiej z podłogą mozaikową wspaniałą (15.7X10.4) z czasów T r a j a n a lub Hadryana (Por. W i 1-mowsky „Die römische Villa zu N., Mosaik und Inschrift” [Bonn 1865—68]). Podczas poszukiwań dalszych z r. 1866 odnaleziono nadto napisy i malowidła, ale uznano je za podrobione. Por. C. aus’m Weerthw „Jahrbüchern des Vereins von Altertumsfreunden im Rheinland” (Zeszyt 49, r. 1870).

Nennius, w wieku IX, czy wcześniej nawet, miał być opatem w Bangorze, w Anglii dzisiejszej; o życia kolejach oraz o jego osobie żadnych zresztą wiadomości nie posiadamy, nawet podanie uparcie tu milczy. Przypisywane mu bywa autorstwo księgi p. u. „Historia Britonum” wydanej w druku po raz pierwszy w r. 1691 przez G a 1 e g o, wydanie drugie opracował L. de la Borderie (Paryż 1883). Księga ta jest zbiorem podań gallij8kich, pochodzących podobno z czasu podboju Brytanii przez Anglo-Sasów. Uciskani przez najeźdźców krajowcy, pocieszali się tworząc opowiadania o wielkości minionej narodu swego, a nie troszczyli się przytym o ścisłość historyczną, ani też dbali bardzo o prawdę, pozwalając się porwać wyobraźni. Otóż podania te miał zebrać, uporządkować i spisać, zacząwszy w r. 796, właśnie ów opat N., tak twierdzi przynajmniej stanowczo H. Zimmer, badacz i znawca dziejów celtyckich. Podług innych znów, część najdawniejsza „Historyi” ma pochodzić z r. 822, przeróbki i dodatki przeróżne miałyby powstać między rokiem wymienionym, a 1024. Czy rzeczywiście N. przyczynił się czymkolwiek do napisania „Historyi” owej, jest rzeczą wątpliwą, a w razie najlepszym nie dowiedzioną.— Por. Schaell „De Ecclesiae Britonum Scotorumque historiae fontibus” (Berlin 1851); L. de la Borderie „L’Historia Britonum attribuée à Nennius” (Paryż i Londyn 1883) i H. Zimmer „Nennius vindicatus. Ueber Entstehung, Geschichte und Quellen der Historia Britonum” (Berlin 1893).

Nénot Henryk Paweł, architekt francuski (* r. 1853), ukończył szkołę sztuk pięknych w Paryżu z nagrodą rzymską — studyował budowle starożytne w Grecyi, Rzymie, Florencyi i Wenecyi. W r. 1882 otrzymał pierwszą nagrodę w Rzymie na konkursie wszechświatowym, ogłoszonym w celu wzniesienia pomnika w Rzymie, na cześć Zjednoczenia Włoch i króla Wiktora Emanuela,— Pomnik ten jednak nie został wykonany. W tymże r. 1882 otrzymał nagrodę konkursową za projekt przebudowania Sorbony w Paryżu, i powierzono mu odnowienie tegoż budynku. — Prócz tego wzniósł wiele budowli prywatnych bardzo gustownych.

W r. 1895 został wybrany na członka Akademii sztuk pięknych.

Nenufar, ob. Nymphaea.

Neny Patryk Franciszek, hrabia de, mąż stanu belgijski (* w Brukselli w r. 1716— f tamże r. 1784). W r. 1744 został członkiem Rady tajnej, potem członkiem Rady najwyższej dla Niderlandów w Wiedniu, podskarbim naczelnym, wreszcie prezesem Rady tajnej (r. 1757). Był jednym z najgłówniejszych współpracowników Maryi T e r e s y w zarządzie Niderlandów ; otrzymał od niej tytuł hrabiowski. Starał się o podniesienie uniwersytetu w Louvain i był inicyatorem akademii królewskiej w Brukselli. Kaunitz (ob.) polecił mu ułożyć dla arcyksię-cia Józefa traktat o instytucyach politycznych Niderlandów; praca ta, wydrukowana później p. n. „Mémoires historiques et politiques sur les Pays-Bas autrichiens” (Neuchâtel 1784), należy do najlepszych dzieł z prawa publicznego belgijskiego; doczekała się też wielu wydań.

Neo... wyrazy tak zaczynające się, a tu pominięte, ob. pod Nowo — lub pod Nowy-a-e.

Neobule, po grecku NeoßoöXn], młodsza córka Lykambesa, z wyspy Paros, narzeczona poety Ar cii o cha. Gdy Lykambes z niewiadomych powodów słowo swe cofnął i córkę za kogo innego wydał, zemścił się na nich poeta, jak tradycya miejscowa głosi, tak uszczypliwemi i obel-żywemi wierszami jambowemi, że nietylko N., lecz i cała jej rodzina ze wstydu i z rozpaczy obwiesili się. — Por. Archilochos („Fragm.” 27 i 34); Horacy u sz („Epod.” I. 18; 25);

S. Drz.

S. Drz.

Neochryzolit —minerał znaleziony wraz z so-dalitem i ortoklasem w próżniach i w pęcherzach lawy, w r. 1631 przez Wezuwiusz wyrzuconej na Cupa di Sabatauiello. Jest to oliwin, tylko szczególny w tym względzie, iż zawiera bardzo niewiele magnezyt a bardzo dużo tlenku żelazowego i manganowego. Ilościowo nie analizowany.

Neocores, u starożytnych stróże świątyni, ob. Neokor o wi e.

Neocrinoidea (s. Articulata), jeden z rzędów na które podzielona została w systematyce zoologicznej gromada liliowców (Crinoidea) — (oh.) szkarłupnie; ciało zwierząt tych ma kształt prawidłowego, pięciopromieniowego kielicha, zbudowanego z ruchomo spojonych z sobą płyt; odcinków międzypromieniowych brak zazwyczaj; podstawę (basis) stanowi zwykle jeden pierścień płytek; przykrywa kielicha zamknięta nie zupełnie: otwór ustny i rynienki ambulakralne odsło-

K. K-ć.

S. Drz.

Neodik. Herb polski z nadania. Na tarczy w polu srebrnem kozieł naturalny z rogami zło-temi, z mieczem w pysku, wspina się na pagórek barwy błękitnej. Nad hełmem w koronie szlacheckiej między dwoma skrzydłami: srebrnem i błękituem, pół kozła z mieczem, jak na tar-

i w roku 1768

nięte. Do rzędu tego zaliczają 11 rodzin. 6 z nich należy wyłącznie do fauny kopalnej; występują one już w tryasie, w wapieniach muszlowych, jako rodzaje: Encrinus i Pentacrinus i dochodzą do szczytu rozwoju swego w okresie jurajskim, w którym oprócz Pentacrinidae, występują jeszcze Apiocrinidae, Eugeniacrinidae, Pli-całocrinidae i Comatolidae. W Jurze górnej i w kredzie przyłączają się jeszcze Bourguetieri-nidae i Marsupitidae. W okresie trzeciorzędnym ilość form znacznie maleje. Żyjących rodzajów naliczają obecnie około 12, obejmujących około 430 gatunków. Ilość zas kopalnych rodzajów dochodzi do 50 (z 300 gatunkami).

Neodamodowie, po grecku veoSap.wSeiç (wyraz złożony z vśoę, nowy, i doryjskiego rzeczownika lud, = nowy członek ludu, nowy obywatel), są to przez rząd spartański dla okazanej w bitwie odwagi wolnością obdarzeni Heloci (ob.), którzy wprawdzie uprawnieni i zobowiązani byli do służby wojskowej, lecz wszystkich praw wolnego obywatela nie zażywali, zajmując konstytucyjnie najbliższe periojkom (ob.) stanowisko. Prawo owo darzenia wolnością zasłużonego niewolnika przysługiwało wyłączaie rządowi, a nie pojedynczemu obywatelowi spartańskiemu.

Fig. 112. Neodik, herb.

czy. Labry błękitne podbite srebrem. Nadany Janowi Neodikowi z rodziny Sprengel von Röber n, syndykowi miasta Elbląga w dn. 18 września r. 1577 przez Stefana Batorego.— Metr. koronna 115, f. 348; Ledebuhr, Kneschke.

Neodym, pierwiastek chemiczny, znak Nd. Posiada ciężar atomowym 142.5 (wodór — 1). Uważany był niegdyś wespół z pokrewnym sobie i mającym blizki c. atomowy = 139.4 (wodór=l) prazeodymem za pierwiastek jednolity dydym. Wyodrębnienia tych dwu pierwiastków dokonał w r. 1885 znany wynalazca oświetlenia gazowo - żarowego Karol Auer v. Welsbach. Oddzielenie N-mu od prazeo-dymu uskutecznia się głównie za pomocą kry-stalizacyi cząstkowej odpowiednich azotanów amononeo - i amonoprazeodymowych. Co do otrzymania neo- i prazeodymu ze związków rodzimych, co do ich własności i związków z in-nemi pierwiastkami, ob. Ziemie rzadkie. T M-Neofici na Litwie i w Polsce, w Polsce i na Litwie zdarzały się w w. XVIII liczne wypadki iż Żydzi, przyjąwszy wiarę chrześciańską, uważali się tern samem za szlachtę, nabywali dobra ziemskie, dostępowali urzędów ziemskich i wchodzili w związki małżeńskie z rodzinami szlacheckiemi. Nabycie szlachectwa przez Chrzest miało swe pozorne uzasadnienie w artykule 7 Rozdz. XII Statutu litewskiego redakcyi trzeciej (1588) p. n. „O głowszczyznach i nawiązkach Żydowskich”, którego końcowe zdanie brzmi: «A ieśliby który Żyd abo Żydówka do Wiary Chrześcianskiey przystąpili, tedy każda taka osoba i potomstwo ich za szlachcica poczytani być maią>. Ustęp powyższy, będący częścią całego artykułu, traktującego o wynagrodzeniu za zabicie lub zranienie Żyda, nie daje jednak powodu do upatrywania w nim nobilitacyi każdego N-y, gdyż postanawia jedynie, że za zabicie, lub zranienie N-y należy się taka sama głowszczy-zna (ob. Głowszczyzna), względnie nawiązka (ob. Nawiązka), taka sama jak za zabicie lub zranienie szlachcica.—Konfederacya gie-neralua na konwokacyi warszawskiej r. 1764 wystąpiła bardzo surowo przeciw temu opacznemu tłómaczeniu Statutu i, broniąc zasady, że jedynie Stany na Sejmie mają prawo nobilitować, uznała powyższy ustęp Statutu za „obojętny”

t. j. dwuznaczny, nakazała wszystkim N-om i ich potomstwu wrócić do zajęć mieszczańskich lub do gospodarstw wiejskich, poskładać urzędy, a dobra ziemskie, sposobem wieczystym lub dzierżawczym nabyte, odstąpić szlachcie rodowitej w ciągu lat dwu pod grozą konfiskaty. Powyższe rozporządzenie Konst. Sejmu warszawskiego tegoż (1764) utrzymała w mocy, ale na prośby posłów litewskich „dystyngwowańsze z pomiędzy tegoż gatunku Neofitów iako y od tychże pochodzące Osoby” w liczbie kilkudziesięciu nobilitowała, a nadto pozwoliła królowi nobilitować w ciągu roku jeszcze 10 N-ów stanu świeckiego z Korony i Litwy. Posłowie litewscy nie zadowolili się jednak tem połowicz-nem załatwieniem sprawy, uzyskali konstytucyę, która postanowiła, że rygor konst, z r. 1764 nie tyczy się tych N-ów którzy nawrócili się przed rokiem 1764. N-ów z przed r. 1764 konstytucya r. 1768 nawet nobilitowała i zachowała przy przywilejach szlacheckich, ale równocześnie postanowiła, że wzglę-

Jhrg.” Berlin 1888).

Red.

S. Drz.

dem tych, którzy ochrzcili się po r. 1764, kon-stytucya tegoż roku zatrzymuje swój rygor. — Por. Lengnich „Jus publicum Regni Poloniae” (ed. 1765 — 1766. Gedani); X. Ostrowski „Prawo cywilne narodu polskiego” (Warszawa 1784 — 86); Czacki „O litewskich i polskich prawach...” (Warszawa 1800—11); Bandtkie-Stężyński „Prawo prywatne polskie” (Warszawa 1851), tenże „Historya prawa polskiego” (Warszawa 1850); Dutkiewicz „Prawa cywilne jakie w Polsce od r. 1347... obowiązywały” (Warszawa 1869); A. Z. Hel cel „Dawne prawo prywatne polskie” (Kraków 1874); Marcel-li Janecki „Erhielten die Juden in Polen durch die Taufe den Adelstand? („Vierteljahrsschrift für Heraldik, Sphragistik und Genealogie XV

Dr Al. W.

Neofit Bozveli, archimandryta klasztoru chilaudarskiego na górze Athos (* w m. Kote-lu—f w r. 1849 na górze Athos), jeden z najenergiczniej szych pracowników na niwie odrodzenia narodowego bułgarskiego w czwartym dziesięcioleciu XIX w. Podróżując po Bulgaryi zwalczał namiętnie wpływ zgubny duchowieństwa greckiego na narodowość bułgarską i starał się za pomocą pisma drukowanego podnieść moralnie i pod względem narodowym ziomków swych. Wydał w tym celu w Białogrodzie cały szereg książeczek ludowych, z pośród których przystęp-nością wykładu wyróżnia się zwłaszcza gieogra-fia Bulgaryi. W tymże czasie wydrukował w Kra-gujewacu „Slawiano-Bolgarsko dietowodztwo za maiki dieca” (6 części, 1835). Potem udał się do Carogrodu, aby pomiędzy Bułgarami tamtej-szemi obudzić ducha narodowego. Za gorliwość na tern polu wywieziony został za staraniem patryarchy greckiego, początkowo na wyspę Pin-gis, następnie zaś na górę Athos. Na skutek wstawienia się wezyra Jusrefa baszy N. uzyskał wolność i został wikaryuszem arcybiskupa ternowskiego, ale niebawem znalazł się znowu za kratami na Athosie. Jeszcze raz udało mu się stamtąd wydostać, powrócił w r. 1844 do Carogrodu, połączył się z ks. Hilary one m Sto-janowiczem i zyskał opiekę Mehmed Ali baszy oraz przyjaźń Czajkowskiego (Sa-dyka baszy). Pomimo takich patronów patryar-cha grecki potrafił N-a oczernić do tego stopnia, że wtrącono go znowu do więzienia, potem zesłano do klasztoru chilaudarskiego, w którym w godności archimandryty żywota dokonał.

Neofit Rylski, pisarz bułgarski, obrońca wierny tradycyj starobulgarskich i piśmiennictwa słowiańskiego, od r. 1860 archimandryta klasztoru rylskiego w Bulgaryi. Kiedy zakładano szkołę grabowską, delegowano N-ta w r. 1833 [ do Bukaresztu, aby obznajmił się tam ze szkolnictwem i opracował po bulgarsku podręczniki szkolne. Wydał w tym celu: „Gramatykę bułgarską” (Kragujewac 1835); „Krótki katechizm”, „Chrestomatyę starosłowiańską” (Carogród 1852);

„Żywot Jana Rylskiego” (Białogród 1836, wyd. drugie 1870); „Krótką gramatykę grecką”; ; „Rozprawę o języku greckim” i t. d. Od roku 1835 do r. 1837 był nauczycielem w Grabowie, następnie w Plowdiwie (Filipopolu), potem mieszkał czas jakiś w Carogrodzie, gdzie na życzenie misyonarzy amerykańskich przełożył „Nowy Testament” (Smyrna 1840) na język ludowy bułgarski. W ciągu lat 30 gromadził materyały olbrzymie do „Słownika bułgarsko-greckiego”, którego dotychczas nie ogłoszono.—Por. Jire-cek „Cesty po Bulharsku”, tegoż „Dejiny nń-roda bulharskégo”; Pypin i Spasowicz „Istor-ja sławianskieh litieratur”.

Neofita (z gr. veôcpoToç = świeżo zasadzony), pierwotnie każdy, kto właśnie chrzest święty otrzymał. Zdaje się że nazwa ta powstała pod wpływem ustępu listu Ś. Pawła do Tymoteusza (Rozdz. III, w 6), gdzie wyrazu tego użyto dla oznaczenia świeżo nawróconych do wiary Chrystusowej. — Nie bacząc na wiek ich, nazywano później N-ów także infantes dzieci), ponieważ przez chrzest zostali na nowo urodzeni; sakramentu tego w Kościele pierwotnym udzielano zwykle w Niedzielę Wielkanocną, N-i, po otrzymaniu go, obowiązani byli aż do niedzieli następnej. Przewodniej (Dominica in albis), codziennie uczestniczyć w nabożeństwie, stojąc przed ołtarzem w szatach białych. — Później znacznie zaczęto zwać N-ami księży dopiero co wyświęconych, oraz nowicyuszów klasztornych. Dziś misyonarze katoliccy, pracujący wśród pogan, nazywać tak zwykli nawróconych do wiary przez siebie, bez względu na to, czy stało się to niedawno, czy też przed laty. — U nas powszechnie N-ami nazywani bywają Żydzi, którzy chrzest przyjęli. — Por. Neofici na Litwie i w Polsce.

Neofron, po grecku Neôcppwv, po łacinie Neophron, poeta grecki tragiczny, rodem z miasta Sycyonu. Z 120 dramatów, które napisał, dochowały się tylko nieznaczne urywki; wydał je Nauck w „Tragicorum Graecorura fragmenta” (str. 729 i nast., wyd. 2-e).— Jako nowość wprowadził on pierwszy do tragiedyj greckich role pedagogów, młodzież dozorujących, i branie niewolników na tortury.— Mało prawdopodobną wydaje się tradycya, jakoby Eurypides (ob.)w sławnej swej tragiedyi Medea, naśladować miał tego, w każdym razie podrzędnego poetę, który napisał również dramat, taki sam napis noszący, zwłaszcza gdy się zważy, iż według Suidasa był N. spółczesnym Kalliste-nesa i Aleksandra Wielkiego; Eurypides raczej M e de ę swą na scenie po raz pierwszy zapewne pod pseudonimem N-a wystawił.

Neogaya Meisn. Niby march wica. rodzaj roślin z rodziny Baldaszkowatych (Umbelli-ferae). Jedyny gatunek N. simplex, N. poje-dyńcza, rośnie na łąkach górskich, pospolita po wysokich halach tatrzańskich, dosięga kilku

z. z.

cali wzrostu. Łodyga pojedyncza, bezlistna, albo 1- 2-listna; liście podwójnie pierzaste, o ła-teczkach ostatecznych równowązkich. Pokryw 7—10, przeważnie 2 — 3 razy wciętych, promieniom baldaszka równych lub nieco dłuższych. Kwiaty białe lub przed rozkwitnięciem czerwonawe. Kwitnie w lipcu i sierpniu. Trwała. Synonimy: Gaya simplex Gaud., Laserpitium s. L., Ligusticum s. Ali., Pachypleur um s. Rchb.

Neogien, jest to nazwa nadana przez gieo-logów (Hornes i inni) formacyi trzeciorzędnej, młodszej, składającej się z dwuch okresów: mio-cenicznego i pliocenicznego. Formacya neogieno-wa posiada rozprzestrzenienie wielkie, szczególnie w Europie. Cała nizina niemiecka i polska składała się z osadów N-ych (pokrytych zresztą przeważnie osadami dyluwialnemi), które na zachodzie łączą się z osadami niziny francuskiej, sięgaj ąeemi Pirenejów, a na wschodzie z osadami części południowej niziny rossyjskiej, sięgające-mi do Azyi wzdłuż wschodnich stóp Uralu. Osady N-u francuskie przechodzą na północ do Anglii południowej, a na południe wzdłuż Pirenejów (do których budowy przyczyniają się), i niziny Garonny sięgają morza Śródziemnego. Dalej przechodzą doliną Rodanu wzdłuż strony zewnętrznej Alp, od Marsylii do Wiednia, przyczyniając się do budowy tych gór i tworząc wyżynę Podalpejską. Dalej przez kotlinę Wiedeńską osady N-u łączą się z takiemiż osadami Polski i Rossyi południowej, oraz Węgier i Siedmiogrodu, uczestnicząc przytem w budowie Karpat. Na południe Alp osady N-u tworzą nizinę lombardz-ką, uczestniczą w budowie Apeninów i występują w Sycylii, gdzie na osadach N-ych najmłodszych (pliocen) usypany został stożek wulkaniczny Etny, przeszło 3 000 m. wysoki. Rąbek północny Afryki zajęty jest też przez osady N-u i t. d.—Co do rozkładu lądów i wód w okresie N-u, to Europa północna była wciąż połączona z Ameryką Północną. Afryka południowa była jeszcze być może, połączona z Indyami (za pośrednictwem lądu, czy archipelagu Lemuryi), dawne połączenie Afryki południowej z Ameryką Południową przerwało się już, powstał Atlantyk południowy. Okolice morza Śródziemnego były morzem, łączyły się jednak z oceanem nie za pośrednictwem cieśniny Gibraltarski ej, która powstała dopiero w końcu N u, ale w dwuch miejscach: na północy wzdłuż Pirenejów i na południu przez Marokko.—Wzdłuż stoku zachodniego i północnego Alp, przez okolice Karpat, Ros-syę południową do Azyi, ciągnęło się jeszcze na początku N-u zapewne też morze olbrzymie; z biegiem czasu cofało się ono ku wschodowi i utworzyło jezioro Ponto-Kaspijskie, słonawe, które zeszczuplało do rozmiarów jeziora Sarmackiego, a w końcu do dzisiejszego Czarnego ( i Kaspijskiego) morza.—Najbardziej typowo występuje N. w kotlinie Mogunckiej, w kotlinie Wiedeńskiej i u nas. W kotlinie Mogunckiej, tj.

w nizinie Renu Wyższego, ciągnącej się między Wogezami i Schwarzwaldem, od Jury pod Bazy-leą do krawędzi południowej Wyżyny Łupkowej Reńskiej pod Moguncyą, spotykamy osady na spodzie morskie (oligoceniczne), wyżej wód sło-nawych, nakoniec wód słodkich. Była to więc zatoka trzeciorzędna morska; następnie została zmieniona na jezioro i stopniowo wysłodzona; wreszcie stała się lądem suchym, niziną, na której przy końcu N-u powstała sieć rzeczna.—Z pasem trzeciorzędnym, ciągnącym się wzdłuż strony zewnętrznej Alp, który wówczas jak wiadomo tworzył morze, styka się kotlina Wiedeńska, która była zatoką tego morza i sięgała z jednej strony do Morawy i okolic południowych niziny Polskiej, z drugiej—do niziny Węgierskiej. Do miocenu tej kotliny N-ej należą:

1) osady morskie zwane piętrem ś ród ziemne m; w skład jego wchodzą: glina plastyczna (tegiel), wapień lejtański (główny materyał budowlany Wiednia), który w pobliżu Węgier składa się z kul wodorostów (wapień nuliporowy), wreszcie zlepieńce. Utwory te nie leżą jeden na drugim, lecz obok siebie; mając wygląd różny, są to: zlepieńce — utwór nadbrzeżny — na skrajach kotliny, wapienie—utwór morza już nieco głębszego—ku środkowi kotliny; wreszcie tegiel—utwór głębin—w środku kotliny. 2) Osady wód słonawych, zwane piętrem sarmackie m, zawierają znów tegiel (materyał wyborny na cegły), oraz piaskowiec cetyryowy. Do pliocenu kotliny należą: 3) osady wód słonawych zwane piętrem kongieryi, podczas którego osadzania się woda ulegała wysłodzeniu tak, iż nakoniec powstało jezioro słodkowodne; 4) żwir z piaskami, zwany piętrem belwederskiem (z kośćmi mastodonta, dinothérium, hippariona); jest to utwór rzeczny; na nim leży już utwór dyluwialny (loss).— U nas warstwy kotliny N-ej Wiedeńskiej (dolne) występują pomiędzy innemi na wyżynie Nidy (zatokaMiechowsko-Stop-nicka). Jest to obszar zawarty między grzbietem Jury Krakowskiej (grzbiet Krakowsko-Wieluński), na zachodzie i górami Kielecko-Sando-mierskiemi, na północo-wschodzie, przerżnięty Nidą. Stanowi on przedewszystkiem kotlinę jurajską wypełnioną poziomo leżącemi osadami kredowemi, na nich zaś dopiero leżą N-e, mianowicie mioceniczne; spoczywają one na bardzo nierównym, choć poziomo leżącym podkładzie marglu kredowego (opoki); otwory świdrowe wykazały że różnice poziomu marglu kredowego dochodzą 100 m. Osady mioceniczne wypełniają nierówności i wkraczają na północ do dolin podłużnych między łańcuchami gór Kieleckich. Na zasadzie takiego układu warstw można wnioskować, że dany obszar w czasie eocenu (którego brak), stanowił ląd, który uległ działaniu silnemu wyżłabiającemu wód płynących. Następnie w czasie N-u miocenicznego było tu morze, mianowicie rodzaj zatoki między górami Polski po-

na

na za-

owoco-

łudniowej i Karpatami właściwemi (których przedgórza są złożone też z warstw N-u miocenicz-nego); zatoka ta wdzierała się zatokami pomniej-szemi, wązkiemi i długiemi między łańcuchy gór Kieleckich, które wówczas były półwyspami. Musiała ona mieć falowanie słabe, albowiem osady jej wypełniły doliny między górami bez zniszczenia, zestrychowania gór, czyli bez t. zw. abrazyi, podobnie jak to dziś się dzieje, np. na wybrzeżu obniżającym się Dalmacyi, gdzie w doliny międzygórskie wkracza morze Adrya tyckie i wypełnia je osadami nowemi. Skład formacyi N-ej w zatoce Miechowsko-S to p-nickiej odpowiada piętrom dolnym kotliny Wiedeńskiej, t. j. Śródziemnemu i Sarmackiemu, podczas gdy górnych (piętra kongieryi i bel-wederskiego), brak. Ze skał piętra śródziemnego szczególnie zasługują tu na uwagę gliny łupkowe („zasolone”), dające źródła słonawe i źródła nafty (W ó j c z a).—Obecność źródeł słonych dała powód do przypnszczenia, że będzie tu można znaleźć pokłady soli, podobnie jak w osadach spółczesnych Wieliczki; jednak mimo wierceń głębokich nie osiągnięto celu. Do tej samej formacyi N-ej należy tu gips ciągnący się głównie po obu stronach Nidy: gips zajmuje wierzchołki wzgórzy, a części ich niższe składają się z opoki kredowej (Wiślica jest zbudowana na gipsie). W gipsie znajduje się siarka, powstała z jego rozkładu (w Czarkowycb nad Nidą i niedaleko Proszowic nad Szreniawą).—Wapień lejtański zajmuje topograficznie punkty najwyższe wśród osadów N-ych: tworzy on pasmo wzgórz ciągnące się wzdłuż brzegu lewego Nidy (na północ pasma gipsowego). Wapień nuliporowy wypełnia „zatoki”, t. j. doliny podłużne wśród gór Kieleckich, gdzie w wielu miejscach grunt jest usiany kulami nuliporowemi. Piętro sarmackie N-u uległo tu spłukaniu silnemu; składa się ono z piaskowca i zlepieńca utworzonego z kawałków wapienia i krzemieni, które pochodzą ze zniszczenia skał jurajskich, tworzących łańcuch południowy gór Kieleckich. Pod względem paleontologicznym N. charakteryzuje się zniknięciem Cerethidów z gromady jeżowców morskich (echinoidea), dalej tworów tricarinatum, trochlea-re, Numulitów wielkich, Orthophragmita i t. d. zjawieniem się tworów Strombus, Melongena Proto, Murex, Nassa i t. d. i wielką obfitością w morzach południowych tworów Glypeastra. Scutella i t. d. Pod względem klimatycznym następuje podczas N-u zróżniczkowanie znaczne, które nadaje rozmaitość wielką ustrojom szczególnie przywiązanym do miejsca, jak rośliny: występują tu już pasami odpowiedniemi do pasów klimatycznych. Ze szczątków roślinnych N-u w Europie środkowej spotykamy: palmy, bambusy, wawrzyny, drzewa figowe, topole, wiązy, brzozy, magnolie, Sequoia, Taxodium i t. d. N. wreszcie jest wiekiem zwierząt ssących wielkich, zwłaszcza gruboskórnych, słoniowatych (Mastodon

i Dinothérium), oraz przodków konia dzisiejszego: Anchitherium i Hipparion. Bliższe szczegóły ob. „Trzeciorzędowa formacya”.—Por. E d. Suess „La Face de la Terre” (Paryż 1897, t. I, część II, księga IV); M. Neymayr „Erdgeschichte” (Lipsk 1887, t. II, księga VII); Ch. de Stéfani „Les Terrains tertiaires supérieurs du bassin de la Méditerranée” (Liège 1891, w „Annales de la Soc. géol. de Belgique“ t. XVIII); Ch. Depéret „Sur la classification et le parallélisme du système miocène” (Paryż 1893, w „Bull, de la Soc. géol. Fr.” 3-a serya t. XXI); Muni er-C h a 1 mas i de Lapparent „Note sur la nomenclature de terrains sedimen-taires” (Paryż 1894 w „Bull, de la Soc. géol. Fr.” 3 serya t. XXI). Co do Polaki: W. Nałkowski „Dzieje ziemi” (Warszawa 1903, w „Poradniku dla samouków” cz. V).

Neograd (Nógrad, No wo g rad), miasteczko węgierskie na północo-zachód od Vacovy, w okolicy pięknej, liczy 1£ tysiąca mieszkańców ma pocztę, kościół katolicki i fabrykę wina szampańskiego. Na północo-wschód od miasteczka na skale wysokiej sterczą zwaliska zamczyska starego N-u, od którego otrzymała swą nazwę żupa nowogradzka. Początkowo zamek należał do biskupów wakowskich, z których jeden Mi kulâs Bâthori, w w. XV przerobił go rezydencyę letnią biskupią. W latach 1544 i 1663 dostawał się zamek do rąk Turków, którzy go dopiero w r. 1685 opuścili. Obecnie są to zwaliska, nad któremi panuje wieża wyniosła.—Żupa nowogradzka (po węg. Nógrad-varmegye, po niem. Neograder Gespanschaft, po czesko-słowiańsku Novohradska stolica), graniczy na północy z żupą zwoleńską, na wschodzie z żupami gemerską i heweską, na południu z peszteńską i chodzie z hontanską, leży pomiędzy rz. Hronem a Dunajem. Górzysta na północy, na południu przedstawia równinę urodzajną, zroszoną rzekami Ipolem, dopływem Dunaju i Zadwą, dopływem Cisy, oraz potokami pomniejszemi i jeziorami. Niektóre okolice żupy obfitują w źródła mineralne (Żibak). Wogóle żupa N-a należy do najurodzajniejszych na Węgrzech, wydaje wszystkie gatunki zbóż, ogrodowizny (słynne dynie), wino (łagodne Radańskie i Penczańskie), tytoń (w Pataku i w Beczcy), posiada nadto kopalnie złota, srebra i ołowiu. Ludność trudni się głównie rolnictwem, hodowlą wina, bydła, drzew wych, przemysłem (wyroby fajansowe, garncarstwo, tkactwo, przemysł żelazny) i handlem drzewa, króre się spławia po Ipolu i Zadwie. Stolicą żupy jest miasto Babasz Diarmoty. Żupa składa się z okręgów wiejskich i 1 miejskiego, zajmuje 4 355 kim. [1 obszaru z 214444 mieszkańcami, w tej liczbie 148 357 Madziarów, 59 440 Słowaków, 4044 Niemców i t. d. Według wyznania 151541 rzymsk.-katol., 49 590 ewang. 3 669 reform. 9439 żydów i t. d. (w r

1890).

Red.

psze wyniki jego znajdujemy w krajobrazach. Znany obraz Aleks. Gierymskiego „Widok Sekwany” (Muzeum Narodowe w Krakowie) jest n. p. traktowany pointylistycznie. Nazwy poin-tylistów, wibrystów, syntetystów oznaczają jednocześnie neoimpressionistów.—Por. P. Signac w wydawn „Pan” (T. IV, r. 1898, str. 55—62) i w „Revue Blanche” (zesz. majowy i czerwe.

K. B.

S. Drz.

Néo-grec, tak się nazywa w sztuce francuskiej, stosowanej, styl naśladujący wierniej jeszcze wzory greckie, niż to czynił starszy od niego styl „empire“ z wzorami rzymskiemi. Oczywiście kształt sprzętów, naczyń, urządzeń w mieszkaniach i t. p., a tymbardziej zabudowań samych, wobec wymagań i potrzeb naszych dzisiejszych, koniecznie odbiegać musiał, najczęściej dość daleko nawet, od wzorów starożytnych; więc też styl N-g ograniczał się przeważuie tylko do zdobnictwa, czerpiąc najczęściej wzory swe z wykopalisk pompejańskich.—Przykładem najwybitniejszym zastosowania stylu tego w granicach najszerszych, jest pałacyk wystawiouy w Paryżu przez ks. Napoleona (Plon-Plon), naśladujący w szczegółach wszelkich, o ile się tylko dało, willę pompejańską; ale i w wielu bardzo budowlach innych z czasu cesarstwa drugiego, gdy styl N-g dosięgnął rozkwitu największego, zdobiono częstokroć ściany i sprzęty według zasad jego. Dziś nawet jeszcze, pomimo narzucania się natarczywego t. zw. modernizmu, wiele osób obdarzonych smakiem wykwintnym styl ten popiera, jako posiadający rzeczywiście wiele powabu spokojnego, a przy tern dalekiego od jednostajności nużącej.

Neoimpressionizm. W r. 1886, t. j. w trzy lata po śmierci Edwarda Maneta (ob.), ojca impres-sionizmu (ob.), powstał związek, złożony z malarzy francuskich i belgijskich, którzy w pracach swoich dalej rozwijali ideę Manetowską, aposto łując ją w umyślnych wystawach zbiorowych. Do grupy tej należeli: G. Seurat, Theo van Rysselberge, Maks Luce, Henryk Edmund Gross, H. Petitjean, Paweł Signac, występujący pod nazwą neoimpressionistów. W zasadzie artystyczne ich dążenia niczem się nie różnią od dążeń impressionistów. Ta sama chęć opanowania światła, największej jego jasności i czystości koloru, która ożywiała Maneta i jego naśladowców najbliższych, była również i dla nich punktem wyjścia. Za główną ich charakterystykę należy raczej uważać wytworzenie metody technicznej malowania, mającej na celu wydobycie w obrazie efektu drgania (wibracyi) powietrza. Oparto ją na zdolności oka do zespalania wrażeń barwnych, rozumując, że kolory farb, potrzebne do namalowania każdego przedmiotu zagłębionego w przestrzeni powietrza i światła, dadzą większy efekt drgania, gdy nie będą połączone na palecie, lecz w możliwie najczystszym stanie i w barwach dopełniających się wzajemnie będą kładzione na płótno obrazu w drobnych, stosownych do wielkości obrazu płatkach lub kropkach (pointiller). Sposób ten malowania, oglądany zbliska, przypomina mozaikę, i, jak mozaika, nie przeszkadza kolorom stapiać się w ogólne tony lokalne w oku widza, stojącego w odległości odpowiedniej. Jak mozaika jednak jest N. jednostronny i nie wszędzie daje się zastosować. Najle-

Enc. Powsz. Ilustr. S. II. Zesz. 8. T. I.

z r. 1898).

Neokantyanizm, ob. Kant (III).

Neo Kastron, ob. Na varin o.

Neokles, po grecku NeoxXŸjç, po łacinie Neo-cles. 1. Ojciec Temistoklesa (ob.). 2. Ojciec filozofa Epikura, który rodem z attyckiej gminy Gargettos, jako osadnik udał się na wyspę Samos i tutaj celem powiększenia dochodów swych szkołę założył. 3. Malarz grecki z czasów, których dokładniej oznaczyć niemożna; Pliniusz wymienia jako jego ucznia Kseń ona z Sycyo-nu, zażywającego wielkiej sławy pomiędzy malarzami starożytnemi.

Neokom, jest to nazwa nadana w r. 1835 przez Thurmanna pewnym pokładom gieolo-gicznym, najlepiej rozwiniętym w okolicy Neu-châtelu w Szwajcaryi (Neocomum), a pochodzącym z piętra dolnego formacyi kredowej. Następnie Alcide i d’Orbigny, uczeni francuscy, użyli nazwy N-u dla określenia wogóle pokładów dolnych formacyi kredowej, powyżej formacyi jurajskiej, a poniżej piętra albskiego formacyi kredowej położonych. Jest to N. w znaczeniu szerszym. Później piętra wyższe N-u otrzymały, wobec różnic znacznych w krajach różnych, nazwy piętr urgońskiego, (lub ba-remskiego, i aptyjskiego; nazwa zaś N-u, w znaczeniu ściślejszym, zastosowana została do piętra najniższego formacyi kredowej. N., w znaczeniu szerszym, zajmuje w Europie północnej obszary rozległe w Anglii, we Francyi i w Niemczech. W pierwszej pokrywa on przestrzenie znaczne na południowym wschodzie, występuje na wybrzeżu cieśniny La Manche, skąd przedostaje się do Francyi północnej, zajmując część jej większą. W Niemczech N. spotykamy w Hanno-werze i Bruuświku, w części północnej Harzu i w lesie Teutoburskim. Najniżej leżące pokłady N-u w Anglii i w Niemczech składają się z warstw t, zw. wealdzkich, utworu miejscowego, będącego zapewne osadem delty olbrzymiej. Obecnie za podstawę warstw wealdzkich przyjmują zaliczane niegdyś do formacyi jurajskiej pokłady poorbeckie — kamień wapienny, zawierający w poziomach górnych muszle mięczaków z wód słodkich i szczątki ssących workowatych. W Niemczech pokładom tym odpowiada warstwa marglu nasyconego solą, gipsem i t. zw. ser-p u 1 i t e m — kamieniem wapiennym z soczewkami robaków morskich (Serpula) i muszlami wód słodkich. Na warstwach poorbeckich leżą piaski hastingskie — piaski żelaziste, gliny i mar-gle ze szczątkami mięczaków z wód słodkich,

67

ryb i jaszczurów, z pośród których wyróżniają się liczne zwłaszcza kości Iguanodona (ob.). W Niemczech piaskom tym odpowiadają piaskowce deisterskie, budowlane, zawierające pokłady (Elötze) węgla brunatnego. W glinie, otaczającej te pokłady, nagromadzone są liczne odciski drzew sagowatych, iglastych i paproci, a w piaskowcu trafiają się nietylko odciski tropów, ale i kości iguanodonów, krokodylów i żółwi. Wreszcie w piaskach hastingskich i w piaskowcu deisterskim kryją się t. zw. gliny wealdzkie przepełnione szczątkami rakowatego Cypris i muszlami wód słodkich.—Warstwę najgłębszą formacyi kredowej stanowi N. w znaczeniu ściślejszym, według określenia d’Orbi-gnyego. Tylko w pokładach alpejskich typu południowego wypełniają go uwarstwowienia morskie; na północy zaś poziomy niższe, a czasem i średnie, składają się z warstw wealdzkich, utworzonych przez wody słodkie.— W Niemczech, w Brunświku, pokłady N-ie znane są pod nazwą hilsu. Grunt ich stanowi zlepieniec wa pienny, ze skupieniami kulistemi sferosyderytu, pokryty gliną. Cechami charakterystycznemi hil-sa są: ammonity; Olcostephanus Astierianus i Hoplites noricus, jeż morski — Toxaster complana-tus i ostryga — Exogyra Coulonii. Na zachód od Brunświku, w lesie Teutoburskim, zlepieniec hilsowy zastępują warstwy wealdzkie, a gliny, piaskowiec z fauną najróżnorodniejszą ammoni-tów. Na wschód — wszystkie pokłady N-u składają się z piaskowców. W Anglii i we Francyi północnej rozwinięte są normalnie tylko poziomy górne N-u, w znaczeniu ściślejszym, w kształcie piaskowców glaukonitowych, zielonych z ta-kiemiż ammonitami, ostrygami i jeżami morskie-mi, co i w hilsie. W Anglii północnej, w Yorkshire i Lincolnshire, znane są jednak poziomy N-u starsze pod nazwą glin speetońskich. Na warstwach N-u, w znaczeniu ściślejszym, leżą w części północnej Europy zachodniej pokłady glin morskich, ciemnych, a miejscami piaskowców, zawierających szczątki ammouitów najróżnorodniejszych, zwłaszcza ich form najbardziej rozwiniętych, a także wiele mięczaków brzucho-pełzów i blaszkoskrzelnych.—We Francyi północnej rozróżniają w tych glinach dwa piętrh: aptyjskie i albskie, kiedy w Niemczech przeciwnie cała ta warstwa jest jednostajna, składa się mianowicie w Brunświku z glin ciemnych i z marglu, a na wschodzie i zachodzie od Brunświku z piaskowców znanych pod nazwą kwa-dru dolnego i nosi miano angielskie—ault, chociaż w Anglii gliny ciemne i błękitne, znane pod tą nazwą, odpowiadają jedynie części górnej piętra albskiego, dolnej zaś odpowiadają poziomy górne piaskowca zielonego, dolnego. Piętra, abtyjskie i albskie, najbardziej się charakteryzują przez ammonity rozwinięte: Crioceras Du-valii, Ancyloceras Mather onii, Turrilites catena-tus, przez Inoceramusy (ob.); Inoc. sulcatus, concentricus i inne, wreszcie przez belemnit — Belemnites minimus. N. w znaczeniu szerszym, typu południowego, znany jest w Alpach, Karpatach, we Francyi południowej, na półwyspach Apenińskim, Bałkańskim i Pirenejskim i charakteryzuje się istnieniem tychże ammonitów rozwiniętych, co i w krajach północnych, ale głównie tworami oryginalnemi, zgiętemi w kształcie sierpa, Bequienia, i ukazaniem się pierwszym Sphaerulites.—Grunt N-u typu południowego sta nowią warstwy berriasowe z Terebratula di-phyoides z gromady ramienionogich, odpowiadające N-i północnemu dolnemu. Do poziomów średnich N-u należą pokłady wapienne łańcucha górskiego Jurajskiego i margiel w Alpach z ammonitami i jeżami morskiemi, licznemi. N-i górnemu, północnemu odpowiadają pokłady wapienne, które we Francyi południowej znane są pod nazwą piętra barremskiego, w Karpatach pod nazwą warstw wernsdorfskich, a w Alpach, wraz z piętrem następnym aptyjskiem, tworzą warstwę potężną wapienia kaprotyno-wego, nazwanego tak z powodu obfitości szczątków mięczaka „Caprotina“ czyli Bequienia ammonia. W innych okolicach, np. we Francyi południowej, piętro aptyjskie składa się z marglu, zwanego gargaskim od miejsca („Gargas”) rozwoju największego swego, albo z wapienia przepełnionego'' milionami skorupek Orbitolina. — W Rossyi N. jest najbardziej rozwinięty w gub. Symbirskiej, skąd wzdłuż Wołgi dochodzi do m. Lukianowa; prócz tego przytrafia się, jako wysepki oddzielne, w gub. Niżogrodzkiej, Ko-stromskiej, Moskiewskiej, Włodzimierskiej i w dorzeczu Pieezory. Tutaj należą gliny ciemne, wśród warstw piaskowcowych położone, ze skupieniami fosforytu. Na podstawie skamieniałości rozróżnić można w Rossyi trzy piętra neoko-mejskie: dolne—z ammonitami Olcostephanus versicolor i Astarte porrecta, średnie—z Olcostephanus JDechenii var. elatus i Inoceramusem aucella z gromady blaszkoskrzelnych, i górne —z Pecten crassitesta.—Po za Europą z N-m spotykamy się na Kaukazie, gdzie zwłaszcza piętro aptyjskie jest dobrze rozwinięte, i dalej na wschodzie, w Turkiestanie południowym, ze skamieniałościami charakterystycznemi: Hoplites Deshayesii, i Exogyra aquïla.—W Himalajach występuje N., w znaczeniu ściślejszym d ’ Orbigny ego, w Spi-ti zaś i Beludżystanie N. alpejski z belemnita-tami charakterystycznemi (B. subfusiformis, latus, dilatatus, pistilliformis). — W Afryce natrafiamy na pokłady N-u w kraju Somalów, z cechami przewodniemi, bądź jak Hoplites, w warstwach neokomejskich Rodanu, bądź jak Lamel-libranchiata, Gastropoda i Echinoides formacyi jurajskiej (May er - E y m ar).— N. Mozambicki charakteryzuje się przez Phylloceras semistria-tum, a na Madagaskarze obfituje w belemnity alpejskie Belemnites conicus, polygonalis, pistilliformis, binervius. W Australii N. jest dosyć roz-

winięty i przypomina w ogólności sobą, już to N. Kaplandyi Afrykańskiej, już to N. Chilijski, ze wszystkiemi ich cechami charakterystecznemi. W jednej atoli (jak dotychczas) okolicy Australii występuje piętro aptyjskie, zawierające szczątki liczne Grioceras, które Waagen napotkał również w N-ie aptyjskiem Cuthu w Indyach Wschodnich.—Na Alasce pokłady N-u mają bardzo wiele wspólnego z warstwami N-u północno-syberyjskiego i europejskiego. Nieco dalej na południe, mianowicie w Kolumbii brytańskiej, na wyspie Królowej Karoliny, poprzez stany Washington, Oregon, Kalifornię aż do Meksyku, ciągaą się grube pokłady N-u, znane pod nazwą „Knoxville beds” i charakteryzują się belemni-tami z gromady Explanati i ammonitami zarówno typu północnego Polyptychites, Simbirski-tes, jak i śródziemnomorskiego w rodzaju Phyl-loceras, Lytoceras,    Desmoceras, Holcodiscus.

W Ameryce południowej spotykamy warstwy barremskie N-u w Nowej Granadzie (Kolumbia) ze szczątkami bardzo licznemi Pulchellia: Desmoceras, Hoplites, Holcodiscus; w Wenezueli i Kolumbii występuje piętro aptyjskie z Exogyra aquila, Acanthoceras Martini i A. Milletianum, dalej w Boliwii ze szczątkami Heteraster oblon-gus. Również N. reprezentowany jest i w Andach Chilijskich, aż do samej ziemi Ognistej, i zawiera skamieniałości liczne, spotykane w for-macyi jurajskiej, a także w N-ie Europy północnej i Australii. Głównie jednak charakteryzują go; Trigonia transitoria i rodzaj Ptychomya. Na podstawie danych powyższych wyprowadzić można wnioski następujące, paleogieograficzne dla okresu neokomejskiego: Stwierdzić należy istnienie podówczas 5 lądów: 1) północno-atlantyckiego zajmującego cały północno-wschód Ameryki i dosięgającego wnętrza Europy północnej;

2) chińsko syberyjskiego, oddzielonego od lądu poprzedniego wzdłuż Uralu aż do wyspy „No-waja Ziemia” zatoką morską oceanu Północne go; 3) afrykańsko brazylskiego; 4) indo-sundzkie-go, połączonego zapewne z lądem australijskim w jedną całość i oddzielonego od kontynentu poprzedniego cieśniną Mozambicką, wreszcie 5) lądu zajmującego część znaczną obecnego oceanu Spokojnego. — W środku lądu północnoatlantyckiego leżało morze rozległe, któremu

M. Suess nadał nazwę „Tethys” i które w Europie tworzyło liczne zatoki i morza wewnętrzne. Ob. szczegóły bliższe w artykule p. n. „Kredowa formacya”.— Por. Pictet et Campèche „Description des fossiles du terrain crétacé des environs de Sainte Croix” (Gienewa 1858—71, w „Matériaux pour la paléontologie suisse”); M. Vacek „Neocomstudie” (Wiedeń 1880, w „Jahrb. d. k. k. geol. Reichsanst.” t. XXX); M. Neumayr i V. Uhlig „Ueber Ammoniti-den aus den Hilsbildungen Norddeutschlands” (Kassel 1881 w „Palaeontographica” t. XXVII); V. Uhlig „Die Cephalopodenfauna der Wernsdor-fer Schichten” (Wiedeń 1883 w „Denkschr. d. kais. Akad. d. Wies.” t. XLVI); W. Kilian „Note stratigraphique sur les environs de Siste-ron et contributions à la connaissance des terrains secondaires du S.-E. de la France” (Paryż 1895 w „Bull, de la Soc. géol. Fr.” 3 serya, t. XXIII); A. Pawław „On the classification of the strata between the Kimeridgian and Aptian.” (Londyn 189Ö w „Quart. Jour. Geol. Soc.” t. LIII); K. Gerhardt „Beitrag zur Kenntniss der Kreidoformation in Columbien” (Sztutgart 1897 w „Neues Jahrb.”, zeszyt XI).

Neokorowie, po grecku vewxopoi, po łacinie neocori—aeditui, wyraz utworzony z rzeczownika vstüç, świątynia i czasownika xopsîv, zamiatać, uprzątać, zdobić, oznacza świątników płci obojga, których obowiązkiem było uprzątanie świątyni i utrzymywanie w porządku wszelkich w niej sprzętów i całego obrębu świętego. Pierwotnie też zaliczali się oni do niższego personelu służby świątyni i różnili się od kapłanów, chociaż źródła starożytne zowią ich niekiedy tepsfę i Êépstai (zr: kapłani, kapłanki), a czasem też w pewnych warunkach wolno im było nawet ofiary bogom składać. Późniejszemi czasy, zwłasz-eza za panowania cesarzów rzymskich, lecz także już za rządów Ptolemeuszów i Seleucydów, dosięgła instytucya N-ów istotnie wysokiego stopnia i zaszczytu godności kapłańskiej w świątyniach, które miasta z podłego pochlebstwa stawiały na cześć ubóstwianych głów panujących. Naczelne miejsce zajmowały w świątyniach takich bogato zwykle pozłacane posągi cesarzów i królów. Urząd zaś świątników, zwany po łaci-cie neocoria, uchodził teraz za wielką godność rządową, o którą często najznakomitsi i najza służeńsi w innych dziedzinach mężowie się ubiegali. W Efezie stała świątynia, poświęcona wspólnie miastu Rzymowi i Juliuszowi Cezarowi, w Pergamum znowu na cześć Rzymu i cesarza Augusta wystawiona, a obowiązki N-ów spełniali w nich, już to obywatele rzymscy, już to Grecy azyatyccy z rodów dostojnych. Cesarz Ty beryusz zezwolił miastu Smyrnie świątynię na cześć swoją wystawić, a Kali gul a nakazał cześć własnej osoby w pięknej świątyni w Milecie. Coraz częściej, a z większym coraz przepychem sprawowany urząd N-ów napotykamy od czasów cesarza Hadryana i Anto ninów, aż po czasy G all i en a, zwłaszcza po większych ipiastach Frygii, Lydyi, Myzyi, Gala-cyi, Licyi, Cylicyi i Syryi. Zaszczytny przydomek N-ów, który nadawano naonczas całym wier-nopoddańczym miastom, wyrażano dla upamiętnienia go po wsze czasy, bardzo skrupulatnie na rozmaitych napisach, a szczególnie na monetach, które się licznie do naszych czasów przechowały. Cała instytucya zanika jednakże już przed zaprowadzeniem wiary chrześciańskiej w całem państwie Rzymskiem.—Por. Cr a use „Civitates ueocorae sive aedituae” (Lipsk

1888).

Red.

Z. W.

Red.

Red.

1844); Bühner „Ueber die Neokoren” (Lipsk

S. Drz

Neokrytycyzm, ob. Kant (III). Neolamarckizm. Nazwę tę nadano usiłowaniom wskrzeszenia poglądów kawalera de Lamarck (ob.), które uczeni niektórzy z powodzeniem mniejszym lub większym starali się wyprowadzić w pole przeciwko nauce Darwina (ob.), uwzględniającej tylko, zbyt jednostronnie może, t. zw. dobór naturalny i płciowy, zaniedbującej zaś przystosowywania się stworzeń do stosunków i warunków otaczających je, na co właśnie Lamarck głównie zwracał uwagę. Reprezentantami najwybitniejszemi N-u są: Herbert Spencer w Anglji, Cope w Ameryce, i Eimer w Niemczech. — Por. Nowodarwi nizm.

Neolit—minerał o nieznanej postaci krystalicznej i chwiejnym składzie chemicznym, posiadający tylko wyraźnie odrębne cechy morfologiczne. Są to mianowicie skupienia gwiaździste włókien jedwabiście połyskujących, barwy zie-lonawej. Skupienia te są bardzo miękkie i dają się nożem krajać bardzo łatwo, przyczem robią wrażenie mydła. W płomieniu dmuchawki topi się N. bardzo trudno i tylko w cienkich krawędziach. Rozbiór chemiczny wykazuje w N-e dużą zawartość krzemionki i magnezyi, nieznaczną glinki, wody i in. Stąd niektórzy zapatrują się nań, jako na mieszaninę metakrzemianu magnezowego z hydrargilitem.

Neolityczny okres, czyli okres kamienia gładzonego; nazwa ta bywa dawana w ar-cheologji antropologicznej dobie najpóźniejszej rozwoju człowieka przedhistorycznego. Okres ten znamionują oręże i narzędzia sporządzane już nie z kamienia łupanego i otłukiwanego tylko, jak w okresie paleolitycznym (ob.), lecz z kamieni obrobionych gładko, bez porównania dokładniej i staranniej niż to przedtym czynić umiano; w okresie tym, przynajmniej na końcu jego, zaczyna się też już używanie bronzu. Ślady okresu tego w Europie znajdujemy w ziemi, jako okazy narzędzi i broni z kamienia gładzonego, zmieszane ze szczątkami zwierząt domowych i nieraz z wyrobami bronzowemi, które bywają tym obfitsze im więcej zbliżamy się do dziejów już historycznych. Ale też napotyka się niekiedy wyroby z kamienia gładzonego, zmieszane razem z otłukiwanemi, co- zbija mniemania uczonych niektórych, twierdzących, że okres N. nie łączył się nigdy z paleolitycznym.— Okresy oba dla ludów różnych przypadają na czasy nieraz bardzo od siebie odległe, ale nie dające się oznaczyć bliżej; niejedno z plemion t. zw. dzikich, czyli żyjących w stanie pierwotnym, do dziś do pewnego stopnia znajduje się jeszcze w okresie N-ym. — Por. w Encyklop. tej „Kamienia epoka” i „Nouveau Diet. des Sciences” (zesz, f33, 8tr. 2038).

Neologia (z gr. véoç = nowy i b Xóyoęzr:Bło-wo, mowa). N-ą nazywać zwykliśmy, z przymieszką nagany najczęściej, usiłowanie dążące do narzucenia językowi ojczystemu wyrazów, lub zwrotów i sposobów mówienia nowych zupełnie, (Neologizmów), pomimo że istnieją dawne, wybornie zadanie swe spełniające; ale też i wynajdywanie wyrazów niezbędnych, a w mowie dotąd nie istniejących.—N. o ile jest uzasadniona koniecznością rzeczywistą, wymagającą wyrazów lab wyrażeń nowych dla pojęć nowo powstałych, jest potrzebna i jeżeli nie obraża zasad języka i nie kala czystości jego, zasługuje na uznanie. Staje się wszakże naganną w stopniu najwyższym, gdy małpując bezmyślnie i niepotrzebnie sposoby mówieuia lub tworzenia wyrazów cudzoziemskich, zaśmieca niemi język ojczysty, albo też, posługując się wprawdzie pierwiastkami rodzimemi, urabia je w sposób sprzeciwiający się prawidłom gramatyki i składni. Swawolę taką zwalczać powinien każdy, kto pojmuje ważność właściwości języka, od których zachowania nietkniętego zależy nietylko czystość, ale nawet istnienie jego, jako całości odrębnej, a całość ta znów jak najściślej związana jest z narodowością. — W znaczeniu przenośnem N-ą także nazywana bywa czasem skłonność bezkrytyczna do nowinek wszelkich, zwłaszcza za szkodliwe uchodzących w oczach ich przeciwników, nowiniarzy takich z cudzoziemska zwie się neo-1 o garni.

Neologizm, ob. Neologia.

Neomaltuzyamzm, ob. Nowomaltuzya-

nizm.

Neomenia w astron. = N ó w, ob. Księżyc.

Neomenia, u Greków starożytnych (od véoç = nowy i Mtqvtq, bogini księżyca), dzień nowiu, w którym, pomimo, że nie był świątecznym w znaczeniu właściwym słowa tego, odprawiano modły pewne i składano obiaty; ludzie zwyczaj ten zachowujący łączyli się w bractwa i zwali się Neomeniastami. Podług słów Plutarcha (ob.), Grecy w dniu, na który przypadał nów księżyca, oddawali cześć bogom, nazajutrz zaś herosom (półbogom) i demonom (ob,). Był to zwyczaj prastary, czasów niepamiętnych sięgający, przestrzegany szczególnie w Arkadyi oraz w Tessalji; już Hezyod (ob.) o nim wspomina.— W Atenach dnia tego nie zajmowano sie sprawami publicznemi, lecz odprawiano nabożeństwa pewne, bądź na zamku (Akropolis), bądź też w domach prywatnych, przyczym pamiętano głównie o H ermes i e i H e k a ci e.—Smyrna po siadała kapłanów odrębnych, których obowiązkiem było odprawianie na nowiu obrządków pewnych w imię miasta. Ślady obyczajów podobnych napotykamy również u wielu innych ludów, nawet w czasach nowszych jeszcze. Muzułmanie spół-cześni n. p. dziś jeszcze odmawiają modlitwy przeznaczone umyślnie na dzień, w którym -sierp księżyca na uowiu staje się znów widzial-

Red.

S. Drz.

część

4000

T. AL

i nawóz zwierzęcy razem z gromadami psów, włóczących się po wielkich nawet miastach wschodnich. Oceniając zasługi tych ptaków na polu hygieny i porządku, starożytni Egipcyanie otaczali je opieką i czcią religijną. I dziś jeszcze sępy te w miastach wschodnich chętnie są przez mieszkańców widziane i ochraniane. Niekiedy całemi stadami towarzyszą karawanom.

nym.—Por. „Grande Encyclop.” (T. XXIV, str. 938).

Neon, po grecku Néwv, miasto starodawne, położone w krainie Focys, u wschodniego podnóża góry Tithorei, do grzbietu Parnasu należącej, zburzone przez Persów pod wodzą Kserksesa, odbudowane późniejszemi czasy, chociaż nie całkiem na miejscu pierwotnem, pod nazwą Tithorei, w wojnie świętej ponownie zniszczone zostało; wszakże Plutarch mieni je jeszcze mniejszą warownią. Znaczne zwaliska jego, w których aż po najnowsze czasy liczne napisy odkrywają, znajdują się w okolicy dzisiejszej Velicy.—Por. Ulrichs w „Neues Rheinisches Museum” (z r. 1843, str. 544 i nast.).

Neon—pierwiastek chemiczny. Znak Ne. Otrzymany został po raz pierwszy w r. 1898 przez Ramsaya (ob.), przy destylacyi cząstkowej gazu skroplonego, pochodzącego z powietrza, a uchodzącego poprzednio za ar go n (ob.): pierwsze cząstki ulatniającego się gazu tego zawierały gaz nowy N. Z 18 litrów argonu otrzymano tym sposobem 100 cm³ N-u.— N. otrzymuje się dziś przy destylacyi cząstkowej powietrza skroplonego razem z helem (ob.); od helu zaś przez zamrożenie za pomocą wodoru skroplonego oddzielony być może. N. zaledwie lj atmosfery ziemskiej zajmuje. Znajduje się też wraz z azotem, argonem i jego towarzyszami w gazie pochodzącym ze źródeł w Bath (ob.), wreszcie w helu, z piasku monazytowego pochodzącym (l,25°/₀)- Ciepłota krytyczna N-u leży o 68° niżej od absolutnej. Stosunek ciepła właściwego Cp Cv = 1,655; gęstość = 9,97, a stąd cząsteczka N-u z jednego atomu się skła da i waga cząsteczkowa=wadze atomowej—19,9 (wodór = 1). N. daje linie znamienne w widmie, wyraźne: czerwoną, pomarańczową i żółtą i mniej wyraźne: błękitną, fioletową i dwie zielone. Względem pierwiastków innych zachowuje się zupełnie obojętnie; zostaje jednak pochłaniany przez elektrody glinowe rurki G e i s s 1 e r a (ob.).— Por. gazy szlachetne: argon (w Dopełń.), hel, krypton i ksenon.

Neopatra, ob. H y p a t a.

Neophron— ś ci er w n i k—rodzaj ptaków drapieżnych, zaliczony do rodziuy sępów ( Vulturi-dae), posiada dziób długi i wysmukły, głowę, oraz szyję—nagie; trzeci lotek najdłuższy, ogon długi. Rodzaj ten obejmuje 4 gatunki, rozpowszechnione w Europie południowej, Afryce i In-dyach. Ptaki te żywią się padliną i kałem. W środkowej i południowej Afryce, żyje N. pi-leatus Burch, (długość ciała 66 cm.; skrzydeł zaś 48 cm), w Afryce zaś północnej i w Europie południowej N. percnopterus Gray, (ścierwnik egipski; długość tułowia 75 cm., skrzydeł zaś 52 cm.). Drugi ten gatunek trzyma się wielkiemi stadami po wsiach i miastach, spełniając tam obowiązki stróżów czystości i porządku publicznego; pożerają one mianowicie wszelkie odpadki

K. K-ć.

Neopitagoreizm, ob Pitagoras i Nowo-pit agorę iż m.

Neoplasma, ob. Nowotwór.

Neoplatonizm, ob. No w op la ton izm.

Neoptolemos, po grecku Nso7rcóXe|i.o<; (dosłownie = młody wojak), tak zw. także Pyrrhos (z=:blondyn) syn Achillesa i Deidamei, córki Li-komedesa, króla Dolopów na wyspie Skyros. Gdy się odchował na dworze dziadka, zabrał go po śmierci Achillesa Odysseusz pod mury Troi, ponieważ, według przepowiedni wieszcza Heleno sa, miasto owo bez jego udziału nigdy zdobyte być nie mogło. Przy każdej sposobności odznaczał się tutaj N. i w radzie wojennej i na polu bitwy, a we wnętrzu konia owego drewnianego najwięcej odwagi i chęci gorącej do boju okazał, jak to Odysseusz cieniom Achillesa w podziemnej krainie opowiada. Razem z Odysseusz em wysłali go też Grecy, na rozkaz wyroczni, na wyspę Lemnos, aby zabrał stamtąd pod Troję Filoktetaz łukiem i niezawodzącemi nigdy strzałami Heraklesa. Przy zdobyciu Troi zabił

N. króla trojańskiego Pry am a na stopniach ołtarza Zeusa Herkeiosa, zamordowawszy poprzednio w obliczu ojca królewicza Politesa, a mło-dziuchnego syna bohaterskiego Hektora i Andro-machy, Astyanaksa, strącił w przepaść z wieży zamkowej, szczególnie ta scena okropna stanowi częsty temat greckich sztuk pięknych, przedstawiających zdobycie Troi; z powrotem zaś z wyprawy trojańskiej, na trackiem wybrzeżu, złożył na przebłaganie cieniów ojca w ofierze Poliksenę, córkę Pry ama, która według późniejszych opowieści mitycznych, mimowolnie przyczyniła się do śmierci Achillesa. Wogóle też podpada, że mityczna tradycya grecką, z czasów późniejszych pochodząca, wystawia N-a jako wojaka dzielnego, lecz przytem dzikiego i okrutnego. Przy podziale łupów trojańskich, wojennych przypadła mu losem, jako niewolnica, Andromache, wdowa po Hektorze, z którą spłodził synów, zwanych Molossos, Proklos, Pergamos i Amfialos. Względem powrotu jego z wyprawy trojańskiej do kraju ojczystego głośne są znowu rozmaite wersye. Według Homera powrócić miał razem z Myrmidonami swymi szczęśliwie do tessalskiej Ftyi, dokąd mu Menelaos jako żonę posłał córkę swą Hermionę, którą mu już podczas wojny był obiecał; inna znowu tradycya głosi, że przybył sam z wyspy Skyros do Sparty, aby Hermionę poślubić. Całkiem odmiennie brzmią legendy mityczne, z czasów pó-

S. Drz.

źniejszych pochodzące. Według nich bowiem z powrotem z owej wyprawy, albo burzami zagnany, albo też dobrowolnie, nie chciał do Tessalii powrócić, dostawszy się do Epiru w tej krainie stałą obrał siedzibę; tam w czasach historycznych ród królewski, z którego sławny Pyrrhus (ob.) się wywodził, czcił w nim protoplastę swego. Tutaj powiła N-i Andromache syna Molosso-sa, od którego sąsiednia Epirowi kraina, Molos-sya, nazwę swą przybrała; z Lanassą zaś, wnuczką Heraklesa, którą z świątyni w Dodonie wykradł, spłodził ośmioro dzieci, z pomiędzy których córki powydawał za mąż, za książąt ziem sąsiednich. Później odstąpić miał Andro-machę razem z tronem epirockim Helenoso-wi (ob.), synowi Pry a ma, a sam wrócił lądem do Ftyi, gdzie dobił się znowu władzy królewskiej, którą Akastos dziadkowi jego. Peleu-sowi, był wydarł. Wkrótce po ożenieniu się z Herrn i o n ą, udał się N. podobno do Delfów, albo z prośbą o obdarzenie go potomstwem z bezpłodnej dotychczas żony, albo też aby złożyć A p o 11 i n o w i dary ofiarne z łupów trojańskich, albo też wreszcie aby ograbić świątynię tamtejszą, mszcząo się za śmierć ojca, do której Apollo się przyczynił. Tutaj też śmierć miał ponieść, jak różnorodna tradycya opiewa, albo z rozkazu Pyty i albo z ręki lub też z podu-szczenia Orestesa (ob.), z którym Hermio-ne poprzednio była zaręczona, albo też z ręki kapłanów Apollina, przy sporze o mięso ofiarne, albo nakoniec przez Machaireusa na stopniach ołtarza, w czem słuszną karę uważano za zamordowanie Pryama przy ołtarzu Zeusa, czczonego na ognisku domowem. Pochowano go naprzód pod progiem świątyni del-fickiej, a dopiero Menelaos kazał kości jego w obrębie świętego miejsca pogrzebać.—Delfij-czycy oddawali mu cześć jako herosowi, składając mu w uroczystości dorocznej, zwanej Neo-ptolemia, obiaty hojne, przez wdzięczność, że stanął w obronie świątyni cudownej przeciwko groźnej nawale Gallów.—2) Syn Aleksandra, króla Epiru, który pojął za żonę Kleopatrę, siostrę Aleksandra Wielkiego i w Italii w r. 330 przed Chr. zginął. W r. 302, gdy Pyrrhus (ob.), za sprawą Kassandra koronę postradał, został wyniesiony na tron epi-rocki; lecz gdy Pyrrhus z pomocą Ptolemeusza, syna Lago sa, króla Egiptu, do kraju powrócił, pogodził się z nim w r. 296 N, którego dla okrutnych rządów poddani znienawidzili, a wreszcie i opuścili. Wkrótce jednakże, gdy godził znowu na życie spólrządzcy, uprzedził go tenże w r. 295, każąc go siepaczom zamordować. — 3) Syn Arrhabajosa, rodem z Lynkestis, krainy w królestwie Macedońskiem leżącej, ratował się po zamordowaniu króla macedońskiego Filipa II, ucieczką do Persyi; ponieważ obwinionym był z innymi rodakami o współudział w spisku przeciw królowi; poległ później

w r. 334 przed Chr. podczas obrony miasta Ha-likaruasu przeciwko Aleksandrowi Wielkiemu.— 4) Ambitny i przebiegły w intrygach politycznych wódz Aleksandra Wielkiego, po którego śmierci dostał koronę armeńską. Gdy Perdikkas (ob.), w walce przeciwko Antypa-trowi i Kraterosowi oddał główne dowództwo w ręce Eumenesa, rodowitego Traka, wszczął się pomiędzy obydwoma bój zawzięty, w którym N. uległ i zaledwie życie u-ratować zdołał w spiesznej ucieczce do Anty-p a t r a. W drugiej bitwie pomiędzy Eumene-sem a Antypatrem i Kr a t er o s e m poległ z ręki Eumenesa. — 5) Aktor ateński, który przekupiony złotem macedońskiem, zdradził sprawę ojczystą; por. Demosteuesa mowę „De pace”.—6) Poeta grecki z okresu Aleksandryjskiego, rodem z miasta Parion w Bitynii, znany z przy-pisku scholiasty Porfiryona do Horacego „Ars poëtica”: congessit praecepta Neoptolemi tod üapiavoö De arte poëtica i prawdopodobnie rozumieć przez to trzeba dzieło N-a Uśpi àoTeïapuûv (—O trafnych wyrażeniach), napisane heksame-trami, z którego poeta rzymski swobodnie korzystał; wspominają także jako jego utwory epiczne: Aiovootàç i ’Epi^fiovtàç; por. M e i n e c k e A. „De Neoptolemo Pariano” w „Analecta Ale-xandr”, str. 360.— 7). Gramatyk grecki, również z doby Aleksandryjskiej, pisząey wierszami objaśnienia do dzieł poetów greckich, a szczególnie do Homera; Strabou zwie go z tego powodu glossografem.

Neoptolemus (Morpho Neoptolemus L.), motyl przepiękny, zaliczany do dziennych (Diurna, Rhopalocera), rodzaju Morphida. N., jak wszystkie motyle z gatunku tego, jest mieszkańcem Brazylji, skrzydła jego rozpięte są do 16 cm. szerokie, z wierzchu lazurowe, o połysku metalicznym, opalizujące barwami tęczy, brzeg ich zajmuje pas czarny, zwężający się ku tyłowi; brzeg ten posiada wzięcia płytkie i szerokie (ob. rycinę na str. 455). Spód skrzydeł jest brunatny, upstrzony wzorami szaro-żółtemi, tworzącemi kreski rozmaicie przebiegające i koła spółśrodkowe otaczające plamki białe. Nogi samców przednie są bardzo małe, pędzelkowate, płci obie mają macki stosunkowo krótkie, nitkowate, zakończone ga-łeczkami drobnemi, płasko wydłużonemi, oczy bardzo wielkie. W lasach dziewiczych, brazylijskich, które zamieszkują wyłącznie, motyle te wznosić się zwykły w wysokości 5—6 metrów nad miejscami nie zarosłemi drzewami, a widok ich wtedy ma być czarujący. Na ziemi nie siadają prawie nigdy.—Z pomiędzy wielu pokrewnych N-i motyli, nieraz szerszemi w skrzydłach od niego, żyjącemi także w Brazylii, a nie mniej pięknemi, odznaczają się szczególnie: Morpho Hector, M. Laertes, M. Menelaus i M. Te-lemachus.—Por. Brehma „Thierleben” (wvd. II. T. IX, str. 360).    Dr J- p-

■■

Âf

W,

v;i

S. K

Red.

z. w.

z. z

z. w.

z. w.

Fig. 1    . Nepa

cinerea.

i—*

i< -¹,

kl

fc 1

-    5?--

ffe

;o

i:.'.

Fig. 113. Neoptolemus (Morpho Neoptclemus L.) wielkość właściwa (podług Br e hm a).

Neorama, rodzaj panoramy, w której widz, znajduje się w pośrodku przestrzeni otoczonej malowidłem okrągłem, obraz ten przedstawia zwykle w oświetleniu zmiennem wnętrze gmachu, zapełnione przez ludzi. Pierwszą taką N-ę, wyobrażającą wnętrze kościoła św. Piotra w Rzymie, urządził Alleux w Paryżu. Ob. Panorama, Dyorama.

Neosho, rzeka w Stanach Zjedn. Ameryki Północnej, dopływ lewy Arkansasu, który ze strony prawej wpada do Mississipi. Bierze początek w części południowo-wschodniej Kanzasu i płynie w kierunku z północy na południe pod miastami Council Grove, Emporia, Burlington, Iola, Ósmego, wreszcie pod fortem Gibson wpada do Arkansasu. Ma 550 kim. długości; przyjmuje ze strony prawej dopływ Cottonwood (160 kim.). Dolina rzeki jest bardzo wązką ale jednocześnie bardzo przemysłową.

Neoteryzm (z gr. vsairepoç = nowszy), tak zowiemy pocliop zbytni do nowości, szczególnie w dziedzinie politycznej i społecznej; w języku zaś skłonność do neologii (ob.).

Neotokit—minerał bezpostaciowy o równym, lub płaskomuszlowym odłamie, twardości 3 do 4 ciężarze właściwym od 2,6 do 2,8, o barwie czaruobrunatnej, połysku półmetalicznym. Nieprzezroczysty, zawiera krzemionkę, tlenek reba-zowy i żelazowy, tlenek manganowy, magnezowy. Produkt utlenienia krzemianów pirokseno-wych w mangan obfitujących, w niektórych miejscowościach Szwecyi i Finlandyi.

Neottia Nidus avis. Rich., gnieźnik właściwy, czyli ptasie gniazdo, należy do rodziny stor czy ko waty ch (Orchidaceae). Łodyga bezlistna, pokryta pochewkami, naga. Korzeń tkwi w ziemi poziomo, opatrzony włóknami gę-stemi, korzeniowemi, grubemi i mięsistemi, po-przeplatanemi ze sobą na kształt gniazda. Grono kwiatów dosyć gęste z przykwiatkami równe-mi szypułkom kwiatowym, albo od nich dłuź-szemi; okwiat mały o 5 działkach ze sobą stulonych i 6-ej miodowardze wystającej, dwuwręb-nej. Kwitnie w maju i czerwcu. Wysokość do 1 stopy. Cała roślina z początku żółta, później bladobrunatna, rzadziej zupełnie biała. Trwała. Rośnie po lasach liściastych i iglastych, pospolite. Synonimy: Epipactis Nidus avis All.; Ophrys Nidus avis L , Neottidium N. Schld.

Neottidium Nidus avis, bot. ob. Neottia n. a.

Neotyp —minerał, jest to kalcyt, zawierający węglan barowy. Cumberland.

Neowitalizm, ob. Nowy witalizm, por. Ostwald Wilhelm.

Neowulkaniczne skały są to wszystkie te utwory lawowe, które wydostały się na powierzchnię ziemi w okresie gieologicznym trzeciorzędnym i w czasach spółczesnych. Wszystkie zaś starsze nazwane są skałami paleowul-kanicznemi. Neowulkanicznym skałom towarzyszą zwykle tufy i zachowany został stożek wulkaniczny, który był ich źródłem. U skał paleowulkanicznych w rzadkich tylko przypadkach ślady wulkanizmu oparły się niszczącemu działaniu wód i atmosfery. Podział skał wulkanicznych na neo- i paleowulkaniczne, chociaż przez wielu petrogrofów i gieologów zachowywany, nie wytrzymują ścisłej krytyki, tak bowiem dawniej jak teraz na budowę i charakter skały powstającej z wylewającej się masy ogni-stociekłej wpływały tylko warunki otoczenia, więc temperatura, ciśnienie, ilość wylanej lawy, prędkość zastygania i t. p. (Ob. Wulkaniczne skały).

Nepa—płoszczyca, rodzaj owadów półtęgo-p o kry wych (Hemipłera, Hete-roptera), zaliczony do rodziny Nepidae (ob.); wodne te pluskiewki, z vane inaczej skorpionami wodnemi posiadają nóżki bardzo krótkie, na nich zaś krańcowe dwa członki mocno w poprzek wyciągnięte i zaostrzone; przednie kończyny uzbrojone drobnemi, tylne zaś 2 wielkiemi pazurami; w Europie spotyka się jedyny gatunek N. cinerea L , barwy bronzowej o skórze mocno

K. K-ć.

chropowatej; odwłok, oprócz ciemnej podstawy i zakończenia, jaskrawo czerwony i opatrzony na końcu t. z w. rurką oddechową (złożoną z dwuch wyrostków długich, nitkowatych, od środka wyżłobionych). Długość 12 — 20 mm. ; pospolita we wszystkich wodach słodkich stojących i biężących; ukrywa się wśród mułu i liści zgniłych, względem których wykazuje dokładne naśladownictwo (mimicry) barwą i kształtami; ukłucia jej są bardzo bolesne, aczkolwiek nieszkodliwe; jajka z kształtu przypominające nasiona chabru, składane zostają do miękkich łodyg roślin wodnych; N. należy do owadów drapieżnych.

Nepal (Nipal), królestwo niezależne w Himalajach, na północy Indyj wschodnich, brytań-skich, leży między 26°25' 30°17' szer. północn. i80°6'—88°14' dług. wschodniej od. Gr.; długość największa z zachodu na wschód wynosi 800 kim. szerokość z północy na południe — 230 kim.; ogółem N. zajmuje 154000 klm. Q obszara i graniczy na północy z Tybetem, na wschodzie z Sik-kimem, państewkiem na pół niezależnem, na południu z Bengalem, Tirhutem i Audhem, na zachodzie wreszcie z Kumaonem. Pasmo główne Himalajów przerzyna N. w kierunku z zachodu na wschód, tworząc jednocześnie granicę północno-wschodnią, przekracza na całej niemal długości swojej granicę śniegu wiecznego i dosięga w Dhavalagiri (8 176 m.), Gaurisankarze (8840 m.) i Kanczandziugu (8 532 m.), szczytów najwyższych.—N. jest krainą gór wysokich i dolin oraz przepaści głębokich, na których dnie wiją się strumienie i potoki bystre, tworzące rzeki Gaghra, Kali, Gandak, Sapta, Kusi, dopływy lewe Gangesu. Na pograniczu indyjskiem leży nizina Terai, pas ziemi 20—50 kim. szeroki, bagnisty, lesisty i w stopniu najwyższym niezdrowy. Przyroda dzika N-u jest majestatyczna, ale surowa. W niewielu zaledwie okolicach góry rozstępują się na tyle, że tworzą doliny, o tyle obszerne, że stają się zdatne pod uprawę i zaledwie na skraju oblamowane lasem gęstym mieszanym (Firms deodora, Pinus excelsa, Pi-nus longifolia, Picea morinda, Abies Webbiana i inne iglaste zmieszane z dębami Quercus se-micarpifolia i iu. z brzozą i z mnóstwem krzaków przeróżnych, jak Rhododendron, Salix, Ri-bes, Lonicera i inne), który następnie, obrastając szczeliny wązkie (poniżej 2 500 m. nad poziomem morza zamiast drzew iglastych występują wawrzyny, kasztany i t. d.), nadaje im jeszcze więcej dzikości i czyni je daleko mniej jeszcze dostępnemi dla człowieka. Klimat w Himalajach jest bardzo ostry; w Terai, bagnistym—podzwrotnikowy z ciepłotą przeciętną roczną -f- 15°C. Opadami atmosferycznemi obfitemi (Kâtmâadu 147 cm.); ciepłota najwyższa w lipcu i sierpniu, najniższa—w grudniu i styczniu. Flora i fauna są mało zbadane. W pasie Terai panuje flora indyjska. Spotykamy tam lasy złożone z Shorea robusta, Dalbergia sisu, JButea frondosa i t. d. Napolanach urodzajnych, leśnych rodzi się w ofibto-ści ryż, bawełna, trzcina cukrowa, indygo, mak na opium i t. d. Doliny wyżej położone wznoszą się tarasowato na pochyłościach gór himalajskich, są dobrze uprawne i okryte plantacyami ryżu. Wyżej nieco leży uprawa jęczmienia, tatarki i amarau-tu; plantacye herbaty wznoszą się jeszcze wyżej na wysokości 2000—4000 stóp.—Uczony Dona-van liczy w N-u 864 gatunków flory, a w tej liczbie 86 paproci, 62 composiłae (złożone), 52 orchideae (storczykowate), 43 rosaceae, 36 labiałae (wargowate i t. d ). Florze odpowiada fauna. W dżunglach (ob.) Terai odbywają się do dziś dnia polowania wspaniałe na tygrysy i słonie. Tutaj gnieżdżą się również nosorożce, pantery, niedźwiedzie czarne (Ursus labiatas), hieny, woły: Oavoeus g auras i frontalis, bawół dziki i rodzaje liczne antylop. W przedgórzu Himalaj-skiem spotkać można lamparty, niedźwiedzia czarnego himalajskiego (TJrsus Tibetanus), psy i koty dzikie, wiewiórki, jeżozwierze i t. d. Na wyniosłościach panują niedźwiedzie brunatne ( Ursus isabellinus), jak, piżmowiec i rodzaje przeróżne kóz i baranów dzikich, małp i t. d. Ptaki bardzo liczne, zarówno wodne, przelotne, jak i drapieżne wszelkich rodzajów, zwłaszcza orło-sępy, bażanty i kuropatwy. Ogółem Hodgson do fauny Nepalskiej zalicza 97 ssaków, 588 ptaków, 36 gadów i 30 ryb, ale obliczenie to nie jest ścisłe.—Z minerałów spotyka się najczęściej żelazo, miedź i siarkę. N. liczy 3 miliony ludności, zatem na 1 klm. □ wypada 19 mieszkańców, stosunkowo jest to gęstość bardzo znaczna wobec tego, że pas bagnisty, Terai, i łańcuch Himalajów nie są wcale zaludnione. N. zachodni zamieszkują głównie Radżpuci—aryjczycy, zaliczający się do kasty braminów i kszatriów, mówiący narzeczem aryjskiem, zwanem purbat-tiya albo khas (t. j. narzecze górali), w stopniu znacznym zasymilowani z żywiołem tybetańskim. Z pośrod nich wyróżniają się zwłaszcza Khasowie, inaczej zwani Gorkhami, którzy po zlaniu się z Magarami i Gurungami, plemionami tybetańskiemi, stanowią klasę panującą w N-u, klasę wojskową, z nich nietylko składa się armia nepalska, ale i kilka oddziałów wojska indo-brytańskiego. Wyznają hinduizm z pe-wnemi wszakże odmianami, mianowicie cenią wysoko ofiary krwawe, mają liczny kler i świątynie, jak np. w Svayambhunâth, Bodhnath i Pa-supati, lubią pielgrzymki do miejsc świętych np. na górę Muktinath, gdzie tryska źródło ciepłe. Zachowują wielożeństwo indyjskie i dbają bardzo o cześć swych kobiet. — Wschód i środek N-u zajmu-jąplemiona tybetańskie, liczne, rolnicze i pasterskie. Do najpostępowszych z nich należą Nevarowie, zamieszkujący równinę Kâtmându i mówiący na rzeczem newarskiem, własnem. Nevarowie mają pismo swoje odrębne, literaturę piękną, bogatą, są wyznawcami jakiegoś kultu dawnego, będącego mieszaniną hinduizmu z buddyzmem i są w N-u klasą rolniczą i rzemieślniczą. Nadto w części wschodniej kraju mieszka przeszło */4 miliona Kolarów, pochodzenia mało znanego, którzy uważają siebie za tubylców właściwych N-u. Większa część mieszkańców trudni się rolnictwem i hodowlą bydła. Nevarowie i Magaro-wie zajmują się rzemiosłami, przemysłem żelaznym i drzewnym, wyrobem papieru z kory drzewnej i napojów wyskokowych ze zboża. Pod względem handlowym N. gra rolę bardzo ważną, albowiem przezeń prowadzą najdogodniejsze przełęcze z Indyi do Tybetu. Z Indyi handel kieruje się głównie drogą z Patny przez Kâtmându (stolica i główny rynek handlowy N-u z 50 000 mieszk., w położeniu bardzo malowniczem), skąd do Tybetu prowadzą trzy najważniejsze przesmyki: Taki a kar wiodący do jeziora Manasaraur, Potu wiodący doliną Kali-Gandaku przez przesmyk No-la (5 060 m.) do miasta Tadamu i stosunkowo najniższy, na drodze z Kâtmându przez dolinę Trisulską, do jeziora Pulgu-czo. Wobec ważności tych dróg handlowych, Anglicy zbudowali kolej do Bettiach i drugą jeszcze bliżej do granicy Nepalu, Uska-Bazar, zamierzając przeprowadzić je w przyszłości do samego Tybetu chińskiego. Wskutek tych udogodnień handel Nepalu, wynoszący przed laty 20-u ogółem, według obliczeń D-ra Wrighta, około 50 milionów rupij (1 rupia = 7 kop.), obecnie, według danych najświeższych, dosięga 300 mil. rupij, w tem ²/₃ stanowi wywóz. Wywozi się do Indyi ryż, rośliny oleiste, masło, konie (kuce), drzewo budulcowe, opium, skóry i papier; przywozi się stamtąd bawełnę, materye, cukier, in-dygo, lak, proch, broń i herbatę. Z Tybetu przez N. przewozi się do Indyi sól, minerały różne, złoto w proszku, boraks, zioła lekarskie, owoce suszone, wyroby z miedzi i żelaza i opium; z Indyi zaś do Tybetu towary europejskie, materye, tytoń, orzechy, żelazo i kamienie drogie. Pomimo istnienia monet różnych, miejscowych, srebrnych i miedzianych, rupia indyjska na rynku N-im zapanowała wszechwładnie. —- Dzieje. Zawiązki ustroju państwowego kryją się głęboko w mroku dziejowym. Według podań miejscowych, założycielem pierwszej dynastyi N-ej był jakiś Ne-Muni w w. III ery naszej. Dalej pomniki dziejowe nepalskie wspominają pod w. IV, o ślubie Kandragupty z Kumâradevi, córką króla N-u z dynastyi Sûryavamsi, t. j. dynastyi słońca. Na początku w. VII król Am-suvarman, o którym podróżnik chiński H i u e n-Tsang wspomina ze czcią najgłębszą pod r. 637, jako o królu świeżo obranym, staje się założycielem dynastyi nowej, Thâkuri, panującej obok dynastyi Likszavis i wydaje córkę swoją za mąż, za króla tybetańskiego Srong-tsan-Gampo. Wnuk Am su v a rm a n a, Narendra-deva, wstępuje na tron dziadka przy pomocy wojska tybetańskiego i uznaje w zamian za to,

Enc. Poważ. Ilustr. S. 11. Zesz. 8. T. 1.

nad sobą zwierzchnictwo Tybetu.—Również bezbarwne niemal jest całe dalsze tysiąclecie dziejów nepalskich. Wśród tej jednostajności historycznej wyróżnia się tylko ten fakt znamienny, że w okresie podboju Indyi przez Muzułmanów, N. jedynie zachował swoją niepodległość. Na początku w. XIV N. został schroniskiem dla Radż-putów, którzy uszedłszy tutaj przed najazdem i niewolą Muzułmańską, dali początek licznym państewkom nowym w N-u. Upłynęły wszakże cztery wieki, zanim Gorkhowie, potomkowie owych Radżputów, grać zaczęli rolę rozstrzygającą w N-u.—Mir Kasim, nabob bengalski, usiłował na początku w. XVIII zdobyć N., ale na-próżno. W r. 1769 Pr i t h î vi - N â r ây a n, radża gorkhoski, z domu Sahi, utworzył z księstewek Bhatgaonu, Lalitpuru i Kâtmându jedną całość państwową ze stolicą w Kâtmându i w ten sposób wznowił jedność polityczną kraju i stał się założycielem nowej dynastyi, w której rękach dotąd spoczywa władza monarsza w N-u. Ale utworzenie państwowości kosztem lenników tybetańskich Chin, zmusiło państwo Niebieskie do ujęcia się czynnie za swemi wassalami. Wybuchła wojna chińsko-nepalska w r. 1792. Ran-Bahaur, radża gorkhoski, zwrócił się o poparcie do Anglików i dla zapewnienia sobie pomocy skuteczniejszej, zawarł z niemi traktat haudlowy. Zanim jednak sprzymierzeńcy przyszli z pomocą, wojsko chińskie zajęło stolicę Kâtmându i zmusiło radżę N-u do zrzeczenia się podbojów tybetańskich i płacenia Chinom daniny co lat 5. Pozbywszy się Chińczyków Gorkhowie wojowniczy zwrócili się w celu zaborów w inną stronę i zajęli Kangra i Sikkim, na Anglików bowiem od czasów wojny chińsko-nepalskiej byli bardzo zagniewani. Za wicekróla Ha sting sa ośmielili się nawet w r. 1813 najechać Bengal i zdobyli kilka miast. Wówczas gienerał angielski O c liter lony, pomimo oporu ze strony wodza nepalskiego Amar Simha Thappy, zdobył Kâtmându i zmusił Gorkhów do zawarcia w r. 1815 pokoju na warunkach uciążliwych dla zwyciężonych: Anglicy zabrali Nepalczykom Kumaon i Garhrwal, ogłosili swój protektorat nad Sikki-mem, odosobnili N. od reszty Indyi i osadzili swego ambasadora-rezydenta stałego w Kâtmându. Od chwili pokoju tego zaczyna się pewien przewrót w dziejach wewnętrznych N-u, mianowicie ograniczenie władzy monarszej przez pierwszych ministrów (zazwyczaj ministrów wojny), i zawodnictwo dwuch rodzin wybitnych, nepalskich, Thappa i Panre, o krzesło pierwsze mini-steryalne. Z pośród pierwszych ministrów nepalskich zasłynął zwłaszcza Dżang Bahadur, który po zamordowaniu swego wuja i swych przeciwników, w r. 1846 doszedł do władzy, w r. 1850 odwiedził Anglię i powróciwszy oddał się całkiem wprowadzaniu reform w swoim kraju. W r. 1854 rozpoczął wojnę szczęśliwą z Tybetem i zawarł z nim traktat handlowy bar-

58

z. z.

i?

- i-i

1#

■<

s';*

MU

fcfpt

fil

dzo dla kraju korzystny. Podczas pamiętnego powstania indyjskiego w r. 1857 pozostał wiernym Anglii i umarł w r. 1878 hojnie obdarowany orderami przez Anglików. Obecnie panującym czyli Dhirâjem w N-u jest Prithivî Vîr Vi-krama Szamsz er Dżang Bah a du r Sz ach Bahadur (* d. 18 sierpnia r. 1875), który wstąpił na tron d. 17 maja r. 1881 po śmierci swego dziadka. Pierwszym ministrem od r. 1885 jest Mahârâdża S ir VI r S z a m s z e r D Ż ang Rana Bahadur.—Ustrój rządowy N-u polega na oligarchii wojskowej. Europejczykom, pomimo że w Katmandu rezyduje poseł angielski, wstęp do kraju jest wzbroniony. Dochody państwa wynoszą około 10 milionów rb. i pochodzą z dóbr państwa rozległych, ceł, kopalni, z dzierżawy monopolu solnego, z kości słoniowej, drzewa, kardamonu i tytoniu. Wojska regularnego jest zaledwie 26 000. Jest ono wyćwiczone na sposób europejski, uzbrojone karabinami systemów Enfielda, Snidera i M ar ti ni-H en r y ego i ma kilka dział polnych i górskich. Wojska nieregularnego jest około 25 000.— Administracya i sądownictwo nader pierwotne.—Na zewnątrz N. całkiem zależy od Anglii, aczkolwiek wewnątrz korzysta z niezawisłości najzupełniejszej.—Por. Kirkpatrick „An account of the Kiugdom of Nepal“ (1811, in 4 o); Hamilton-Bucha-nan „Relation of Nepaul“ (1819, in 4-o): Oliphant „A journey to Katmandu” (Londyn 1852, in 16-o); D. Wright „History of N. translated from the Purbattiya” (Cambridge 1877, in 4-o); Minajew „Niepal i jeho istorja” (Petersburg 1878, I, w „Żurnalu minist, narodn. proswiesz-czenja”); Oldfield „Sketches from N.” (Londyn 1880, t. 2); Pandit Bhagvânlâl Indr âjî „Twenty-three inscriptions from N.” (Bombay 1885); Hodgson „Colonization ect, of N.” (Kalkutta 1857); tegoż autora „Essays od the language, literature and religion of N.” and Tibet” (Londyn 1874); Dr G. le Bon „Voyage au N.”    (1886, I, w „Tour du Monde”);

C. Bendall „A journey of literary and archaeological research in Nepâl and Northern India” (Cambridge 1886); R. Temple „Hyderabad, Kashmir, Sikkim and N.” (Londyn 1887, 2 tomy); S. Levi „Note sur la chronologie du Né-pâl” (w „Journal asiatique” 1897).

Nepalina, ob. A ko ni ty na.

Nepenthaceae, Dzbanecznikowate, rodzina roślin z rzędu Kap tur ni co waty ch (Sar-raceniaceaé), klasy Dwuliścieniowych, obejmuje około 40 gatunków, właściwych południowej Azyi i Madagaskarowi. Są to rośliny owadożer-ne, pnące się, z liśćmi skrętolegle złożonemi; liście wyższe zakończone wąsami czepnemi, niższe— kubkami z wieczkiem odstającem. W tych kubkach zbiera się woda wydzielana przez wiązki liścia, a w niej topią się owady, które następnie gniją, sub8tancye zaś z ich rozkładu roślina wessywa. Od rodzin pokrewnych odróżniają się kwiatami dwupiennemi, bez przykwiat-ków i pręcikami jednowiązkowemi.

Pig. 115. Dzbanecznik (Nepenthes robustn) */9 wielkości właściwej, podług Strasbugera.

Nepenthes destillatoria, Lodd.—dzbanecz-nik—gatunek z rodziny Nepenthaceae L., tworzy krzewy, korzeń ma kłębisty, łodygę wijąoą się, do 6 stóp długą. Liście naprzemianległe, siedzące, albo krótkoogonkowe, do 20 cm. długie, a do 6 cm. szerokie, podłużne, lancetowate, skórza8te, całobrzegie, nagie, z kilku nerwami podłużnymi, a środkowym grubym i wybiegającym w zaostrzonym wierzchołku liścia w wąs zakręcony, na którego końcu znajduje się dzbanuszek, będący częścią blaszki liścia, do 8 cm. długi, a 3 cm. mający w średnicy, skórzasty, nagi, zewnątrz czerwony lub cisawo-zielony, wewnątrz czerwonawo-prążkowany, opatrzony licznymi gruczołami, które wydają ciecz wodnistą; dzbanuszek jest w środku brzuchasty, a u dołu ostro zwężony, u góry, za młodu, zamknięty szczelnie wieczkiem, później się otwierającem, które jest blaszką liścia na ten cel przeznaczoną. Dzbanuszek ten w nocy wypełnia ciecz wodnista, nieraz do połowy, wychodząca ze wspomnianych gruczołów, i wtedy jest on zawsze wzniesiony, około godziny 10 rano wąs odkręca się, dzbanuszek się przechyla, a wypływająca ciecz otwiera wieczko. Ilość wydzielanej cieczy jest dość znaczna, tak, że 9—10 dzbanuszków wystarcza do zaspokojenia pragnienia przechodnia. Kwiaty są drobne, zielone, wychodzące z końca ło

J. Rei.

Red.

Sin V, (A - B)

tg Va (a — b) —

Sin % (A + B)

S. D.

er*

Cr«

Co

*>*

dygi w postaci wiech groniastych, a po tych o-sadzają się torebki pękające w cztery łuszczycy z licznemi nasionami prawie nitkowatemi. Rośnie na wyspie Ceylonie, po bagniskach, i po-

ii

Fig. 116. Dzbanek na końcu liścia rośliny Nepenthes, część ściany bocznej wycięta dla uwidocznienia płynu (F), zbierającego się na dnie. — Wielkość zmniej-

szona.

Podług E. Strasburgera.

między skałami wilgotnemi; u nas często hodowana w cieplarniach. Znanych jest około 40 gatunków N., a wszystkie rosną w strefie podzwrotnikowej, a mianowicie w Nowej Kaledonii, Nowej Gwinei, w Australii podzwrotnikowej, na Madagaskarze, na Filipinach, Ceylonie, Borneo, w Bengalu i Kochinchinie. Najczęściej znaleźć je można w lasach dziewiczych, nad brzegami wód i bagnisk, lub jako pasożyty na innych drzewach. Dzbanuszki u niektórych N-ów dochodzą do wielkich rozmiarów, jak up. u N. Rajah, rosnącej na wyspie Borneo, są wysokie do 50 cm., a w średnicy, przy otworze, mają 10 cm., zaś nieco niżej do 16 cm., tak, iż gołąb, któryby do takiego dzbanuszka wleciał, jest zupełnie zakryty. Dzbanuszki te są często bardzo ładnie ubarwione i zdaleka widoczne, stanowią więc doskonałą porzynętę dla owadów. 0-wad raz usiadłszy na brzegu dzbanuszka, stacza się po pochyłej i gładkiej ścianie wewnętrznej, a do tego przez cieniuchną warstewkę wosku śliskiej, do płynu i tam najczęściej ginie. Niektóre gatunki, np. N. Rafflesiana, N. echino-stoma, N. Rajah, N. Edwardsiana i N. Veitchü posiadają jeszcze w otworze dzbanuszka jakby zęby ostre, w dół zagięte, które uniemożliwiają ucieczkę owadowi, choćby się z cieczy wydostał. Ciecz wypełniająca dzbanuszek pochodzi z gruczołów pokrywających całe wnętrze tychże; ma smak kwaskowaty i posiada własności, podobnie jak sok żołądkowy, rozpuszczania białka, mięsa i skrzepłej krwi i zawiera oprócz kwasów organicznych (kwas jabłkowy, cytrynowy i mrówkowy) także jakiś ferment pepsynowy. Wszystkie gatunki N-ów należą do tak zwanych roślin owadożernych, a w cieczy ich dzbanuszków znajdują się zwykle trupy owadów.

Nepenthes (gr. NercevłMję), środek czarodziejski, w ks. IV „Odyssei” Homerowej (w. 221 i nast.) wspomniany, „koić troski sposobny, a cierpień gaszący wspomnienie”, który Helena, małżonka Menelajowa, dodaje do wina, aby rozproszyć smutek gości przy biesiadnym stole. Środek ów pochodził z Egiptu, gdzie da-ła j ej go P o 1 i d a m n a, żona Ton a.—Podług mniemania wykładaczów niektórych, miało to być opium, albo też haszysz (ob.). Słuszności przypuszczenia tego niczem poprzeć nie można, u-ważać je więc trzeba za wymysł dowolny.

Neper matematyk, ob. Ńapier Jan.

Nepera analogie. Tak nazywamy dziś w Try-gonometryi kulistej, wzory wyrażające związek między bokami i kątami trójkąta kulistego, z których to wzorów jeden, mianowicie wzór: tg /a o

został bez dowodu i bez znakowania, które jest później podane przez Nepera w jego „Con-structio” (ob. art. J. Napier).

Nepera laseczki lub pręciki rachunkowe ( Virgulae, Nepers bones) służące do wykonywania mnożenia, dzielenia, opisane są w „Rhab-dologii”. Przyrząd ten składa się z dziesięciu laseczek, mających postać prostopodłużną, każda z czterech ścian bocznych każdej laseczki jest podzielona na dziewięć kwadracików, a każdy z tych kwadracików przekątnią idącą od strony prawej u góry ku lewej na dół, podzielony jest na dwa trójkąciki. W kwadracikach wypisane są wielokrotności liczb całkowitych, w sposób wskazany na załączonym rysunku dla liczby 3, gdzie w kwadracikach wypisane są liczby 3, 6 9, 12, 15, 18, 21, 24    27. Przez odpowiednie zesta

wienie laseczek, których cyfry górne odpowiadają kolejnym cyfrom mnożnika, otrzymywać można iloczyny dwóch liczb. Brożek (ob.), jak to powiedziano w art. Napier Jan, rozpowszechnił ten rachunek w Polsce; szkołom akademickim jak Tucholskiej i Nowodworskiej dał laseczki drewniane, metalowe ofiarował Walentemu Kaczkowskiemu (ob. J. N. Franke, Jan Brożek, Kraków 1884, str. 205). Kasper Schott (r. 1668) ulepszył laseczki Nepera, umieszczając je na walcach obracal-nych, umieszczonych w skrzynce. W ostatnich czasach (r. 1885) wydoskonalili pomysł Nepera inżynier francuski Genaille i matematyk E. Lucas, wydając cały sze-

reg t. z. Réglettes multiplicatrices, multisectrices, financières i t. d.

Neperowe logarytmy. Tę nazwę dawano dawniej i dziś jeszcze błędnie dają t. z. loga-rytmom naturalnym, t. j. logarytmom, których podstawą jest liczba e — 2,7182818284... Neperowi pojęcie podstawy logarytmów było zupełnie jeszcze obce. Logarytmy znajdujące się w tablicach Ne per a w jego dziełach „Descriptio” i „Constructio” (ob. Jan Napier) maja właściwie podstawę zmienną.

Nepeta L., Kocimiętka, rodzaj roślin z plemienia Kocimiętkowych (Nepeteae Benth ), rodziny Wargowych (Labiatae). Gatunki: N. Cataria L., K. zwyczajna, ma korzeń wrze-cionowato-gałęzisty, łodygę wzniesioną albo podnoszącą sie, gałęzistą, szaro omszoną. Liście jajowate lub sercowato-jajowate, kończyste, pod spodem kutnerowate. Okrężki kwiatowe złożone z dwuch baldaszkogronów szypułkowych. naprzeciwległych. Kwiatki małe, białe lub różowe, na wardze dolnej purpurowo kropkowane, o woni nieprzyjemnej lub przyjemnej cytrynowej. Kwitnie w lipcu i sierpniu, owocki nagie i gładkie. Wysokość 2 —4 stóp. Trwała. Pospolita.—N. nuda L., K. goła, ma korzeniak skośny, węzłowaty, wielogłowy, łodygę wzniesioną, tylko między kwiatami omszoną, w górze gałęzistą. Liście sercowato-podłużne, tępe albo kończyste, z obu stron po większej części nagie. Kwiatki małe, ciemno lub jasnoliliowe, aż do białych, z kropkami fioletowemi na wardze dol-lnej. Kwiatki większe i mocniej kropkowane ma odmiana N. pannonica. Owocki brodawko-wato-szorstkie, na wierzchołku owłosione. Wysokość do 3 stóp. Kwitnie w lipcu, sierpniu. Trwała.—N. grandiflora MB., K. wielkokwiatowa; roślina ozdobna, pochodzi z Kaukazu, tu i owdzie zdziczała. Kwiaty ma niebieskie.

Nepete, albo też Nepet, Nepe, warowne miasto w Etruryi, w pobliżu gór Cymińskich położone, rychłemi już czasy przeszło na stronę Rzymian; później skolonizowane przez obywateli rzymskich, zyskało prawa municipium rządowego. Dzisiaj zwie się Ne pi (ob.), z rozleałemi ruinami odwiecznych murów.

Nephelin, minerał, ob. Nefelin.

Nephelis—s ysawka, rodzaj robaków obrączkowych (Annelides), zaliczony do gromady pijawek (Hirudinae) do rodziuy szczękowych (Ona-thobdellidea), ciało posiada długie, cienkie, płaskie; żołądek bez worków bocznych. Zamieszkują pijawki te strumienie, rzeki, stawy i jeziora, cye). pełzają po dnie i roślinach wodnych, za pomocą swej tylnej przyssawki i ukrywając się przez dzień chętnie pod kamieniami, oraz w zagłębieniach pni i drzew, w wodzie przebywających; wyjęte z wody nie kurczą się, jak inne rodzaje pijawek, lecz zwijają się w obrączkę. Płaskie kokony swe przyklejają do różnych przedmiotów pod wodą. Znane są dwa gatunki; u nas pospo- | cye).

S D.

|S, D

z. z.

S. Drz.

K. K-ć.

Z. z.

lity jest gatunek N. vulgaris Moq.-Taud., barwy zmiennej, najozęściej ciemnobronzowej, czerwonawy lub zielonawy, niekiedy z plamami; posiada 4 pary oczu: 2 pary na pierwszym i 2 na trzecim odcinku. Długość ciała (wyciągnięta) 10 cm. Ilość odcinków dochodzi do 100. Żywi się różnemi drobnemi zwierzętami: robakami, skorupiakami i wymoczkami.

Nephelium Dec., Zyżnica, rodzaj roślin z rodziny Mydle ńcowatych (Sapindaceae). Są to drzewa lub krzewy niewielkie, około 20 gatunków właściwych Azyi równikowej i Au-stralji. N. lappaceum L. ma owoce jajowate, czerwone, tępokolczaste, wielkości przeszło 5 cm.—znane pod nazwą Rambutan — mają smak przyjemny, kwaskawowinny, miąższ o zanachu przyjemnym. N. longanum Gamb. (Euphorbia Gardneri Hook.) jest drzewem ceylońskiem, wysokości 9—12 m.; hodują je często w Azyi południowej i wschodniej; owoc ma okrągły, żółto-bronzowy, 2.5 cm. wielkości, w Chinach bardzo ulubiony, a na Formozie wyrabiają z niego marmoladę na handel. N. Litchi Camb. — drzewko południowo-chińskiej, wysokości 6 m., ma owoce czerwone, chropowate, 4 cm. wielkości, w wielu odmianach hodowane, dostarcza owoców ulubionych w Chinach i państwach sąsiednich, a także sprowadzanych do Europy.

Nepłlin (obecnie Enfe), miasto syryjskie pomiędzy Tripolis (Tarabulus), a Râs Chaqqa (Theu-prosopon). Podczas wojen krzyżowych N. stanowił lenno hrabstwa Tripoliskiego, które rozciągało się aż do Dżebel Akkaru. Powtórnie i osta-teczuie podupadło miasto po zajęciu go przez Muzułmanów w r. 1289. Na zachód od miasta, wznosił się na przylądku zamek potężny z 12-u wieżami, zwany przez autorów arabskich Enf-el-Hadżar, t. j. „cypel”, czyli „przylądek skalisty”, który zająwszy Krzyżowcy zostali od razu panami miasta. Rów podwójny oddzielający twierdzę od lądu przetrwał dotychczas; istnieją jeszcze nadto ślady murów, wzniesionych przez Krzyżowców. Miasto ma kościółek mały z w. XII. Groty podziemne miejscowe pochodzą z okresu jeszcze bardziej starożytnego. Położenie obecne miasta Enfe odpowiada zupełnie położeniu portu starożytnego Trieris.

Nephrektomia (z greckiego o vs<ppóę = nerka i èxtép,V(«=wycinam) operacya chirurgiczna, mająca na celu usunięcie zupełnie nerki chorej, albo też ruchomej, nazbyt dokuczającej osobie dotkniętej przypadłością tą.—Ob. Nerki (Opera-

Dr J. P.

Nephritis = zapalenie nerki, ob. Brighta choroba, oraz Nerki (Choroby).

Nephrodium, botan., ob. Aspidium.

Nephropexia (z gr. o vs<ppóę=nerka i îi^7vop.t= wbijam, przytwierdzam i t. p.) operacya chirurgiczna, mająca na celu unieruchomienie nerki wędrującej - ob. Nerki (Choroby i Opera-

Dr J. P.

Nephrorrhaphia (z greckiego b ve<ppó<;:=:uerka ków. Najpospolitsze z nich TV. ciliata Rath., po-iTj fc^=szew) to samo coNephropexia (ob.), siada ciało złożone z 90—132 odcinków; długo-

dziesięcionogieh, ogoniastych (Crustacea, Deca-poda, Macrura), należący do rodziny raków (Astacina), z wyglądu podobny do raka morskiego, zwykłego (Astacus marinus s. Homarus vulgaris), lecz nieco mniejszy i wysmuklejszy, oczy ma nie okrągłe, jak tamten, lecz nerkowate, stąd też pochodzi i nazwa, nadaDa mu przez zoologów (z gr. ó vecppôç—nerka i f] oty=oko). Przód ciała wydłużony kończy się jakby dzió-bem długim, wąskim i po bokach kolczastym, nożyce ma długie, zgrabne i silne, na brzegu wewnętrznym mocno ząbkowane. Żyje w morzach. Gatunek najlepiej znany jest N. norvégiens, rak barwy blado-pomarańczowej, zwykle 15—20 cm. długi, chociaż napotyka się i dochodzące do 30 om., pospolity zwłaszcza na wybrzeżu skalistym Norwegii, oraz w morzu Adryatyckim w okolicach Rjeki (Fiume) w zatoce Quarnero; łowią go też często w Atlantyku pod Arcachon. Mięso jego jest smaczne i zdrowe, a wszędzie gdzie go poławiają chętnie jadane. W Tryeście, dokąd go w ilościach wielkich nrzywożą na targi, zwie się Seampo.— Por. „Nouveau Diet. des Sciences” (zeszyt 33, str. 2 040) i Br eh ma

Dr J. P.

K. K-ć.

Nephrops, Ner cz an, rodzaj skorupiaków ści 5—6.4 cm., spotyka się na brzegach Atlantyku europejskich i północno • amerykańskich. W morzu Baltyckiem i Niemieckiem spotykano go na głębokości 7—16 stóp.

„Thiorlebeo” (T. X, str. 26).

Nephthys 1) bogini staroegipska. której imię brzmi właściwie Neb-hat (r=pani domu. mieszkania), z czego Grecy zrobili Nścp&oę (Neftys), przyrównywając ją do swojej Afrodyty, albo Ni ki (ob.)—Podług wierzeń egipskich była siostrą Izydy i Ozyrysa, z którym miała syna, Anubisa, małżonkiem jej zaś był Seth (Ty-fon). Najczęściej widzieć można jej wyobrażenia na sarkofagach i trumnach mumii, gdzie ją malują lub rzeźbią ze skrzydłami rozwiniętemi, jako opiekunkę i ochrouicielkę grobów, czyli domów umarłych, a stąd też bierze początek jej imię. Na obrazach innych widujemy ją jako niewiastę bez skrzydeł, odzianą wspaniale, dzierżącą berło zakończone u góry kwiatem lotosu, na głowie jej zwykle znajduje się koszyczek płaski, stojący na domu (hieroglify wyrażające jej imię).— Por. „Grande Encyclopédie” (T. XXIV, str. 947) i Vo Umera „Vollständiges Wörterb. der Mythologie” (wyd. 2-e, str. 835).— 2) Nazwa jednej z planet drobnych, czyli planetoid (ob.), odkryta w ,r. 1889 przez Petersa, jas-

nadany podług Goulda jest (287)

Red.

Nepi, miasto we Włoszech, w prowincyi Rzymskiej, obwodzie Viterbo. Znajdują się tam zwaliska wodociągu rzymskiego i zamku; piękny ratusz. N. jest dawnym Ne pet e (ob.), twierdzą etruską, jedną z pierwszych kolonii Rzymu. Katedra jest dawną świątynią Jowisza. Mieszkańców liczy N. 2 200.

Nepidae—rodzina owadów półtęgopokrywych (Hemiptera — Peter opter a), zamieszkujących wody słodkie i obejmująca rodzaje: Nepa, Rana-tra, Naucoris i Belostoma. Ciało posiadają wydłużone lub spłaszczone; przednia para nóg przy-stosowanu do chwytynia zdobyczy; wszystkie wykazują mniej lub więcej wyraźne naśladownictwo (mimicry) kształtami i barwą otaczającego

K. K-ć.

Nephrotoma—ne rk o s z. rodzaj owadów dwu- ność jej równa się gwiaździe 10.7 wielkości; śre-skrzydłvch (Insecta, Diptera), zaliczony do ro- dnicy posiada tylko 55 kilometrów. Znak jej dżiny Tipulidae, uzbrojony w bardzo długie różki, z wicią u samca dwukrotnie głęboko z dolnej strony naciętą, odwłók posiada wysmukły, skrzydła zaś w stanie spoczynku na wpół otwarte. Jedyny gatunek N. dorsalis Fabr., posiada ciało błyszcące, czerwonawożółte; na śródtuło-wiu, 3 smugi czarne błyszczące, tarczka z ciem-nemi kropkami; takie same ciemne smugi istnieją na wszystkich stronach odwłoku. Długość 11—14 mm. Latem w czasie lęgu pospolity na

łąkach.

K. K-ć.

Nephrotomia (z gr. o vsrppóęz=:nerka i TŚp.vw= tnę, kraję) operacya chirurgiczna, często niesłusznie brana za jedno z Nephrektornią (ob.), jest to bowiem nie wycięcie, lecz jeno nacięcie nerki chorej w celach leczniczych—ob. Nerki

(Operaeyp).

Dr J. P.

Neplach, kronikarz i opat opatowski (* w r. 1322—f r. 1368), kształcił się w Bononii, posłował do papieża Innocentego VI (r. 1353). Jego kronika nosi tytuł: „Summula chronicae tam Romanae quam Bohemicae” (r. 1360). Jest to kompilacya bez znaczenia źródłowego.

Neple, wieś, folwark i pałac, nad rz. Bugiem

Nephthya rodzaj korali kolonialnych, zali- środowiska: drapieżue. czony do rodziny Alcyonidae-, korale te utworzone z osobników, mających kształt sztywnych główek, osadzonych na pniu i na gałązkach kolonii, która chociaż przenizana drobnemi ciałkami wapiennemi dość gęsto, zachowuje giętkość.

J. F. G.

Jedyny gatunek N. Chabrollii Aud. z osobnikami zielonemi lub żółtemi, ułożonemi kępkami na gałązkach, dochodzi do 20 ein. długości, zamiesz- przy uściu rz. Krzny, w gub. Siedleckiej pow.

K. K-ć.

kuje morze Czerwone.

Konstantynowskim, gm. Bohukały, par. katol.

Nephthys, rodzaj robaków obrączkowych Pratulin (obrz. wschodu. Neple), st. pocztowa (Annelides), zaliczony do rzędu Polychaeta, do Terespol, na półn.-zachód od Brześcia Litewskie-rodziny Nereid (Nereidae), Da płatach głowy po- go, o 21 wiorst od miasta powiatowego Jano siada 4 macki. Rodzaj ten obejmuje 25 gatun- | wa, ma cerkiew parafialną pouuicką, kaplicę katolic-dorocznych. Miasteczko powstało zapewne z targowiska wiejskiego, które około r. 1250 istniało już w pobliżu opactwa N. Przywileje miejskie otrzymało dopiero w r. 1464. N. słynie jako miejsce urodzenia św. Jana Nepomucena (* w r. 1350), męczennika (ob.) i Dawida Crinitusa (* w r. 1531) poety łacińskiego. 2) N. słynny niegdyś klasztor, którego zwaliska sterczą we wsi Klasztorze w pobliżu m. Nepo-muka, pod zamkiem Złota Góra. Założony został w r. 1144 przez Cystersów, sprowadzonych tutaj z Ebrachu. Jednym z pierwszych znanych opatów tego klasztoru był w r. 1176 Ku nr at, ostatnim zaś Arnold (1412 — 1424). W roku 1420 Taboryci zburzyli klasztor, z którego mnisi ucięli do Ebrachu. W w. XVI na gruzach klasztoru powstała wieś imieniem Klasztor.

ką, pałac z parkiem, cieplarnię i młyn wodny. Cerkiew tutejsza założona została w r. 1686 przez Adama Skaszewskiego, a następnie z cegły w r. 1769 przez Niemcewiczów, których portrety niegdyś zdobiły świątynię. Kaplica katolicka, w stylu gotyckim, istnieje od r. 1829. Na początku w. XIX gościem częstym Neplów, bywał JuljanUrsyn Niemcewicz. Od Niemcewiczów N. drogą spadku przeszły do Orzeszków, a następnie do Mierzejewskich. Kalikst Mierzejewski założył tutaj głośną w całym kraju podówczas cieplarnię z paru tysięcy kamelii złożoną, anana-sarnię, bażantarnię, oraz zwierzyniec, w którym znajdowały się żubry z puszczy Białowieskiej i daniele. Pałac murowany, otoczony był w półkole amfiteatrem, gdzie mieściły się kwiaty. Pałac dawniejszy z wieloma pamiątkami zgorzał w r. 1854. W N-ch gościł dwukrotnie cesarz Aleksander I, dla którego K. Mierzejewski zbudował pawilon murowany okazały, skąd roztaczał się widok wspaniały na okolicę, Brześć i fortecę. Na pamiątkę tych odwiedzin wmurowana została tablica marmurowa z napisem francuskim. W r. 1861 N. przeszły na własność gie-nerała Korniłowicza, potem Rudnickiego, wreszcie Kierbedziów, którzy posiadają je dotychczas.— Por. „Słown. Geograf.” (t. VI).

Nepocyanie, zwani też Chiliastami, sekta chrześciańska, w wieku III dość liczna w Egipcie, której założycielem był Nepos, biskup w Ar8inoe (ob.).

Nepoko, prawy dopływ rz. Aruwimi, w Afryce środkowej, odkryty w r. 1882 przez J u n-kera (ob.), podróżnika rossyjskiego, bierze początek prawdopodobnie w stronie północno-zachodniej jeziora Albert, w kraju Momfu, przerzyna lasy dziewicze Mabode na zachód od kraju Wombutti i wpada uściem 330 m. szerokim pod 1°30' szer. płn. i 27°30' dług. wschodniej do Aruwimi, dopływu prawego rz. Kongo.

Nepomucen Jan św.—ob. Jan Nep. Tu dodajemy tylko z literatury tam pominiętej dzieła następujące: „Abel „Die Legende vom heiligen Joh. v. Nep.” (Berlin 1855); Frind „Der geschichtliche Johanues von Nepomuk” (Praga 1871, wyd. 2-e ; pierwsze, Eger 1861); tenże „Der heilige Joh. v. N.” (tamże 1879); Schmude „Geschichte des Lebens und der öffentlichen Verehrung des ersten Märtyrers des Beichtsiegels” (Innsbruck 1883) i R eimann w Sybla „Historische Zeitschrift” (T. XXVII).

Red.

Nepos, z przydomkiem rodowym Cornelius, historyk rzymski, urodził się w Gallii, zwanej Transpadana, podobno w miasteczku Hostilii, w pobliżu Verony. Stroniąc od udziału czynnego w życiu politycznem, przebywał długi czas w Rzymie, gdzie w przyjaznych żył stosunkach z Cyceronem, Attykusem, Katul-lem i innemi sławnemi mężami, osobiście, jak się zdaje, księgarstwem zajęty. Rok urodzenia jego i śmierci nie jest dokładnie znany; żył, jak się słusznie domyślać można, między rokiem 99 a 24 przed Chr. tyle pewna, że przeżył At tyku sa, zmarłego w r. 32 przed Chr. Płodny ten autor napisał dzieła następujące: „Chronica, Exempla” (w 5 księgach,); „De viris illustribus” (najmniej w 16 księgach); a jak źródła wspominają, tworzył nawet poezye erotyczne. Z większej części dzieł tych posiadamy tylko drobne szczątki. Jedna tylko księga z najgłówniejszego dzieła jego „De viris illustribus”, zawierającego żywoty mężów sławnych, dochowała się do naszych czasów, nosząca napis „De excellentibus ducibus exterarum gentium”, jako też z innej księgi tegoż dzieła, zatytułowanej „De latinis historicis”, dwie biografie i to starszego Katona i Attykusa. Przez długie wieki uchodził na podstawie tradycyi rękopiśmiennej niejaki Aemilius Probus żyjący w w. IV po Chr. za autora dzieł owych; jednakże sądząc z języka i z całego sposobu przedstawienia materya-łów historycznych, odnieść je koniecznie wypada do czasów rychlej szych, lepszym smakiem się odznaczających, a Pro bus, jeżeli polegać można na dedykacyi w kodeksie pewnym, poświęconej cesarzowi Teodozyuszowi, ma co najwyżej tę zasługę, że owe biografie przepisał. Nepomuk 1) Nep o mu ky, niegdyś Po muk, Według zdania niektórych uczonych nowszych, miasteczko czeskie w powiecie Przestickim, zaprzeczających stanowczo N-i autorstwa owych niedaleko kolei z Pilzna do Protivina, liczy biografij w postaci, w jakiej się do naszych cza-2214 m-ców (w r. 1890), ma kościół starożytny sów dochowały, przerobić miał Probus i skró-z w. XIV pod wezwaniem św. Jakóba z grobami cić dzieło oryginalne, z jednym wyjątkiem życio-hr. Sternberków, szpital, aptekę, sąd, pocz- rysu Attykusa. Najnowsza znowu hipoteza uczo-tę. telegraf, 2 browary, zakłady wyrabiające nego niemieckiego Unger a głosi, że N-a uwa-dziegieć, ocet i węgle drzewne i kilka targów żać należy tylko jako autora biografii Katona-

Nepos.

es

eo

i A tty ku sa, a życiorysy „Znakomitych wodzów zagranicznych narodów”, skreślił zapewne pisarz, żyjący w w. I po Chr., który tylko z młodszych i nierzymskich źródeł czerpał, a napisać zamierzał wyłącznie podręcznik dla szkół, nie będąc wcale uczonym zawodowym, mógł zaś nim być gramatyk Julius Hyginus (ob.^, polihi-stor, któremu, jak to snadnie wyrozumieć można, historyczne i gieograficzne wiadomości nie zawsze dopisywały. Wszakże i ta teorya, mimo że popierana jest argumentami bardzo uczonemi, w niwecz się obraca wobec faktu niezbitego, że styl, kompozycya i tok myśli, nie tylko w kompletnych życiorysach owych, lecz i w pozostałych urywkach, tak są zgodne pomiędzy sobą i jednolite, że czczą mrzonką wydać się musi powyższe przypuszczenie o dwuch różnych autorach. Tak więc koniecznie, na mocy ścisłego dowodu analogicznego, przyjąć należy jednego tylko N-a jako wyłącznego autora owych biogra-fij, jak tego już w r. 1566 Gifanius słusznie się domyślał. Kompozycya głównego dzieła N-a „De viris illustribus” była, jak tego z dochowanej spuścizny dojść można, następująca. Podzielone na ksiąg 16, zawierało owo dzieło prawdopodobnie 8 głównych kategoryj i to w następującym porządku: 1. biografie królów, 2. wodzów,

3. polityków, 4. mówców, 5. poetów, 6. filozofów, 7. historyków i 8. gramatyków. Każda z tych kategoryj obejmowała po dwie księgi, z których pierwsza o cudzoziemcach, a szczególnie o Grekach, druga o Rzymianach traktowała; a więc księgi nieparzyste poświęcone były zagranicznym, parzyste zaś rzymskim mężom znakomitym.—Sąd ogólny o N-e,jako historyku, nie może brzmieć zbyt korzystnie. Według owego schematu powierzchownego nie zgłębia on psychologicznie osobistości, której żywot opisuje, a zapuszczając się często w dziedzinę anegdotek, przecenia zwyczajnie jej znaczenie, wykazuje częściej i chętniej jej zalety i zasługi, aniżeli błędy i szwanki. Taki sposób kreślenia szkiców historycznych świadczy wprawdzie o poczciwości i dobroduszności autora, jednakże nie cechuje bezstronnego i bystro badającego umysłu. W historycznych i gieograficznych szczegółach popełnia też co krok usterki; przez całe dzieło ciągnie się, jak pasmo czerwone, nieprzerwany szereg pomyłek, niedokładności, sprzeczności i relacyj fałszywych. Źródła cytuje N. dość szczodrze, jak: He rod ot a, Tucydyde-s a, Ksenofonta, Teopompa, Timajosa, Filistosa, Dyona, Polibiusza, Izokra-tesa, lecz pytanie wielkie, czy też istotnie zawsze je czytał i ? nich korzystał. Stylem pisze on prostym, naturalnym, unikającym długich okresów krasomówczych, ograniczonym do bardzo szczupłych zasobów języka, wykazującego nieraz wyszukane archaizmy, łatwo zrozumiałym, poprawnym, głębokim, nieraz z wykwintnem, reto-rycznem zacięciem. Oprócz zwięzłego opracowania tematów, treścią swą zawsze zajmujących, i niejednej wiadomości z wieków starożytnych, tutaj tylko dochowanej, przyczyniły się szczególnie owe stylistyczne zalety dzieła N-a, że było ono od Wieków Średnich począwszy, aż po czasy najnowsze najulubieńszym podręcznikiem dla klas niższych szkół łacińskich, a ilość wydań jego jest istotnie niezliczona. Stąd też z ogromnej ich powodzi ograniczyć się możemy tylko na najważniejszych; a tak wydali dzieło N-a: Editio princeps (Wenecya 1471, fol.); Lambinus (Paryż 1569), pod napisem: „Aemilius Probus et Cornelii Nepotis quae supersunt” Bremi, (Zurych 1796, 1812, 1820, 1827); Roth E. J. (Bazy-lea 1841, z przedmową Ri nck a); Nipperdey (Berlin 1867, tekst z krytycznym aparatem); Halm (Lipsk 1871, powtórne jego wydanie opracował Fleckeisen (Lipsk 1884). Z komentowanych wydań N-a jest po dziś dzień najlepsze Nipperdeya (Lipsk 1849), sprawdza bowiem na każdym kroku historyczne wiadomości N-a i zawiera mnogą ilość trafnych uwag rzeczowych i językowych, drugą edycyę opracował Lupus (Lipsk 1879). Prócz tego ogłosili dzieło N-a z objaśnieniami, dla szkół przeznaczonemu Sibelis (Lipsk 1851), w jedenastem wydaniu opracowane przez Jancoviusa (Lipsk 1886); Nipperdey (Lipsk 1851); po raz dziewiąty w opracowaniu Lu pu sa (Lipsk 1885); Cobet (Lejda 1881); Andresen (Lipsk 1884); Ort mann (Lipsk 1886, wyd. 5-e 1893); Weidner (Lipsk 1887); K. J. Heck, „Cornelii Nepotis vitae”, zastosował dla polskich gimna-zyów (Wiedeń i Lipsk 1890). Polskie przekłady dzieła N-a, „Korneliusza Neposa Życia wybornych hetmanów”, przekład J. PP. kadetów korp. warszawskiego (Warszawa 1783); nieznanego autora „Korneliusz Nepos po polsku” (Warszawa 1788); A. Jerzykowski wydał „Słownik do Korneliusza Neposa biografiów i K. Juliusza Cezara wojny z Gallami” (Krotoszyn 1850). Na język niemiecki przetłómaczyli dzieła N-a: Berg-straesser (Frankfurt 1759); E ich ho ff (Frankfurt 1845); Feder (Norymberga 1800); F r ii fali ch (Wiedeń 1805); Dehlinger (Sztutgart 1827); Roth (Kempten 1831); Grau (Aschersleben 1872); Mecklenburg (Berlin 1873); Zwirnmann (Sztutgart 1883); S ie b e li s (Berlin 1890, wyd. 6-e).—Por. Wich ers „Disposi-tio critica de fontibus et auctoritate Cornelii Nepotis” (Grouinga 1828); Ekker „De fontibus et auctoritate Cornelii Nepotis” w „Nova acta soc. Rheno-Traiect.” (z r. 1828, t. III, str. 193 i nast.); Freudenberg „Quaestiones hi-storicae in Cornelii Nepotis vitas” (Kolonia 1839, część I, Bonn 1842, część II); Lieber kühn „Vindiciae” (Lipsk 1844); Lupus „Der Sprachgebrauch des Cornelius Nepos” (Berlin 1876); Nipperdey „Spicilegia critica” zebrane w jego „Opuscula” (Berlin 1877); Goethe „Die Quellen des Nepos zur griechischen Geschichte”

1889)

1867), „Enc. Kość.”.

Red.

Red.

Red.

K. K-ć.

(Głogów 1878); G. F. Unger „Der sogenannte Corn. Nepos“ w „Abhandlungen der Münchner Akademie” (1881, t. XVI, dział I); Haehnel „Die Quellen des Corn. Nepos im Leben Han-nibals” (Jena 1888, dyssertacya doktorska); L i p p e 1 t „Quaestiooes biographicae” (Bonn

S. Drz.

Nepos, biskup miasta Arsinoe (Krokodilopolis) w prowincyi tegoż imienia, w Egipcie środkowym, żył w pierwszej połowie wieku trzeciego. Dyonizy aleksandryjski chwali jego pobożność i prawowierność. Z tem wszystkiem popadł on w błędne mniemanie chiliastyczne (ob. C hi lia z m albo Millenary/m) o mającem jakoby pod koniec świata nastąpić tysiącletniem, widzial-nem panowaniu Chrystusa na ziemi, dosyć wówczas rozpowszechnione nawet między katolikami. N. napisał w obronie owego twierdzenia książkę osobną, która znalazła licznych wielbicieli w prowincyi Arsinois i była przyczyną powstania sekty chiliastycznej Nepocyanów. Po śmierci N-a sekta owa tak daleca wzmogła się na siłach, iż doszło do oddzielenia się jej od metropolii aleksandryjskiej. Wówczas około r. 254, wyżej pomieniony Dyonizy, biskup aleksandryjski, udał się do Arsinois i tu umiejętnie przez trzy dni prowadzonemi rozprawami tak umiał wpłynąć na błędnowierców, iż wszystkich przekonał i do wyznania prawdy katolickiej przyprowadził. Ob. Euzebiusz „Hist. Eccl.” (VII, 23, 24); Sch up pert „De chiliasmo Nepotis” (Giessen 1724); Klee „Tentamen theologicum de chiliasmo” (Moguncya 1825); Dit rieh „Dyoni-sius der Grosse von Alexandrien” (Freiburg,

Ka. Wł. Kr.

Nepos Flavius Julius, cesarz rzymski, panujący od r. 472—474. Pochodził z Dalma-cyi z rodu książęcego; ożeniwszy się z krewną cesarzowej Veriny, przez dwór bizantyjski był wysłany do Rzymu z przyznanym sobie tytułem cesarskim i panowaniem nad Italią i Gallią. Kraj Arvernôw w Gallii (Auvergne) był zmuszony odstąpić Wizygotom. Wogóle panował niedołężnie, z tronu strącił go Orestes, stojący na czele wojsk zaciężnych; wtedy N. schronił się do Dalmacyi ojczystej, gdzie go po latach kilku zabito.— Por. „Gr. Encyclopédie” (T. XXIV, str. 956).

NepotiailUS Flavius, panował jako cesarz rzymski dni 27 w r. 350. Gdy Magnencyusz powalił Konstancyusza, N., syn Eutropii, siostry Konstantyna, chwycił za oręż w Rzymie i wypędził stamtąd Ani ce ta, namiestnika Magnencyusz owego, lecz niebawem pobił go i zrzucił z tronu sługa jego Marcellinus.— Por. „Gr. Encyclopédie” (T. XXIV, str. 956).

Nepotyzm (w włosk. nipote — siostrzeniec, bratanek). Pierwotnie nazywano tak w Rzymie chrześciańskim obyczaj papieski, obdarzania krewnych bliższych i dalszych stanowiskami wy-sokiemi i zarazem dochoduemi, tytułami i bogactwami, a to najczęściej ze szkodą i krzywdą ludzi innych.—Mniemanie jest ogólne, że podobno Innocenty VIII(ob.), siedzący na stolicy Piotrowej od r. 1484 do 1492, pierwszy dał przykład niesprawiedliwości tej, przez wielu następców jego chętnie naśladowanej, najbezwstydniej zaś może przez osławionego Ale ksaudra VI (ob.), który po nim bezpośrednio tiarę nosił.— Bardzo być może, iż za czasów Innocentego VIII nadużycia tego rodzaju zdarzały się częściej, oraz że nazwa N-u powstała wtedy właśnie dopiero, gdy papież ten krewniakom swym sprzyjać zaczął w sposób nadmierny, osypując ich łaskami niezasłużonerai; ale rzecz sama, jak nas uczy historya, jest stanowczo o wiele starsza, nietylko od Innocentego, ale nawet od papiestwa samego, a z usposobieniem ludzkim tak zgodna, że z pewnością istnieć musiała jnż w społeczeństwach najdawniejszych, chociaż wszyscy, którym szkodziła, zawsze i nie bez słuszności potępiali ją.— Dziś N-m nazywamy popieranie przez dostojników i urzędników wysokich, krewnych, lub innych ludzi osobiście sobie miłych, oddawanie im stanowisk i posad suto uposażonych, synekur, pensyj i t. p., a to wszystko z pominięciem ludzi, którzy pracą i zasługą zdobyli sobie prawo niezaprzeczone do zajmowania ich.

Nepper Jan, matematyk, ob. Napier.

Nepticula, pa synek, rodzaj motyli drobnych, zaliczony do rodziny m ó 1 o w c ó w (Tineidae) i obejmujący najdrobniejsze gatunki motyli; różki ich dość grube, wynoszące prawie s/₄ długości skrzydeł, które są lancetowato wydłużone ; gąsienice ich różnią się tern od wszystkich innych gąsienic motyli, że posiadają 18 nóg; żywią się, wgryzając się w liście; rodzaj ten obejmuje przeszło 70 gatunków europejskich; najpospolitszy z nich N. serico-pezella Zll; zjawia się w maju i w czerwcu; następnie, jako drugie pokolenie, w lipcu i sierpniu; gąsienice ich, żywią się nasionami jaworu i powodują przedwczesne ich opadanie.

Neptun, planeta skrajna układu słonecznego, której odkrycie, na drodze teoretycznej dokonane, stanowi jeden z najwybitniejszych tryumfów astronomii, potwierdzając bowiem w sposób wspaniały zasady, na których cała jej budowa się wspiera, dała najwymowniejszy dowód ich rzetelności. Odkrycie N-a wypłynęło mianowicie z zakłóceń, dostrzeżonych w biegu Urana (ob.). W r. 1821 wydał Bouvard w Paryżu ulepszone tablice Jowisza, Saturna i Urana, a na ich podstawie okazało się rychło, że w biegu Urana zachodzą zboczenia, które nie dawały się wyjaśnić przyciąganiem wywieranem przez znane planety sąsiednie, a to powiodło różnych astronomów do wniosku, że po za Uranem istnieje jedna jeszcze, nieznana dotąd planeta. W szczególności jasno wyraził to przekonanie Bessel

20D00

w liście do Olbersa w r. 1823 i miał zamiar zająć się temi poszukiwaniami, w nadziei, że doprowadzą do najpiękniejszego zbogacenia wiedzy. Zajęcia inne wszakże nie dozwoliły mu tej pracy rozpocząć, ale skłonił w r. 1838 ucznia swego, Flemminga do podjęcia, rachunków przygotowawczych, które wszakże rychła śmierć jego (r. 1840), w zarodzie przerwała. Szczęśliwsi byli dwaj inni astronomowie, L e-verrier i Adams. Wr. 1845 polecił A r a g o dokładne rozpatrzenie biegu Urana, młodemu wówczas Leverrierowi (ob.), który przedewszyst-kiem przejrzał i uzupełnił tablice Bouvard a, skąd przekonał się stanowczo, że planeta ta zbacza z prawidłowej swej drogi już to w jedną, już w drugą stronę, znaczniej, aniżeli to mogłoby dziać się pod wpływem Jowisza i Saturna. Jako przyczynę tych odstępstw przyjął więc działanie planety innej, nieznanej jeszcze, i zajął się dochodzeniem, gdzie planeta owa znajdować się może. Między Saturnem a Uranem droga jej przypadać nie mogła, musiałaby bowiem powodować zakłócenia i w biegu Saturna, których obserwacye zgoła nie wskazywały. Należało jej więc poszukiwać po za Uranem, a polegając na szeregu T i t i u s a (ob. Bodego prawo), mniej więcej w dwa razy większej odległości od słońca; można też przyjąć z dostatecznem prawdopodobieństwem, że nieznana planeta krąży po płaszczyźnie ekliptyki. W lecie r. 1846 ukończył Leverrier rachunki swoje, które dawały masę planety i wszystkie elementy jej drogi, a na początek r. 1847 wskazywały położe-nie jej pod 325° długości astronomicznej.—Nie-tylko wszakże Leverrier wynik ten osiągnął. Już w r. 1843 zadaniem tern samem zajął się Adams, student w Cambridge i w r. 1845 za pośrednictwem Chał li sa przesłał Airy emu elementy drogi planety; podług nich prawdopodobnie mogłaby być wynaleziona, gdyby jej szukano za pośrednictwem lunety dosyć potężnej, aby mogła ukazać ją w postaci krążka, coby ją wyróżniło od gwiazd sąsiednich. Airy jednak i Chal-lis pracę Adamsa przyjęli z pewną nieufnością, a tymczasem planeta ukryła się w promieniach słonecznych i nie mogła być poszukiwana przed latem r. 1846. W tym czasie ogłoszone zostały wyniki rachunków Leverrie-r a, a zgodność ich z obliczeniami Adamsa była tak uderzająca, że Challis rozpoczął teraz poszukiwanie planety, starając się ją rozpoznać między gwiazdami po własnym jej ruchu; metoda ta była wszakże zbyt powolna, trzeba bowiem było często obserwować wszystkie gwiazdy w sąsiedztwie obliczonego miejsca planety, by rozpoznać, która z nich położenie swoje z biegiem czasu zmienia. Rzeczywiście d. 4 i 12 sierpnia r. 1846 widział Challis szukaną planetę i wyróżniłby ją niewątpliwie od gwiazd, gdyby obserwacye swoje bezzwłocznie obliczył. Zanim je przeprowadził, odwołał się Lever-

Eno. powsz. Ilustr S. II. Zesz. 8. T. I.

rier do Gallego w Berlinie, z prośbą, by zajął się poszukiwaniem planety we wskazanem miejscu przy pomocy właśnie co ukończonej „akademickiej karty nieba”, obejmującej 21 godzinę wzniesienia prostego. Galie otrzymał list Leverriera d. 23 września r. 1846 i tegoż samego jeszcze wieczoru znalazł na niebie gwiazdę, której nie dostawało na nowej mapie, chociaż zawierała gwiazdy daleko słabsze; przy silniejszem powiększeniu gwiazda ta przedstawiła wyraźny krążek planetarny, a nocy następnej przekonał się już Galie, że posiada ruch własny. W ten sposób ostatecznie odkryta została nowa planeta, której nadano nazwę N-a; miejsce, w którem się znajdowała, było zaledwie o 1° niespełna oddalone od punktu, wskazanego teoretycznie przez Leverriera.—Odkrycie N-a skłoniło Petersena w Hamburgu i Walke-ra w Washingtonie do poszukiwań, czy planeta ta dawniej już nie była przypadkowo dostrzeżoną, i okazało się rzeczywiście, że Lalande w Paryżu widział ją już d. 8 i 10 maja r. 1795. Spostrzeżenie to miało ważne znaczeuie, dostar czało bowiem danych do dokładnego oznaczenia drogi N-a, podobnie jak i Urana, przeprowadzili to następnie Newcomb i Leverrier, który zestawił też dokładne tablice drogi obu tych planet.— Według tego mimośród drogi N-a wynosi tylko 0 00899, czyli około połowy osi wielkiej, ze wszystkich zatem dróg planetarnych, oprócz drogi Wenery, droga N-a najbardziej się do koła zbliża. Pochylenie jej względem ekliptyki wynosi 1°46'59". Średnia odległość N-a od słońca wynosi 30.05437 promieni drogi ziemskiej, czyli 4 467 milionów kilometrów. Drogę swoją dokoła słońca przebiega w ciągu 60181.11 dni, czyli 164 lat i 280 dni; szybkość jego średnia wynosi około ¹/₅ szybkości biegu ziemi, w ciągu roku przesuwa się na niebie zaledwie nieco więcej, niżeli o 2°, t. j. cztery razy wziętą średnicę księżyca. Przy największem zbliżeniu do ziemi jest od niej odległy o 4432 mil. km., najdalej zaś usuwa się od niej o 4 508 mil. km. W tym drugim razie przedstawia średnicę pozorną 2.8", w pierwszym 3.0", średnia zaś pozorna średnica jego wynosi 2.87", co odpowiada średnicy rzeczywistej 62 200 km., przenoszącej średnicę ziemi 4.88 raza. Wygląda na niebie, jak gwiazda 7 — 8 wielkości. Masa jego, według różnych oznaczeń, czyni xj yi4000 masy słońca, według Newcomba najprawdopodobniej Vi#380î gęstość jest 0.14 gęstości ziemi, czyli w stosunku do wody 1.12, niewiele zatem jest większa od gęstości Saturna, który ze wszystkich planet ma gęstość najmniejszą. Natężenie ciężkości na jego powierzchni jest 1.56 raza większe, aniżeli na ziemi. Słońce widziane z N-a przedstawia tarczę 900 razy mniejszą, promienie słoneczne działają tam 900 razy słabiej.— Drobna tarcza pozorna N-a w potężniejszej nawet lunecie okazuje się zupełnie

59

a czas

okrągłą, bez jakichkolwiek plam, zabarwienia blado niebieskawego; o obrocie zatem osiowym planety i o położeniu jej osi, do ostatnich czasów nic nie wiedziano. W r. 1886 wniósł Marth ze zmian w położeniu drogi księżyca N-a, że planeta musi być spłaszczona, a nowe pomiary Barnarda za pomocą wielkiej lunety obserwa-toryum Yerkes wykazały rzeczywiście, że N. posiada spłaszczenie podbiegunowe ’/ obrotu jego wynosi 14 godzin. H. Struve zdołał także wykazać różnicę między średnicą równikową N-a 2,238" a biegunową 2,183", skąd również okazuje się spłaszczenie Y₄₀. Widmo, rozpatrywane przez Vogla i Hugginsa, słabsze jest znacznie aniżeli widmo Urana, okazuje jednak kilka smug szerokich i ciemnych, które mają położenie takież samo, jak w tamtem. Natężenie światła N*a, według oznaczeń fotometrycznych Zoll nera, jest 1460 razy słabsze, aniżeli światło Kozy, gwiazdy pierwszej wielkości z gwiaz-dobioru Woźnicy ; z otrzymywanego światła słonecznego odbija prawie połowę.— N. posiada księżyc, odkryty przez Lassela d. 7 lipca r. 1847; księżyc ten oddalony jest od planety o 454 000 km., obieg swój kończy w ciągu 5 dni 21 godzin, a podobnie jak księżyce Urana posiada ruch wsteczny, czyli przeciwny kierunkowi panującemu w ogólności w układzie słonecznym; droga jego pochylona jest względem eklip-tyki na 40'\ ale pochylenie to powiększa się prawie o 1° w ciągu 6 lat, co jest następstwem wpływu, który na ruch księżyca wywiera spłaszczenie planety. Wielkości satelity z pomiarów bezpośrednich oznaczyć niepodobna; Pickering starał się oznaczyć ją z oceny fo-tometrycznej. W przypuszczeniu, że posiada podobną zdolność odbijania światła, jak sam N., średnica ta wynosi 3 600 km.; byłby to zatem księżyc większy, aniżeli wszystkie trabanty Saturna i Urana. Czy oprócz tego księżyca, N. posiada inne jeszcze, nie wiadomo; jeżeli są znacznie mniejsze, aniżeli księżyc znany, trudno zapewne będzie je można ujrzeć.— Czy po za N-em znajdują się jeszcze planety dokoła słońca krążące, tego zgoła nie wiemy. Forbes, Babi-net, Dallet (r. 1901), Grigull (r. 1902), opierając się na zboczeniach dostrzeżonych w biegu niektórych komet, lub też w biegu Urana, przypuszczali istnienie takiej planety transneptu-nicznej i starali się ją rachunkiem wyśledzić, domysły te wszędzie okazały się nieuzasadnione. W każdym razie przyciąganie słońca dosyć jest potężne, by mogło bieg planet utrzymać w nader znacznem jeszcze oddaleniu po za N-em. s- K-Neptun, po łacinie Neptunus, starodawne bóstwo rzymskie, którego pierwotne znaczenie skutkiem utożsamienia go rychłemi już czasy z greckim bożkiem morza, P os ej do nem (ob.), tak bardzo się zatarło, że dzisiaj nieznaczne tylko ślady pierwotnej jego istoty rozpoznać można. Etymologia nazwy jego, tworu przymiotnikowe

go od rzeczownika neptu (por. Potunus, Tribu nus, Fortuna), jest ciemna; wywody zaś Rzymian uczonych (Varro „De lingua latina” [V 72]; Cyceron „De natura deorum” [1166]), jakoby wyraz ów pochodził od czasowników nu-bere (nuptus), pokrywać, albo nare, pływać, nie mają najmniejszej wartości naukowej. Prawdopodobnie N., jako twór oryginalny religii rzymskiej, był bóstwem opiekuńczem źródeł, strumieni i jezior, on też chronić miał, według wierzeń pierwotnych, w czasie największych upałów, tuż przed samemi żniwami, pola i winnice od zbytniej suszy, ztąd to jego pomocy wzywano, aby nie wysychały w tym czasie wszystkie źródła i strumyki. Pośrednio potwierdza to przypuszczenie uroczystość na cześć jego w Rzymie, opodal brzegu Tybru, dorocznie obchodzona dnia 23 lipca, w szałasach, noszących znamienne miano umbrae (cienie), zwane Neptu-nalia (domyśl, sacra). — Pierwotny kult znał także wierną towarzyszkę N-a, noszącą miano Salacia Neptuni. Wszakże już w wiekach starożytnych zaginęło zrozumienie i tego bóstwa istoty; a gdy N. przybrał w Rzymie postać helleńską, przemieniła się i małżonka jego w Am-fi try tę (ob.), a imię jej błędnie pod względem etymologicznym tłómaczono, wywodząc je od „salum ciere” (=^bałwany w ruch wprawiać) albo od sal (sól, woda słona). Za pośrednictwem zamorskich, ożywionych stosunków handlowych Rzymian, przedostały się pewnie z Grecyi samej, jako też z osad greckich w Dolnej Italii, jak z Tarentu, Posejdonii (Paestum) kult i wyobrażenie greckiego bóstwa morskiego do Rzymu, a stąd rozszerzył się, szczególnie po miejscowościach nadmorskich, jak Ostyi, Pompeii, Antium, Formiae, Ravennie. Pierwszą wzmiankę o rzymskim kulcie N-a, przybranego w greckie szaty Posejdona, znachodzimy w r. 399 przed Chr. (Livius [V 13]; Dionysius z Halikarnas-s u [XII 9]), kiedy to po raz pierwszy święcono w Rzymie tak zwane lectisternium, t. j. uroczystą biesiadę, bogom na koszt państwa wyprawianą. Gdy zaś Rzymianie w wojnach z Kar-tagińczykami odważyli się także na morzu mierzyć się z nieprzyjacielem, winien był każdy wódz rzymski, zanim z flotą na wyprawę wyruszył, składać N-i ofiarę, którą do morza wrzucano. Źródła starożytne głoszą to wyraźnie o Scypionie starszym, który, zanim do Afryki się przeprawił, N-i, wiatrom i ciszy morskiej hojne składa obiaty, i o Oktawianie, gdy z Puteoli wyrusza z flotą przeciwko Sekstu-sowi Pompejuszowi. Był to więc znowu jak najwyraźniej helleński władzca obszarów i głębin morskich, którego łaskawej opieki na niestałym, burzliwym żywiole wzywano. Greckich wpływów dalszym, jasnym wynikiem jest także cześć, której N. w Rzymie zażywał, jako bóstwo opiekuńcze koni i wyścigów na wozach. Za greckim pierwowzorem Posejdona, prze-

Neptuna grota. — Ner.

50

zwanego w tym razie IloostSwv ircmoę, zwie się on w ustach rzymskich N. equester. Jemu to poświęcony był ów ołtarz w cyrku F lam i n i u s a, opodal którego stała także osobna świątynia jemu poświęcona. Inną świątynię wysta wił N-owi Agryppa na Polu Marsowem (Campus Martins) w r. 25 przed Chr. na podziękowanie za zwycięstwo odniesione pod Actium. Również poeci i mitografowie rzymscy, wspominając N-a, mają oczywiście greckiego Posejdona na myśli. Dziwnym natomiast na pozór sposobem dochowały się w prowincyach państwa rzymskiego, jak w krajach alpejskich, w Pannonii i w Afryce, liczne pomniki kultu N-a, wykazujące odmienne znamiona, niż w rzymskiej stolicy. Dowodzą one stanowczo, że N. był tam czczony w pierwotnem rozumieniu wiary italskiej, jako bóstwo źródeł, wody płynącej, jezior, także i mostów, przy których stawiano mu kaplice osobne. Przedostać się zaś mógł tam kult taki przez Rzymian w czasach, kiedy żywą jeszcze w nich wiara była w owo bóstwo pierwotne, osłaniające opieką swą wszelki żywioł wodny w najogólniejszym pojęciu, w przeciwstawieniu do greckiego kultu N-a, który państwo rzymskie jako własny później uznało.—Por. Wissowa „De feriis anni Romani vetustissimis” (Marburg 1891). Po bliższe szczegóły, odnoszące się także pod względem sztuk pięknych do shellenizowanego N-a, odsyłamy do artykułu Posejdon.

Neptuna grota, ob. Alghero.

Neptnnea, rodzaj mięczaków brzuchonogich (iGasteropoda), zaliczony do rzędu Toxoglossa, do rodziny Buccinidae, i opatrzony w pękatą, wrzecionowatą muszlę z nablonkowem pokryciem, krótkim kanałem oraz owalnem wieczkiem; środkowe płytki tarki (radula) z tyłu opatrzone 3 tylko zębami. N. Antiqua Ad. — z białą, delikatnie prążkowaną muszlą (wysokość 15 cm.), pospolita w morzach północnych Europy, używana bywa przez rybaków jako przynęta na ryby; muszli jej na wyspach Hebrydzkich używają jako lampki wiszącej.

S. Drz.

wego; stopiony z węglanami alkalicznemi rozkłada się łatwo. Występuje na Grelandyi.

Neptnnins Mons, góra w północno-wschodniej części wyspy Sycylii, w pobliżu miasta Messa-ny, należąca do pasma górskiego Nebrodes albo Nebrodi Montes (ob.).

Neptunium, nazwa pierwiastku chemicznego, rzekomego, mającego znajdować się jakoby w rudach Niobu (ob.).

Neptunizm, zwany także Dyluwianizmem, jest poglądem gieologicznym, wręcz przeciwnym Wul kanizmowi (ob.); zwolenników jego zaś nazwano Neptunistami, którzy twierdzili iż nietylko t. zw. warstwy i pokłady osadowe, ale nawet twory stanowczo wybuchowe, jak granit, bazalt, porfir i t. p. wszystkie bez wyjątku osadziły się niegdyś z wody.— Por. G i e o 1 o g i a.

Neptunowy pas, tak w wodolecznictwie nazywany bywa kawał płótna grubszego, długi na 2 do 3 metrów, szeroki zaś na 40 — 50 cm. Jeden koniec pasa tego macza się w wodzie zimnej, a po wyżęciu owija się nim dokoła brzuch, w ciągu dalszym nawijając na wierzch część suchą. Nieraz pokrywa się jeszcze płótno ceratą i pasem flanelowym, albo samą tylko fiauelą. Pas taki, nałożony starannie i umiejętnie, działa zupełnie tak samo jak okład ciepły, mając nad nim tę wyższość, że go nie często zmieniać potrzeba. W cierpieniach niektórych narządów brzusznych, pas ten rzeczywiście z pożytkiem dla chorego stosowany być może.

Nepveu Franciszek (*r. 1639 —f r. 1708), zakonnik Tow. Jezusowego, pisarz ascetyczny. Najgłówniejszem jego dziełem jest „Pensées et Réflexions chrétiennes” (Paryż 1695, 4 tomy). Tłómaczone było na różne języki. Polskiego przekładu dokonał ks. Tomasz Perkowicz Soc. Jez. i wydał p. n. „Myśli albo Refleksye chrześciańskie rozłożone na wszystkie dni całego roku przez W. X. Franciszka Nepveu, kapłana Soc. Jezu językiem francuskim wydane” (Lwów 1720, 4 t.). Następne wydania wychodziły: drugie tamże r. 1729 —1730, dalsze w Lublinie r. 1748 i 1754, w Wilnie r. 1754, w Kaliszu r. 1759 i w Lublinie r. 1792 (ta ostatnia nosi miano czwartej edycyi) „Enc. Kość.”

Nequinium, ob. N ar mi.

Ner, rzeka w Królestwie Polskiem, dopływ Warty, bierze początek powyżej Rzgowa i Tuszyna, w lasach wsi Wiskitki (pow. Łódzki, gub. Piotrkowska) o kilka zaledwie mil na południe od źródeł Bzury. Początkowo zwraca się ku zachodowi północnemu, wchodzi w pow. Łaski i stanowi jego granicę od pow. Łódzkiego, przepływa pod Lutomierskiem i Kazimierzem, za wsią Małyń odgranicza pow. Sieradzki od Łęczyckiego, wkracza doń i płynie pod Poddębicami, Gostkowem w kierunku płd.-wschodnim. Dalej po za wsią Parski zwraca się ku zachodowi,

z. w.

S. Drz.

Red.

Dr J. P.

K. K-ć.

Neptuniczne skały, ob. Osadowe skały.

Neptuniści. Tak nazwano gieologów, którzy za przykładem Wernera utrzymywali, że skorupa ziemska powstała jedynie i wyłącznie pod wpływem działania wody.— Por. Neptunizm.

Neptunit, minerał jednoskośny składu (Na,

K)₂ (Fe, Mu) (Siti)₅ Ol2 kryształy o wyraźnym połysku szklistym, wpadającym w metaliczny, na odłamie wykazują połysk tłusty, przezroczystość posiadają w stopniu jabnajmniejszym, barwę czarną, w cienkich płytkach przeświecają z barwą ciemną krwistoczerwoną. Łupliwość wyraźna, równoległa do ścian pryzmatu, odłam muszlowy, kruchy. Twardość wyżej pomiędzy 5 i 6, ciężar właściwy 3.234. W płomieniu dmuchawki łatwo topi się w czarną kulkę, w soli fosforowej daje skielet krzemionki, w kwasach nie-rozkładny, za wyjątkiem kwasu fluorowodoru- j zakreślając łuk na granicy pow. Tureckiego

Ks. Wł. Kr.

Red.

S. Drz.

i Łęczyckiego; poniżej Zbylczyc wchodzi do pow. Kolskiego, płynie pod Dąbiem i wreszcie poniżej Rzuchowa wpada, ubiegłszy mil 15 ze strony prawej do rz. Warty. Z dopływów Neru zasługują na wzmiankę: ze strony prawej—Łódka, która płynie z za Łodzi, Bałdówka i Gnida; z lewej — Dobrzynka, strumień bezimienny i Pi-sia. Brzegi rzeki są niskie i sprowadzają wylewy częste, zatapiające role nadbrzeżue i łąki, przez co utrudniają osuszenie moczarów przyległych. Niegdyś brzegi te, zapewne zalesione, były schroniskiem bobrów, jak to widać z przywileju nadanego w r. 1233 przez Bolesława ks. Sieradzkiego Cystersom sulejowskim. Później N. stanowił granicę województwa Sieradzkiego i Łęczyckiego.

Nera, rzeka 1) N. (po łac. Nar), dopływ lewy Tybru, bierze początek w górach Sybilliń-skich, płynie początkowo w kierunku północno-zachodnim, następnie zawraca na południo-za-chód; przyjmuje (ze strony lewej) dopływy Cor-no i Velino, który pod Rieti tworzy wodospad wspaniały (100 m. wysoki): „Caduta del Marmore”, przepływa pod miastami Terni i Narni i, ubiegłszy 135 kim., wpada do Tybru z brzegu lewego. 2) N. rzeka węgierska, bierze początek w stronie południowo-zachodniej Siedmiogrodu, wypływa z góry Petra Gozna (1450 m.), kieruje się początkowo na południe, potem zawraca na zachód i wpada pod Palanką do Dunaju.

Nérac, miasto we Francyi, w dep, Tarn-et-Garonne, nad rzeką Baïse, stacya drogi żelaznej Południowej ; 6 909 mieszkańców. Posiada bibliotekę i muzeum oraz kilka fabryk; prowadzi handel dosyć ożywiony winem, wódką i zbożem.— Pierwsze wzmianki o N-u znajdujemy w wieku XI; w XIII stało się ono własnością panów d ’ A 1-b r e t. W wieku XVI w pięknym pałacu w N., dokończonym przez Joannę d’Albret, zamieszkała ze swym świetnym dworem Małgorzata de Valois, żona Henryka IV. W r. 1578 toczyły się w N. układy pomiędzy katolikami a protestantami, zakończone pokojem, zawartym tu pomiędzy Henrykiem III, Francuskim, a Henrykiem, królem Nawarry (d. 28 lutego r. 1579); pokój ten zapewniał protestantom wszystkie przywileje, które przedtem byli uzyskali. Po śmierci Henryka IV protestanckie N. podupadło; odwołanie edyktu Nantej-skiego (ob.) dobiło je.— Ze świetnych czasów N-u nie wiele zostało pamiątek: jedno skrzydło pałacu panów d’Albret, zwane pałacem Henryka IV, w stylu gotyckim, pomnik tegoż króla, pałac dawnej izby obrachunkowej, w którym mieszczą się teraz: pod prefektura, trybunał, biblioteka i muzeum; w dawnych ogrodach królewskich znajdują się szczątki kilku pałacyków z wieku XVI, w stylu Odrodzenia. W samym mieście jest dosyć dużo domów z wieku XVI. Pod miastem znajdują się zwaliska zamku feo-dalnego Nazareth, dawne zamki Seguinot i Ta-sta (wiek XV); obok ostatniego odkryto cmentarz z czasów Merowingów.

Neratii, ród rzymski, plebejuszowski, który pochodził z ziemi Samnickiej, a dopiero za czasów cesarstwa doszedł do wielkiego znaczenia. Z członków jego godnemi są osobnej wzmianki. 1) Neratius Priscus, bardzo wysoko ceniony przez cesarzów Trajana i Hadryana, z których pierwszy zamyślał mianować go następcą swym na tronie cesarskim; piastował najwyższe urzędy w państwie i należał, jako uczeń sławnego Proculusa (ob.), do najznakomitszych prawników rzymskich za czasów cesarstwa. Pan-dekta często dzieła jego wspominają, a mianowicie 1. „Regularum libri XV”; 2. „7 ksiąg Membranarum”; 3.    „3 księgi Responsorum”;

4.    „4 księgi Epistolarum”; 5. „De nuptiis”;

6. „Libri ex Plautio”.— Por. Aelius Spartia-nus „Hadr.” (IV 18).— J. C. Stickel „Disser-tatio de Neratio Prisco juris consulto” (Lipsk 1788).— 2) Neratius Marcellus piastował urząd legata albo prokonsula, a w r. 104 po Chr. prawdopodobnie godność konsula; na życzenie Pliniusza (por. jego „Epist.” [III 8]), wystarał się dla historyka Swetoniusza o posadę trybuna. —3) Neratius Cerealis był prefektem Rzymu w r. 358 po Chr., za panowania Konstancyusza, syna Konstantyna Wielkiego.

Nerczan, rak morski, ob. N e p h r o p s. Nerczana kolka, ob. Kamica nerek. Nerczane kamienie, ob. Kamienie moczowe i K. nerczan e.

Nerczyńsk, miasto na Syberyi, w obwodzie Zabajkalskim, nad rzeką Nerczą. Mieszkańców liczy 4 661 (r. 1896), zajmujących się głównie rolnictwem, hodowlą bydła i ogrodnictwem; hodują tam dosyć dużo tytuniu, sprzedawanego Buryatom i Tunguzom. Handel N-a jest dosyć rozwinięty; najważniejszy przedmiot wywozu stanowią futra, wysyłane po części do Rossyi, po części przez Kiachtę do Chin; zwożą też tu sporo zboża, sprzedawanego do zakładów górniczych, rządowych. Przez miasto przechodzi droga żelazna syberyjska.—N. założony został w r. 1656 przez wojewodę jenisejskiego, Paszkowa.

Nerozyński traktat zawarty został w Ner-czyńsku pomiędzy Carstwem Moskiewskim a Chinami d. 25 sierpnia (4 września) r. 1689. Kończył on kilkoletnią walkę o brzegi Amuru. Posłami moskiewskiemi byli: okolniczy Fiedor Goło win, namiestnik Własow i djak Kornic kij; posłom chińskim towarzyszyli jezuici Gerbillon i Pereira. Warunki traktatu były następujące: granicami miały być rzeki Ar-guń i Gorbier, dopływ Szyłki, oraz łańcuch Sianowy; rząd moskiewski wyrzekał się wszelkich pretensyj do Mongolii i zobowiązywał się zburzyć twierdzę pograniczną Ałbazin; przestępcy i zbiegi mieli być wydanemi państwu, z które-

z. w.

go byli uciekli. Traktat spisany został w językach: rossyjskim, mandżurskim i łacińskim.

Nerczyńskie góry w Syberyi, w obwodzie Zabajkalskim, znane były niegdyś pod nazwą Nerczyńskich albo Daurskich gór krusz-cowych. Góry te zajmują całą przestrzeń pomiędzy biegiem rz. Szyłki i Gazimurem, jej dopływem prawym. Całkiem niemal równolegle do nich ciągnie się łańcnch gór Gazimurskich i kilka pasemek górskich drobnych między rzekami Gazimurem, Urjumkanem i Urowem, dopływami Arguni. Na południo-wschód od gór N-skich, również równolegle do nich, ciągnie się drugi jeszcze łańcuch górski, dosyć wysoki, Adun-Czełon (albo Adon-Czełon) inaczej Kukusirtujem zwany. N-skie góry składają się po większej części z granitu, a zawierają w sobie porfir, jaspis, agat, topaz, beryl, żelazo, miedź, a głównie ołów ze złotem i srebrem połączony. Obecnie wszakże bogactwa mineralne gór N-skich są prawie zupełnie wyczerpane.

Ncrczynskij Zawód, osada na Syberyi, w obwodzie (obłasti) Zabajkalskim, nad rzeką Ałta-czą; mieszkańców liczy 3067. N. Z. powstał w r. 1764 przy zakładzie rządowym, w którym wytapiano srebro z rud, znajdujących się w okolicy; obecnie ta gałąź wytwórcza upadła zupełnie.—Okrąg Nerczyńsko-Zawodzki(86401 wiorst kw., 67 889 mieszk.), którego stolicą jest N. Z., utworzony został w r. 1872 i obejmuje wszystkie zakłady górnicze pomiędzy 49° a 55° szer. półn., należące dawniej do gabinetu cesarskiego. Ludność zajmuje się przeważnie rolnictwem, hodowlą bydła i rybołówstwem; w 20 zakładach przemysłowych (w tej liczbie 10 płuczkami złota z produkcyą 2 700 000 rubli rocznie) pracuje 2 985 robotników, przeważnie więźniów, do ciężkich robót skazanych.

Nerczyńskit, minerał, jedno z licznych ciał przyrodzonych, zaliczanych zwykle do grupy ha-loizytu, nieokreślonych ani z chemicznych ani z fizycznych cech, będących zagadkowemi mieszaninami kwasów glinokrzemowych. Zawiera zatem wodę, krzemionkę i glinkę w ilościach niestałych.

Nerbudda, ob. Narbada.

Nerecłlta, miasto powiatowe w gub. Kostrom-skiej, nad rz. Nerechtą, przy uściu do niej rz. Sołonicy; stacya kolei Kostroma-Jarosław-Moskwa, liczy (w r. 1897) 3981 m-ców, ma 7 cerkwi, szkołę 3-klasową miejską, progimnazyum żeńskie, szkółkę cerkiewną, szpital ziemski i kolejowy, przędzalnię lnu (około 1000 robotników i z produkcyą przeszło na milion rb.), cegielnie; prowadzi handel drzewem, zbożem i solą. Z miastem N. spotykamy się po raz pierwszy pod r. 1362 w żywocie Pacho mi a, który wówczas o 2 w. od miasta założył klasztor, zamknięty w r. 1764.—Za czasów w. ks. Wasyla Dmitrjewicza były tutaj warzelnie soli założone, i dopiero w w. XVIII zostały zaniechane. Około r. 1609 uległo miasto pożarowi strasznemu i zniszczeniu zupełnemu. Miastem powiatowem jest od r. 1778.— Powiat Nerechcki zajmuje część południowo-zachodnią guberni o obszarze 3 947,2 kilm. Q. Ma powierzchnię falistą, przerżniętą dolinami głębo-kiemi i zroszoną dopływami licznemi Wołgi. Ludność (w r. 1897 było 170449 m-ców) trudni się głównie rolnictwem (żyto, pszenica, owies, jęczmień, tatarka, groch, kartofle i zwłaszcza len) i hodowlą bydła: w r. 1895 liczono 36 875 koni, 49570 sztuk rogacizny, 35 219 owiec, 924 kozy i 915 świń. Lasów i łąk brak. Pod względem przemysłowym powiat dzieli się na 2 części: północno-zachodnią, gdzie przeważa przemysł ciesielski, stolarski i sztukateryjny, i południowo-zachodnią i wschodnią, gdzie przeważa przemysł płócienny i bawełniany. Prócz tego wyrabiają się w powiecie wozy, obuwie i bi-żuterya.

Nerecznica, ob. Asp id i um.

Nereidy, po greek NiqpYjiôeç, po łacinie Nereides, córki sędziwego bóstwa morskiego Nereu-sa(ob.) i Dorydy, oznaczają w przeciwieństwie do Najad i Okeanid, Nimfy głębin morskich. Homer wymienia ich 34, Hezyod i Pindar podają ich 50, A poll odor zaś 45, a Platon nawet 100; imiona ich jednakże wzięte po większej części od charakterystycznych przymiotów morza spokojnego, jak pięknej barwy, melodyjnego szumu, chyżych ruchów fal morskich, nie zawsze się z sobą zgadzają (por. Homer „Iliada” XVIII. 37 i nast.; Hezyod „Teogonia” 240 i nast.; Pindar „Ody Istmijskie” 6, 8; A p o 1-łodor (I 2, 7); Owidyusz „Metamorfozy” II 20 i nast. XIV, 264; Platon „Critias” str. 116 E.). Poeci opisują je jako boginie morskie, czarującej postaci dziewiczej, mieszkające u sędziwego ojca swego na dnie morza, we wspaniałej, od srebra czystego połyskującej grocie, zasiadające na tronach wysokich, same złotem zdobne, złotą kądziel przędzące. Chętną pomocą darzą one żeglarzy na morzu; tak szczególnie Argonautom sprzyjały podczas ich niebezpiecznej przeprawy przez wiry morskie Skylli i Charybdy, a flotę Greków poprowadziły szczęśliwie z portu Aulis przez morze w wyprawie przeciw Troi; to znowu pocieszają czule Achillesa, zrozpaczonego po śmierci Patroklosa. Kult ich kwitnął też szczególnie w miastach portowych, jak np. w Koryncie, na wyspach Korcyrze, Delos, Lesbos, na przylądku Sepias. Sztuki piękne przedstawiały je często w celach dekora-cyjuych na obrazach, gemmach, płaskorzeźbach i w osobnych posągach, o smukłej dziewic nadobnych postaci, już to zupełnie nagie, już też wpół, albo całkiem szatami lekkiemi przyodziane, często w otoczeniu Trytonów i potworów morskich, jak hippokampów, delfinów, unoszących je na swym grzbiecie, albo na lekkich ry-

S. Drz

dwanach, ciągnionych przez Trytonów, to znowu w pięknych rojach chórów Bakchosowych ugrupowane; gemmy z czasów późniejszych pochodzące, wyobrażają je w postaci na pół rybiej, chociaż niektórzy uczeni objaśniają postaci takie jako kochanki Trytonów (por. PI i ni u s „Natur Hist.” (IX, 5, 4). Ponieważ zaś tradycya mityczna głosiła, że N-y podobnie jak Thetis Achillesa, dusze zacnych i szlachetnych mężów na wyspy Błogosławionych wodzą, przedstawiali je artyści starożytni z wielkiem upodobaniem w przedziwnie pięknem ugrupowaniu także na sarkofagach.—Najznakomitszemi z pomiędzy N-d są: Amfitrite, Kalipso, Oreithyia i Thetis odgrywające w mitach greckich osobną

w natarczywym, rzutkim podskoku rozpryskującym się o skałę twardą budzą co dzień obrazy tak barwnego i gwarnego, harmonijnego jednakże życia na nieprzejrzanych i niezgłębionych obszarach żywiołu morskiego, że uosobienie jego w chyżych, zwinnych, powiewnych postaciach nieprzeliczonej gromady sióstr właśnie z sobą zgodnych, najsnadniej nasunąć się mogło fantazyi marzącej. Gdyż istotnie rój to jest i chór sióstr ogromny, niezmierny, Hezyod przecież podaje liczbę pokrewnych N-om Okeanid (oh.), nie mniejszą od 3 000. — Por. Martha „Quid significaverint sépulcrales Nereidum figurae” (Paryż 1882); Rennel Rodd „The customs and lore in Mo lern Grece* (Londyn 1892).

’çvyV/

mr-

VL

■A

«J

&CS

Fig. 118. Nereidy w towarzystwie Trytonów z płaskorzeźby starożytnej (podług W. V o 11 m e r a),

jeszcze rolę. — N-y jako córki bożka morskiego, nie oznaczają czego innego jeno fale i bałwany morskie. Wobec nadzwyczaj bogatego i urozmaiconego ukształtowania wybrzeża ziem greckich, szczególnie dla nich tak bardzo charakterystycznego, gdzie morze co chwila to szeroką zatoką zatacza, to znowu wązkim językiem w ląd stały się wrzyna, ożywiła bujna wyobraźnia ludów helleńskich morze właśnie, na każdym kroku im blizkie, nasuwające się im ciągle przed oczy, prze-różnemi postaciami, które się tam pojawiać miały, czy to podczas burzy szalejącej, czy też podczas ciszy spokojnej, zalegającej na morskich przestworach. Nie wyłącznie, chociaż przeważnie spokojnego morza nieprzejrzaną szybę lazurową, kiedy powierzchnia jego barwna lekko tylko się marszczy, a fale z cichym jeno szmerem pluskając, rozpryskują się o skały nadbrzeżne, kiedy morze woli człowieka snadnie ulega, a statki bez żadnego niebezpieczeństwa z jednego brzegu lądu stałego lub wyspy, na drugi przepływać mogą, takie właśnie morze symbolizuje łagodny władzcajego, sędziwy Nereus z rojnym orszakiem cór swych, N-d; przepiękny twór oryginalny, iście Grekom tylko właściwej fantazyi czarownej. Przedziwne te właśnie igry w plusk i połysk, słodkie pieszczoty i poufne niejako szepty i gawędzące zamęty fal morskich, jakby w gorącym uścisku miłosnym przyrailających i rozlewających się na piaszczystym brzegu lub

Nereis, Ł y ś n i k, rodzaj robaków morskich, należących do pierścienic (Annelides), gromady Óhaetopoda, rodziny Nereidea. Są to robaki wydłużone, obłe, z wielu bardzo pierścieni złożone, ciało ich opatrzone jest mnóstwem tworów drobnych, szczeeinowatych, służących im za narzędzia ruchowe; z niemi zespalają się też narządy odpowiadające skrzelom. Szczecinki te, budowy bardzo urozmaiconej, tylko pod powiększeniem znaczniejszym dające się wyraźnie rozróżnić, stoją wzdłuż boków ciała, często kępkami, na brodaweczkach nieco wystających nad powierzchnię jego. Pierścień pierwszy opatrzony jest w macki i w oczy; usta, posiadające dwie szczęki szczypcowate, leżące poziomo na jednej płaszczyźnie, mieszczą się u spodu pierścienia drugiego i mogą być wysuwane nieco naprzód nakształt ryjka.— W porze rozpłodowej połowa tylna ciała podlega zmianom bardzo znacznym, gdyż w jej pierścieniach rozwijają się wyłącznie tylko narządy płciowe. Objaw ten zwie się Apogamią. Dawniej robaki w sposób ten zmienione uważano za odmianę odrębną zupełnie i dla tego obdarzono je mianem Heteronereis.— Łyśniki są mieszkańcami morza, dochodzą długości kilkunastu centymetrów, są nadzwyczaj ruchliwe i zwinne, a bardzo drapieżne; odznaczają się zabarwieniem pięknym, metalicznym, mieniącym się.— Por. Brehm „Thierleben” (T. X, str. 71) i „Nouveau

Dr J. P.

J. Rei.

i rozmaite sprzęty domowe.

Neretum, miasto, ob. N a r d o.

Neretwa, rzeka w Hercegowinie, ob. Na-

Dictionnaire des sciences” (str. 2 040); w obu dziełach wymienionych znajdują się ryciny bardzo dobre, wyobrażające łyśniki.

Nereity (Nereiłae Mac Leay) są to odciski wężowate lub robakowate, nieraz bardzo skręcone. które właśnie pod nazwą N-ów znane są z łupków kambryjskich, sylurskich, dewońskich i węglowych i w tychże niekiedy całe pokłady pokrywają. Uważano je przedtem za odciski robaków albo wodorostów (Algae). Dopiero Nathor8t, na mocy licznych badań dowiódł, że są to nieraz rzeczywiście ślady skorupiaków, pierścienic lub ślimaków. Do N-ów należałoby również zaliczyć, nadzwyczaj rozmaite, utwory robakowate, znajdujące się we fluszu, piaskowcu karpackim, a także i w piaskowcu z formacyi kredowej i jurajskiej. N-y występują nadzwyczaj licznie w dewonie śród ko wo-niemieckim, którego pokłady nazwano częściowo z tego powodu pokładami nereitowemi. Z pośród wielu gatunków wymieuiamy: Nereites SedwicJcii i N. cambrensis Mac Coy, z dolnego syluru w Walii i Szkocyi; N. Loomisi Emm. z tejże samej formacyi w płn. Ameryce; Gau-lerpites pennatus Eichw. z czerwonego piaskowca z Petersburga; Delésserites sinuosus, gracilis i foliosas Ludw. z górnego dewonu z Turyngii i z nad Renu; przy tych ostatnich wyrostki są grubsze, liściowate, jajowate i dachówkowato na sobie ułożone.

Nereocystis Post. et Rupr., Baniopień, wodorost z rzędu Brunatnie (Phacophyseae); roślina morska, składająca się z narządów przytwierdzających ją do dna, na podobieństwo korzeni, pędów łodygowatych, skórzastych, wewnątrz pustych, na końcu gruszkowato lub pałkowato rozdętych; na szczycie tego 2-metrowego pęcherza wznosi się liść, początkowo pojedyńczy później licznie rozwidlony. N. Luetkeana Post. et Rupr. ma łodygę 29 m. długości i liście 10 metrowe, rośnie w Oceanie północnym i u wybrzeży północnych Ameryki i Azyi tworzy ławice, utrudniające żeglugę wodną. Mieszkańcy wysp Aleuckich wyrabiają z roślin wysuszonych powrozy

z. z

Neresheim, miasteczko w Wirtembergii, w obwodzie Jagsty, 1215 mieszkańców (1895). Pod N. znajduje się opactwo Benedyktynów, założone w r. 1095, w r. 1802 zaś sekularyzowane i oddane książętom Thurn i Taxis, którzy przerobili klasztor na pałac.—D. 11 sierpnia r. 1796 Moreau stoczył tu bitwę nierozstrzygniętą z ar-cyksięciem Karolem, a w d. 17 października r. 1805 Francuzi pobili tu Austryaków Werne cka.

Neretowie (Narentani, ’Apévxavot), szczep słowiański, zamieszkujący w w. VII—XI okolice Dalmackie, między uściami rzek Narenty (Ne-retwy) i Cetiny. N. bardzo długa trwali w pogaństwie, tak, że jeszcze w w. X u chrześcian okolicznych słynęli jako „pagani”. Według cesarza Konstantyna (około r. 948) N. zamieszkiwali 3 żupy, z których na Przymorzu leżały dwie: Rastoka (Rastica 1191) i Mokro (po łac. Mucurum, Mucarum, obecnie Makari Makar sk a) ze stolicą tegoż imienia i grodem innym greckim Vrulją. Trzecia żupa leżała w głębi kraju w Delminii rzymskiej ; była to za oza-sów średniowiecznych kraina „Dlemno", czyli dzisiejsza dolina bośniacka Duvno.—Na czele N-tów stali książęta i szlachta. W IX i X stuleciu zasłynęli N-wie jako rozbójnicy morscy, którzy nielitościwie łupili okręty handlowe i zmusili nawet Wenecyan dumnych do płacenia sobie haraczu wzamian za bezpieczeństwo na Adryatyku. Chrześciaństwo przyjęli dopiero za panowania cesarza Bazylego I, kiedy rządy greckie utrwaliły się ostatecznie w Dalmacyi. W w. X N-wie władali nawet wyspami nad-brzeżnemi, wielkiemi, jak Brazza (Bracz), Lésina (Hvar), Curzola (Korczula) i Meleda (Mljet). Potęgę korsarską N-tów złamał dopiero Piotr O r s e o 1 o, doża wenecki, który w r. 1000 przedsięwziął wyprawę zbrojną, zwycięską przeciwko nim i odebrał im wyspy Curzolę i Lagostę (La-stow). W w. XI Almissa (Omisz), a zapewne i inne kraje sąsiednie N-tów, weszły w skład królestwa Chorwackiego. Spadkobiercami tra-dycyj rozbójniczych N-tów, starodawnych zostali potem w średniowieczu rody szlacheckie Kac z y-cówwOmiszu, i mieszkańcy okolic pod Ma-kanką.

renta.

Nereus, po grecku NYjpeóę, odwieczne bóstwo morskie, starsze od władzcy morza Posejdo-u a (ob.), przedstawiane dla tego w postaci sędziwego starca (Homera „Iliada” [XVIII 141]), według Hezyoda Teogonii (w. 233) najstarszy syn Pontosa i Gai, który z Dory-dą spłodził liczne grono cór, zwanych Nereid a m i (ob.). W istocie swej charakterystycznej reprezentuje N., wielbiony jako starzec łagodny, dobrą radą chętnie służący, nieomylną zawsze prawdę wieszczący, razem z córkami swemi błogie, dobroczynne przymioty spokojnego morza. Daleko ku zachodowi, w topielach morza Egejskiego, którego jest głównem bóstwem opiekuńczem, ma też N. swoją siedzibę. Jak wiele innych bóstw morskich, posiada także N. dar przepowiadania przyszłości i władzę przemieniania się w dowolne postaci; a jak Proteus (ob.) w Odyssei lub Glaukos w podaniach mitycznych o Argonautach, tak występuje N. w głównej roli w tradycyi mitycznej o Heraklesie. Gdy otóż Herakles wyruszył na daleką wyprawę po jabłka Hesperyd (ob.) i przybył nad rzekę Eridanos, zdradziły mu Nimfy, córki Zeusa i Temidy, że N. zna dobrze drogę do owych kosztownych owoców. Napadł więc wtedy Herakles na niego, gdy snem był zmorzo-

ny, a mimo że bóstwo w najrozmaitsze postaci, jak np. w wodę i w ogień, się przemieniało, związał je i zmusił do wyjawienia mu wszelkich szczegółów o drodze, a mianowicie też sposobów, jakiemi dostać się może do upragnionego celu podróży. Podobnie jak i inne bóstwa morskie, przedstawiają sztuki piękne N-a, zwłaszcza na licznie do naszych czasów dochowanych wazach malowanych, najczęściej w walce z Heraklesem, albo w postaci całkiem ludzkiej starca, dzierżącego berło w swych ręku, z tem charakterystycznem znamieniem, że zamiast włosów w brwiach, na brodzie i na piersiach liście jakiejś ząbkowatej rośliny morskiej wskazują na właściwą tego bóstwa dziedzinę, albo też jako rybę, gęsto pokrytą łuskami, której głowa tylko i ramiona mają kształt ludzki. Na kilku wazach starożytnych wymalowano go z jedną połową ciała ludzką, podczas gdy druga kończy się w rybę ogromną. Etymologia wyrazu N. potwierdza w zupełności pojęcie jego jako bóstwa morskiego; wyraz ten bowiem odnieść należy do tego samego pierwiastku, z którego pochodzą wyrazy: vécu, płynąć, vaüç, okręt, vâp,a, płyn, rzeka, prąd, v/jaoç, wyspa, i nowogreckie vsp6, woda.

S. Drz.

Nereusz Filip św., ob. Neri.

Nereusz i Achilleusz, święci męczennicy, z pierwszego wieku ery chrześciańskiej, słudzy Flawii Domitylli, Rzymianki znakomitej, którą do Chrystusa nawrócili, i z którą przez św. Piotra apostoła byli ochrzceni. skargi narzeczonego Flawii, razem ze świętą dziewicą zostali zesłani na wygnanie na wyspę Ponzia, niedaleko Terraćiny, a wkrótce potem poddani chłoście i ścięci. Ciała ich przewieziono do Rzymu i pochowano przy drodze ardea-tyńskiej. Dzisiaj spoczywają w bazylice latara-neńskiej, a głowy ich w relikwiarzach srebrnych przechowują się w starożytnej bazylice tituli Fasciolae, Kalendarz rzymski pamiątkę męczenników i świętej Do mi ty li naznacza na dzień 12 maja.—Por. Stadler „Heiligenlexicon” (IV, 524); Bolland. „Acta ss.” Mai. (III, 4—16; VII, 707); „Civilta cattolica” (1874, II, 455 — 461): De Rossi w „Bulletino di archeologia cristiana“ (1874-75, t. V i VI); „Enc. kość.”

Nerezyusz Jan Hieronim (fwr. 1790) bazyliauin, przełożony klasztorów: nowogrodzkiego i lauryszowskiego, następnie opat bracławski. Spółcześni cenili go jako kaznodzieję. Wydał, oprócz wielu innych kazań pojedyńczych, zebrane razem „Kazania o Matce Boskiej na wszystkie jej uroczystości” (Wilno 1774, w 8-e), kazania inne wyszły we Lwowie (1745), w Poczajowie (1764) i w Wilnie (1782).—Podług F. M. So-bieszczańskiego w „Encyklop.” S. Orgelbranda (T. XIX, str. 275).

wymieniają go wprawdzie, ale spotykamy je w imieniu króla Neriglissara (ob.), wspomina je też Stary Testament. N. zwie się inaczej Z arią (= miotający, ciskający), jako bóg wojny i zarazy morowej.— Cześć składano mu głównie w Kucie (Kutha) w Mezopotamii; w związku z miastem tym przywodzi go też Biblia (Księga król. II [IV] rodź. 17, w 30).—

ÜÜI

LSglr

i©;

Fig. 119. Ner gal, bdstwo assyryjsko-chaldejskie. Rzeźba starożytna (podługatlasu Brockhausa).

Astrologowie zaliczali go do bóstw złoczynnych i łączyli go z planetą Marsem, noszącym imię jego.—Olbrzymie lwy, czy byki skrzydlate, o głowach ludzkich, brodatych, w kołpakach ozdobionych trzema parami rogów, ustawiane u wejścia do pałaców babilońskich i assyryjskich N-a wyobrażać mają.— Por. J. Opperta N. w „Grande Encyclop.” (T. XXIV, str. 956).

Nerger Jan Gotfryd (* w Saksonii w osadzie Gross-Tabartz w pierwszej połowie XVIII stulecia — f w Kurlandyi w majętności Autzhof d. 13 października r. 1779). Po ukończeniu nauk prawnych w Niemczech, osiadł już w młodym wieku w Warszawie, gdzie radą prawniczą wspierał ówczesnych przedstawicieli rycerstwa kur-landzkiego, bądź u tronu Króla Jegomości, jako pana lennego księstwa Kurlandzkiego, bądź też w samej Kurlandyi, a wkrótce mianowano go kró-lewsko-polskim notaryuszem publicznym w kur-landzkim grodzie stołecznym—Mitawie. Na sejmie kurlandzkim z r. 1791 obrany zostaje adwokatem rycerstwa miejscowego i spełnia stale ten obowiązek aż do r. 1796, w którym księstwo Kurlandyi i Semigalii poddaje się dobrowolnie berłu rossyjskiemu.—Pod tym berłem N. niebawem zostaje mianowany assesorem kolegialnym i prokuratorem w sprawach skarbowych, wytaczanych przed trybunał najwyższy, kurlandz-ki, zwany „Oberlandgericht”, ale już 1798, przy zwinięciu namiestnictwa w Kurlandyi i przekształceniu jej na gubernię, traci tę dobrze opłacaną posadę i usuwa się na wieś, gdzie, Nergal, imię bóstwa assyryjsko-chaldejskie- jak się rzekło powyżej, w roku następnym umie-go, pochodzenia sumeryjskiego, znaczy „wielki ra. Będąo w sile wieku ogłosił N. drukiem sługa”. Pod imieniem tym napisy klinowe nie w Warszawie traktat łaciński p. n. „Expositio

Na skutek

Ks. \Vł.’Kr.

Red.

Red.

w r.

Neri Filip, święty.

G. M.

de vera praesentis conventus publici natura in Curlandia, jurisque generosi ordinis equestris ejus modi conventum pro rerum natura materia-rumque ibi tractandarum exigentia, imprimis autem ad persequenda legali modo gravamina sua contra illustrissimum ducem, et absque ejus as-sensu aut consensu, ceu per prorogationem ses-sionum aut ipsorum terminorum limitationem con-tinuandi” (Warszawa 1790, stronic 32 in folio). Druga jego praca, ogłoszona również w Warszawie o rok później, ma jeszcze bardziej charakter okolicznościowy i wydana została tylko wję-zyku niemieckim, p. n. „Memoire über die bürgerlichen Angelegenheiten und Unruhen in den Herzogthümern Kurland und Semgallen, unterlegt von Seiten der Ritter und Landschaft dieser Herzogthümer einer zu den kurläudischen Angelegenheiten ernannten Erlauchten Deputation zu Warschau den 19 Nov. 1791” (Warszawa 1791; trzy arkusze w 4-e). Obiedwie te prace, lubo od czasu do czasu przez bibliofilów inflandzkich poszukiwane, nie mają obecnie znaczenia. Ciekawy czytelnik znaleźć je może nie tylko w bibliotece „Towarzystwa starożytności” w Rydze i w bibliotece „Muzeum prowincyonalnego” w Mitawie, ale i w bibliotece publicznej petersburskiej.

Neri Filip, święty (* r. 1515 — f r. 1595), też Nereuszem zwany, założyciel kougregacyi Oratory anów, nazywanych w Polsce Filipinami. Pochodził ze znakomitego rodu florenckiego i już od dzieciństwa zadziwiał bystrością umysłu, pobożnością i cnotą wzorową. Ojciec jego, straciwszy w pożarze majątek, oddał go pod opiekę bogatemu a bezdzietnemu krewnemu w San Germano, w Nea-politańskiem. Jednakże 18-letni Filip postano-nowił poświęcić się służbie Bożej; w 20-ym roku życia opuścił dom stryja i świetną karye-rę, nie zaprzestając wszakże pracy nad we-wnętrznem udoskonaleniem. Już wówczas tak był oddany modlitwie i miłości Pana Boga, że serce w sposób cudowny mu się rozszerzyło, skutkiem czego na lewym boku uformowało się widoczne, na grubość pięści wydęcie. Żył z tą naroślą lat 50, żadnej stąd przykrości nie czując. Wina nigdy nie pijał, ani innego pokarmu prócz chleba, jarzyn i świeżych oliwek, nie przyjmował, a pomimo życia surowego i nadzwyczajnych umartwień, wesołą pogodą duszy i uprzejmością wszystkich do siebie pociągał. Dla ubogich i jakiegokolwiek ratunku potrzebujących był niewyczerpany, czego dowodem jest założone przezeń w r. 1548 w Rzymie bractwo św. Trójcy, celem opiekowania się pielgrzymami, zewsząd do wiecznego miasta przybywającemi; sam osobiście usługiwał ubogim i własnym przykładem wielu do tego rodzaju czynnej miłości bliźniego pociągnął. Zostawszy kapłanem w r. 1551, pragnął życie swoje poświęcić nawracaniu niewiernych w Indyach dalekich, lecz przewodnicy sumienia odwiedli go od tego zamiaru. Pozostał

Enc. Powsz. Illustr. S. U. Zesz. 8. T. L

więc w Rzymie i, aby módz tem skuteczniej pracować dla dobra dusz, związał się z kilkoma pobożnymi młodzieńcami w stowarzyszenie t. zw. oratorium, ponieważ główną zasadą tegoż miał być duch modlitwy. Jednym z pierwszych, co się zapisali do powstającej nowo kongregacyi, był głośny historyk kościelny, późniejszy kardynał, Cezar Baronius z (ob.). W dobranem gronie towarzyszów-kapłanów rozpoczął św. Filip swą pracę około naprawy ludu i duchowieństwa. Codzienne konferencye, treściwy a gruntowny wykład moralności i prawd wiary, historyi św. i kościelnej, łączone z tem nabożeństwa, nader skutecznie przyczyniły się do ożywienia wiary i odmiany obyczajów. Główną siedzibą rosnącej kongregacyi i widownią prac św. Filipa stał się kościół Santa Maria in Vallicella, wyznaczony mu przez Grzegorza XIII; ponieważ świątynia wkrótce okazała się za ciasną, więc święty ją zwalił i nową na jej miejscu zbudował. Przy tym kościele, w sali oratoryum, przez długie czasy zbierały się wszystkie znakomitości Rzymu i dworu papieskiego, aby tam posłuchać powracającego wieczorem do domu z prac apostolskich męża świętego, otrzymać od nie^o błogosławieństwo i choć kraj szaty jego ucałować. Stamtąd duchowni i świeccy wszelkiego stopnia i godności dwa razy na tydzień bywali przezeń prowadzeni do szpitali miejskich, aby osobiście posłużyć chorym, zaopatrzyć w jałmużnę, pocieszyć i zachęcać do cierpliwości. W dni karnawału przewodniczył św. Filip procesyom do bazylik rzymskich, odciągając w ten sposób kilkunastotysięczny tłum od zbytków i rozpusty. Celem powstrzymania od nieprzystojnych widowisk urządzał t. zw. oratorya religijno-mu-zyczne. W godzinach przedwieczornych ściągał gromady chłopców i wychodził z nimi za miasto, urozmaicając im spacer śpiewem, nauką katechizmu, grą i zabawami niewinnemi, w których sam czynnie uczestniczył. Takiemi to sposobami poświęcał sam siebie i wszystkich około siebie, a cały Rzym wielbił go jednogłośnie jak swego apostoła. Otrzymał też od Boga obfitość darów nadprzyrodzonych, zwłaszcza w ostatnich dziesięciu latach życia, że dla częstych za-chwyceń w modlitwie, czy podczas Mszy św., dla wielkiego wzruszenia i obfitych łez na kazalnicy, nie mógł ani z ambony przemawiać, ani N. Ofiary w kościele sprawować. Współcześni mu papieże często zasięgali jego rady, sumienie mu swoje otwierali i zaszczycali go swoją przyjaźnią. Przedziwna była jego szczerość i prostota zarówno, jak anielska cierpliwość w znoszeniu krzywd i prześladowań, któremi go nieraz dotykano. Pełne świętości i cudów życie zakończył św. Filip, mając lat 80; w pięć lat po śmierci Paweł V papież ogłosił go błogosławionym, a w r. 1622 Grzegorz XV przyznał mu uroczyście tytuł świętego.—Por. Ba cci „Żywot św. Filipa Neri” (Leszno 1683, prze-

60

Ks. Wł. Kr.

St. A. K.

dzić.

S. Drz

i t. d.” (Londyn 1829).

Nerilla, rodzaj robaków pierścienic (An-nelides), dotąd jeszcze nie zbadany dostatecznie, wyodrębniony przez O. Schmidta, będący, jak się zdaje, blizko spokrewniony z Syllidiami. Głowę ma uzbrojoną w macki nieruchome, 3 przednie, wielkie i 2 boczne, krótsze; pierścienie ciała odróżnić trudno, jest ich 8 do 9, po bokach mają brodaweczki ze szczecinkami, które N-m służą jako narzędzia ruchu, do którego, dopomagają sobie wijąc się z góry na dół.—N. rotifera, długa na 1 cm. zamieszkuje wyspy Chausey.—Por. w „Gr. Encyclop.” art. R. Mo-

Dr J. p.

nieia (T. XXIV, str. 957).

Nerine—ś w i eżut ka, rodzaj robaków obrączkowych (Annelides), zaliczony do rzędu Sutosz-czetów (Polichaeta), do podrzędu Sedentaria, do rodziny Spionidae. Rodzaj ten obejmuje wiele gatunków, zamieszkujących w wielu morzach. N. vulgaris (7,5—10 cm. długości), w morzach Śród-ziemnem i Niemieckiem.

J. Rei.

łożył z włoskiego Adam Konarzewski). ,Euc Kość.”.

Neri Pompeo (* r. 1717 we Florencyi—f tamże r. 1777), polityk i ekonomista. W latach 1751—59 był prezesem komisyi wymiaru podatków w Lombardyi austryackiej i uczestniczył w naradach konkordatowych o monetę między Lombar-dyą a Sardynią. Jako ekonomista był merkan-tylistą, stojącym pośrodku między teoryami Gabie-niego a Carliego. Zajmował się zagadnieniami monetarnemi, handlem zboża i t. p. Ogłosił: „Osservazione sopra il prezzo legale delle monetę” (Florencya 1751); „Sopra la materia fru-mentaria discorso” (Florencya 1760).

Néricault Filip, ob. Destouches.

Neriglissar. Tak zwykle nazywany bywa król babiloński, którego imię właściwe brzmi Nergal-sar-usur (= N e r g a 1 u chroń króla), prorok Jeremiasz wspomina je pod postacią Nergalschorezer, au niego nosi je dostojnik z otoczenia Nabuchodonozora (ob.).— Ojciec N-a zwał się Bel-zum-iskun (=Bel nadał imię) i był człowiekiem możnym i bogatym, zajmującym się handlem zyskownym, któremu się i syn również oddawał; musieli na dworze królewskim oba używać znaczenia, gdy N abuchodonozor dał córkę za żonę N-owi.— Jak się zdaje, już w pół roku po śmierci N a-buchodonozorowej, Bel-zum-iskun strącił z tronu następcę jego, Ewilmerodacha, i sam go zajął, ale nie na długo; udało się bowiem Ewilmerodachowi usunąć go i zasiąść poraź drugi na stolicy ojcowskiej. N. tymczasem zabawiał się dalej handlem, ale nie spuszczał z oka widoków na tron babiloński i w samej rzeczy zajął go w sierpniu r. 560 przed Chr., zabiwszy przedtym brata żony swej Ewilmerodacha.— Panował tylko lat cztery niespełna, po nim zaś na tron wstąpił syn jego Labasi-Marduk, który po miesiącu panowania był zabity, a miejsce jego zajął w czerwcu r. 556 N a b u n i d a (ob.).— N. przyczynił się niemało do upiększenia stolicy swej, wznosząc budowle różne, których śmierć wczesna jednakże nie dozwoliła mu dokończyć, z czasów jego przechowało się wiele pomników i napisów klinowych.—Podług J. Opperta w „Gr. Encyclop.” (T. XXIV, str. 957),    Red'

NerigOS, zwie Pliniusz („Natur. Hist.” [IV 16, 30]), największą z wysp morza Giermańskie-go, z której przeprawiać się można do Thule; prawdopodobnie miał na myśli dzisiejszą Norwegię, która zwie się do dzisiaj po szwedzku Norrige, po duńsku zaś Norge; południowo-zachodnia kończyna jej mogła w wiekach starożytnych snadnie za osobną wyspę ucho-

S. Drz.

Nerii, ród rzymski plebejuszowski, który dopiero w ostatnich czasach republiki większego znaczenia się dobił. Wybitniejszymi członkami jego są: 1) C n. Nerius Pupiuia (domyśl.

tribu), który w r. 56 przed Chr. oskarżył P u-bliusa Sestiusa o przekupstwo.— 2) Wspomniany przez Horacyusza („Satyry” [II 3,69]) N. osławionym był w Rzymie jako lichwiarz niegodziwy, a zdzierstwo jego weszło nawet w przysłowie: Scribe decem a Nerio!

Nerike, nazwa okolicy w lenie szwedzkim, Oerebro, między jeziorami Wetter i Hjelmar położonej. Ogółem N. zajmuje 4 676 kim. □ obszaru i liczy przeszło 110 000 m-ców. którzy trudnią się rolnictwem, hodowlą bydła, rybołówstwem i przemysłem górniczym (żelazo i cynk). Do miast ważniejszych w okolicy N. należą Oerebro, Askersund i Hallsberg. Część południowa N. ma uazwę Tiveden i jest niemal zupełnie zalesiona: tutaj też kwitnie przemysł drzewny i leśny.

Nerikon, po grecku*N^ptxov, NVjptxoç, miasto na wyspie Leukas albo Leukadyi, w dawniejszych czasach łączącej się z lądem stałym krainy Akarnańskiej ; później był to punkt warowny, gdy Koryntczycy mieszkańców przesiedlili do nowej osady Leukas, nieco dalej ku północnemu wschodowi leżącej; dzisiaj ruiny murów cyklopowych na pagórku, wznoszącym się na południe od Santa-Maura.— Por. Goodisson „Histor. and topogr. Essay of the Islands of Corfou, Ithaca

S. Drz,

K. K-ć.

Nerinea Delr. z rodziny Nerineidae Zitt. Jest to rodzaj ślimaków morskich występujący w górnych pokładach jurajskich (Thithon) i dolnych kredowych. Mają one kształt wieźyczkowaty lub piramidalny, skorupę nadzwyczaj grubą, wewnątrz opatrzoną wyrostkami i taki sam słupek (columella), warga zewnętrzna i wewnętrzna opatrzona jest zwykle pojedyńczym fałdem. N. charakterystyczną jest dla jurasu południowego; u nas występuje w luwałdzie (około Wadowic) i w Ni-źniowie. Należą tutaj: Nerinea Defrancei d’Orb., N. dilatata d’Orb., N.Hoheneggeri Peters.

Nering Jan Arnold, ob. N ehr in g.

Red.

Dr J. M.

Nerium L., Oleander, Płocho wiec, rodzaj roślin z rodziny Toinowatych (.Apocynaceae)I, są to wiecznie zielone krzewy lub drzewka z liśćmi okółkowo ułożonemi, wązkierai, skó-rzastemi, kwiatami wielkiemi, pięknemi. Kwiatostan — wiecha, owoc — torebka. N. Oleander L., krzew dochodzący do 8 m. wysokości, rośuie nad strumieniami i jeziorami Europy południowej, Afryki północnej i Azyi zachodniej; liście ma lancetowate i kwiaty różowe lub białe; ma własności silnie narkotyczne; liście były dawniej używane jako środek przeciwko chorobom skórnym, a korę używają dziś jeszcze w Europie południowej do tępienia robactwa domowego. U nas rośliny te hodują w szklarniach i pokojach w wielu odmianach. Bardzo podobny do niego jest N. odorum Sol., pochodzenia perskiego i indyjskiego, z kwiatami pachnącemi—również hodowany w wielu odmianach.

Nerki (łac. Renes, gr. Nephroi), gruczoły wydzielające, mające za zadanie wydalanie z ustroju pod postacią moczu (ob ) wyników przemiany materyi (ob.), nieużytecznych, albo też Nerita L. (kop.) należy do rodziny Neriłidae wprost szkodliwych dla zdrowia i życia osobnika Lam., jest kształtu owalnego lub półkulistego, gład- o ile się te dostały do krwi w stanie rozpusz ka lub spiralnie żeberkowana. Warga wewnętrzna czonym; N. są zatem narządami krew oczyszcza zgrubiała, opatrzona prostym, często jednak ząb- jącemi.—Zanim opiszemy dokładniej N. ludzkie kowanym, brzegiem wewnętrznym. Przykrywka do których pod każdym względem bardzo zbli wapienna, skręcona, ze szczytem bocznym. Do- żonę są N. kręgowców ssących, poświęcić nale tychczas znalezione N-y pochodzą z Triasu, na- ży słów kilka narządom tego rodzaju, napotyka-

„Thierleben” (T. X, etr.

(T. XXIV, str. 957 i 958).

Desh.

J. Rei.

blizką.

Nerio (Neri a) bogini Sabinów, małżonka Marsa, czczona także w Rzymie najdawniejszym, ale w czasach późniejszych, gdy wierzenia greckie coraz więcej rugować zaczęły pojęcia religijne staroitalskie. za jedno brana nieraz, to z Minerwą, to z Wenerą, była prawdopodobnie pierwotnie boginią miłości małżeńskiej.— Por. L. Prellera „Römische Mythologie” (wyd. 2-e, str. 304, 328 i 612).

Néris (starożytne Nerae Aquae, lub Ne-riomagus), osada na brzegu prawym rzeczki Saint-Jean, dopływu Cheru w dep. Allier. Stacya kolei Orleańskiej, ma młyny, kopalnie węgla i liczy 2 588 mieszk. Wielki zakład kąpielowy z kolumnadą utworzoną z resztek starożytności rzymskich, odnalezionych w N., jako to: kolumn kapitelów marmurowych i t. p. Śliczne miejsca do przechadzki. Zwaliska teatru starożytnego. Kościół z w. XI, w stylu romańskim, z dzwonnicą ośmiokątną. Już Rzymianie zwrócili uwagę na źródła mineralne w N. i wybudowali tam zakład obszerny, którego ślady pozostały dotychczas. W Wiekach Średnich N. było wioszczyną zwykłą i dopiero w w. XV napowrót, jako miejsce kąpielowe zasłynęło.—Znajdują się tu cieplice obojętne (z niewielką zawartością soli kuchennej, siarczanu i węglanu wapń.) T. -4-49° — 53°C. leży 26 0 m. nad poz. morza.

Nerita, ob. Ferdinandea.

Nerita, Rozdepka (zool.), rodzaj ślimaków, zaliczony przez Adansona do brzuchopełzów (gastropoda) przodoskrzelnych (prosobran-chia), skorupę ma grubą, jajowatą, wypukłą, po wierzchu gładką, lub żłobkowaną, nieraz pokrytą naskórkiem rogowatym. Brzeg zewnętrzny skorupy wygięty łukowato, obejmujący otwór do wnętrza półksiężycowaty, obszerny, często wyzębiony. — N. polita zamieszkuje wyłącznie morza, pasu gorącego, około wysp Antylskich, Australii, Filipini Archipelagów morza Spokojnego. Skorupki ich przez krajowców używane bywają zamiast monety drobnej.—N-y wód słodkich Lamarck oddzielił od morskich i nazwał je Neritina, są one znacznie mniejsze, a skorupki posiadają cienkie, łamliwe. W Europie pospolita jest N. polita, Czółniak albo Ł o-dzik, o skorupce jajkowatej, cienkiej, białawo-szarej, z wzorami kreskowatemi fioletowemi i czerwonemi; długa jest na 1 cm., wysoka na 8 milim. Żyje w wodzie bieżącej i stojącej, czepiając się roślin i kamieni. — Por. Brehma

) i „Gr. Encyclop.”

Dr J. P.

leży tutaj: Nerita Laffonii Meriani N. granulosa

J. Rei.

Neritina, ślimak, ob. Nerita (zool.).

Neritinium Unger — roślina podobna nadzwyczaj do dzisiejszego oleandra (Nerium Oleander h.), pochodzi z okresu trzeciorzędowego—z drugiej jednak strony podobne jest N. do Apocy-nophyllum Heer., z rodziny Apocynaceae, także z tegoż okresu pochodzącej. Z powodu tego właśnie podobieństwa, jak również z powodu małej ilości okazów, które dotychczas zdołano odnaleźć, panuje wśród samych paleofytologów zamieszanie, tak co do nomenklatury, jak i co do pomieszczenia N. w jednej lub w drugiej z wymienionych grup.

Neritos albo N e r i t o n, po grecku N^pecoę, N^ptTov, 1) góra w średniej części wyspy Itaki (ob.) stercząca, chociaż według niektórych gieo-grafów miała się znajdować na północnej kończynie tejże wyspy, gdzie wznosi się szczyt przeszło 800 metrów wysoki, zwyczajnie Neion zwany; wspominana w Homera „Iliadzie” i „Odyssei” jako N., zwie się dzisiaj An o i.— 2) Spotykana u pisarzów starożytnych, jak u Meli, Wergiliusza, OwidyuszaiSi-liusza, nazwa wyspy N. spowodowała, dla rów-nobrzmiącego z górą N. brzmienia, ogólne nieporozumienie, jakoby to była inna nazwa wyspy Itaki; lecz istotnie oznacza owo N. wyspę Leukadyę albo jaką inną mniejszą wyspę po-

S. Drz.

Z. Z.

nym u zwierząt na szczeblu niższym stojących. Pierwotnie gruczoły te najprawdopodobniej położone być musiały w powłoce zewnętrzuej ciała, t. j. w skórze, blizko jej powierzchni; upoważnia nas do mniemania tego ustrój niektórych stworzeń bardzo nizko stojących, oraz spostrzeżenia dostarczone nam prze em br y ol o gi ę (ob.), dziś wszakże u większości bezwarunkowej zwierząt znanych nam, N. mieszczą się zawsze we wnętrzu jamy ciała. Spełniają też nieraz obok czynności swej głównej, u zwierząt niektórych jeszcze uboczne, t. j. wywodzą na zewnątrz nasienie lub jajka; wogóle między niemi, a narządami płciowemi istnieje związek pewien dość wyraźny, przynajmniej zawsze podczas życia płodowego (por. Narządy moc z o-płci o we).— Wygląd i budowa N-ek, lub narządów czynności ich spełniających, u stworzeń różnych bywają też bardzo rozmaite, do tego stopnia, że nieraz rozpoznanie ich, nastręcza badaczom trudności niemałe, nie zawsze dające się rozwiązać napewno. Pominąwszy tu oczywiście ustroje tego rodzaju, mówić możemy tylko o tych, u których istnienie N-ek w tej lub owej postaci jest pewne, a przytem uczynić musimy uwagę konieczną, że pomiędzy N-ą człowieka, lub kręgowca ssącego, a narządem tak samo wydzielającym bezkręgowców, różnice bywają tak wielkie, że sądząc z wyglądu zewnętrznego, jeden narząd do drugiego wcale nie jest podobny, pomimo że oba spełniają zadania te same zupełnie i badane umiejętuie, udowadniają swe blizkie pokrewieństwo anatomiczne, dla tego też nie bacząc na ich wygląd, N-mi nazywać je możemy.—N. bezkręgowców bywają zazwyczaj cewkowate, stosunkowo niezmiernie długie i aby się zmieścić w jamie ciała, pozaginane w pętle i pokłębione, jak to widujemy zwłaszcza u wielu robaków (Vermes). Podobne do nich są także N. owadów (Insecta) i krocionogów (Myriapoda), nazywane zwykle naczyniami Malpighiego, cewki te, bądź pojedyńcze, bądź rozgałęzione, zawsze bardzo długie i pokręcone, wywodzą mocz do odbytnicy, czyli raczej do steku wspólnego (Cloaca). Że ceweczki te są właśnie nerkami istot wymienionych, dowiedli: F. Plateau w „Recherches sur le phénomène de la digestion ches les insectes” (Mémoires de l’Acad. desSc. de Belgique”, 1875, T. XLI) i E. Schindler w „Beitraege zur Kenntniss der Malpi-ghischen Gefässe der Insecten” („Zeitschr. für wissensch. Zoologie”, 1878, T. XXX). Podobnie zupełnie rzecz ma się u pają ko waty ch (Ara-chnida).—Skorupiaki (Crustacea) miewają N. drobne, niepozorne, również z przewodzików złożone; u mięczaków (Mollusca), przeciwnie są bardzo rozwinięte, workowate. Bardzo osobliwe są t. zw. N. Ascydyi (Tunicata), są to kupki komórek rozsiane dość gęsto w ścianie jelitnej zwierzęcia, zabarwione zielonawo-żółto, a przewodów wywodzących nie posiadają zgoła, wypełniają je złogi stałe, przypominające mocz gadów lub ptaków, zawartość ta ich wzrasta stale w miarę wieku zwierzęcia, zoologowie darzą je nazwą N-ek zbierających (niem. Sammelnieren).— Przechodząc teraz do kręgowców, z góry zaznaczyć musimy, że u nich również w budowie N-ek napotykamy różnice niemałe.—U najniżej stojącego kręgowca, Lancetnika (Amphioxus lan-ceolatus), budowa N-ek, a nawet ich istnienie wyjaśnione dotąd nie jest należycie, przynajmniej przyrodnicy różni rozmaitym narządom jego przyznają znaczenie N-ek (por. C. Vogt iE. Yung „Lehrb. der prakt. vergleichenden Anatomie”, Brunszwik 1888 — 1894, t. II str. 365 i 376).--U ryb o k rą głous ty c h (Cyclostoma• ta) N. są bardzo proste, przypominające t. zw. pranercza (por. Narządy m oczo-płcio we) ale w związku żadnym z narządami płciowemi, nie zostają. Są to dwa twory cewkowate, położone w jamie brzusznej po obu stronach struny grzbietowej, bardzo długie, z przodu nitkowate, ku tyłowi szersze i grubsze; koniec ich przedni łączy się z jamą ciała za pośrednictwem kilku otworów lejkowatych, tylny zaś przechodzi w mo-czowód kończący się przepustem (Porus abdominalis), wydalającym mocz na zewnątrz.—Ryby inne, zwłaszcza kościste (Teleostei), posiadają N. parzyste, płaskie, bardzo długie, od głowy do końca jamy ciała sięgające, z przodu są znacznie szersze, a ku tyłowi zwężają się coraz bardziej, leżą wzdłuż kręgosłupa, po jednej z każdej strony jego; z przodu, tuż przy głowie, gdzie są najgrubsze, zrastają się z sobą, tworząc w tej części swej jedną całość. Moczowód bie-guie środkiem ich powierzchni brzusznej (wewnętrznej); ku tyłowi oba moczowody łączą się w jeden przewód krótki, wspólny, nieraz rozszerzony, lub połączony z pęcherzem moczowym zwykle niewielkim, cewka moczowa jest bardzo krótka i otwiera się na zewnątrz tuż obok otworu płciowego, nie łącząc się z nim wszakże, lecz zachowując odrębność swą do końca. U wielu ryb znowu od moczowodu oddziela się gałąź posiadająca na końcu swym otwór lejkowaty, dość spory, ku wnętrzu jamy ciała zwrócony, tamtędy wydostają się na zewnątrz jajka dojrzałe (ikra) i nasienie samcze (mlecz); u ryb tych więc koniec moczowodu służy zarazem też za jajowód (ob.) i za przewód nasienny. Połączenie takie przewodów wywodzących narządów moczowych i płciowych, spotykamy również u kręgowców wyższych (por. Narządy moczo-płciowe). — Bardzo złożone są N. ryb chrząstkowa tych (Selachii), dzielą się bowiem na dwa odcinki, przedni i tylny, i zachowują, zwłaszcza wszystkie nieomal żarła c zo w ate (Carcha-riidae), na życie całe, u kręgowców wyższych, tylko podczas życia płodowego istniejące, otwory lejkowate (Nephrostomata), łączące się wprost z jamą brzuszną. U samic moczowody otwierają się osobno do steku wspólnego (Cloaca), nieco

przed otworami jajowodów, z któremi nie łączą się nigdy; u samców zaś przewód nasienny spływa w jedną całość z przewodzikami moczowe-mi, występującemi z odcinka przedniego N-i, tak, że w sposób ten nasieniowód staje się zarazem moczowodem, oprócz tego jednakże z odcinka tylnego N-i wychodzi moczowód osobny, zlewający się w steku z naprzód wymienionym.—Zdarza się jeszcze u ryb budowa N-ek inna, do pewnego stopnia pośrednia, między tu już przywie-dzionemi, lecz w szczegóły takie wdać się tu nie sposób (por. oprócz dzieł przytoczonych na końcu: J. Hyrtl „Beitraege zur Morphologie der Urogenitalorgane der Fische“ (w „Denkschr. der Wiener Akad. d. Wfssensch.” r. 1850); J. Brock „Beitraege zur Anat. u. Histol. der Geschlechtsorgane der Knochenfische” [w „Mor-phol. Jahrbücher” r. 1878, t. IV]; S. Grosglik „Zur Morphologie der Kopfuiere der Fische” w „Zool. Anzeiger” 1885, VIII, Ns 207) i tenże „Zur Frage über d. Persistenz der Kopfniere der Teleostier” [tamże 1886, IX]).—U wszystkich ziemnowodnych (Amphibia) N. zachowują związek dość ścisły z narządami płciowe-mi, przypominający to, co widzieć można w okresach pewnych życia płodowego kręgowców najwyższych (por. Narządy moczo-płciowe). Kształt N ek zewnętrzny ziemnowodnych zależy od ich postaci, więc u ogoniastych (Urodela) bywają długie i wyciągnięte, jak u ryb, u żab zaś ( Anura), krótkie lecz grubsze; są zawsze parzyste, a N-ą właściwą bywa zwykle tylko jej koniec tylny, ku miednicy zwrócony, widać to szczególnie u żab i ropuch.—Nie mogąc tu przytoczyć szczegółów dokładniejszych, zwracamy tylko uwagę na prace następujące, sprawę tę bardzo dokładnie wyjaśniające, mianowicie: Spenge 1 „Das Urogenitalsystem der Amphibien’ (w „Arbeiten aus d. zool-zoot. Inst. Würzburg” 1876, t. III); A. Schneider „Ueber die Müller’schen Gänge der Urodalen u. Anuren” (w „Centrali, f. d. med. Wissensch” r. 1876); Für bring er „Zur Entwicklung der Ampbibien-niere” (Heidelberg 1877); tenże „Zur vergl. Anatomie uud Entwicklungsgesch. der Excretionsor-gane der Vertebraten” (w „Morphol. Jahrb.” 1878, T. IV) i Sol ge r „Beiträge zur Kenntniss. der Niere niederer Wirbelthiere” (w „Abhandlungen der naturf. Ges. zu Halle” T. XV).—Gady (Reptilia), różnią się w budowie N-ek od ziemnowodnych i wyższe od nich pod względem tym zajmują stanowisko.—U jaszczurek (Sauria) istnieją 2 nerki, znacznie ku tyłowi ciała posunięte, składają się z 2 zrazów każda; ze zraza takiego wychodzi moczowód odrębny, gałęzisty; moczowody strony jednej zrastają się w przewód krótki, wypróżniający mocz gęsty, nieomal stały, złożony wyłącznie prawie z ziarnistego kwasu moczowego i śluzu, wprost do steku (Cloaca). T. z w. pęcherz moczowy jaszczurek nie zawiera nigdy moczu i nie łączy się też z moczowodami.— U wężów (Ophidia) N. są bardzo długie, cienkie, składają się z mnó 8twa zrazów odrębnych, połączonych za pomocą moczowodu wspólnego, przebiegającego po ich brzegu wewnętrznym, a otwierającego się tak samo jak u jaszczurek, do steku; wyjątkowo u wężów niektórych koniec moczowodu zrasta się z końcem nasieniowodu i miewa wspólne z nim uście. Krokodylów ate (Hydrosauria) posiadająN.dwuzrazowe, podobne do jaszczurczych. N. żółwi (Chelonia) bywają zazwyczaj bardzo wielkie i wielozrazowe, podobnie jak u węży, jeno nie tak długie, z końca ich tylnego wyrastają moczowody.—Po szczegóły dokładniejsze odesłać musimy do źródeł naszych, na końcu przytoczonych, oraz do pracy M. Brauna „Das Urogenital-System der einheimischen Reptilien” (w „Arbeiten d. zool. u. zootom Instituts Würzburg” 1877, T. IV).—U ptaków wszystkich N. leżą po obu stronach kręgosłupa w części tylnej jamy ciała, składają się (każda) przynajmniej z 3 zrazów bardzo wyraźnych, które łączy mie-dniczka nerczana wspólna, bardzo wydłużona, przechodząca w moczowód cienki, mający uście swe osobne w steku, blizko odbytnicy. Mocz ptasi tak samo jak gadzi, jest białawy, nie płynny lecz papkowaty, podobny do kredy miałkiej, wodą na gęsto rozczyuionej. Ptaki wodne (Palmipedes) miewają N. największe stosunkowo. — N. ptasie częstokroć bywają nierówne po obu stronach nieraz też zlewają się w linii środkowej. U strusiów moczowody znajdują się w miąższu N-ek, a wystąpiwszy z nich zdążają do steku.—Pęcherza moczowego ptak żaden nie posiada.—U ssaków (Mammalia) N. parzyste leżą po obu stronach kręgosłupa, w okolicy lędźwi, po za otrzewną, podobnie jak u człowieka i z wyglądu są też do ludzkich bardzo podobne, tak samo i z budowy wewnętrznej. U płodów i u noworodków zwykle bywają nie jednolite, lecz zrazowate, takie też pozostają i na później u wielu zwierząt, jak np. u wielorybowatych (Cetacea), których N. składa się aż z 200 zrazów; N. takie złożone posiadają też foki (Pinnipedia), oraz niektóre drapieżne (np. Niedźwiedzie i Wydry), chociaż u nich nigdy liczba zrazów nie bywa tak wielka; u innych znów jeno nierówności pokręcone, na ich powierzchni widoczne, świadczą o tym, że N. ich pierwotnie były również początkowo ze zrazów złożone, a zrosły się później dopiero u zwierzęcia dorosłego; widujemy N. takie u słoniów, bydła rogatego i przeżuwających (Ruminantia), wogóle u cieląt zagłębienia te kręte, do zawojów mózgowych nieco podobne, są szczególuie wyraźne, a to prawdopodobnie stało się powodem, że N. też czasem u nas nazywane bywają „pokrątkami”. U zwierząt innych, podobnie jak u człowieka, powierzchnia N-ek bywa gładka zupełnie, bez zagłębień i nierówności wszelkich, a dopiero po rozcięciu jej widzimy, że pierwotnie także składać się musiała z pewnej liczby zrazów oddzielnych. Mocz od N. każdej odprowadza do pęcherza moczowód odrębny.—Por. oprócz wymienionych w tekście mono-grafij, oraz podręcznika C. Vogta i E. Yun-g a, który wyszedł też w opracowaniu franc, p.

n. „Traité d'anatomie comparée pratique* (Paryż niż szerokie. Wielkość N-ek u człowieka nie da się określić ściśle, gdyż bywa różna, zwykle też obie nie są zupełnie równe; długość ich prze-

N. N.

4\ Pr

iR irs»

• -

\)

i®

\ w*m i

f/r

J-

11

-IV

Fig. 120. Nerka kręgowca ssącego w przekroju podłużnym, prostopadłym (Schemat) — Ca Kielichy (Calices renales). — Pe Miedniczka (Pelvis). — B. B. Kora (Substantia corticalis). — B. B. Słupy Bertinie-go z tejże istoty korowej złożone.— M. M. Istota rdzenna (S. medullaris) tworząca t. zw. Piramidy (Pr) — Ur Moczowód. (Ureter).

/>

lr-

-Ur

Fig. 121. Nerka prawa sarnia, widziana z przodu, złożona ze zrazów czyli płatów zrosłych. — Ur Moczowód.

(Fig. 120, 121 i 122 podług Wie dersheima).

Fig. 122. Obie nerki płodu ludzkiego, dojrzałego, widziane z przodu, również zrazowate jeszcze. N nerki. — NN. nadnercza. — Ur. Moczowody.

1888—1895, 2 tomy); jeszcze dzieła następujące: R. W i e d e r s h e i m „Grundriss der vergleichenden Anatomie der Wirbelthiere” (Jena 1898; wyd. 4-e); Gegenbauer „Vergl. Anat. der Wirbelt”. (Jena 1898—1900; 2 tomy) i J. Nussbaum „Zasady anatomii porównawczej” (Warszawa 1899 — 1903, 2 tomy). — Poznawszy dotąd, chociaż bardzo powierzchownie tylko, N. zwierzęce, przyjrzyjmy się nieco dokładniej ludzkim, których budowa jest nieomal zupełnie taka sama, jak u wszystkich kręgowców ssących, a w zasadzie równa także budowie N-ek zwierząt niżej stojących.—N. ludzkie leżą w jamie brzusznej po za błoną otrzewną (Peritoneum), po bokach kręgosłupa, pomiędzy żebrem 11 -em a brzegiem górnym i tylnym miednicy (ob.), na odnogach lędźwnych przepony (ob.), przed mięśniem czworobocznym lędźwi; otoczone są tkanką łączną (ob.) luźną, w tłuszcz obfitującą, otrzymującą je w położeniu właściwym, tkanka ta zwie się ich powłoką tłuszczową (Capsula adiposu renum).—N-a prawa ma przed sobą odcinek wstępujący okrężnicy (ob.), nad sobą zaś wątrobę; lewa przed sobą odcinek zstępujący okrężnicy, a nad sobą śledzionę.—Na każdej N-ce z wierzchu, jak czapka, nasadzone jest nadnercze (ob.), nie mające z nią zresztą związku żadnego.—N. mają postać ziarna fasoli, są czerwono-brunatne, miąższe, w dotknięciu ścisłe i twardawe, zwykle dwa razy dłuższe

ciętna wynosi 10 do 14 cm., szerokość 4 — 6 cm., nakoniec grubość 2—-3,5 cm. — N-a lewa bywa zazwyczaj nieco dłuższa, lecz węższa od prawej, szerszej i krótszej, chociaż zdarzają się i równe zupełnie. —Ciężar właściwy narządu wynosi 1,052. N-a pojedyńcza waży przeciętnie 120 — 200 gramów, często bardzo lewa bywa cięższa od prawej.—N. męskie zwykle są stosunkowo większe od niewieścich, ciężar zaś obu N-k razem wziętych, do wagi ciała samego ma się w przybliżeniu, jak 1:240.—U N-ek odróżniamy dwie powierzchnie: przednią, więcej wypukłą i tylną, raczej płaską; dwa końce zaokrąglone, górny i dolny, oraz dwa brzegi: zewnętrzny wypukły i wewnętrzny, wklęsły, mający w środku wcięcie, czyli wgłębienie, zwane wnęką (Hilum s. porta renis), przez którą wchodzą i wychodzą naczynia krwionośne, a wnikają też nerwy; we wnęce znajduje się również miedniczka N. (Pelvis renalis).—Powierzchnię N-i, u dorosłego gładką zupełnie, pokrywa powłoka włóknista (Tunica s. capsula fibrosa), twarda i szczelnie przystająca, którą wszakże po rozcięciu łatwo w całości zedrzeć można; przy wnęce przedziurawiają ją naczynia krwionośne. Na przekroju N-i podłużnym, od brzegu zewnętrznego ku wnęce, spostrzegamy w miąższu jej czer-wono-brunatnym, zwanym korą, albo istotą korową (Substantia corticalis renis), pasma trójkątne, znacznie jaśniejsze, istoty rdzeń-

Nerki (anatomia).

—i

tf. -

nej (Sub. medullaris), w liczbie 10—15; są to t. zw. piramidy Malpighiego (Pyramides Malpighii)-, wierzchołki ich zaokrąglone i wystające nieco, zwrócone są ku wnęce i zwią się brodawkami nerecznemi (Papillae renales), podstawą zaś szeroką zbliżają się do powierzchni zewnętrznej N-i, nie dosięgając jej

«US?

;N5

Ü!

//-

1)2

9i

fi

OT

§g

■/i

fil

m

mm\

JpJSj

urn

mh

IPPf®'

wydzielony w N-ach spływa do pęcherza, mied-niczka leży w samej wnęce, za tętnicą i żyłą i wypełnia ją całkowicie.—Korę N. ziarnistą, którą właściwiej zwaó należy istotą na czynną {Substantia vascularis), albo kłębkową {S.glo-merulosa), wytwarzają nieomal zupełnie rozgałęzienia tętnicy N-i {Arteria renalis), gałązki tę-

Fig. 123. Położenie narządów moczowych ludzkich, podług Tie-d eman na, *j₄ wielkości właściwej.— Brzuch rozcięty, ściany jego boczne i część ich górna odcięte, część ich dolna ku przodowi odchylona, trze-wa^i jelita wraz z krezkami usunięte. — a wyrostek mieczowaty mostku i chrząstki żeber. — b pień żyły głównej dolnej {Vena cava inferior), odcięty w miejscu przejścia przez przeponę (Diaphragma).—c kawałek odcięty przełyku {Oesophagus).—d i e odnogi lędźwne przepony {Crura diaphr agmatis lumbaria)— fif¹ Nerki (Renes) z nadnerczami {Glandulae suprarenales). — g. g Moczowody (Ureteres).—h Pęcherz moczowy (Vesica urinaria) —

1,    i Nasieniowody (Ductus séminales) — k Odbytnica (Intestinum rectum) odcięta. — 1. Część brzuszna tętnicy głównej {Aorta abdominalis). — V Tętnica krzyżowa średnia {Arteria sacralis media)—

2.    2'. 3. 5'. Tętnice przepony (A phrenicae) — 4 T. trzewna {A.coeliaca) odcięta.—5 T. krezkowa {A. mesenterica) również odcięta.— 6. 6 T-e nerek {A, renales).— 6‘. 6‘. T-e nadnerczy (A. supra-renalts). — 7. 7' T-e nasienne {A. spermaticae). — 8 T. krezkowa dolna (.4. mesenterica inferior) —

9.    9. 9. T. lędźwi (A. lumbares) —

10.    10. T. biedrzne wspólne (4. iliacae communes) — 11. podział ich na T-ę podbrzuszną (4. hypo-gastrica s. lliaca int.) i udową (4. cruralis s. 1. externa). — 12. T. nabrzuszna (4L. epigastrica) — 13. T. zagięta biodra {A. circxmftexa ilium).— 14. T. bie drznolędźwna

(4.. ileolumbaris).

\\

sUsH

; /'(I

n!

liii 1

(■H

siwt

iii

lilii

fesll

"■.I

mm

wszakże. — Brodawki wspomniane otoczone są tnicy tej przebiegają między piramidami ku potworami błoniastemi nazwanemi kieliszkami wierzchni N-i i rozczepiają się na naczyńka dro-{Calices renales minores), te znów po dwa zle- bniutkie, z których każde zwija się kłębkowato, cu wają się w kielichy (C. r. maiores), a w koń- tworząc t. zw. kłębuszki Malpi g hiego, czy-cu cu ze złączenia wszystkich powstaje tak zwana li na czynne {Glomeruli Malpighii s. vasculosi), cu miedniczka nereczna {Pelvis renalis), twór mające 0.2 mm. średnicy; każdy z nich tkwi m także błoniasty, lejkowato przechodzący w mo- w powłoczce błoniastej, z której powstaje ce-czowód (ob.), będący cewką, w której mocz weczka moczowa {Tubulus urinifer), tętniczka

Nerki (anatomia).

30

w.

, f.

zaś wyszedłszy z kłębuszka, rozdziela się znów na naczynia włoskowate. — Istota rdzenna N-i, stosowniej nazywana istotą cewk o watą (Substantia tubulosa), składa się z ceweczek moczowych, zaczynających się od powłoczek kłę-buszków, z których każda naprzeciwko miejsca wejścia tętniczki posiada otworek, będący początkiem ceweczki, biegnącej z początku wężykowato wśród miąższu kory (Tubulus contortus) potem, prostując się zstępuje do piramidy, jako cewka prosta, czyli Belliniego (T. rectus s.

/'

i

'Ęgmm

i - Iw

czątkowo nadzwyczaj wielka, zmniejszając się ustawicznie o połowę, w brodawkach już dochodzi tylko do 200 mniej lub więcej, a tam kończy się otworkami bardzo drobnemi, tworząc na powierzchni brodawki—jak anatomowie dawniejsi mawiali — sito błogosławione (Cribrum benedictum), wysączające mocz do kieliszków nerecznych.—Każda z piramid Malpighie-go, składa się z tylu piramid mniejszych, ile jest otworków w brodawce; te piramidki zwią się Perreinowemi (Pyramides Ferreiniï). — W kłębuszkach Malpighiego wydziela się, przesączając przez ścianki cieniutkie naczyń, do powłoczek ciecz krwi wodnista, zawierająca w sobie sole rozpuszczone, dla ustroju szkodliwe; przez cewki dopiero co opisane z powłoczki spływa dalej, podlegając w nich jeszcze zmianom

_____c

VI......

fyr

11 —

C" ''-K n

is

CM»

Hf; V»;. 'I

WF⁷

Fig. 124. Przecięcie podłużne nerki ludzkiej — podług L Kryńskiego — wielkość właściwa.— a powłoka włóknista (Tunica fibrosa) — b Kora (Substantia corticalis)—c Istota rdzenna (S. me-dullaris). — d Przegrody między piramidami, czyli t. zw. Słupy Bertina (Columnae Ber Uni). — e Brodawki nerki (Papillae renales). — f Tętnica mię-dzyzrazowa (Arteria interlobular is. — f‘ początek tętnicy łukowej (A. arcuata). — g Promienie rdzenne (Pyramides Ferreiniï) — h Labirynt warstwy korowej. — k Kielichy (Calices renales)— I gałązka tętnicy nerecznej (A. renalis) — m Miednic z k a (Pelvis renis) — n Moczowód (Ureter) — o Piramidy Malpighiego (Pyramides Malpigliii.).

Bellinianus), stając się przytem znacznie cieńszą; wniknąwszy do głębokości pewnej istoty rdzennej, zagina się nagle pętlicowato (t. zw. pętla He nie go) i równolegle do przebiegu poprzedniego wraca znów ku warstwie korowej, biegnąc ku obwodowi N-i, przyczem rozszerza się ponownie, stając się krętą, ale niebawem prostuje się i zbiega po raz drugi, już teraz ostatecznie, ku brodawce N-i. — Ceweczki te w piramidach po dwie łączą się pod kątem bardzo ostrym w cewki nieco większe, te znów po dwie spajają się dalej i dalej, tak że liczba ich po-

Fig. 125. Kłębuszek Malpighiego (Glomerulus Malpighianus) powiększony znacznie (Schemat) — podług L. Kryńskiego — a Tętnica między-zrazikowa (Arteria interlobular is) — b gałązka doprowadzająca krew ( Vas afferent)—c gałązka odprowadzająca ją (Vas efferent) — d. Kłębek naczynny (Glomerulus vasculosus) — e Ścianka zewnętrzna powłoczki, czyli torebki Bowman a ( Capsula Bow-mani)—f miejsce przejścia ścianki zewnętrznej w wewnętrzną (g) — h jamka powłoczki — k Szyjka ceweczki moczowej — l. początek ceweczki krętej (Tubulus contortus).

pewnym, aż nakoniec dostaje się do miedniczki z której, jako mocz gotowy, zs‘ępuje przez moczowód do pęcherza.—Krew dostaje się do N-ek przez krótkie, ale stosunkowo bardzo grube tętnice nereczne (Arteriae renales), z których każda nerka posiada po jednej. Naczynia te są gałę-źmi pnia tętni cy głównej, brzuszuej (Aorta abdominalis); wszedłszy do wnęki N. rozgałęziają się natychmiast na wiele naczyń drobniejszych, dążących między piramidami do obwodu N-i. a w istocie korowej tworzą tysiące znanych nam już kłębuszków. Krew oczyszczona w nich, przeszedłszy następnie przez siatkę naczyń włosko-watych i żyłek spływających w żyły coraz grubsze, dostaje się do grubej i krótkiej żyły nerecznej (Vena renalis), przebiegającej równolegle z tętnicą tejże nazwy; żyła ta przelewa

**■

oc

krew wprost do żyły głównej dolnej (Ve- tym, nie sprawiają dolegliwości żadnych, zmiana na cava inferior).—Nerwy N-i pochodzą od Ner- położenia również nie wpływa na ich czynność wy-wu współczulnego (ob.) i rozgałęziając się w sąsiedztwie Da-czyń krwionośnych, miarkując czynność wydzielniczą narządu. — Zboczenia od powyżej opisanego położenia prawidłowago N-k, oraz odmiany postaci, wielkości i liczby ich dotyczące, zdarzają się niekiedy i nawet wcale nierzadko. N. bywają wielokrotnie bardzo wydłu- c\„ żonę, a przytem wązkie, kiedyin-dziej znów krótkie a grube, nieomal & kuliste, co jednak nie wpływa bynajmniej na ich sprawność. Czasem jedna N-a bywa nadzwyczaj drobna, natomiast druga dochodzi wtedy do rozmiarów i objętości niezwykłej. W przypadkach rzadkich, jedna lub obie N. przybierają postać krążków płaskich, koli-stych lub eliptycznych, w które na powierzchni ich tylnej wchodzą na- ^łj czynią i nerwy.—Niekiedy budowę zrazowatą N-ek, u płodu i u no- c worodków prawidłową, napotyka-    t

my również u dorosłych; wyjątkowo nawet zrazy te bywają tak wyraźnie oddzielone jeden od drugiego, że przypominają zupełnie N. zwierząt niektórych. Zdarza się też, aczkolwiek nadzwyczaj rzadko, N-a trzecia, d odat ko w a (Ben succenturiatus), która leży wtedy albo na kręgosłupie, między N-i prawidłowemi, nieco niżej od nich, albo też niżej znacznie w miednicy. Kiedy niekiedy oba końce dolne N-ek zrastają ze sobą wzajemnie, tworząc jeden narząd, mający wygląd podobny do podkowy, przyczem liczba naczyń krwionośnych i moczowodów nie zmniejsza się bynajmniej. Położenie jednej lub obu N-ek odbiega też niejednokrotnie od prawidłowego, dość znacznie nawet; przesunięte bywają niekiedy ku górze, zwłaszcza lewa, lub częściej ku dołowi, do tego stopnia, że zstępują czasem zupełnie do miednicy; o ile pozostają nieruchome w miejscu zaję-

Fig. 126. Schemat przebiegu ceweczek moczowych w nerce wieprza — podług Koili-ker a —powiększenie na długość 6, na szerokość 10 razy. 1. granica między korę, a rdzeniem nerki-— 2. powierzchnia jej zewnętrzna. — a kłębuszki Malpighiego — b część kręta ceweczek moczowych — c początek części prostej. — d ciąg jej dalszy, cieńszy, czyli t. zw. c. Henie go, — e, część ich grubsza, po utworzeniu pętli znów w stronę powierzchni N-i dążąca — f cewki zbierające najdrobniejsze (feinste Sammelröhrchen) — g. przewodziki łączące, kręte — h połączenia ich z cewkami zbierającemi, grubszemi (k)— i pętle tychże cewek, które zbiegają od nich prosto ku brodawkom, łącząc się po drodze z innemi; na samym spodzie ryciny widzimy przewód brodawki {Ductus popillaris) powstały z połączenia przewodzików, z których jeden tylko w całości pozostawiono, z innych widać tylko ich końce.

Ene. Powsz. Ilustr. S. U. Zesz. 8. T. 1.

go

y,

h.

H ii

a: H

/{ .9

c„

<s

[9

1.9

dzielniczą Inaczej wszakże bywa, jeżeli N., opuściwszy położenie zwykłe, nie zajmie spokojnie miejsca innego, lecz pozostanie ruft chomą, błąkającą się tu i tam w jamie brzusznej, wtedy nazywa-W* my ją N-ą wędrującą (ob. ni-p żej), a stan taki zaliczamy do chorobliwych. — Ączkolwiek bardzo r rzadko, zdarza się wszakze niekiedy brak wrodzony nerek, rozumie się, że osobnik nim dotknięty żyć nie może.—9 budowie N-ek znaleźć można szczegółów więcej w podręcznikach anatomii opisowej; z polskich zwracamy uwagę na napisane przez L. Natansona (Warszawa 1858) L. A. Neuge-bauera i J. F. Nowakowskie

.9

oL

go (tamże, t. II, 1865), L. Hirse hfe Ida (tamże t. II, cz. 2-ga 1870) i na przekład Quain-Hoff-mauna (tamże 1874 —1878).—Hi-stologię N-ek opracował L. Kryński w „Podręczniku histol. ciała ludzkiego” (tamże 1901; str. 277 i nast.

r/

Choroby Nerek. Jako narząd krew oczyszczający z przymieszek dla zdrowia i życia szkodliwych, N. zacząwszy pracę swą już podczas życia płodowego, bez szkody wielkiej dla ustroju przerwać jej nie mogą tak długo, póki osoba dana żyje, więc zaburzenie każde w działalności ich prawidłowej pociąga za sobą zawsze niebezpieczeństwo większe lub mniejsze, a może nawet stać się przyczyną śmierci, tym się więc tłómaczy ważność zmian chorobnych, N. do tykających.— Przypadłością najpospolitszą N-ek jest ich zapale-n i e {Nephritis), bądź m i ą ż s z o -w e (N. perenchymatosa), bądź m i ę -dzymiąższowe (N. interstitia-lis); pierwsze z nich opada tkankę gruczołową, wydzielniczą; drugie tkankę łączną (ob.), zawierającą naczynia krwionośne, częstokroć też obie tkanki znajdują się równo-

61

jak i tamto bywa dwojakie: ostre albo

cześnie w stanie zapalnym, który znów może być ostry, albo przewlekły,—Zapalenia miąższowe N-ek, nazywane zwykle chorobą Brighta (.Morbus Brightii), opisano tu już w miejscu innym (ob. Brighta choroba w T. IX str. 446), co się zaś tyczy zapalenia mi ę d z y miąż s zo-w e g o, to o nim w krótkości słów kila powiemy.

przewlekłe, a w obu razach zaliczyć je trzeba do cierpień zarówno uciążliwych, jak niebezpiecznych. Zapalenie ostre {Nephritis interstitialis acuta) powstać może 1) wskutek urazu (trauma), wprost na N-ę działającego; 2) w następstwie zakażenia (N-is apostematica) będącego nieraz przyczyną ropni większych lub mniejszych; 3) skutkiem sprawy zapalnej, pierwotnej w miednicz-ce {Pyelitis), z niej na N-ę całą przejść mogącej (.Pyelonephritis); powstać też może ta bardzo ciężka choroba niekiedy jako Dastępstwo rze-żączki (ob.), której zarazek za pośrednictwem pęcherza i moczowodu z cewki moczowej, aż do N-ek przedrzeć się zdoła, 4) wywołują je, stosunkowo często nawet, zmiany chorobne, będące następstwem kamieni pęcherzowych lub nerecz-nych (por. Kamica nerek i Kamienie nerczane). Jest to cierpienie zawsze ciężkie, często śmiertelne, uparcie opierające się leczeniu i zmuszające nieraz do wycięcia N-i (ob. niżej). Zapalenie tego rodzaju jest bardzo podobne w objawach swych do choroby Brighta i częstokroć razem z nią występuje równocześnie, wiodąc do zaniku N-ek (Atrophia laevis) albo też do ich przerostu (Htjpertrophia granulosa). — Jako powikłanie chorób serca występuje też zapalenie międzymiąższowe, rozwijające się bardzo powolnie, wiodące do stwardnienia zastojowego N-ek (Induratio renum, niem. Stauungsniere); przerostowi serca towarzyszy też nieraz w okresie jego późniejszym marskość N-ek (Cirrhosis renum, niem. Schrumpfnieren), opadająca zwykle razem N-i obie; tę samą zmianę napotykamy również w okresie ostrym choroby Brighta.—Wszystkie cierpienia te, o ile dotyczą jednej N-i tylko, mogą się w razie najlepszym skończyć wyzdrowieniem warunkowem, gdyż N-a druga, jeżeli jest zdrowa, bierze na siebie wtedy i pracę zniszczonej; ale gdy odra-zu obie N. ulegną chorobie jednocześnie, wtedy śmierć jest nieunikniona, ponieważ przerwanie działalności obu N-ek pociąga za sobą niechybnie zatrucie krwi moczem, czyli mocznicę (ob.).—Wskutek utrudnionego lub zupełnie wstrzymanego odpływu moczu, chociażby N. same były całkiem zdrowe i sprawne, powstaje ich puchlina (ob.), choroba ciężka bardzo i bezwarunkowo śmiertelna, jeżeli równocześnie rozwinie się w obu N-ach.—Zwyrodnienie amy-loidowe (ob.) czyli skrobiowate (Dégénéra-tio amyloidea), opada N. nieraz, jako następstwo przymiotu, gruźlicy płuc, ropienia długo trwającego, zwłaszcza kostnego, przy raku i t. p , a nigdy wyleczone być nie może.—Gruz 1 i c a {Tuberculosis) dotyka N. w sposób dwojaki, t. j. ja* ko objaw zakażenia gruźliczego, ogólnego (T. miliaris disseminata), albo też występuje jako cierpienie swoiste N-ek, ale i wtedy towarzyszy jej zwykle gruźlica jąder, macicy i wogóle wszystkich lub przynajmniej niektórych narządów moczo-płciowyeh. — O tak częstych przypadło • ściach, wywoływanych przez kamienie, tworzące się w miedniczkach N ek, mówiliśmy już gdzieindziej (ob. Kamica nerek, Kamienie moczowe i K. nerczane). — Złogi wapienne, otaczające niekiedy zupełnie ceweczki kręte w korze N-ek, występują przy otruciaab przewlekłych rtęcią.—Nowotwory N-ek bywają stosunkowo rzadkie, najczęściej spotykamy je u ludzi młodych, zdarzają się też wrodzone.—Najczęstszym nowotworem złośliwym N-i jest rak (ob.), rzadziej daleko zdarzają się mię saki (ob.) i torbiele (ob.), bądź wrodzone, bądź przez bąblow-c a {Echinococcus) wywołane.—Do chorób zaliczyć też można, z powodu cierpień przez nią wywoływanych, nakoniec, i t. zw. N-ę wędrującą, albo ruchomą {Ben migrans s. mobilis), której się także słów kilka należy. Zmiany położenia N-ek, jak już wiemy, są dość częste, wynikające z tego, że przytwierdzenie ich tylko za pomocą tkanki łącznej, bardzo luźnej, jest słabe; zdarza się więc, że N-a wypychając przed sobą otrzewnę (ob.) i tworząc sobie w ten sposób rodzaj krezki (ob.) wydłużonej, dostaje się do jamy brzusznej lub do miednicy, a tam nie leży spokojnie na je-dnem miejscu, lecz między jelitami przesuwana bywa to tu, to tam, zmienia też położenie swe pod wpływem ruchów ciała zwłaszcza żywszych. Stan taki może być wrodzony, ale pospolicie bywa nabyty; zdarza się najczęściej u niewiast, które już rodziły, szczególnie kilkakrotnie w bliskich odstępach czasu, wszakże powstaje nieraz i u dziewic, jako następstwo nazbyt ściskających gorsetów, albo za silnego wiązania spódnic w pasie. Zmianę położenia N-i wywołać też może praca fizyczna, ciężka, wymioty częste, nakoniec kaszel silny a długotrwały; usposabia do niej schudnięcie nagłe.—U mężczyzn N-a wędrująca przytrafia się bardzo rzadko. —Czasem N-a taka nie wywołuje objawów żadnych, ale to wyjątek; zwykle osoby dotknięte nią cierpią na zaburzenia w trawieniu, doświadczają nudności częstych, wymiotów, nieraz powtarzających się uporczywie, a nie dających się powstrzymać, czują przytem wyraźnie, że się w brzuchu ich coś rusza, nadto nieraz dręczą je boleści na przebiegu nerwu kulszowego i udowego; wogóle stan ten bywa często nadzwyczaj przykry i dokuczliwy. Rozpoznanie choroby nie zawsze jest łatwe, leczenie również. Niekiedy można unieruchomić N-ę taką za pomocą pasków odpowiednio urządzonych, a wtedy objawy wszelkie ustają, niestety, nie udaje się to często i zmusza do przyszycia lub wycięcia N-i (ob. niżej).

Dr J. P.

Dr J. P.

Z. W.

Nerly, właściwie Nehrlich, Fryderyk (* w Erfurcie d. 24 listopada r. 1807 —f w We-necyi d. 21 października r. 1878), malarz niemiecki. N. początkowo był litografem, a że po-

Operaćye chirurgiczne, wykonywane na N-ch. Od czasu wynalezienia antyseptyki, oraz a sep ty ki (ob. te wyr.), chirurgowie coraz śmielej zabrali się do wykonywania operacyj takich na N-ach, o jakich dawniej myśleć ledwo śmiano i osiągali przytem zejścia nieraz bardzo pomyślne w wielu przypadkach, w których leczenie wszelkie inne nie mogło niczego dokazać. Wszystkie operaćye te z powodu położenia głębokiego narządu samego i sąsiedztwa jego, którego uszkodzić nie wolno, należą do trudnych, wymagających wprawy wielkiej, zimnej krwi i znajomości bardzo dokładnej stosunków anatomicznych. 1) Najłatwiejszą i najprostszą z nich jest na-kłócie (Punctio), robione w celu wypuszczenia ropy lub płynów innych, nagromadzonych w mie-dniczce N-i, albo też dla wypróżnienia zawartości torbieli lub bąblowca, przyczem baczyć trzeba na to, by nie uszkodzić ani miąższu N-i, ani też wielkich jej naczyń krwionośnych .— 2) Poważniejsze jest już nacięcie albo przecięcie N-i samej lub jej miedniczki (Nephrotomia), dokonywane dla wyleczenia przetok (fistidae), powstałych z ropni, dalej dla otworzenia takich-że ropni, bądź w N-ach samych, bądź w tkankach otaczających je; również w celu wydobycia ciał obcych, które się przypadkiem tam dostały, wreszcie we wszystkich przypadkach tych, w których jest wskazane przekłucie, ale do celu nie doprowadza. Nacięcie dokonywane dla wydobycia kamienia z miedniczki nerki (Nephroli-thotomia) także do tychże operacyj należy.—3). Wycięcie doszczętne N-t (Nèphrectomia) w razie jej zwyrodnienia zupełnego i grożącego stąd niebezpieczeństwa, albo też w tych przypadkach gdy nacięcie samo nie wystarcza. Rozumie się samo przez się, że N-ę wyciąć można tylko wtedy, jeżeli druga jest zdrowa i sprawna zupełnie, w przeciwnym bowiem razie przyspieszylibyśmy tylko śmierć chorego, któryby niechybnie padł ofiarą mocznicy (ob.). Również wycinane bywają czasem t. zw. N-i wędrujące, jeżeli nie sposób inaczej usunąć dolegliwości przez nie wywoływanych. Nieraz wystarcza do tego 4j przyszycie N-i takiej (Nephrorrhaphia s. Nephropeccia). W opis szczegółowy operacyj przytoczonych wdać się tu nie możemy, byłoby to zresztą i zbyteczne; więcej dowiedzieć się można o nich w T. Kochera „ Wykładzie chirurgii operacyjnej “ (Warszawa 1900, przekł. z niem. Karczewskiego, str. 179 i nast.).

Nerki zwierzęce jako pokarm. N. wielu zwierząt jadane bywają powszechnie, a nieraz nawet uchodzą za przysmak; w języku kuchennym naszym noszą pospolicie miano c y nad er albo cyna de rek.— Najczęściej są spożywane N. baranie, cielęce i wieprzowe, rzadziej już wołowe, jako twarde i mniej smaczne, służą wszakże do gotowania na nich zup; w Auglii zaś cynadry wołowe, tłuszczem obrosłe, zwykle dodawane bywają do chętnie jadanej tam potrawy z wołowiny duszonej, zwanej beef pudding.— N. jelenie, sarnie i daniele przydawane bywają u nas niekiedy do potrawy zwanej n aro kam i (ob.), rzadko już dziś używanej.— Cyuadry na stół przychodzą pieczone, smażone i duszone, przyprawiane na sposób najrozmaitszy, w czym zwłaszcza celuje kuchnia francuska, robiąc z nich potrawki smaczne, zaprawne winem, pieczarkami lub truflami, piekąc je na małych rożenkach, na których je też na stole zastawiają, podając siekane w pasztetach, albo uduszone poprzednio w maśle i na plasterki pokrajane w jajecznikach (omelettes) ; służą też nieraz jako dodatek do potraw innych, szczególnie do sosów korzennych.— U nas do potraw dość powszechnych należą cynadry wieprzowe uwarzone kwaskawo, z kaszą grubą, tatarczaną; z nich też oraz z ogórków kwaszonych przyrządzana bywa zupa dość smaczna, zabielana śmietaną.— Cynaderki cielęce najczęściej dostają się na stół upieczone, razem z pieczenią cielęcą; z drobno posiekanych robią się także niekiedy pierożki, jadane w rosole, albo służące jako dodatek do potraw z drobiu lub mięsa, podlanych sosem.— Już Stanisław Czerniecki w swym „Compendium ferculorum” (Kraków 1682) wspomina „Rosoł z Pierożkami Nerki Cielęcey” (str. 12), dalej zaś w te słowa uczy jak ma być przyrządzana „Potrawa z Pirożkarni. Weźmiy Kapłona, albo Cielęćiny, albo co chcesz, lub całkiem, lubo w stuczki rozbierz, lub też w ćwierci, wymocz, oćiągniy, vłoż w garncu, nâcedz rosołem, włóż pietruszki, śiekńnego Szczawiu, albo Spi-naku, masłń, kwiatu, warz.— Pierożki zrób tak: Weźmiy Jäiec, Mąki, zarobiwszy ćiństo rostocz, Nerkę ćielęcą z łoiem véiekay drobno, przydawszy źielonośći, Soli, pieprzu, y Gałki, na-kłńday pierożki, zâwiiay, à vwarz w wodzie, ń gdy będźiesz dawał Kapłona, ńlbo to co gotujesz do pierożków włożywszy wprzód Mńteryą Mięśną, obłoż pierozkńmi, zâley rosołem, ä day gorąco nä Stół” (str. 23).— Jadano też u nas dawniej, jako potrawę osobną „Cynädry älbo Wnętrznośći Rybie”, jak świadczy tenże Czerniecki (1. c. str. 66).— Tak zw. cynaderki kogucie (Rognons de coq) używane w kuchni francuskiej, nie są nerkami, lecz jądrami mę-skiemi ptaka tego, a podawane bywają razem z grzebykami jego, raczej jako ozdoba, niż jako przysmak do różnych potraw sosistych.

Nerkosz, owad, ob. Nephrotom a.

Nerkowiec, nazwa używana przez Symono-wicza i Kumelskiego na oznaczenie minerału nefrytu (ob.), ten bowiem nazwany został „lapis nephriticus” od vscppôç = nerka, gdyż przypisywano mu pomocność na cierpienia nerek.

siadał zdolności rzeczywiste, więc baron v. Rura o hr (ob.), poznawszy go przypadkowo, zajął się nim i dopomógł mu do wykształcenia się na malarza, naprzód w ojczyźnie, następnie zaś w Rzymie, gdzie N. przebywał od r. 1829 do 1831, poczym udał się do Włoch południowych, nakoniec w r. 1837 przybył do Wenecyi, gdzie przemieszkiwał stale do śmierci. N. malował przeważnie widoki Wenecyi, które miały powodzenie wielkie i chętnych znajdowały nabywców.

nego wzmożenia się siły prądu, a tem samem nadmiernego rozgrzania, każda lampa posiada opór wtrącony, który czyni 10 —12 odsetek oporu lampy. Prąd elektryczny dopływa do walca za pośrednictwem dwuch drutów platynowych, spiralüie skręconych, a dla zapewnienia dokładnego zetknięcia pomiędzy tym drutem a walcem znajduje się pośrednicząca masa ciastowata tlenków. Walec tak jest osadzony w oprawie lampy, że łatwo może być zmieniany. Niedogodnością tej lampy jest, że przy jej użyciu trzeba przedewszy stkiem rozżarzyć walec, do czego używać potrzeba lampy gazowej lub spirytusowej. Wprowadzono jednak urządzenia dodatkowe, przy których lampy zapalają się automatycznie, skoro prąd elektryczny zostaje przepuszczony. Walec, mianowicie znajduje się w ognisku zwierciadła wklęsłego, na którem rozłożony jest drut platynowy w skrętach spiralnych, łączących się końcami z drutami doprowadzające-mi prąd do walca. Dopóki walec jest zimny, prąd przebiega przez drut platynowy i rozżarza go; wysyłane wtedy przezeń promienie ciepła rzuca na walec, który się stąd rozżarza i staje przewodnikiem, a odtąd prąd przyjmuje bieg przez walec i przepływ jego przez drut przerywa się. Zaproponowano zresztą, zwłaszcza, w Ameryce, wiele iunych podobnych urządzeń automatycznych, ale praktycznie zastosowania nie osiągnęły. — Lampy Nernsta wyrabiają się w trzech wielkościach, w sile 25,59 i 100 świec, na 110 i 220 woltów napięcia prądu. Postacią zewnętrzną nie różnią się istotnie od zwykłych lamp żarowych, skąd dawne oprawy mogą być

Słynny obraz swój „Piazzetta w Wenecyi oświetlona księżycem”, namalowany dla króla pruskiego, tak się podobał powszechnie, że artysta musiał go aż 36 razy na zamówienie powtarzać.

Galerya narodowa w Berlinie posiada, ceniony również, jego „Widok kościoła San Giovanni e Paolo w Wenecyi”, „Widok Wenecyi” znajduje się w Wiedniu w zbiorach cesarskich.

Red.

W Petersburgu znajdują się: „Powrót rybaków z połowu” i „Bawoły ciągnące bryłę marmuru”, oba własność cesarska. Oprócz tego wiele obrazów jego zdobi zbiory prywatne.— Syn N-go, także Fryderyk, mieszka w Rzymie, gdzie również z powodzeniem sztukę uprawia, tworzy głównie widoki morskie i nadbrzeżne, odznaczające się kolorytem świetnym.

dżin, poczem trzeba go zmienić. — Lampa N-a jest nieco droższa, aniżeli żarowa lampa węglowa, ale utrzymanie jej wypada taniej, gdy bowiem siłą jednego konia parowego osiągnąć można przy zwykłej lampie żarowej światło wy-równywające 240 świecom, daje lampa N-a światło 280 świec. Nadto przy lampach N-a odpada potrzeba umieszczania walców w próżni, co jest konieczne przy włóknach węglowych. Pomimo to lampy N-a dotąd rozpowszechnić się nie zdołały, chociaż sądzono pierwotnie, że sprowadzą zupełny przewrót w technice oświetlenia elektrycznego.

Nero, przydomek jednej z gałęzi rodu starożytnego Klaudyuszów, który później drogą adoptacyi przeszedł i na rody inne.

Nero Caesar (* w r. 6 po Cbr. — f r. 31), syu najstarszy Germanie u sa, mąż Julii, wnuczki cesarza Tyberyusza. Gdy w r. 23 umarł Drusus, syn Tyberyusza, tenże N-a wraz z bratem jego Dru susem młodszym, wyznaczył na swych następców, co też i senat zatwierdził. Nie podobało się to wszakże Seja-nowi (ob.), wszechwładnemu ministrowi cesarza zaczał więc oczerniać N-na przed podejrzliwym bardzo Tyberyuszem, który dawszy w końcu posłuch

Nernst Walter, fizyk i chemik (* r. 1864 w Brzeźnie, w Prusach Zachodnich), kształcił się od r. 1883 w Zurichu, Berlinie, Hradcu i Würz-burgu, r. 1887 został assystentem przy pracowni chemicznej Ostwalda (ob.) w Lipsku, roku 1889 habilitował się tamże jako docent che-miii fizykalnej, w r 1891 został profesorem nadzwyczajnym, a w r. 1894 profesorem zwyczajnym w Gietyndze, gdzie r. 1895 założył instytut che- do nich użyte. Walec jeden służy na 300 go-mii fizykalnej, który pod jego kierunkiem pozostaje. Badania jego tyczą się przeważnie teo-ryi równowagi chemicznej i własności jonów, a na tej zasadzie wyjaśniał prawa wywiązywania się prądu galwanicznego w stosach. Zbudował też nową lampę elektryczną żarową (ob. niżej). Ogłosił „Theoretische Chemie”

(Sztutgart 1893), „Siedepunkt und Schmelzpunkt”

(Brunswik 1893), „Einführung in die matema-tische Behandlung der Naturwissenschaften” (z A.

S. K.

Schönfliesem, Monachium 1895) i in.

S. K.

Nernsta lampa elektryczna, lampa elektryczna żarowa, zbudowana przez W. Nernsta w r. 1898, w której włókna węglowe (ob. Elektryczne światło) zastąpione są wydrążonemi walcami magnezyowemi, mającemi około jednego centymetra długości. Magnezyowe takie pręty w temperaturze zwykłej nie są przewodnikami, rozżarzone wszakże do białości przeprowadzają elektryczność i wydają wtedy światło nader jasne, ponieważ zaś można bez obawy ogrzewać je prawie do punktu topliwości magnezyi, otrzymać więc można tak silne natężenie światła, jakiego cienkie włókna węglowe dawać nie mogą, w tak wysokiej bowiem ciepłocie ulegają zniszczeniu. Aby wszakże uniknąć zbyt znacz

Red.

Sv

oszczerstwom ulubieńca, kazał naprzód wziąć pod straż N-a, następnie oskarżył go przed senatem, który, uległy we wszystkiem woli cesarskiej, uznał oskarżonego winnym zdrady stanu, a wtedy Tyberyusz skazał go na wygnanie do wyspy Pontii (r. 29); tam w r. 31 N. odebrał so-sobie życie, by nie wpaść w ręce oprawców, za zgodą Tyberyusza wysłanych przez Sejana dla zgładzenia go. — Dopiero Kaligula, brat młodszy N n, zasiadłszy na tronie, kazał popioły jego przewieźć do Rzymu i uczcić je pogrzebem przystojnym- Por. Tacyta „Annales” (księga IV, rozd. 8 i nast., 12 i 67) i Suetoniusa „Tiberius” (rozd. 54) oraz „Caligula“ (rozd. 7).

Nero, cesarz rzymski (* w Antium d. 15 grudnia r. 37—f pod Rzymem d. 9 czerwca r. 68) imieniem pełnym N. Claudius Caesar Qermanicus; ojcem jego był Gneius Do-mitius Ahenobarbus, matką Agryppina, córka Germanika, siostra cesarza Kai i g uli; N. nazywał się z początku Lucius Domitius Ahenobarbus. Ojca stracił gdy miał trzy lata, matkę Kaligula skazał na wygnanie; ciotka Le pi da, zajęła się wtedy wychowaniem dziecka opuszczonego. Gdy Agryppina została żoną cesarza Klaudyusza (ob.), skłoniła go do adoptowania N-a, który przybrał wtedy imiona Tiberius Claudius N. (r. 50). W roku poprzednim Agrypina zaręczyła go z Okta-wią, córką Klaudyusza i Messaliny; mianowała jego nauczycielem Senekę (ob.). Odtąd pracowała nad tem, aby mu zapewnić następstwo po Klaudyuszu, z pominięciem syna jego Brytannika. W imieniu jego obdarzano hojnie żołnierzy i lud oraz urządzano igrzyska wspaniałe. Robiono go obrońcą prowincyi, przed senatem przemawiał w sprawach Ilionu, Rodosu, Apamei. Pod koniec życia Klaudyusz przypomniał sobie jednak usuwanego wciąż Brytanni-k a; wyzwoleniec Narcyz stanął też po stronie jego; było już jednak zapóźno. Agryppina, dowiedziawszy się, że Klaudyusz zamierza się z nią rozwieść i usunąć N-a, otruła męża. Oddany jej prefekt pretoryum, Afranius Bur-ruB, ogłosił N-a cesarzem przy pomocy preto-ryanów, senat potwierdził wybór wojska (d. 13 października r. 54). N. liczył wtedy lat 17; miał popędy artystyczyne, umiał malować, rzeźbić, śpiewać, grać na lirze, układać wiersze; zamiłowanie to wyrodziło się w nim z czasem w żądzę tryumfów w teatrze i cyrku, w głód oklasków, sypanych przez tłum ukoronowanemu woźnicy i aktorowi.—Pisarze starożytni wyróżniają w panowaniu jego okres szczęśliwy pierwszych lat pięciu, wydający się tem lepiej na tle późniejszych jego wybryków i zbrodni.—N. bawił się ze swoimi przyjaciółmi, państwem zaś rządzili Burrus Seneka i Agryppina, której doradzcą był wyzwoleniec Pallas. Wkrótce jednak zaszły nieporozumienia pomiędzy ambitną Agryppi-ną, a Seneką i Burrusem i wreszcie samym N-em; Agryppina zaczęła grozić N-wi B ry ta nni ki e m; N. pozbył go się przez truciznę (r. 55). — Oskarżono później Agryppinę w spisku Rubelliu8a Plaut a, zdołała się jednak oczyścić tym razem z zarzutów i nastąpiła zgoda między matką a synem. Gdy wszakże N. zawiązał stosunek miłosny z Poppeą Sabi-ną(ob.), żoną Othona, i chciał ją zaślubić; Agrippina oparła się rozwodowi z Oktawią i również małżeństwu temu, N. kazał ją wtedy zamordować, a rozgłosił, że zabiła się sama, dowiedziawszy się o wykryciu uknutego jakoby przez siebie spisku na życie cesarza (r. 59).— Przez owe pięć lat rządzono jednak państwem dobrze. N. kazał znieść niektóre podatki zbyt uciążliwe, rozporządził, aby urzędy przyjmowały skargi od niewolników, z któremi panowie źle się obcho-

71

vÊè-Ei

JH

Fig. 126. Cesarz Nero, rzeźba starożytna ze zbiorów Louvru paryskiego (podług „Grande Encyclopédie”).

dzili, zmniejszył do jednej czwartej wynagrodzenia donosicieli, wyznaczył pensye senatorom po-zbiawionyin majątku. Lud hojnie obdarzał i zabawiał igrzyskami. W polityce zagranicznej wiodło mu się też dobrze. Znakomity wódz, Domitius C or buło, w dwu wojnach (r. 55—60 i 63) zmusił do uległości Partów. Nad Dunajem gubernator Mezyi, Plautius Aelianus, osadził około 100 000 barbarzyńców; nad Renem podsy-cauo niesnaski pomiędzy plemionami giermań-skiemi; Paulinus Pompejus pobudował nad dolnym Renem tamy, aby uregulować bieg rzeki. Na wyspie Brytanii Suetonius Paullinus dotarł aż do Sanktuaryum druidów w Monie (dziś wyspa Anglesey) i stłumił powstanie groźne, wzniecone przez królowę Boadiceę (r. 61).— W r. 62 Burrus umarł, Seneka usunął się od rządów; następcami ich zostali: nieudolny Foenius Rufus i przewrotny intrygant Tigel-linus.— N. tymczasem zaczyna występować na scenie i w hippodromie, zrazu w zaufanym tylko kółku dworaków, później i publicznie. Urządza nowe igrzyska (Neronia), na których każe sobie dać nagrodę za wymowę i poezyę (r. 60). Jednocześnie staje się coraz więcej rozpustnym i zbrodniczym: morduje żonę swą, Oktawię, Pallasa, Korneliusza Sullę i Rubeliusza Plaut a. — W lipcu r. 64 straszny pożar dziewięciodniowy zniszczył większą część Rzymu. Zaraz rozeszły się pogłoski, niczem zresztą nie dowiedzione, że to N. podpalił miasto, chcąc je potem odbudować według swej fantazyi. Pogorzelcy słysząc te wieści, zaczęli się burzyć, więc aby uspokoić ludność podnieconą, N. zwalił winę na chrześcian, których za to setkami rzucano na pożarcie dzikim zwierzętom, lub palono ich żywcem. —Na zgliszczach miasta zaczęto budować Rzym nowy podług planu N-a, z ulicami szerokiemi i prostemi i domami mniej wysokiemi. Pomiędzy Palatynem aEskwi-liami N. zbudował dla siebie pałac ogromny „dom złoty” z wielkim ogrodem.—Zbytki dworskie i podarki dla ludu kosztowały sumy olbrzymie, na które nie starczyło podatków. N. zaczął więc skazywać na śmierć bogaczów, aby konfiskować ich mienie; pozabierał też skarby nagromadzone w świątyniach i fałszował pieniądze, zmniejszając wagę monet złotych i srebrnych.—Nadużycia te wywołały kilka spisków, między innemi Kal-purniusza Pizoua, do którego należeli też poeta Luc anus, krewny Seneki, Plaut ius Lateranus i konsul Testinus; spisek został odkryty przez zdradę jednego z wtajemniczonych i spiskowcy ponieśli śmierć. S e n e k a. na rozkaz N-a otworzył sobie żyły (r. 65). Odtąd zaczyna się długi szereg mordów ludzi winnych i niewinnych, niby podejrzanych o knowania bogaczów, których chciano ograbić, niewiast, które nie chciały zostać kochankami N-a. W czasie tym szlachetny Thrasea Paetus z małżonką i cnotliwy Barea Soranus padli ofiarami jego.—Wr. 66 N. przyjął uroczyście w Rzymie króla Armenii Tir i date, olśniewając go przepychem i zbytkiem szalonym. Równocześnie też zaczął marzyć wtedy o podbojach, czynił przygotowania do wyprawy na Kaukaz i zaczął formować legion z żołnierzy sześć stóp wysokich, który przezwał falangą Aleksandra Wielkiego. Wkrótce jednak zarzucił te plany i wyjechał do Grecyi, gdzie kazał był o dwa lata opóźnić igrzyska Olimpijskie, aby mógł w nich uczestniczyć. Śpiewał na nich i ścigał się na wozie; podczas różnych igrzysk zebrał wtedy 1 800 wieńców i kazał poo-balać posągi zwycięzców dawniejszych. — W Koryncie podczas igrzysk istmijskich ogłosił wolność Achai, parodyując Plami ni na (ob.); polecił też wtedy przekopać międzymorze Korynckie. Çorbulona zaprosił listem przyjacielskim i kazał go zamordować; ograbił Delfy, zabierając 500 posągów do Rzymu. Wyzwoleniec Helius, który za niego rządził w Rzymie, wzywał go do powrotu, wzrastało bowiem niezadowolenie ogólne z powodu szaleństw, zdzierstw i mordów N-a. Rozbawiony cesarz długo był głuchy na te wezwania. Postępowanie jego w Grecyi, owe występy komedyanckie na scenie i w cyrku, poniżyły go do reszty w oczach wszystkich Rzymian szlachetniejszych. Do nienawiści przyłączyła się pogarda, której jeno lud prosty nie podzielał. N. wrócił uakoniec, odbył wjazd tryumfalny do Neapolu i Rzymu (r. 67), nie zmienił jednak trybu życia i nie uczynił nic, aby zażegnać niebezpieczeństwo. Błaznował i hulał dalej, ociekając krwią swych ofiar.— Zaczęły wybuchać bunty; Juliusz Vindex, gubernator Lugdunu, wypowiedział posłuszeństwo „lichemu śpiewakowi”, w ślady jego poszli Galba, który rządził Bety ką i Otho w Luzytanii.—Na wiadomość o tem N. odwołał konsulów i sam objął konsulat, jak niegdyś Pompej usz (ob.), lecz mc nie przedsięwziął; miewał to napady wściekłości, w których obmyślał kary straszliwe na buntowników, to zapadał znów w odrętwienie bezradne.—Gubernator Afryki, Klaudiusz Macer, wstrzymał dowóz zboża do Rzymu; powstał głód, a teraz i lud coraz groźniej szemrać zaczął przeciwko cesarzowi. Opuścili go w końcu nawet pretoryanie, których prefekt, Nymphidius Sabinus, przeszedł na stronę Gal by.—N. uciekł z Rzymu w nocy; nazajutrz senat ogłosił go wrogiem ojczyzny, wyjętym z pod prawa. N. schronił się do willi podmiejskiej swego wyzwoleńca Phaona, gdzie w końcu zabił się przy pomocy wyzwoleńca swego Epafrodyta w chwili, gdy przybyli wysłani za nim w pogoń żołnierze (d. 9 czerwca r. 68), by go ująć. — Zwłoki jego spalono i pochowano w grobach Domicyuszów.—N. nie był brzydki, roztył się jednak już w młodym wieku. Rysy jego znane są z wielu zachowanych popiersi i posągów.—W krajach greckich, a po części i w Rzymie N. był łubiany; wspominano go nawet długo, a grób jego wieńczono kwiatami, gdyż pastwiąc się nieludzko nad możnemi, tłumy umiał przyciągać do siebie. Zjawiło się też kilku pseudo-N-ów, jeden nawet w 20 lat po jego śmierci. — Por. pisma Tacyta i Suetonius z a, jako źródła najważniejsze; E. Renan „l’Antéchrist” (Paryż 1873), J. I. Kraszewski „Rzym za Nerona” (Kraków 1866), H. Schiller „Geschichte des römischen Kaiserreichs unter der Regierung des Nero” (Berlin 1872), C. Franklin Arnold „Die Neronische Christenverfolguug (Lipsk 1888). Poezya i sztuka zajmowała się też nieraz w czasach późniejszych N-m; Piotr Cossa, Gutzkow, Wilbrand i inni obrali go na bohatera dramatów swych; w operach wyprowadzili go na scenę między innemi Monteverdi, Pallavioi.no, Händel, A. Rubinstein, E.

Agryppiny”.

Nero Andalone de (*w Genui około r. 1270 — f po r. 1342), astronom, czyli raczej astrolog; mieszkał w Rzymie i tam też nauczał; w gronie uczniów jego, między innemi znajdowali się: Hugo IV. król Cypru i słynny Boccaccio (ob.). Pozostałe po nim dzieło „Opus Astro-labii” wydrukowano w Ferrarze (roku 1475 —

Red.

Red.

K. K-ć.

Nerolina, jest to eter metylowy ß-naftolu, o składzie chemicznym C₁₀ H₇ O. CH₃. N-ę otrzymujemy z ß-naftolu i jodku metylu, gotojąc je w rozczynie wyskokowym, alkalicznym, albo też nagrzewając ß-naftol z alkoholem metylowym, bezwodnym i kwasem siarczanym — N. tworzy kryształy bezbarwne, rozpuszczające się trudno w wyskoku, ale łatwo w eterze, benzolu, oraz olejach tłustych, topią się w ciepłocie -{- 72° C, wrzenie zaczyna się przy —)— 274° C. Zapach N. ma przyjemny, bardzo przypominający olejek z kwiatu pomarańczowego (Oleum neroli), stąd też i nazwę otrzymała. JS. używana bywa w per-fumiarstwie, fałszują nią też olejek pomarań-

Red.

S. Drz.

T. D

Lalo, Arrigo B o i t o. Spotykamy go również w wielu powieściach; przed czasem niedawnym odświeżył pamięć jego niecną w umysłach świata cywilizowanego H. Sienkiewicz w „Quo vadis”. Malarzom służył też nieraz za przedmiot do obrazów, z wielkiej ich liczby wymieniamy tu tylko H. Siemiradzkiego „Pochodnie Nerona” i Żmurki „N. przy zwłokach

ig. P.

w 4-e).

Nero antioo, rodzaj marmuru czarnego, cenionego— ob. Marmur.

Neroberg, ob. Wiesbaden.

Nerrocio Laudi albo Laudini (* w Sjen-nie r. 1437—f 1503), malarz i rzeźbiarz włoski. Muzeum sjenneńskie posiada obraz jego „N. Panna ze św. Janem i św. Andrzejem”, malowany dość nietęgo; wartość większą bez porównania posiadają rzeźby jego, jak n. p. grobowiec prałata Testy w katedrze sjenneńskiej, 2 posągi w kaplicy św. Jana tamże, dalej posąg św. Katarzyny i płaskorzeźba wykonana w r. 1489 dla kościoła w Fonte Giusta, przedewszyst-kiem zaś Sybil) a (grafitto) na posadzce katedry w Sjennie. — Porów. „Grande Eucyclopedie” (t. XXIV, str. 959).

Nerocila, rodzaj Skorupiaków (Crustacea), z rzędu Równoiiogicb (Isopoda), zaliczony do rodziny Ggmothoidae; ciało posiadają wydłużone, owalne, głowę wystającą z pierwszego pierścienia tułowiowego, wszystkie cztery różki krótkie; odwłok u podstawy objęty z boków tułowiem; tarcza ogonowa czworokątna, z tyłu zaokrąglona. Skorupiaki te, pasożytując na rybach, spotykają się we wszystkich morzach; pływają niekiedy swobodnie; występuje ich wiele gatunków. N. bivittata Ris«o (dług. 3 cm.) — w morzu Śródziemnem na rybach z rodzaju La brus.

czowy, prawdziwy, ponieważ jest tańsza od niego.

Nerelowy olejek, ob. Pomarańczowy olejek.

Neron, cesarz rzymski, ob. Ner o.

Neronia, 1) (domyśl, solemnia — uroczystość) albo też Neroneum certamen, są to wspaniałe igrzyska, które cesarz rzymski Neron w r. 60 po Chr. na wzór grecki sam na własną cześć ustanawił. Powtarzały się one co pięć lat, a składały z wyścigów pieszych i na wozach, z popisów gimnastycznych i koncertów muzycznych. Dwa pierwsze razy współubiegał się sam Neron o wieniec zwycięski, i tak podczas pierwszych igrzysk obwołauo go zwycięzcą w sztuce krasomówczej, a drugim razem zyskał wieniec za wymowę i śpiew, który publiczność spodlona za nadziemski uznała. Uroczystość ta dochowała się prawdopodobnie aż do czasów cesarza Konstantyna.—Por. Swetoniusz „Ner." (rozd^. 20 i 21). — 2) Nazwa późniejsza miasta Artaksaty, stolicy Wielkiej Armenii, nadana mu po odbudowaniu przez króla Tirydate-sa na cześć cesarza Nerona; dzisiaj Ardaszat, ze znacznemi zwaliskami teatru starożytnego i pałacu z kolumnami, z czarnego marmuru wyciosanemu— 3) N. albo Nero po lis. nazwa Rzymu, którą cesarz Neron pragnął dla uwiecznienia imienia swego nadać nowej stolicy, pięknie odbudowanej na zgliszczach odwiecznego miasta po straszliwym pożarze, który sam w r. 64 po Chr. kazał wzniecić.

Neronianum Senatus consultum, uchwała senatu (z czasów Nerona), dotyczy rodzajów zapisów (legatum). Postanowiła według zasad prawa cywilnego rzymskiego, iż jeżeli testator legował minus aptis verbis, np. legował rzecz cudzą per vindicationem, wtedy należy w celu o-calenia przypuścić, iż zapisał ją optimo iure, t. j. per damnationem. Tak więc uchwała rzeczona zatarła pod względem praktycznym wszelką różnicę między rodzajami legatów. Formuły prawem przepisane, zachowały się jeszcze niejaki czas, lecz później i one zaginęły.—Por. Mayer „Die Lehre von den Legaten und Fideikommissen” (1854); Źródło wski „Instytucye prawa rzymskiego" (str. 668); Gaius II, 197, 59,218, 220, 222; Ul pian (XXIV, II).

Nerophis, rodzaj ryb kościstych (Teleostei), zaliczony do rzędu Łophobranchii, do rodziny Syn-gnathidae; nieposiadają one wcale płetw piersiowych—ogonową zaś bardzo zmniejszoną tak, iż ogon staje się ostro zakończony; płetwa grzbietowa umiarkowanej długości po nad odbytem. Złożone przez samice jajka, samce przytwierdzają sobie wprost do skóry brzucha; naliczono 7 gatunków ryb tych, zamieszkujących morza europejskie i Ocean Atlantycki ; najpospolitsze z nich: N. aequoreus Kaup.—z płetwą ogonową rozwinięty, przykryty 28 — 30 pierścieniami kostnemi; szczęki mocno wydłużone—dochodzą do tej sa-

K. K-ć.

Dr J. M.

103).

Ks. Wł. Kr.

„Enc. Kość.”

Nersesowicz (Niersesowicz) Deodat, arcybiskup lwowski obrządku ormiańskiego (* ok.

Ks. Wł. Kr.

Z. Z.

mej długości, co reszta głowy. Długości 20 — 60 cm., żyje u wybrzeży północnych i zachodnich Europy, oprócz morza Bałtyckiego. N. opMdion L.—bez płetwy ogonowej, z szczękami (w kształcie dzioba) nieco krótszemi niż u gatunku poprzedniego; spotyka się i w morzu Bałtyckim. N. lumbriciformis Will.—bez płetwy ogonowej, dziób zagięty ku górze—jeszcze krótszy.

Neropolis, ob. Nero ni a 3.

Neros, u Chaldejczyków i Egipcyan nazywał się tak okres 600-łetui, złożony z 7421 miesiąca.

Nerothal, przy Wiesbaden. Zakład wodoleczniczy i kuracyjny dla chorych nerwowych, latem i zimą otwarty.— Ceny: od 7—12 marek dziennie za całe utrzymanie i leczenie.

Nerses święty, biskup z Sciahorcadatu w Persyi, ścięty wraz z towarzyszami w r. 343 na rozkaz króla S a p o r a II. Na obrazach przedstawiany bywa z głową odciętą.— Ob. Asse-mani „Acta SS. Orient, et Occid.” (1 97 —

Ks. Wł. Kr.

Nerses (Nierses, Narses), imię niektórych patryarchów (katolikosów) ormiańskich.— N. I Wielki, przezwany Partem, podskarbi króla Arsacesa III (II), potem biskup, rządził Kościołem ormiańskim od r. 362 — 384 (może od r. 340—374).— N. II był patryarchą od r. 531 — 538.— N. III Sziuogh, piastował rzeczoną godność od r. 640, zrzekł się jej r. 649, umarł r. 661.— N. IV Glajetzi albo Sznorhali (wdzięczny) (r. 1166—1173), znany jest jako klasyczny poeta i prozaik ormiański. Modlitwy jego układu kilkakrotnie były przedrukowywane w różnych językach, ostatnio w Wenecyi r. 1837, w 24 językach (między innemi i po polsku). — Ob. Somal „Quadro della storia letteraria di Armenia” (Wenecya 1829); Zenker „Bibliotheca orientalis” (Lipsk 1846—1861, II 2145—58); „Recueil des historiens des Croisades. Documents Armeniens” (Paryż 1869, I 223—225), „Encyk. Kość.”.

Nerses Z Lampronu (* r. 1153—f r. 1198), arcybiskup z Tarsu w Cylicyi. Pochodził z rodziny książęcej, podczas wojen krzyżowych był sekretarzem przy patryarsze armeńskim Grzegorzu. Gorliwy zwolennik Unii z Rzymem, gorąco do niej zachęcał i na synodzie w Tarsie r. 1177 wraz z innemi biskupami ormiańskiemi podpisał akt zjednoczenia. Z polecenia patryar-chy przetłómaczył „Rytuał Rzymski” na język ormiański w r. 1184, a z Pontyfikału obrządek ko-ronacyi i namaszczania królów w r. 1187. Przez Ormian czczony jako święty. N. pomiędzy innemi opisał śmierć Fryderyka Barbaro ssy. — Ob. Zenker „Bibl. Orient.” (II 2210—2228); „Recueil des historiens des Croisades. Documents arméniens” (I 557 — 568). —

Ks. Wł. Kr.

r. 1645 — f r. 1709). Był synem proboszcza ormiańskiego w Jazłowcu. Gdy Teatyni włoscy osiedlili się w r. 1664 we Lwowie, celem utrwalenia Unii Ormian polskich z Kościołem katolickim, N. jako młodzieniec piękne rokujący nadzieje, jeden z pierwszych był przyjęty do n^-wo przez nich założonego Kollegium. W r. 1668 wyświęcony na kapłana, powrócił do Jazłowca, gdzie z gorliwością oddał się obowiązkom powołania swego i zasłynął jako znakomity kaznodzieja. Arcybiskup Torosowicz (ob.) powierzył mu naprawę ksiąg duchownych ormiańskich. Następnie był kolejno kaznodzieją w Brodach, proboszczem parafii łacińskiej w Lewartowicach, gdyż od Stolicy Apostolskiej miał przywilej na odprawianie nabożeństwa i w tym obrządku; spowiednikiem Benedyktynek w Jarosławiu, proboszczem w Zbuszynie, biskupem tytularnym trojanopolitańskim, odr. 1681 admistratorem archi-dyecezyi lwowskiej; od r. 1687 dziekanem w Łukowie (dawnej dyecezyi krakowskiej). Stąd wyjechał do Rzymu, gdzie jego obecność potrzebna była dla sprawy Ormian. Mianowany koadjuto-rem arcybiskupa lwowskiego, z prawem następstwa, w grudniu r. 1699 objął zarząd archidye-cezyi.— Drukiem ogłosił: „Wojna Duchowna W. O. Laurentiusa Skupuli, Zakonu Teatyńskie-go, do Polski wprowadzona... Przez ks. Deo-data Nersesowicza... Roku Pańskiego 1683. w Zamościu”. Jest to tłómaczenie znanego w literaturze ascetycznej dziełka; miało ono później jeszcze 7 innych wydań. Oprócz tego N. wydał kazanie p. n. „Pierwsze miejsce zwycięstwu z Bożej łaski pod Wiedniem roku 1683, 12 septembra otrzymanemu, z ambouy przyznane i przypisane” (Lwów 1684) i „Lexicon latino-armenum” (Rzym 1695).— Ob. Barącz „Żywoty sławnych Ormian” (str. 240—244); Pawi ńs ki „Źródła dziejowe” (II 99, Warszawa 1876); „Enc. Kość.” [t. 16].

Nertera Banks et Soland, rodzaj roślin z rodziny Marzanowatych (Rubiaceaej\ są to zioła małe, ładne, ścielące się, z liśćmi drobne-mi, krzyżującemi się, kwiatami siedzącemi, owocem—pestkowcem. Sześć gatunków w Ameryce południowej wzdłuż And, w Nowej Zelandyi, Australii i na wyspach Sandwich. N. depressa hodowana dla pięknych jagód czerwonożółtych.

NertłlUS, przez Tacyta („Germania” rozdział 40) dochowane miano bogini ziemi żyznej, płodnej, pomyślnego rozwoju życia w całej przyrodzie, którą giermańskie plemiona Reudignów, Avionôw, Angliów, Varinôw, Eudów, Suardo-nów i Nuitonów, zamieszkałe w dzisiejszym Szlezwigu, Holsztynie, Jutlandyj i na wyspie Fionii, a zatem późniejsi Anglosasowie, na wyspie, w świątyni gaju wspólnie czciły. Dorocznie, kiedy bogini w świętem miejscu się pojawiła, obwoził kapłan posąg jej, szatami i pokrowcami przykryty, albo też może symbol tylko jej władzy, na wozie, ciągnionym przez kro-

1868;.

S. Drz.

wy, po całym kraju, w którym wszędzie naów-czas zgiełk wojenny zamilknął, a wszystek lud oddany uroczystemu nabożeństwu, spokoju zażywał. Niewolników, którzy i posąg bogini i wóz święty po skończonej processyi, według tradycyi odwiecznej, w jeziorze kąpać i zmywać musieli, topiono, ponieważ, z wyjątkiem kapłanów, każdy śmiertelny, którego oczy boskiej postaci dojrzały, na śmierć był skazany. —Która to wyspa była siedliskiem głównego kultu bogini, trudno dzisiaj dla braku źródeł obfitszych na pewno dociec. Bardzo prawdopodobnie była to wyspa jaka, leżąca na wybrzeżu zachodniem szlezwic-ko-holsztyńskiem. W każdym razie mylne jest mniemanie, jakoby Tacyt na owem miejscu miał wyspę Rugię na myśli, jak to przypuszczali uczeni niemieccy z końca XVIII wieku, którzy nadto, wbrew wiarogodnej tradycyi rękopiśmiennej, bogini owej fałszywe miano Hertha nadali, opierając sięnaedycyi „Germanii”, którą w r. 1533 Beatus Rbenanus ogłosił, odczytawszy w manuskrypcie Tacyta błędnie Her-tham zamiast Nerthum— N. uważać zapewne należy jako to samo bóstwo, żeńskiego rodzaju, które staroskandyuawska mitologia w pieśniach Eddy pod nazwą boga Njördhra wielbi. Uczony polski, Kętrzyński, w dziele ni-iej podanem, str. 92 i nast., twierdzi wprawdzie, że chociaż wszystkie, albo prawie wszystkie plemiona owe do giermańskiego szczepu zaliczyć należy, bóstwo N. jednakże nie było czysto giermańskiem, tylko pierwotnie słowiań-skiem, czczonem na słowiańskiej pierwotnie ziemi, późniejszemi dopiero czasy zgiermanizo-wanej. Miano bóstwa, które uważa jako męskie, w podwójnem pojęciu jako pana, władną-cego na lądzie i na morzu, wywodzi on ze słowiańskich pierwiastków, jako pokrewne np. z polskiemi wyrazami: nierzeja, nora, nurzać, nurek, nurt, nurta, Narew, Nur, Nurczyk, Noryn, Nury, Nor, Ner, Nurza, Narty itp.— Por. Barth

K. , Hertha und über die Religion der Weltmutter im alten Teutschland” (Augsburg 1828); Mannhardt „Wald und Feldkulte ” (tom I, Berlin 1874); „Golther „Handbuch der germanischen Mythologie” (Lipsk 1895); Kętrzyński Wojciech „Die Lygier, ein Beitrag zur Urgeschichte der Westslawen und Vindilen” (Poznań

S. Drz.

Nertobriga, po grecku NsptößpiYa, nazwa dwuch miast w starożytnej Hiszpanii, z których jedno zwane także Concordia Julia, w Hi-spania Baetioa, pomiędzy rzekami Anas i Baetis, leżało, zowiące się dzisiaj Valera la Vieja, w sąsiedztwie Frejenal, drugie zaś, jako siedziba Celtiberów w Hispania Tarraconensis, pomiędzy miastami Emerita a Caesaraugusta, dzisiejsza Almunia, albo też Ricla.

Neruda Jan Nepomucen, poeta i beletry-sta czeski (* r. 1834 — f r. 1891); urodzony w Pradze, tam uczęszczał do gimnazyum i do

Eue. powsz. IluBtr. S. II. Zesz. 8. T. I.

uniwersytetu, gdzie słuchał najpierw prawa (przez dwa lata), a później filozofii. Zawiązawszy stosunki z wybitniejszemi wówczas przedstawicielami literatury czeskiej, odrazu żywo przyłączył się do ruchu literackiego Czechów i w rozmaitych czasopismach praskich zaczął umieszczać szereg poezyj ulotnych, napiętnowanych jednakże prawdziwym talentem poetyckim. Poświęciwszy się całkowicie poezyi i dziennikarstwu, był najpierw redaktorem kilku po kolei czasopism czeskich (jak np. „Obrazy zivota”, „Kvéty”, „Lumir” i t. d.), a następnie stałym współpracownikiem dziennika „Narodni Listy”, w którym poprzednio jeszcze, mianowicie od roku 1865, umieszczał felietony tygodniowe. Na tern stanowisku N. pozostał do zgonu, przerywając jeno niekiedy prace dłuższemi wycieczkami po Europie.—Pierwszym zbiorem poezyj N-y był cykl liryków, nacechowanych wielką fantazyą, siłą słowa, a obok tego myślami głębszemi, niekiedy pewnym sarkazmem lub ironią, p. n. „Hrbi-towni kviti” (Kwiaty cmentarne, 1858), które wszakże pomimo niepospolitych swych zalet przez krytykę i ogół przyjęte były oDojętnie i rozgłosu N-e, jako poecie nie zjednały; dopiero znacznie później wydane poezye zapewniły mu stanowisko poczesne wśród poetów czeskich. Drugim z kolei zbiorem wierszy N-y są poezye erotyczne pod ogólnym napisem „Anne” (w „Lu-mirze”, 1858), napisane pod wpływem miłości autora ku Annie Holinównie, z którą jednakże związek małżeński do skutku niedoszedł. W r. 1868 wyszedł trzeci zbiór poezyj N-y p. t.₀„Kni-hy versû”, zawierają utwory liro-epiczne: ballady i romanse i czysto liryczne, niekiedy okolicznościowe wiersze; napisane stylem pięknym, pełne głębokiej poezyi, utwory te wzbudziły w publiczności czeskiej tak wielkte zajęcie, iż w r. 1873 okazała się potrzeba powtórnego ich wydania. Wszakże koroną działalności poetyckiej N-y są jego „Kosmickć pisnę” (1878, wydanie 4-te w r. 1893), przełożone w r. 1902 na język polski przez Konrada Zaleskiego p. n. „Pieśni kosmiczne”. Poeta staje w nich na stanowisku filozoficzno-dydaktycznym, rozpatruje zjawiska wszechświata i zagłębiając się w jego nieskończoność, nie odrywa się jednak od życia ziemskiego, od pragnień i dążeń ludzkości i swego społeczeństwa, którego potrzeby ma zawsze na oku. W r. 1864 N. ogłosił drukiem pierwszy zbiór nowelek p. n. „Arabesky” (wyd. 2-e powiększone przez dodanie kilku nowych noweli w r. 1880), a w r. 1878 (wyd. 2-e 1885); drugi zbiór p. n. „Malostranské povidky”; w nich dał autor szereg świetnie nakreślonych obrazów z życia mieszczan praskich, wśród których spędził lata dzieciństwa swego i których poznał doskonale; niepospolity wdzięk tych nowel, plastyka, żywość i barwność postaci w nich występujących stanowią bardzo ważną ich zaletę i zapewniają im bardzo wybitne miejsce w noweli-

62

A. Pol.

zyki”.

Nerulum, warowne miasto Lukanów, położone w Kalabryi dzisiejszej, na południowym stoku głównego grzbietu Apenninów, nad Via Popi-lia, drogą bitą, wiodącą z Grumentum do krainy Bruttium; dzisiaj zwie się Orinolo, albo też La Rotonda lub Castellaccio.

styce, nietylko czeskiej, ale i europejskiej wogó-le.—Jako komedyopisarz N. wykazał mniej talentu niż jako poeta liryk lub nowelista; kome-dye jego: „Żenich z hladu” (1859), „Prodaua laska* (1859), „Nevesta” (1800), i inne, a także jeden dramat „Franceska di Rimini” (I860) są utworami, którym wprawdzie poważniejszych zarzutów ze stanowiska estetycznego uczynić niepodobna, ale które jednak żaduemi wybituiej-szemi zaletami się nie odznaczają. Natomiast godne są większej uwagi doskonałe jego obrazki z podróży: „Pariżskó obrazky” (1864), malujące ludność Paryża za czasów Napoleona III „Rużni lide” (1871); „Obrazy z ciziny” (1872), wreszcie „Jinde” (1877), zawierające w sobie opisy podróży autora za granicę i jego osobiste wrażenia i refleksye. Obok działalności poetyckiej N. rozwinął bardzo owocną działalność jako wysoce uzdolniony felietonista; w tym względzie stanął tak wysoko, że słusznie nazwano go twórcą felietonu czeskiego. Dru-kowaue od r. 1865 w dzienniku „Narodni listy”, a następnie wydane w osobnem wydaniu w 5-u tomach (1876 — 1880) felietony N-y odznaczają się niepospolicie żywym, barwnym stylem, niekiedy bywają okraszone dość dużym zasobem humoru, a nadewszystko poruszają wszystkie ważniejsze, będące na czasie sprawy społeczne, często ważniejsze zagadnienia, tyczące pracy narodowej, różnych objawów życia umysłowego itd. Stąd spotykamy wśród tych felietonów takie, które raczej na nazwę studyów naukowych zasługują i posiadają wartość trwalszą, niż wo-góle felietony o znaczeniu jednodniowym. N*

Neruda W i 1 m a (* d. 29 marca r. 1839 w Bernie morawskim), słynna wirtuozka na skrzypcach, uczennica Jans a. W siódmym roku życia wystąpiła pierwszy raz publicznie w Wiedniu (r. 1846) wraz z siostrą Amelią pianistką, poczem odbyła podróż artystyczną po Niemczech i Anglii, W r. 1856—57 grała w Warszawie, w Kaliszu i Wilnie (w tern ostatniem mieście dała aż pięć koncertów). W r. 1864 dała się słyszeć w Paryżu, gdzie ją przyjmowano entuzya-stycznie. W tymże czasie weszła w związki małżeńskie z Ludwikiem Normannem, kompozytorem i kapelmistrzem szwedzkim. W r. 1869 N. rozwiodła się z nim i zamieszkała w Londynie, gdzie uczestniczyła w koncertach popularnych (muzyka pokojowa), oraz występowała z koncertami własnemi w pałacu Kryształowym, w sali Filharmonii i innych. W r. 1888 wyszła powtórnie za mąż, za Karola Hallégo. Śród grona wirtuozek na skrzypcach, N. pierwsze zajmowała stanowisko, a i z znajznakomit-szymi mistrzami walczyła często o palmę pierwszeństwa, nie bez powodzenia.

Neruda Franciszek (* d. 3 grudnia r. 1843 w Bernie), znakomity wiolonczelista. W młodości towarzyszył siostrze W il mi e N. (ob.) w jej podróżach artystycznych. Od r. 1864—76 zaj-rnował stanowisko koncertmistrza w orkiestrze królewskiej w Kopenhadze. Tu założył towarzystwo muzyki kwartetowej (r. 1868), a po śmierci Godego objął dyrekcyę Towarzystwa muzycznego. Napisał: „Marsze słowackie”, suitę orkiestrową „Z lasu czeskiego”, kilka kwartetów smyczkowych, koncert na wiolonczelę, pieśni, kilka preludyów organowych i wiele in. W r. 1894 został odznaczony tytułem „Profesora mu-

A. Pol.

S. Drz.

Nerva, miasto w Hiszpanii, ob. Minas de Rio Tinto.

Nerva, rzymskie nazwisko rodowe L i c i-niusów, CoccejusówiSiliusów. Z rodu Coccejusów pochodzi cesarz rzymski Marcus Coccejus N., jako cesarz Imperator N. Caesar Augustus zwany. Urodził się w Narnii, w ziemi Umbryjskiej, w r. 32 po Chr., z rodziny seuatorskiej. Prawdopodobnie był on wnukiem prawnika Marcusa C o c-cejusa N-y (ob.), który przez długie lata należał do najzaufańszego koła cesarza Ty beryu-sza, póki się sam dobrowolnie głodem nie za-morzył, ponieważ nie chciał i nie mógł dłużej znosić wzmagającej się coraz więcej srogości okrutnego cesarza. Przybywszy wcześnie do Rzymu, umiał sobie N. przez talent poetycki zjednać względy cesarza Nerona, który go w roku 65 wyniósł na urząd pretora; za panowania Wespazyana i Domicyana w r. 71 i 90 piastował godność konsula, wszakże życie jego na włosku zawisło, gdy wróżbici cesarzowi D o-micyauowi przepowiedzieli, że po nim N. na tronie cesarskim zasiądzie. Po zamordowaniu okrutnego Domicyana, przepowiednia owa istotnie się spełniła, gdyż sprzysiężeni mordercy Domicyana N-ę, mimo podeszłego wieku jego, obwołali cesarzem dnia 18 września r. 96 za zgodą całego senatu. Z N-ą rozpoczyna się szczęśliwy okres historyi cesarstwa Rzymskiego, gdyż pięciu znakomitych władzców rządy długie a błogie następują po sobie w nieprzerwanym sze-regn. Łagodny i sprawiedliwy N. podjął się trudnego zadania obdarzenia Rzymian wolnością bez uszczerbku dla własnej godności najwyższej. Zaraz zaś z początku panowania zyskał sobie przywiązanie poddanych, sprawiając im ulgę w nadmiernym ciężarze podatkowym, powołując wygnańców politycznych znowu do kraju, znosząc trybunał sądowy, wyrokujący o przestępstwach i zbrodniach przeciw majestatowi cesarskiemu, zmieniając wreszcie na dobro państwa ogólny wymiar sprawiedliwości. Pomiędzy ubogich obywateli rozdzielał grunta, stawiał nowe szkoły, dbał troskliwie przez zakładanie osobnych

S. Drz.

T. D.

T. D.

1852). Dał też Rwym współrodakom pierwszy przekład „Fausta” Goethego i wogóle zajmował się żywo literaturą niemiecką, przyczyniając się do rozpowszechnienia wpływów jej we Francyi. — Ob. Th. Gautier „Histoire du romantisme” (Paryż 1884); Delvau „Gerard de

W. G.

szczytu płuc, nacieki i pozostałości po nieżytowem zapaleniu płuc, wysiękach opłucnej,

Dr J. M.

IV 191.

instytutów o polepszenie losu biednych sierót w całej Italii. Sam bezinteresowny, bezstronny, szlachetny, oszczędny i skromny, zakazał dla własnej osoby stawiać złote posągi, jak to było zwyczajną rzeczą za poprzedników jego, jednakże własnym kosztem postawił takowe Jowiszowi, Junonie i Minerwie na Kapitolu. Osobnym dekretem zakazał prześladowania chrze-ścian. Sprawiedliwe rządy takie oburzyły wszakże chciwych grosza i władzy pretoryanów, którzy w r. 97 podnieśli rokosz niebezpieczny, żądając z poduszczenia wodza swego, Caspe-riusa Aeliana, ukarania śmiercią morderców Domicyana. Zbyt miękki i łagodny cesarz, zamiast energicznem wystąpieniem przytłumić w samym zarodku bunt niesfornej swej gwardyi przybocznej, nie tylko uległ jej żądaniu, lecz zgodził się nawet na publiczne złożenie jej dzię-ków za czyn ów krwawy. Nękany nadto cią-głemi chorobami cesarz sędziwy i przeświadczony, że sam nie utrzyma w swych ręku steru rządów państwa potężnego, szczególnie zaś karności w coraz to krnąbrniejszych legionach, adoptował dzielnego Marka Ulpiusa Traja-na(ob.), rodem Hiszpana, dowodzącego naonczas wojskiem nad dolnym biegiem Renu, i mianował go spółrządzcą państwa. W trzy miesiące potem umarł N. na gorączkę dnia 27 stycznia r. 98, niespełna półtora roku ozdobiony cesarską purpurą. Zwłoki jego pochowano w Mauzoleum cesarza Augusta. Konsul i literat F ront o taki sąd surowy wydał o nim: „Źle mieć cesarza, pod którego rządami nic nie wolno czynić, wszakże gorzej jeszcze być poddanym takiego, pod którego berłem wszystko czynić wolno”. — Por. Dio Cassius (68. 1 i nast.); Zonar as (XI 20); Eutropius (VIII 1 i nast.); Orosius (VII 11); Aurelius Victor „Epit.” (24 i nast.).

Nerva M. Cocceius (ojciec), prawnik rzymski bardzo ceniony, zwolennik Labe ona, przyjaciel Tyberyusza, według Tacyta omnis divini Jiumanique iuris sciens, umarł rozgoryczony na stosunki społeczne ówczesne, zniechęcony do życia r. m. 786 (83 po Chr.) śmiercią głodową. On to najwięcej się przyczynił do zaostrzenia przeciwieństwa między szkołami Pr okuł e-janów i Sabinianów (ob. te wyr.). Bliższych wiadomości o jego pracach naukowych nie posiadamy. — U Gaja i w „Digestach” Justy-niańskich znajdują się z nich cytaty.

Nerva M. Cocceius, syn poprzedniego prawnika, może ojciec cesarza Nervy (ob.), zwolennik Prokulej anów, praetor designatus w r. 65, po Chr., za Nerona, jako 18-letni młodzieniec objaśniał prawo i udzielał responsa. Jako prawnik nie dorównał ani ojcu, ani współczesnemu Prokulusowi (ob.). Prace jego „de usuca-ptionibus” przywodzi Papinian ob.

Nerval Gérard de, pod tym nazwiskiem znany jest w literaturze francuskiej Gerard

L ab runi e (* d. 21 maja r. 1808 w Paryżu — f tamże d. 24 stycznia r. 1855), poeta, literat i dziennikarz francuski; należący do grupy najzagorzalszych romantyków. Odznaczał się bujną fanta-zyą, naturą namiętną i burzliwą. Wiódł żywot bardzo awanturniczy i niespokojnv: — wskutek zawodów doznanych na polu literackiem, niepowodzenia u publiczności i niedostatku materyal-nego wpadł w rozgoryczenie rozpaczliwe i zakończył żywot samobójstwem. Pozostawił elegie, satyry, pieśni, opowieści i komedye wydane zbiorowo po jego śmierci „Oeuvres complètes” (Paryż 1858, wvd. 2-e tamże 1868). Oddzielnie wydano „Contes et facéties” (tamże

N.” (1865).

Nervi, stacya kolei Genua-Piza, miasto o 8000 ludności, na wybrzeżu Lewantyjskiem (riviera di Levante), u podnóża gór Apenińskich, w osłoniętej od wiatrów miejscowości—Uzdrowisko klimatyczne zimowe i kąpiele morskie. Ciepłota: w listopadzie -J- 13°, w grudniu -j- 9.9°; w styczniu + 9°, w lutym -f-10°, w marcu —j— 11°, w kwietniu -\-14.3°C.—Sezon: od połowy października do połowy maja.—Frekwencya: 2 700 osób.— Wskazania lecznicze: nieżyty przewlekłe oskrzeli, krtani choroby serca etc.

Nervii, po grecku Nepoôïoi, plemię bitne starożytnych Belgów celtyckich, z obfitą przymieszką krwi giermańskiej, zamieszkałe w Galii na zachód od Menapijczyków, po obu brzegach rzeki Sabis (dzisiaj Sambre), od wybrzeża morskiego począwszy aż do Arduenna silva, pomiędzy Mozą a Skaldą, w dzisiejszym Hainaut, Namur i części Luksemburga. Najznaczniejszem ich miastem było Bagarum, dzisiaj Bovai zwane. Lud ten dziki, nieokrzesany zabraniał wszelkim kupcom przystępu do kraju swego, aby u-niknąó zetknięcia się ze światem cywilizowanym i nabywania towarów zbytkownych, które-by mogły zniewieściający wpływ na ich dzielność wywrzeć. Mimo waleczności swej i znacznej potęgi, gdyż mogli przeciw nieprzyjacielowi w pole wyruszyć z siłą 50 000 zbrojnych pieszych—konnicy wcale nie mieli—ulegli w r. 57 przed Chr. po rozpaczliwym oporze znakomitej taktyce Rzymian wod wodzą Cezara, który ich niemal wszystkich w pień wyciął. — Por. Cezar „Bellum Gall.” II 4; V 39; 42; 51; VI 2; Plutarch „Cezar” rozdz. 20; Strabon

S. Drz.

Nervo baron Gonzalvo de (* w r. 1810 w Paryżu), pisarz francuski, zajmujący sie przeważnie skarbowością. Początkowo służył woj-

skowo i jako oficer opuścił szeregi; następnie skich. Dziś N. r. przeważnie tylko w mowie wstąpiwszy do służby administracyjnej, osiągnął żartobliwej oznacza pieniądze, z czasem posadę poborcy naczelnego (Receveur général des finances).—Zajmował się z powodzeniem badaniem dziejów skarbowości francuskiej i hiszpańskiej, oprócz tego był autorem

Red.

Nerwiak (Neuroma). Pod nazwą tą rozumiemy takie guzy, których główną część składową stanowią nowoutworzone pierwociny tkanki nerwowej. N-mi rzekomemi zowiemv nowotwory śluzowate, glejakowate lub włókniakowate, które pochodzenie swe zawdzięczają bujaniu tkanki łącznej, oddzielającej wiązki nerwowe oraz neu-rylemmy, podczas gdy same pierwociny nerwowe w wzroście tym nie uczestniczą. — N-i prawdziwe podzielić można na włókniste i komórkowe. Pierwsze z nich dzielą się znowu na guzy składające się z włókien, posiadających otoczkę rdzenną (N. myelinicum) i nowotwory składające się z włókien bezrdzennych (N. amye-linicum). W guzach tej kategoryi nader często tkauka łączna przeważa nad nerwową. N-i włókniste umiejscowione są głównie na pniach ner wów obwodowych, zwłaszcza na kikutach poampu-tacyjnycb. Przedstawiają się one tutaj w postać zgrubień guzowatych, ściśle zrośniętych z blizną* Zgrubienia te pod mikroskopem dają obraz typowego rozrostu tkanki nerwowej.— N-i komór-’ ko we, należą do rzadkości spotykanych w ośrodkach układu nerwowego, t. j. w mózgowiu i rdzeniu przedłużonym (ob. te wyr ). Większość osób, dotkniętych N-mi cierpi na mniej lub więcej dotkliwe bóle nerwowe; zdarzają się też czasami zaburzenia czuciowe i ruchowe. Osobliwie częste-mi i silnemi bólami cechują się tak zwane ner-wiaki kikutowe — poamputacyjne. Po wy-łuszczeniu takiego guza bóle wprawdzie ustają, ale wkrótce w uciętych końcach nerwów wytwarzają się zwykle nowe N-i, a wraz z nimi

Dr A W.

1    prac innych także mniej lub więcej historycznych. Z dzieł jego przytaczamy: „Les finances de la France sous le gouvernement de Napoléon III” (Paryż 1861); „Budgets de la France et de l’Angleterre” (tamże 1862); „Les finances françaises sous l’ancienne Monarchie, la République, le Consulat el l’Empire” (tamże 1863,

2    tomy); „L’Administration des finances sous la Restauration” (tamże 1865); „Finances françaises sous la Restauriation” (1865—1868, 4 tomy);

„L’Espagne en 1867, ses finances, administration, son armée” (tamże 1868); „La Monarchie espagnole: ses origines, sa fondation” (tamże 1869); „Le comte Corveto, ministre-secrétaire d’Etat des finances sous Louis XVIII” (tamże

1869) ; „Histoire d’Espagne depuis son origine*

(tamże 1870—1873, 4 tomy); „Isabelle la Catholique, reine d’Espagne” (tamże 1874); „Gustave III, roi de Suède et Anckarstroëm” (tamże 1876); oprócz tego między innemi ogłosił „Souvenirs de ma vie” (tamże 1872) i „Notes d’album”

(tamże 1886 —1890, 2 tomy) i wydał dzieło teścia swego barona de Bar ante p. n. „Notes sur la Russie (1835—40)” (tamże 1875.— Syn jego Gonzalvo de N. (* w r. 1835—f d. 17 kwietnia r. 1883), również urzędnik i pisarz, był sekretarzem księcia Napoleona za gubernatorstwa jego w Algierze, później wstąpił do służby administracyjnej, był naczelnikiem wydziału w ministeryum spraw wewnętrznych powracają i bóle.

Nerwica (Neurosis), każda choroba nerwowa, której podłoża anatomicznego wykryć dotąd nie zdołano, tak bywa nazywana. Istota nerwic polega, jak przypuszcza większość lekarzów współczesnych na jakichś zmianach cząsteczkowych (molekularnych) w układzie nerwowym, ośrodkowym, dotychczas badaniu anatomicznemu niedostępnych Por. Nerwowe choroby.

Nerwica urazowa wyodrębniana bywa, jako swoista postać chorobna, występująca po przypadkach nieszczęśliwych wszelakiego rodzaju. W powstawaniu tej choroby rolę bardzo znaczną odgrywa zazwyczaj wstrząśnienie psychiczne, towarzyszące przypadkowi. Objawy chorobne wystąpić mogą bezpośrednio po przypadku lub w kilka dni; tygodni, a nawet miesięcy później. Pierwszą skargą chorego takiego bywa zazwyczaj żalenie się na ból w części ciała uszkodzonej, jednocześnie zaś prawie, zwłaszcza jeżeli chodzi o uraz głowy lub np. o katastrofę kolejową, wogóle o przypadki, związane ze wstrzą-śnieniem silnym psychicznym, występują też objawy ze strony psychicznej. Chory wpada w stan przygnębienia melancholijnego, ujawniającego się często już w wyrazie twarzy, pogrą-

(r. 1872), następnie czas krótki prefektem departamentów Allier i Haute-Loire; po ustąpieniu marszałka Mac-Mahoua (ob.) otrzymał dymi-syę.— Napisał: „Les trois ages de la vie” (Paryż 1878); „Caractères contemporains” (tamże

Dr M. B.

1870) ; „Les Mémoires de mon coupé” (tamże 1881); „Les confidences d’une hirondelle” (tamże 1883) i kilka innych rzeczy jeszcze.— Por.

Rod.

„Grande Encyelop.” (T. XXIV str. 969 i 970).

Nervus, Nerw, ob. Nerwowy układ.

Nervus rerum, właściwie „nerw rzeczy” albo „sprawy” t. j. rzecz najważniejsza, czyli pieniądze, bez których, jak wiadomo, trudno cośkolwiek zdziałać.—Niemcy, skłonni do przyznawania sobie lub swoim wszystkiego, utrzymywali nieraz, że to ich cesarz, Henryk V, pierwszy w znaczeniu tym miał użyć wyrazów łacińskich nervus rerum agendarum; tymczasem, jak świadczy Aischines w mowie przeciwko Ktezyfontowi (wyd. W e i d n e r a [Berlin 1878, rozdz. 52) już Demostenes (ob.) na oznaczenie pieniędzy użył zwrotu zh veöpa twv TCpayp/mov (— nerwy czynów). Wyrażenia bardzo podobne spotykamy również u innych pi-sarzów starożytnych, zarówno greckich, jak rzym-

Dr M. B.

Red

ża się w myślach o swej chorobie, uważając stan swój za nieuleczalny, staje się w wyRO-kim stopniu podrażnionym, skłonnym do płaczu z powodów najbłahszych i t. p. Po urazie głowy występują zazwyczaj bóle i zawroty głowy. Dalej do objawów N-y urazowej zaliczamy osłabienie ogólne, niezdolnośó do pracy, bezsenność— wogóle cały szereg objawów neurastenicznych i histerycznych (ob. Histerya i Niemoc nerwowa). Zaznaczyć należy dalej, że po za temi objawami czynnościowemi, związanemi prawdopodobnie tylko z samym wstrząśnieuiem psychicznym, występować mogą po urazie, uszkodzenia organiczne układu nerwowego, nawet tak wybitne, jak np. zanik nerwu wzrokowego i ślepota następcza. Jeżeli objąwy N-y urazowej wyrażone są w stopniu nieznacznym, to można choremu rokować poprawę szybką. W przypadkach cięższych, do których przedewszystkiem zaliczyć należy te, w których istnieją uszkodzenia organiczne układu nerwowego, lub gdy przeważają objawy psychiczne, rokowanie co do wyzdrowienia staje się o wiele mniej pomyślne.— N. u. jest jedną z tych chorób, które po za znaczeniem czysto lekarskim, posiadają jeszcze i niemałe społeczne. Jak wiadomo, istnieją zakłady, ubezpieczające od przypadków nieszczęśliwych, istnieje także odpowiedzialność prawna pracodawców względem robotników poszkodowanych. kolei żelaznych względem podróżnych i t. d. Otóż w przypadkach tego rodzaju chorzy na N-ę urazową, której ulegli po jakimś przypadku nieszczęśliwym, zwracają się do osób i zakładów z żądaniem wynagrodzenia szkody poniesionej. Wtedy jako biegli wzywani bywają lekarze, którzy powinni orzec przedewszystkiem, azali żądający wynagrodzenia rzeczywiście jest chory i w jakim stopniu; zdarza się bowiem, że poszkodowany w celach wyzysku udaje, albo przesadza chorobę. Udawanie jednak (symulacya), według poglądów współczesnych, jest zjawiskiem o wiele rzadszym, aniżeli dawniej przypuszczano. Ta zmiana poglądów na udawanie nastąpiła wskutek określenia ściślejszego pojęcia rzeczonego, a to, ponieważ głębiej umiano wniknąć w usposobienie duchowe takich chorych, którzy, jako dotknięci niemocą nerwową, już przez to samo skłonni są do przesady pewnej, prócz tego wskutek t. zw. „idei pożądania” (niem. Begehr ungsideeń), które rzeczywiście powstają w ich mózgu, niektóre objawy czasami udają rzeczywiście.—To jednak nie może służyć, jako dowód, że cała choroba jest udana, jak nie dowmdzi bezwzględnie udawania dość często spostrzegany fakt, że chorzy tacy po otrzymaniu wynagrodzenia szybko się poprawiają. Z chwilą załatwienia strony materyalnej znika bowiem jedna z przyczyn, utrzymujących chorego w stanie ciągłego naprężenia moralnego, i dla tego właśnie objawy nerwowe powoli ustępują.— Po ustaleniu przez lekarza samego faktu choroby, po

winien on w ciągu dalszym orzec, czy choroba rzeczywiście jest następstwem urazu otrzymanego, czy nie istniała już poprzednio; nakoniec określić powinien o ile wskutek przypadku danego ucierpiała zdolność do pracy osobnika poszkodowanego. Zazwyczaj bywa ona tylko częściowo zmniejszona; przypadki utraty całkowitej zdolności do pracy w skutek N-y u-ej są względnie rzadkie.

Nerwicki Marcin (f w Krakowie r. 1582), pochodził z miasteczka Kłodawy, dla tego dawano mu też przydomek „Kłodawita”; doktór teologii, kanonik u św. Floryana w Krakowie, kaznodzieja króla Zygmunta Augusta. Koleje życia jego nie są bliżej znane, wiadomo jeno, że używał sławy mówcy znakomitego, więc też na kazania jego słuchacze zwykli byli zbiegać się tłumnie. Z kazań tych ani jedno nie doszło nas, nagrobek jego opiewał tylko, że był nmire facundus et eloąuensR (Starowolski „Monumenta” str. 174); ks. Piotr Skarga w „Żywocie św. Jana Kantego”, wspomina go z uznaniem, obok innych kaznodziejów królewskich; krótką wzmiankę o nim znajdujemy też w S ol i k o w s k i e g o „Commentarius rerum Po-loniae” (str. 651.— Podług F. M. S obi e szczań-skiesro w „Encyklopedyi” S. Orgelbranda (T. XIX, str. 282).

Nerwoból, lub z cudzoziemska Newralgia (łac. Neuralgia). Pod nazwą tą rozumieć należy ból w obrębie jednego pnia uerwowego lub jego rozgałęzień, występujący napadowo. Ale i podczas napadu ból nie trwa ciągle, nieprzerwanie, lecz zjawia się w postaci zaostrzeń oddzielnych trwających kilka sekund lub minut. Sam napad trwać może bardzo niedługo (kilka minut), bywa jednak, że przeciąga się na godziny całe. W bardzo ciężkich postaciach N-u napady następują po sobie tak często, że niema prawie zupełnie chwil wolnych od bólu. Ból bywa ostry, świdrujący, kłujący (jakby od ukłucia nożem), czasem palący; najdokładniejsze wyobrażenie o nim dać może ból zębów, niestety, prawie wszystkim znany; jeno że N. przewyższa go nieraz bardzo znacznie. N. występować może w każdym wieku, choć u dzieci zdarza się bardzo rzadko, uajczęściej spostrzegany bywa u ludzi w średnim wieku. Przyczyny N-ów są bardzo rozmaite, większość lekarzy zgadza się jednak na to, że zasadnicze podłoże dla tego cierpienia stanowi prawie zawsze usposobienie nerwowe, na którego tle dopiero szkodliwości rozmaite, stają się przyczyną N-ów. Do tych szkodliwości należą przedewszystkiem różne stany chorobne ustrój wyczerpujące, jak np. brak krwi, charłactwo, zwapnienie starcze naczyń i t. p., dalej niektóre choroby zakaźne (malarya, dur, ospa, grypa), zatrucia ołowiem rtęcią, miedzią, alkoholem, nikotyną, arszenikiem i t. d., dalej przeziębienie, przepracowanie, wzruszenia psychiczne; nakoniec uszkodzenia czysto mechaniczne nerwu samego lub jego gałą-

nym.

zek (rany postrzałowe, ucisk wywierany na nerw przez jakąś bliznę, guz i t. d.). —Istota N-u nie jest dotąd jeszcze należycie zbadana. Co się tyczy podłoża anatomicznego cierpienia tego, nic pewnego o nim nie wiadomo; prawdopodobnie istotę całej sprawy stanowią zaburzenia w odżywianiu nerwu dotkuiętego, ale dla metod badań dzisiejszych niedostępne. Niekiedy przy natężeniu silniejszym owych zaburzeń w odżywianiu nerwu N. przejść może w zapalenie jego (ob. Neuritis). Co dotyczy innych objawów, które mogą towarzyszyć samemu, osobistemu uczuciu bólu, zauważyć należy, że często nerw dotknięty cierpieniem bywa w miejscach pewnych bolesny na ucisk, dalej że N. długotrwały zazwyczaj pociąga za sobą zaburzenia ogólniejsze, jak brak łaknienia, chudnięcie, a nawet charłactwo, w dziedzinie zaś psychiki wywołuje często przygnębienie, albo stan rozdrażnienia, niechęć do pracy, a nawet do życia, które rzeczywiście N. trwający dłużej zbrzydzić może. Przebieg nie zawsze bywa jednaki. Czasami N. zjawia się nagle, trwa parę lub kilka tygodni i przy leczeniu od-powiedniem znika bezpowrotnie. Częściej atoli cierpienie to przeciąga się na miesiące, nawet na lata całe, z dość długotrwałemi przerwami, wolnemi od bólu. Kiedy chodzi o osobę młodą, w dobrym stanie odżywienia, i gdy N. wystąpił nagle, to wtedy można rokować szybkie wyzdrowienie. To samo da się powiedzieć na ogół o wszystkich N-ach, występujących po chorobach zakaźnych. Natomiast N-e u ludzi starych lub wycieńczonych jakąś chorobą eiężką, występujące w zatruciach przewlekłych (ob. wyżej), przy natężeniu silnem samych bólów i długiem ich trwaniu, rokowanie pod względem wyleczenia zupełnego czynią o wiele mniej pomyśl-

Dr M. B

Nerwoglej {Neuroglia). Tkanka, która według poglądów dotychczasowych stanowi pod-ścielisko dla pierwocin nerwowych w całym układzie nerwowym ośrodkowym. W ostatnich czasach Ramon y Caj al postawił hipotezę udziału komórek neuroglii w sprawach psychicznych. Zdaniem jego komórki te służą jako izolatory dla prądów nerwowych, przebiegających w korze mózgowej z jednego nerwu na drugi. Pod wpływem kurczenia się wyrostków tych komórek znika przeszkoda i prąd nerwowy swobodnie przechodzi z jednego neuronu na drugi (por. Nerwowy układ). Elementy komórkowe N-u przedstawiają się w postaci komórek pająkowatych, o rozgałęzieniach delikatnych; wypustki te przedostają się wzajemnie, tworząc nie łączące się sploty, które przenikają we wszystkie przestrzenie pomiędzy pierwocinami nerwowemi. Dr A- w-Nerwowa komórka, ob. Nerwowy układ

Nerwowe choroby, choroby te obejmują mózg, rdzeń czyli mlecz pacierzowy i nerwy obwodowe. — Punktem wyjścia ich mogą być zmiany w mózgu samym, w rdzeniu i w nerwach wymienionych, czy to wskutek zagłuszenia istoty szlachetnej, mózgowej przez tkankę łączną (ob.), czy też z powodu zwyrodnienia swoistego jej samej, czy nakoniec wskutek niedostatecznego odżywiania komórek nerwowych wraz z ich częściami składowemi, a to z powodu zmniejszenia się światła naczyń krwionośnych albo całkowitego zamknięcia się ich. Pęknięcie naczynia takiego, w mózgu (apoplexia) biorąc pod uwagę ciśnienie krwi wylewającej się z tętnicy i misternie delikatną istotę mózgową, rzecz jasna, wywołać też musi w niej zniszczenie mniej lub więcej rozległe i wynikające stąd następstwa. — Mózg i mlecz pacierzowy otulone są oponami, wszystkie więc stany chorobiiwe tychże odbijają się koniecznie w ten lub ów sposób na mózgu i rdzeniu. — Wreszcie wszystko to, co zmienia wnętrze czaszki (nowotwory, złamania, wygięcia), lub przewodu w kręgosłupie (garb), zmiejszając przytem objętość ich,—wywoływać musi na zawartość ucisk, czy to na mózg, czy też na mlecz pacierzowy, a to znów koniecznie wpłynąć musi ujemnie na ich sprawność, wywołując zaburzenia chorobne.—Dla nerwów obwodowych szkodliwe będą wszystkie urazy, rany pośrednie lub bezpośrednie, więc też złamania kości lub zwichnięcia ich, o ile zmiany owe będą w związku bliższym z przebiegającemi w ich sąsiedztwie drogami nerwowemi.—Dla całości obrazu dodać tutaj należy jeszcze szereg wpływów szkodliwych, działających częściowo na cały układ nerwowy, częściowo na pewną jakąś część jego. Mamy tu na myśli otrucia ustroju, powstające wskutek oddychania gazami szkodliwemi (siarkowodór — H₂S, tlenek węgla — CO) lub pyłkami metalowemi (up. ołowiu); — następnie idą tutaj samootrucia fermentami powstałemi w przebiegu różnych chorób zaraźliwych (np. grypa, błonica, przymiot); nakoniec pominąć też nie można wpływów zgubnych na zdrowie nerwów, które na nie wywierają nadużycia powtarzające się napojów wyskokowych, tytoniu, makowca {opium), haszyszu i t. p.—Dziedziczność jest również powodem bardzo częstym u jednostek dotkniętych chorobami nerwowemi, — co już niejednokrotnie zostało stwierdzone dostatecznie przez naukę. Istota dziedziczności w tym razie polega raczej na usposobieniu do chorób nerwowych aniżeli na dziedziczeniu wprost tychże. Zapewne że i środowisko przesiąknięte nerwowością wywiera także wpływ ujemny na i tak już nadwątlony układ nerwowy, potęgując i przyśpieszając rozwój tej lub innej choroby jego. Z punktu widzenia anatomiczno-patologicznego choroby te dzielą się na dwa wielkie działy, t. j. na choroby organiczne i na zaburzenia w czynności nerwów. Do działu pierwszego należą wszystkie stany chorobliwe układu nerwowego, które obja. śnić można zmianami anatomicznemi, widziane-mi golem okiem lub też za pomocą mikrosko pu.—Do zaburzeń w czynności zaliczamy tym

Dr K. S.

czasowo tego rodzaju stany nieprawidłowe, dla których podłoża anotomiczne nie jest jeszcze odkryte. Jednakże już teraz zaznaczyć należy, że i przy tego rodzaju cierpieniach muszą istnieć stanowczo jakieś biologiczno-chemiczne zmiany, których wszakże za pomocą dotychczasowych sposobów badania nie możemy jeszcze wykazać. — Wedle wszelkiego prawdopodobieństwa zmiany owe umiejscowione są w mózgu i rdzeniu;—reprezentują zaś sobą choroby ogólne układu nerwowego, t. zw. nerwice (ob.). — Z lepiej znanych chorób organicznych wymienić tu należy: zapalenie nerwów (Neuritis—ob.) napad apo-klektyczny, zakrzepy i zatory w naczyniach mózgu, zapalenie opon mózgowych, uwiąd mlecza pacierzowego (Tabes dorsalis), porażenie dziecięce, nowotwory i ropnie w mózgu (por. Mózg. [choroby]), następnie uszkodzenia wskutek urazu nerwów obwodowych (np. stłuczenie, ucisk trwający czas jakiś i t. p. Do zaburzeń w czynności, bez zmian widomych, anatomicznych, jako najczęściej zdarzające się, zaliczyć można: histe-ryę, niemoc nerwową, padaczkę, skurcz pisarski (ob. te wyr.) i wogóle wszystko to, co obejmuje nazwa nerwica (ob.).—Obrazy kliniczne, widywane w różnych chorobach nerwowych łatwo wyrozumieć, gdy się zna dokładnie anatomię każdego nerwu poszczególnego, albo ściślej mówiąc pewnej grupy nerwów i zna się stosunek jej do innych grup na różnych wysokościach przebiegu ich, a stosunek ten wzajemny nerwów na różnej wysokości zmienia się prawidłowo. Znać również trzeba dobrze i fizyo-logię nerwów we wszystkich jej szczegółach; rozumie się, że i z zakresu patologii posiadać należy wiadomości wystarczające.—Będąc zaopatrzonym tak, jak się rzekło, w anatomię i fizyolo-gię układu nerwowego, można czasami nieomal ze ścisłością matematyczną określić miejsce choroby. Nieraz, ale niezawsze, gdyż, niestety, istnieje jeszcze wiele zakątków ciemnych w mózgu, dokąd nie dotarła jeszcze anatomia, nie mówiąc już wcale o fizyologii.— Gdy choroba dotyka nerwów ruchowych, wówczas powstaje skurcz (spasmus) albo porażenie (paralysis). Zrozumiałą jest rzeczą, iż dla wywołania zjawiska pierwszego należy nerw podrażnić, dla drugiego zaś — zniszczyć go, albo znieść przynajmniej sprawność jego.—Gdy choroba zajmie drogi czucia, to w miarę jej natężenia ujrzemy objawy przechodzące od nadczułości na dotyk, i t. p. aż do znieczulenia zupełnego. Nerwy zmysłowe zachowują się w sposób podobny. Dla oka np. podrażnienie wszelkie objawia się jako widzenie iskier, błysków itp. Nadczułośó zmysłów podrażnionych może być wprost zdumiewająca, np. co się tyczy słuchu, to zdarza się, że ludzie słyszą szept z drugiego, z trzeciego pokoju, niepo-chwytny dla zdrowych. Tutaj wspomnieć należy o niezwykłej rozmaitości złudzeń (illusio) i urojeń (hallucinatio), związanych z tym lub

owym nerwem zmysłowym, dotkniętym chorobowością.—Pozostaje jeszcze wzmianka o chorobach nerwów należących do układu współ-czulnego (ob.) nerwów odżywczych (nervi tropliici). Nerwy te grają rolę wybituą w ukrwie-niu i odżywianiu narządów ciała, jak również w wydzielaniu różnych soków ustroju. Z chorób, które zaliczają się tutaj, wymienimy tylko migrenę, t. zw. przez Francuzów asphyxie locale i chorobę Basedowa. —Dla całokształtu szkicu niniejszego zwrócić tutaj trzeba koniecznie uwagę i na pokrewieństwo wielkie, istniejące między chorobami nerwowemi i umysłowemi (ob. umysłowe choroby). Niemocą nerwową (ob.) zwyczajną bardzo często rozpoczyna się p o-rażenie postępowe (ob.); padaczka (epilepsia) o napadach częstych doprowadza do obłędu (psychosis epileptica)\ tak zw. psychozę Korsakowa poprzedza zapalenie nerwów (po-lineuritis alcoholica). H i s t e r y ę (ob.) zaś wprost niewiadomo nieraz dokąd zaliczyć, gdyż u osób nią dotkniętych granica między nerwicą a obłędem zaciera się czasami ze wszystkiem. Jednem słowem te dwie gałęzie wiedzy lekarskiej tak ściśle się wiążą ze sobą i dopełniają wzajemnie, że praktycznie biorąc rzeczy, nieraz ścisłej granicy między niemi wprost przeprowadzić niepodobna.—Leczenie: Obok przestrzegania zasad ogólnych higieuiczno-dyetetycznych przy leczeniu chorób nerwowych sławy zasłużonej używają: klimatoterapia, hydroterapia, elektryzacya w postaci galwanizacyi, faradyzacyi i franklini-zacyi i mięsienie (massage)-, w czasach zaś najnowszych hypnotyzm i suggestya (ob. te wyr.).— Ze środków aptecznych, pomijając morfinę, tę zdradliwą pocieszycielką w bólach, stosuje się z powodzeniem bromek sodu i potasu, jodek potasu, arszennik, strychnina. — Z wybitnych działaczy naukowych w dziedzinie chorób nerwowych, w czasach nowszych odznaczyli się szczególnie: we Francyi Charcot, P. Marie, Déjérine, w Niemczech Westphal, Erb, z rodaków naszych Mierzejewski, Babiński i Gajkiewicz, w Rossyi Bechterew, w Anglii Gowers, Horsley, w Ameryce S e-guin, Mithell.—Literatura: Oppenheim „Lehrbuch der Nervenkrankheiten” (Berlin 1898, wyd. 2-e); Strümpei „Lehrbuch der Speciel-leu Pathologie und Therapie der inneren Krankheiten” (Lipsk 1894, wyd. 8-e); ErbW. „Handbuch der Nervenkrankheiten” (Bonn 1892); Gowers „Handbuch der Nervenkrankheiten” (Bonn 1892, 3 tomy, przekład z ang.); Starkman „Choroby nerwowe, przyczyny, zapobieganie i leczenie” (Warszawa 1888); Szczerbak A. E. „Kliniczeskija lekcii po nierwnym i duszewnym boljezniam” (Warszawa 1901); Charcot „Leçons sur les maladies du système nerveux, re-ceuillies et publiées par Bourneville” (Paryż); Thomas, Déjérine „Traité des maladies de la moelle épiniére” (Paryż 1902).

Dr J. P.

Nerwowe Środki (Nervina). Nazwę tę noszą leki, którym ze słusznością większą lub mniejszą przypisywany bywa wpływ zbawienny na zaburzenia w układzie nerwowym, bądź całym, bądź też na części jego poszczególne, jak mózg, mlecz pacierzowy i nerwy, zwłaszcza obwodowe. Dzieli je się zwykle na: 1) Pobudzające (Remedia excitantia s. Stimulantia), jak np. wyskok (wino, wódka), kawa i herbata mocna, eter, kamfora, piżmo; 2)Uspakające (R. sedativa s. tern-perantia), których zadaniem jest uśmierzanie bólu, usuwanie pobudliwości zwiększonej, zwalczanie bezsenności i t. p.; do nich należą opium (morfina, kodeina), sole bromowe, stroje bobrowe (Castoreum), kozłek ( Valeriana), czarcie łajno {Asa foetida) i in., nakoniec 3) Przeistaczające (R. alterantia), do których się zalicza: arszenik, chininę, żelazo, cynk, saletrzan srebra i różne inne jeszcze. — Podział powyższy, aczkolwiek przyjęty powszechnie, ścisłością nie grzeszy bynajmniej, ponieważ działanie niejednego ze środków tych zależy bardzo od wielkości dawki; tak np. wyskok albo opium, zadawane w ilościach drobnych, mogą działać pobudzająco, w większych zaś wywołują przygnębienie lub sprowadzają sen; wiadomą jest też rzeczą, iż opium w dawkach bardzo wielkich, na osoby dotknięte upadkiem sił wskutek utraty krwi znacznej, działają pobudzająco, skuteczniej nawet niż kamfora i piżmo, uważane za leki pobudzające, najpotężniejsze. Skuteczność niejednego ze środków tych jest wogóle wątpliwa i polega nieraz może raczej na su g ges ty i (ob.), niżeli na działaniu środka samego; odnosi się to zwłaszcza do działu 3-go, gdyż o skuteczności środków tak potężnych, jak kamfora, piżmo, opium i jego przetwory, oraz brom wątpić nie można.

Nerwowe zwoje, ob. Ganglie.

Nerwowość, Ob. Niemoc nerwowa.

Nerwowy układ (u istot najwyżej stojących przynajmniej) złożony jest z dwu części głównych, do pewnego stopnia odrębnych i samodzielnych, złączonych jednakże ze sobą i uzupełniających się wzajemnie. O każdej z części tych powiemy cośkolwiek zosobna, określając pobieżnie budowę i czynności ich, na końcu zaś dodając kilka szczegółów anatomicznych, nie wyczerpujących oczywiście przedmiotu.

/. Układ nerwowy przystosowany do czynności swoistych czucia i ruchu, stanowi u człowieka i zwierząt wyższych całość jednolitą pod względem swej budowy.— Pierwotniaki, czyli ustroje jednokomórkowe, nie posiadają jeszcze nawet śladów tkanki nerwowej, u nich zaródź {Protoplasma) jednej, niezróźnieowanej komórki, odbiera podniety ze świata zewnętrznego i odpowiada na nie takim lub innym odruchem. Wśród ustrojów wielokomórkowych nastąpiło już pewne zróżnicowanie tkanek i co za tern idzie, fizjologiczny podział pracy między komórkami, z których część pewna wyodrębnia się, jako t. zw. komórki nerwowe. Wskutek czynności swoistej posiada też komórka nerwowa i budowę odrębną. Zaródź jej jest już więcej zróżnicowana (odróżniamy bowiem w niej istotę sformowaną, czyli t. zw. chromatyczną, t. j. barwiącą się i drugą podstawną, która jak się zdaje, stanowi właśnie podłoże czynności nerwowych). W za-rodzi znajdujemy jądro. Cechę znamienną komórki nerwowej stanowią jej wyrostki, których ilość bywa bardzo rozmaita. Odróżniać należy dwa typy wyrostków komórki nerwowej: jedne przeważnie krótkie, rozgałęziając się drzewiasto zaraz po wyjściu z komórki, są to t. zw. wyrostki protoplazmatyczne czyli den-dryty; drugi typ stanowią t. z. wyrostki nerwowe lub neuryty. Komórka nerwowa rzadko posiada więcej nad jeden neuryt, wyjątkiem zaś są komórki, zupełnie pozbawione takiego wyrostka. Wyrostek nerwowy w przebiegu swym, oddaje gałązki boczne (ramuli collaterales), które zarówno jak i sam wyrostek nerwowy, kończą się w postaci rozgałęzień drzewiastych. Dodać jeszcze należy, iż wyrostki protoplazmatyczne doprowadzają zawsze podniety do komórki, po wyrostku zaś nerwowym, czyli osiowym biegnie prąd nerwowy w kierunku od komórki.—U zwierząt stojących na szczeblach najniższych rozwoju, jedna komórka nerwowa rządzi zarówno czuciem jak i ruchem. W miarę doskonalenia się ustroju następuje i pod tym względem zróżnicowanie: wyodrębniają się komórki, wyłącznie przeznaczone do odbioru podniet rozmaitych zewnętrznych (mechanicznych, cieplnych, świetlnych, chemicznych i elektrycznych), czyli t. zw. komórki czuciowe, a one przekazują te podniety bezpośrednio lub pośrednio, komórkom przeznaczonym tylko dla ruchu czyli komórkom ruchowym. W komórkach ruchowych wyrostek nerwowy przechodzi bezpośrednio w nerw obwodowy, który kończy się w postaci rozgałęzień drzewiastych w narządach ruchu w mięśniach; nerw zaś obwodowy czuciowy stanowi przedłużenie wyrostka protoplazmatycznego komórki czuciowej. Według teoryj obecnie panujących, ko -morka nerwowa ze wszystkiemi swemi wyrostkami, zarówno protoplazmatycz-nemi jak nerwowym wraz z jego gałązkami bocznemi i rozgałęzieniami końcowemi t y c h w y r o s tk ó w i gałązek bocznych, stanowi jednostkę samodzielną morfologicznie i zwaua jest neuronem. Otóż cały układ nerwowy, jest pod względem swej budowy systemem neuronów, które nie łączą się, lecz stykają się tylko ze sobą przy pomocy wyżej wspomnianych rozgałęzień końcowych: wyrostek nerwowy jednej komórki styka się rozgałęzieniami swemi z wyrostkami protoplazmatycznemi innej komórki tak samo, jak i rozgałęzienia gałązek bocznych wy-

Nerwowy układ.

co

rostka nerwowego również oplatają wyrostki pro- komórek zwanych zwojami międzykrę-toplazmatyozne jakiejś innej komórki (ob. fig. 128). gowemi, które stanowią odpowiedniki zwojów

podbrzu8znych u stawonogów.—W rdzeniu kręgowym nastąpiła już pewna systematyzacya wugru-powaniu pierwocin nerwowych, t. j. komórek Fig. 128. Połączę- i włókien. Jeżeli rdzeń przetniemy poprzecznie, to ujrzymy w środku przekroju figurę ciemną w postaci litery H, która wyobrażać będzie prze-n<5w.—Rys schema- cięcie biegnących wzdłuż całego rdzenia słupów istoty szarej rdzenia, czyli t. zw. rogów, tyczny podług F la- składających się w głównej części z komórek.

Dookoła tej figury ciemnej znajduje się t. zw. istota biała rdzenia, zajmująca resztę prze-AA‘ — komórki kroju, utworzona z włókien nerwowych komórek rozmaitych (ob. fig. 129 i 132). Owe włókna

nie dwu neuro-

cM-

taua.

ar

nerwowe; bb‘ — wyrostki nerwowe tych komórek z gałązką boczną (coh).

aa¹—wyrostki pro-toplazmatyczne.

cc' — rozgałęzienia końcowe wyrostka nerwowego.

ft

■V $

\C

«g

Oto jest myśl zasadnicza, plan ogólny budowy układu nerwowego, zarówno u zwierząt niższych jak i u najwyższych. Część tych neuronów pozostaje bliżej obwodu ciała i tworzy narządy zmy słów, zaś część większa skupia się bardziej wewnątrz, tworząc t. zw. układ nerwowy środkowy, którego budowa w miarę posuwania się ku szczeblom coraz wyższym, staje się też coraz bardziej zawiłą. U stawonogów np. układ nerwowy środkowy, składa się ze zwojów parzystych, umiejscowionych nad przełykiem i stąd zwanych n a d pr z eły k o w e m i lub mózgowemi, dalej ze zwojów parzystych podprzełykowych i wzdłuż odcinków ciała położonych zwojów brzusznych, które połączone są pomiędzy sobą włóknami poprzecznemi i podłużnemi, od tych zwojów brzusznych, których po parze wypada na każdy odcinek ciała, biegną ku mięśniom odpowiednim nerwy obwodowe.—Cechę znamienną zwierząt wyżej stojących, czyli t. z w. kręgowców, stanowi kręgosłup (ob.), t. j. kolumna kostna, wzdłuż grzbietu zwierzęcia leżąca, z kręgów oddzielnych, spojonych ze sobą złożona. Otóż w tej kolumnie FiS- ¹²⁹- , Schemat dróg czucia - podług Flataua.

kostuej skupiła się u kaowców ogromna ilość % Z.    ZfffS

komórek i włókien nerwowych i przedstawia się    bb‘ — ich wyrostek nerwowy,

w postaci zwartej, mniej lub więcej grubego po-    cc¹ gałązki wstępujące wyrostków nerwowyoh

wróżka, który nazywamy rdzeniem krę go- ^ — gałązka boczna (odruchowa).

wym. Na zewnątrz zaś kręgosłupa, pomiędzy krę- BC r gdzieTończy siąpię “sz y'leur on°fzuciowy ).⁽ ' Cugiem jednym a drugim, znajdują się skupienia tex — kora mózgowa.

63

Eac Powsz Ilustr. S, U. Zesz. 8. T. I,

nerwowe, skupiając się wrposzczególne pęczki, tworzą t. zw: drogi czyli szlaki nerwowe, wzdłuż których biegnie podnieta nerwowa, albo od obwodu ciała ku ośrodkom w mózgu lub w móżdżku (ob. niżej), albo od tych ośrodków ku obwodowi. W pierwszym przypadku mamy do czynienia ze szlakami czuciowemi, w drugim— z ruch o we mi (ob. fig. 130). Na tern pośrednic-

(I

ff

<f/

l=sjü

II

\‘W

znajdujące się u obwodu ciała (w skórze np.) zakończenia nerwu obwodowego, czuciowego, biegnie wzdłuż tego nerwu do komórki, znajdującej się w zwoju międzykręgowym. Każda z tych komórek zwojowych posiada właściwie dwa wyrostki (które wprawdzie zaraz po wyjściu z komórki łączą się z sobą): jeden biegnie ku obwodowi, jako nerw obwodowy, czuciowy, drugi zaś wyrostek wchodzi w rdzeń. Tu wyrostek ten dzieli się natychmiast w postaci głoski Y (leżącej poziomo) na dwie odnogi, z których jedna, krótsza, zstępuje na dół (gałązka zstępująca) i rozczepia się w niedalekiej odległości na drobne rozgałęzienia w istocie szarej rdzenia, druga zaś, dłuższa odnoga (gałązka wstępująca), biegnie ku górze, oddając po drodze t. zw. gałązki boczne. Niektóre z nich biegną poprzez istotę szarą rdzenia i rozgf łęzieniami koń-cowemi swemi stykają się z wyrostkami proto-plazmatycznymi komórek ruchowych w rogach przednich rdzenia. Otóż podnieta zewnętrzna biegnie po tej gałązce bocznej ku komórce ruchowej, jako po drodze, która wskutek siły dziedziczności w szeregu wieków najbardziej utorowana została. Komórka ruchowa rogów przednich rdzenia z kolei posiada swój wyrostek nerwowy, którego przedłużenie, jak to już powiedzieliśmy wyżej, stanowi nerw obwodowy, kończący się rozgałęzieniami w narządzie ruchu, t. j. w mięśniu. Tą drogą podnieta zewnętrzna wyładowuje się w postaci ruchu, który właśnie nazywamy odruchem (ob.fig. 131). A jeżeli raz jesz-

Fig. 130. Schemat dróg ruchowych — rys. oryginalny.

Iîpm» j

a — kora mózgowa. b — wyrostek nerwowy.

c — miejsce skrzyżowania się tych wyrostków nerwowych.

d — gałązka boczna (kollateralna, oplatająca komórkę ruchową rogu przedniego rdzenia).

e — komórka ruchowa rogu przedniego rdzenia. t — wyrostek nerwowy tejże komórki. g — zakończenie drzewiaste wyrostka nerwowego w mięśniu.

h — mięsień.

twie w przeprowadzaniu podniet czuciowych lub ruchowych nie polega jednak główna czynność fizyologiczna rdzenia kręgowego. Zjawisko, zwane odruchem (Motus reflexus), posiada swoje podłoże anatomiczne w rdzeniu i to właśnie stanowi cechę najistotniejszą rdzenia pod względem fizyologicznym.—Odruchem nazywamy każde zjawisko ruchowe, które stanowi stałą, niezmienną, bezpośrednią odpowiedź na jakąkolwiek podnietę zewnętrzną i odbywa się bez udziału świadomości.— Podnieta zewnętrzna (mechaniczna, cieplna, chemiczna lub elektryczna) drażni

ty’-

CJ

Fig. 131. Schemat odruchu—podług Flataua. w, m\ m" — komórki ruchowe rogów przednich rdzenia.

a — komórka zwoju międzykręgowego. d — jej wyrostek protoplazmatyczny. p p‘p'¹ — wyrostki nerwowe komórek ruchowych. S = skóra.

M — mięsień.

cze przyjrzymy się tej sprawie, to przekonamy się, że droga anatomiczna odruchu, czyli t. zw. łuk odruchowy, tworzy się przez zetknięcie się 2-ch neuronów: nerw obwodowy czuciowy—komórka czuciowa, umiejscowiona w zwoju międzykręgo-wym i jej wyrostek nerwowy, wdrążający się w istotę rdzenia — to jeden neuron; komórka ruchowa rdzenia wraz ze swymi wyrostkami — to drugi neuron.— Jeżeli podnieta zewnętrzna jest słaba, to wywołuje zazwyczaj odpowiedź (w postaci odruchu) ze strony nerwu ruchowego, który wychodzi po tej samej stronie tego samego odcinka rdzenia, dokąd wchodził nerw czuciowy; przy podniecie silniejszej pobudzenie nerwowe udzielić się może również i komórkom ruchowym, leżącym po stronie przeciwległej na tym samym poziomie rdzenia. Wreszcie silna podnieta wyzwolić może energię czynną w komórkach ruchowych, leżących na różnych poziomach rdzenia. Dzieje się to albo w ten sposób, że gałązka wstępująca styka się przy pomocy swych gałązek bocznych z ilością większą komórek ruchowych rdzenia, albo też za pośrednictwem t. zw. neuronów pośredniczących (niem. ScJialtneurone). Wtedy różne grupy mięśniowe mogą być w ruch wprowadzone: mamy wtedy do czynienia z t. zw. odruchem złożonym.— W miarę posuwania się wyżej i wyżej po drabinie rozwojowej zwierząt kręgowych, stwierdzamy fakt, że przednia część rdzenia wydłuża się i przyjmuje rozmiary większe od rdzenia samego. Im bardziej zbliżamy się do zwierząt ssących, wyższych i człowieka, tym te nowo-powstałe części przednie układu nerwowego są większe, aż wreszcie u człowieka najbardziej ku przodowi położona część, t. j. mózg, wielkością swoją znacznie przewyższa wszystkie pozostałe części układu nerwowego. Odpowiednio do rozrostu części owych przednich, rośnie również stopniowo w szeregu kręgowców znaczenie fizyologiczne powyższych części układu nerwowego, a nawet zdobywają sobie one przewagę coraz większą nad rdzeniem.— Czynność odruchowa rdzenia w miarę posuwania się coraz wyżej po szczeblach ustrojowych staje się coraz bardziej zależna od części poprzednich układu nerwowego, a głównie od mózgu. Istnieje cały szereg faktów, które wskazują na to, że pobudzenia nerwowe, idące od ośrodków mózgowych wpływają hamująco na czynności odruchowe, i to działanie występuje tym silniej, im bardziej zbliżamy się do zwierząt ssących wyższych. Doświadczenia, dokouy-wane na zwierzętach, wykazują, że jeżeli przeciąć poprzecznie rdzeń w jakimkolwiek miejscu, i w ten sposób usunąć działanie mózgu na część rdzenia poniżej przecięcia, to w pierwszej chwili wprawdzie, wskutek wstrząśnienia ogólnego, odruchy poniżej miejsca przecięcia znikną, natomiast później wystąpią z siłą większą, niż poprzodnio, w stanie prawidłowym. Objaśniamy sobie to zjawisko w ten sposób, że przez przecięcie rdzenia usuwamy wpływ hamujący pobudzeń nerwowych, płynących z mózgu, na część ciała poniżej przecięcia.— Przytaczając wyniki doświadczeń powyższych chodzi nam jedynie o stwierdzenie faktu zależności rdzenia od mózgu, zależności, która wzrasta stopniowo w szeregu kręgowców.— Dalej, również na mocy badań doświadczalnych, dokonanych na zwierzętach, stwierdzony został fakt, że w miarę posuwania się ku szczeblom coraz wyższym, ustrojowym wszystkie czynności najważniejsze, organiczne przesuwają swe siedlisko ku przodowi układu nerwowego, w kierunku mózgowia, tak, że u człowieka wszystkie zmysły posiadają w korze mózgowej (ob. Mózg) swe własne, ściśle ograniczone miejsca (ośrodki).— Dla zmysłów niektórych o-środki te są już wykryte i umiejscowione do-kładaie (np. dla wzroku, słuchu), natomiast dla zmysłów smaku i powonienia umiejscowienie ośrodków nie jest jeszcze stwierdzone z całą pewnością. Drogi nerwowe, po których podniety zewnętrzne biegną do owych swoistych o-środków zmysłowych, składają się zarówno, jak i opisany powyżej łuk odruchowy, z oddzielnych etapów—neuronów.—Pozostaje jeszcze cały szereg czuć, jak dotyk, odczuwanie zimna i ciepła, swędzenie, łechtanie, głód, pragnienie i t. d. Wspólna cecha tych czuć polega na tem, że odpowiadające im pobudzenia nerwowe, przedostają się do układu nerwowego, ośrodkowego przez komórki zwojów międzykręgowych (ob. wyżej) lub przez komórki zwojów w czaszce umiejscowionych, a pod względem budowy i czynności odpowiadających im. — Jeżeli podnieta jakakolwiek zewnętrzna nie przechodzi na łuk odruchowy, lecz biegnie dalej ku ośrodkom w mózgu, to droga jej jest inna. Gałązka wstępująca wyrostka nerwowego (ob. wyżej), napotyka po drodze swej do mózgu skupienie komórek, które oplata swemi rozgałęzieniami (ob. fig. 129) — i tu kończy się pierwszy neuron czuciowy. Od tych komórek odchodzą wyrostki nerwowe, które, krzyżując się z takimi samemi wyrostkami, idą-cemi z drugiej strony rdzenia, biegną do mózgu i tu, w korze mózgowej kończą się rozgałęzieniami w okolicy zrazu ciemiennego, gdzie znajdujemy ośrodki czuciowe. Ten drugi etap — od powyżej wspomnianego skupienia komórek do ośrodków mózgowych — stanowi drugi neuron czuciowy. Dwa te neurony czuciowe tworzą razem szlak czuciowy główny (ob. fig. 129), wzdłuż którego biegnie każda podnieta czuciowa (dotyku, bólu i t. d.) od obwodu ciała, aż do ośrodków w korze mózgowej, gdzie powstaje czucie świadome.— Drogi czuciowe zaczynają się od obwodu, a kończą się w ośrodkach mózgowych; droga ruchowa, po której biegną podniety ruchowe do narządów ruchu — mięsni, rozpoczyna się natomiast w mózgu, w t. zw. pasie ruchowym kory mózgowej (Zona motoria), gdzie jest ugrupowany cały szereg ośrodków ruchowych dla poszczególnych części ciała. Od komórek kory mózgowej, stanowiących owe

V?

ner-

Dr M. B.

va-

w zwo-

ośrodki ruchowe, t. zw. komórek piramidalnych, biegną ich wyrostki nerwowe poprzez istotę białą mózgu (wchodząc po części w skład tejże) ku rdzeniowi pacierzowemu. Na wysokości, odpowiadającej pierwszym dwom kręgom szyjnym, większą część włókien tych wyrostków nerwowych przechodzi na stronę drugą rdzenia, krzyżując się w tem miejscu z takimi samymi włóknami, idącemi od komórek ośrodków ruchowych drugiej półkuli mózgowej. Gałązki boczne (Ramuli collaterales) tych wyrostków nerwowych oplatają rozgałęzieniami końcowemi komórki ruchowe rogów przednich rdzenia — i tu kończy się l-szy, t. zw. neuron ruchowy ośrodkowy. Drugi, t. zw. neuron ruchowy obwodowy, rozpoczyna się w komórkach przednich rogów rdzenia; te komórki wysyłają wyrostki nerwowe, które kończą się rozgałęzieniami w mięśniach (ob. fig. 132).— Opierając się na wywo-

jtfM

fei!

Pig. 132. Schemat odruchu złożonego — podług Flataua.

a — komórka zwoju międzykręgowego. ó — gałązka wstępująca wyrostka nerwowego tejże komórki.

M — mięsień.

dzie powyższym zdołaliśmy, zdaje się, wykazać, że teorya neuronów znajduje w układzie wowym wszędzie zastosowanie, czy to będzie czynność odruchowa, czy czucie zmysłowe, czy wreszcie ruch świadomy, że więc cały układ nerwowy zbudowany jest według planu zupełnie jednolitego, którego osnowę stanowi wyodrębniona jednostka morfologiczna — neuron. Dalej przekonaliśmy się nadto, że, w miarę posuwania się ku szczeblom coraz wyższym ustrojowym, rdzeń pacierzowy, rządzący czynnością odruchową, coraz bardziej traci na swej samodzielności, którą posiadał u zwierząt niższych (gdzie odruch stanowi — rzec można — o całem życiu), a czynności jego coraz wyraźniej poddają się władzy ośrodków nerwowych wyższych, umiejscowionych przeważnie w mózgu, i pobudzenia nerwowe, stamtąd płynące, miarkują czynności odruchowe.

//. Nerwowy układ współczulny, czyli zwojowy (Systema nervi sympathici), zarządza czynnością serca, gruczołów, kiszek i stanowi poniekąd całość samodzielną, niezależną od układu nerwowego, ośrodkowego (ob. wyżej), czynności jego bowiem odbywać się mogą automatycznie bez udziału tamtego. Nerwowy układ współczulny składa się również z komórek i włókien nerwowych, oraz wykazuję tę samą ar-chitektonikę, której podstawę stanowi neuron (ob. wyżej). — Komórki układu współczul-nego należą przeważnie do typu komórek wie-lobiegunowych, t. j. posiadają wiele wyrostków protoplazmatycznych, jeden zaś tylko wyrostek nerwowy (ob. wyżej). Co dotyczy włókien układu współczulnego, to napotykamy tu dwa ich rodzaje: jedne — są to włókna, które przechodzą z układu nerwowego ośrodkowego (w jaki sposób zobaczymy poniżej) i stanowią przymieszkę do włókien układu współczulnego właściwych, posiadających tę cechę swoistą, że w przeciwieństwie do tamtych nie mają otoczki myelinowej (myelina — pewien rodzaj tłuszczu). Te włókna stanowią właśnie wyrostki nerwowe komórek układu współczulnego. Komórki występują zazwyczaj w tym układzie w postaci splotów czyli zwój ów (ob. wyżej), które w wielkiej ilości rozproszone są po całym ciele człowieka i noszą nazwę zwojów współczulnych (Ganglia sympathica). Dwa szeregi takich zwojów znajdujemy na całej przedniej powierzchni kręgosłupa; są one powią zane ze sobą za pomocą wiązadeł, z włókien złożonych i stanowią t. zw. z niemiecka sznury graniczne (Grenzstränge) układu współczulnego; (lepiej zwać je po polsku pasami przykręgowemi); oprócz nich istnieje cała masa większych i mniejszych zwojów współczulnych w ściankach kiszek, w splotach otaczających ścianki naczyń i t. d. Pomiędzy wszystkie-mi temi zwojami istnieją nadzwyczaj liczne połączenia z włókien obu wyżej wymienionych rodzajów. Włókna te pod względem czynności dzielą się na: 1) czuciowe i 2) ruchowe. Z tych drugich jedne zwężają światło naczyń lub kiszek i noszą nazwę vasoconstrictor es (zwęża-eze naczyń) i visceroconstrictores (zwężacze kiszek); inne posiadają własność rozszerzania światła naczyń lub kiszek i stąd ich nazwa so et viscerodilatatores (rozszerzacze naczyń i kiszek). Wyrostki nerwowe komórek, wchodzących w skład zwojów współczulnych, czyli inaczej mówiąc, właściwe, swoiste włókna układu współczulnego, bez otoczek myelinowych t. zw. włókna Re mak a, posiadają wyłącznie czynność ruchową, dotychczas bowiem istnienie włókien czuciowych, współczulnych udowodnione nie jest, te zaś włókna czuciowe, które napotykamy w układzie współczulnym pochodzą z nerwów czuciowych, które biorą początek jach międzykręgowych (ob. wyżej). — Przy pomocy doświadczeń na zwierzętach zimno i cie-płokrwistych udowodniono, że po wycięciu rdze-

Dr M. B.

L\

iß

<è

th

y oi

nia (prócz jego części szyjnej, dla życia niezbędnej) czynności fizyologiczne, zależne od układu współczulnego, jak oto: miarkowanie ciepła w ustroju (zwężanie się i rozszerzanie ścianek naczyń), trawienie (ruchy kiszek, czynności gruczołów trawiennych), czynności płciowe i t. d., po krótkotrwałych zaburzeniach odzyskują jednak sprawność zupełną. Udowodniona więc została w ten sposób samodzielność układu współczulnego. Pomimo to jednak wpływ czynności mózgu i rdzenia na układ nerwowy, współczulny jest faktem, stwierdzonym wielokrotnie empirycznie i popartym przez dane anatomofizyolo-giczne. Doświadczenie codzienne uczy nas, jak wzruszenie fizyczne wpływa na działalność serca, na szerokość ścianek naczyń krwionośnych (bladość, zaczerwienienie), na czynności gruczołów (pocenie się, płacz, wydzielanie śliny i t. d.) słowem, na cały szereg czynności, zależnych od układu współczulnego. Nauka zaś popiera doświadczenie życia codziennego. Czynność serca np. jest zależna od neuronów współczulnych, znajdujących się w samym mięśniu jego; dla tego też kurczy się nawet serce, wyjęte z klatki pierśnej. Jednak na te neurony współczulne wpływają nerwy wychodzące z układu nerwowego, ośrodkowego, t. zw. gałązki nerwowe przyspieszające czynności serca (nervi accélérantes) i gałązki nerwu błędnego (n. vagus), zwalniając jego czynność. To samo da się powiedzieć o ściankach naczyń; światło ich miarkuje prze-dewszystkiem układ współczulny, na to miarkowanie mają jednak wpływ i nerwy rdzeniowe przy pomocy t. zw. gałązek pośredniczących (rami communicantes). Skąd pochodzą owe gałązki pośredniczące?—Uczeni sądzą, że w rogach przednich rdzenia (ob. Rdzeń pacierzowy) istnieją odrębne komórki ruchowe, małych rozmiarów, komórki te wysyłają właśnie włókienka cienkie, jako rami communicantes, do układu współczulnego. Dochodząc do zwojów współczulnych, owe gałązki pośredniczące rozszczepiają się drzewiasto i oplatają rozgałęzieniami komórki zwojów współczulnych, te zaś komórki z kolei przez swe wyrostki nerwowe przenoszą udzielone sobie pobudzenie do ścianki naczynia lub kiszki. Tu pobudzenie nerwowe przechodzi z neuronu rdzeniowego, na neuron współczulny (t. j. na komórkę właściwą zwoju współczulnego z jej wyrostkiem nerwowym).—Włókna czuciowe, napotykane w układzie współczulnym, są to jakeśmy już wyżej zaznaczyli, włókna nerwowe obwodowe, które wchodzą do rdzenia przez komórki zwojów międzykręgowych (ob. wyżej) i wskutek odruchu przenosić mogą pobudzenia, przynoszone z narządów wewnętrznych na komórki rogów przednich rdzenia i wpływać w ten sposób na czysto ruchową czynność układu współczulnego. W samym układzie współczulnym, pozbawionym własnych włókien czuciowych, czynności odruchowych niema zupełnie.

III. Uzupełniając opis ogólny U-u n-go wyżej podany, dodajemy tu jeszcze następujące szczegóły anatomiczne, dotyczące człowieka, ale podobne bardzo do napotykanych u kręgowców, zwłaszcza ssących, posiadających U. N. różniący

W/7 \

yjA

Wm

iBi:

mi

Wê

mm

i»#

V"*.

oxn

W:

llgt

dsv¹

ar -.z.

Fig. 133. Mózg i rdzeń pacierzowy w ciele przeciętym pionowo od przodu ku tyłowi, podług Bourgeryego—7s więlkości właściwej.

Część prawa czaszki i kręgosłupa usunięte zupełnie, opony mózgu i rdzenia odjęte; początki nerwu V, mózgowego, oraz wszystkich rdzeniowych widoczne i znajdujące się w położeniu mniej lub więcej prawidłowym. — F zraz mózgu czelny. — T. zraz skroniowy — O. zraz potyliczny; pomiędzy niemi ku górze — zraz

ciemienny. — C. móżdżek — m o. rdzeń przedłużo- | więc na dwa działy, pozornie przynajmniej róż-

uy — P most Var o lego — ms. rdzeń (mlecz) pacie- ne j niezawisłe od siebie wzajemnie. Pierwszy rzowy — ce. zakończenie iego zwane ogonem kon-    . .    .    , , ,    ,

skim (Cauda equina).— V. początek nerwu trójdziel- z nich obejmuje układ mózgo-rdzemowy (Syste• nego (Nervus trigeminus') wraz ze zwojem półksię- mci cer ebr o-spinale), będący narządem życia umy-życowatym (Ganglion semilunare s. Gasseri) i wy- słowego i jego strony czynnej i biernej, t. j. ru-stępującemi z niego trzema odnogami nerwu - CI. chu podległego woli, oraz CZUCia UŚwiadomio-pierwszy nerw karkowy, a nad mm początek nerwu    r. ?    ,

podjęzykowego (N. hypoglossus). — C VIII. nerw i    drugi zaś tworzy t. zw. układ nerwów

karkowy ósmy. — Dl n. grzbietowy pierwszy — ; 8 półc zuln y ch (SifSteMCL vegetdtlVUM S. sympatlli-D XII. n. grzbietowy 12-y. — LI. n. lędźwny I cum), rządzący sprawami życia od woli bezpośred-

pierwszy.-L 7 n. lgdźwny 5-y-SI. n krzyżowy , nioniezależnemi zupełnie (ob. fig. 135 na str. 503).— pierwszy. — &V. n. krzyżowy 5-y. — Co 1. n. o g o -    r \    *    /•

ź n y. — s. splot biedrzny, lewy.

się raczej tylko ilościowo do pewnego stopnia, nie zaś jakościowo od ludzkiego, najdoskonalszego ze wszystkich nam znanych.— U. N., jako całość, obejmuje narządy przeznaczone do wywoływania lub miarkowania czynności umysłowych i zmysłowych, ruchu i czucia, oraz do kierowania ruchami i sprawami chemiczno-roślinne-mi (functiones vegetativae) ustroju. Rozpada się

Układ mózgo-rdzeniowy składa się z mózgu, móżdżku, rdzenia pr zedł uż o nego i rdze-uia czyli mlecza pacierzowego (ob. te wyr.), które wzięte razem stanowią pień, z którego wyrastają wszystkie nerwy ruchu i czucia w ciele całym.— Nie możemy się tu oczywiście zapuszczać w opisywanie nerwów, ich początku, przebiegu, rozgałęzień, połączeń, zakończeń i t. d., to albowiem jest zadaniem anatomii opisowej ; ograniczyć się więc musimy do wyliczenia pro

Fig. 134. Narys na pół schematyczny rozgałęzienia nerwów mózgowych strony lewej — */₂ wielkości właściwej — podług Q u a i n -Hoffmanna.

Wierzch cały, oraz bok lewy czaszki mózgiem usunięte, dół oczny z boku otworzony, również wszystkie przewody kostne, przez które nerwy z wnętrza czaszki wychodzą na zewnątrz, mają ścianki zewnętrzne usunięte. Część większa żuchwy, czyli szczęki dolnej odjęta również. Język, gardziel i krtań, o ile potrzeba, odkryte. Kość potyliczna od tyłu ku przodowi skośnie przepiłowana. Część lewa kręgów karkowych usunięta, tak samo wycięta opona twarda mlecza pacierzowego, by odsłonić początki nerwów z niego wyrastających. — I. Nerw węchowy.— II. N. wzrokowy. — III. N. okoruchowy.— IV. N. bloczkowy.— V. zwój półksiężycowy N-u trójdzielnego. — VI. N. odwodzący.— Vila. N. twarzowy.— VIIb. N. słuchowy. — Villa. N. języko-gar-dzielowy — VIII b. N. błędny.— Ville. N. dodatkowy.—IX. N. podjęzykowy.— CI. N. karkowy pierwszy.— CVII1. N. karkowy 8-y—(1-11 rozgałęzienia nerwu trójdzielnego). 1. Gałąź czelna; 2. gał. do gruczołów łzanych; 3. g. nosowa, oddająca t. zw. korzeń długi do zwoju rzęskowego (4¹); 3‘ gałązka jej końcowa; 4. n. podoczodołowy, gałązka górna; 4’ zwój rzęskowy; 5 n podoczodołowy; 5‘ rozgałęzienie się jego po wyjściu z przepustu pod dołem ocznym; S¹¹. gałązki jego do wargi schodzące; 6. t. zw. zwój Meckel a oraz n. Vidius a; 6¹ n. klino-podniebienny; 6¹¹ n. skalisty górny; 7. n. zębowy górny, tylny, 7‘. n. zębowy górny, przedni, w jamie Highmora; 8. rozgałęzienie odnogi 3-ej nerwu trójdzielnego, po wyjściu przez dziurę jajowatą; 8¹ kilka jej gałązek przednich; 8*. gałązka uszna, przednia, a nad nią nerw skalisty, mniejszy; 9. n-y policzkowy i skrzydlasty; pomiędzy 10. i 12, struna bębenkowa, łącząca n-y językowy i twarzowy; 10. n językowy; 10' gałązki jego udające się do języka i gruczołu podjęzykowego; 10¹¹. zwój podszczękowy; 11. n. zębowy dolny; 11’ gałązki jego końcowe idące do zębów; 11¹¹ (na rycinie mylnie 8") gałązka do podbródka; 12. rozgałęzienia nerwu twarzowego w mięśniach: dwubrzuśnym i rylco-gnykowym, 12‘. rozgałęzienia tego w twarzy i na szyi (12"); 13. pień nerwu języko-gardzielowego; 13x, rozgałęzienie jego grzbiecie języka; 14. miejsca połączenia nerwu dodatkowego z języko-gardzielowym i błędnym; 14L połączenie n-u dodatkowego z nerwami karkowemi; 15. pętla czyli łuk n-u podjęzykowego, 15‘. gałązka do n-u tarczo-gnykowego, 15". rozgałęzienie w mięśniach języka; 16. gałąź zstępująca n-u podjęzykowego; 17. n. błędny; 17‘ n. krtaniowy górny; 17" gałązka jego zewnętrzna; 18. zwój szyjny górny n-u współczulnego i połączenia jego z nerwami karkowemi; 18‘—18¹ n. serdeczny górny; 19—20, pasmo n-u zwojowego, 19' zwój jego średni oraz połączenia z nerwarni karkowemi, 19" n. serdeczny średni; 21. n. potyliczny większy; 22. n. potyliczny mniejszy.

=» ° v"

«i

Ęm

■Ü/'

wraz z

|i\

iii

■(

//

’1

trik

?2

mm.

18

1.9"

na

ot.

stego nerwów najgłówniejszych ciała naszego, do- i zębów. VI. N-y odwodząc e (N-i abducentes) dając dla zrozumienia łatwiejszego ryciny (ob. fig. wchodzą do mięśni prostych, zewnętrznych gałek 134 na str. 501). — A) Nerwy mózgowe; jest ich ocznych i poruszają niemi. VII. N-y twarzy par 12 I N-y węchowe Nervi olfacłorii) rozgałę- (N-i faciales), czysto ruchowe, zaopatrują wszyst-ziającesięwewnątrz nosa. II. N-y wzrokowe (Ni kie mięśnie twarzy, miarkując ich ruchy. VIII. optici) idące do gałek ocznych, za ich pośrednictwem N-y słuchowe (N-i acustici), rozgałęziają się

Fig. 1B5. Narys schematyczny początku i przebiegu początkowego wszystkich nerwów rdzeniowych, oraz pnia głównego nerwu zwojowego (Nervus sym-pathicus). Widok z przodu, podług Quain-Hoffmaun a—¹/₄ wielkości właściwej.

U góry widoczny związek rdzenia kręgowego z rdzeniem przedłużonym i mózgiem; u dołu zaś zakończenie jego, tworzące t. zw. nitkę końcową (filum terminale), jako też t. zw. ogon koński (Cauda equina), składający się z początków nerwów dolnych rdzenia, zbiegających w przewodzie kręgosłupa do otworów międzykręgowych Po stronie prawej widać pasmo nerwu zwojowego przykręgowe (łac. Nervus Sympathicus magnus, niem Grenzstrang des Sympathicus), oraz połączenia jngo z nerwami rdzenio-wemi. — V. początek nerwu trójdzielnego, wyrastający z Mostu Yarolego, — IX. n. podjęzyko-w y, wyrastający ze rdzenia przedłużonego (Medulla oblongata), ponad nim widać początki nerwów odwodzących, twarzowych, słuchowych, j ęzyko-gar dzieło

\r 1

ÜÉ

af

SS)

/2

'3

01

Rr

KV

,3

3$

fi

.9

11

12

iu

■ Cr

wy ch, błędnych i dodatkowych Willis a. — Cl, n. karko-kowy pierwszy, tworzący n. p o-t y 1 i c z n y (Nervus occipitalis magnus) — C 2—8, n-y karkowe ( N-i cervicales) 2—8. — Dl — 12. Dwanaście par nerwów grzbietowych (N-i dorsales) — L 1 — 5. Pięć par nerwów lędźwnych (N-i lumba-res) — SI — 5. Pięć par n - ó w krzyżowych (N-i sacrales). 6. N-y ogoźne (N-i coccygei). XX nić końcowa rdzenia (Filum terminale), a po bokach jej ogon koński. — Br. splot ramien-n y, czyli karków y.— Cr. O. s p 1 o t lędźwny — Cr. n. udowy (N. cruralis). O. n. zasłonny (N. obtu-ratorius) — Sc. n. k u 1 s z o w y (N. i8chiadicus) wychodzący ze splotu kul* s z o w e g o, czyli krzyżowego (Flexus ischiadicus s. sacralis). — Nerw zwojowy czyli współ-c z u 1 n y. a. Zwój szyjny górny, łączący się z nerwami karkowemi; b. Zw. sz. średni — c: d. Zw, sz. dolny, połączony ze zwojem pierśnym najwyższym. — d'. Zw. p. najniższy. — l. Zw. lędźwny górny — ss. zwoje krzyżowe.

* Ś*⁴

widzimy. III, N-y okoruchowe (Ni oculomo- | wewnątrz narządu słuchowego (ob. Ucho), za torii) razem z IV. N-mi bloczkowemi (N-i ich pośrednictwem słyszymy. IX. N-y języ-trochleares) udają się do mięśni oka i powiek, zyko-gardzielowe (N-i glosso-pJiaryngei), miarkując ich ruchy. V. N-y trójdzielne rozgałęziają się głównie w gardzielu, migdał-(N-i trigemini) idące do czoła, twarzy, szczęk kach, podniebieniu miękkim i w osadzie języka,

Sc

*<-

Neshi.

Dr J. P.

układ.

Nerwy liściowe, ob. Liść.

Neryng, herb polski. Ob. N e h r i n g.

Nesactium, Nesattium, albo Nesartium, miasto Istryjczyków nad rzeką Arsyą; przez zdobycie jego w r. 179 przed Chr. okupione wprawdzie dla zaciekłej obrony wielkiemi stratami, rozstrzygnęli Rzymianie podbicie całej krainy pod swe panowanie; dzisiaj na miejscu jego leży Altura, albo też, według innych uczonych, wieś Refonzi, na północo-wschód od miasta Po-

S. Drz.

(1.2 mm.).

Neschi, taką nazwę nosi pismo arabskie, zwykłe (kursywa), używane powszechnie przez Arabów od wieku VIII ery naszej; dziś służące ; również do drukowania książek w tym języku;

służą między innemi smakowi. X. N-y błędne N-i vagi s. pneumogastrici), zstępują do szyi, (klatki pierśnej i brzucha, dzieląc się na gałązki liczne, między innemi czynnościami miarkują też ruchy serca. XI. N-y wsteczne, czyli dodatkowe Willisa {N-i récurrentes s. accès-sorii Willisii), każdy z nich dzieli się na dwie gałęzie główne, z których przednia łączy się z N-em błędnym, tylna zaś rozgałęzia się w mięśniach karku; nakoniec XII N-y podję-z y k o w e {N-i hypoglossi) rozchodzące się po wszystkich mięśniach języka.— B) N-y rdzeniowe, t. j. wyrastające ze rdzenia pacierzowego (N-i spinales); jest ich 8 par karkowych {N-i cervicales), 12 par grzbietowych {N-i dorsales s. thoracici), 5 par 1 ę d ź-wuych (N-i lumbar es), 5 par krzyżowych {N-i sacrales), nakoniec 1 lub 2 pary N-ów ogoźnych (N-i coccygei).— Wszystkie nerwy wymienione wyrastają ze rdzenia dwiema oduo-gami, zwanemi korzeniami nerwowerai {radices nervorum), przednim i tylnym, które się łączą po wyjściu z przewodu kostnego, pacierzowego. Korzeń przedni zawiera tylko włókna ruchowe, korzeń tylny jest wyłącznie czuły, więc też wszystkie nerwy te są mieszane, t. j. pośredniczą zarówno w czuciu, jak w ruchu, gdy niektóre nerwy wprost z mózgu pochodzące, służą albo jednej tylko z czynności wymienionych, albo posiadają właściwości swoiste, jak np. wzrokowy, słuchowy i węchowy.—Pnie nerwów grzbietowych rozgałęziają się dalej każdy samodzielnie, inne zaś łączą się po wyjściu z przewodu pacierzowego w sploty, z których dopiero wychodzą nerwy pojedyńcze, przeznaczone głównie dla członków górnych i dolnych. Splotów takich istnieje po 3 z każdej strony, mianowicie: karkowy (Plexus cervicalis), lędźwny (PI. lumbaris) i krzyżowy (PI. sacralis). Pnie nerwów rdzeniowych, tuż przy początku swym, mają połączenia z nerwami zwojowemi, co uwidocznia rycina dodana (fig. 135 nastr. 503),—O rozgałęzieniach dalszych i przebiegu nerwów w częściach ciała poszczególnych mówić tu nie możemy, o ile to będzie koniecznie potrzebne, znajdą się wzmianki o nich w miejscach właściwych, tam gdzie mowa o narządach, lub częściach ciała.—Obfitość szczegółów tego rodzaju znaleźć można we wszystkich podręcznikach anatomii, tu szczególnie polecić możemy przekład polski anatomii Quain-Hoffm anna (Warszawa 1874—1878); tom 4-y anatomii Hirschfelda (tamże 1861), tegoż atlas znakomity „Névrologie ou description et iconographie du système nerveux” (Paryż 1850 z 90 tablicami), oraz atlas anatomiczny Laskowskiego, z obcych zaś Heitzmanna „Die descriptive und topographische Anatomie des Menschen” (Wiedeń 1896, wyd. 8-e). Budowę drobnowidzową nerwów znaleźć można w „Podręczniku histologii ciała ludzkiego” wydanej pod red. H. Hoyera (Warszawa 1901,

str. 365 i następne). O mechanizmie czynności nerwów ob. F lat au a „Ustrój'nerwowy w świetle najnowszych badań” (Warszawa 1889); Hoche „Die Neuronenlehre und ihre Gegner” (Berlin 1899) i F. N i s s 1 „Die Neuronenlehre und ihre Anhänger” (Jena 1903).

Nerwy (Nervi). Twory swoiste, przebiegające po całym ciele, barwy białawej, z wyglądu podobne do taśm grubawych lub nitek, to grubszych to cieńszych, rozgałęziające się drzewiasto, i tworzące połączenie wszystkich narządów i części ustroju z mózgiem i rdzeniem pacierzowym, nazywami N-mi. Są one przewodnikami czucia i wrażeń zmysłowych, oraz pośrednikami ruchów, pobudzającemi mięśnie do wykonywania ich. Do nich należy też miarkowauie czynności wydzielniczej gruczołów, wywierają również wpływ niemały na naczynia krwionośne, zwężając lub roszerzając je.— N. każdy składa się z t. z w. włókien nerwowych, których tu jednak nie opiszemy, gdyżby nas to zbyt daleko zawiodło; ciekawych odsyłamy do „Histologii ciała ludzkiego” (Warszawa 1901), w której szczegóły te wszystkie opisano dokładnie, objaśniając je rycinami wybornemi. Co dotyczy działania N-ów porównać należy Nerwowy

Dr J. P.

li.—Por. Livius (41, llj.

Neryusz Filip św., ob. Neri.

Nesaea, kr op i el, rodzaj pajęczaków (Arach-noidea), zaliczony do rzędu kleszczy (Acarina), do rodziny wodopójek (.Hydrachnidae); ciało posiadają drobne te wodopójki miękkie, jajowate: nogi im dalej ku tyłowi, tern dłuższe; czwarta ich para obrośnięta włosami płowemi; rodzaj ten obejmuje przeszło 20 gatunków, znanych w Europie. Najpospolitsze z nich: N. coccinea C. L. Koch. — purpurowy, na końcu przednim i tylnym nieco bledszy z ciemnemi plamami (3 mm. dług.); N. fuscata C. L. Koch.—od poprzedniego mniejszy — rdzawoczerwony, z plamami wielkiemi, czarnemi, niekiedy zlewającemi się, z pręgą purpurową wzdłuż grzbietu; N. longi-cornis C. L. Koch. Przezroczysty, białawy z bron-zowemi, zlewającemi się plamami, oraz z żółtą linią na grzbiecie; oczy duże, czerwone

K. K-ć.

Red.

„Nat. Hist.”, 36,

S. Drz.

S. Drz.

Red.

jest to uproszczenie pisma starszego, kuf i ck i e-g o (ob.), dziś tylko jeszcze na pomnikach napotykanego.

Nesiotes, po grecku Nijaidrcyję, rzeźbiarz ateński, żyjący pomiędzy 70, a 80. Olimpiadą, a więc nieco starszy współcześnik sławnego Fi-dyasza. Razem z Kritiosem wykuł on w r. 476 przed Chr. nowe rzeźby w miejsce posągów Harmodyusza i Ar y stóg i to n a, które Kser-kses podczas najazdu swego na Grecyę z Aten był zabrał. — Por. Plinius 4, 11.

Nesis, po grecku Nrjaię, mała wysepka nad wybrzeżem wschodniem zatoki Neapolitańskiej, pomiędzy miastami Neapolem i Puteoli, naprzeciw przylądka Misenum położona, słynąca z żyzności swej i łagodnego klimatu, przedewszyst-kiem zaś z hodowli wybornych szparagów; tutaj spotkał się Cyceron z republikaninem Brutusem; dzisiaj zwie się ona Ni sit a.—Por. Cicéron „Epp. ad Att.” (I, 2, 16).

Nesle, wieża (T o ur d e N e s 1 e), jedna z baszt w dawnych murach Paryża; stała na lewym brzegu Sekwany, naprzeciwko wieży Luwru; wysoka była na 25 metrów, 10 m. miała średnicy; była okrągła i ciężka; dotykała jej druga wieża, mniejsza ze schodami. Pierwszą wzmiankę o niej znajdujemy w r. 1210. Jeden z panów na N. wybudował w wieku XIII obok niej pałac. W r. 1308 Filip Piękny, król francuski, kupił pałac z wieżą; Filip V podarował go w r. 1319 żonie swej, Joannie Burgundz-kiej, która w testamencie (r. 1325) kazała go sprzedać na rzecz założonego przez siebie kol-legium burgundzkiego. Zburzono wieżę tę już w r. 1660.—Podanie, powstałe w wieku XV, spopularyzowane przez dramat Dumasa i Gaillarde ta (r. 1832) głosi, że wieża N. była widownią orgij, urządzanych przez jednę z królowych Francyi; miała ona zwabiać tutaj uczniów szkół, których później, zabawiszy się z nimi nieprzystojnie, kazała wyrzucać z okna do rzeki. History i nie udało się jednak odnaleść tej królowej; nie ma żadnych danych, któreby podanie to potwierdzały.—Por. A. Berty „Topographie historique du vieux Paris; Région occidentale de l’Université” (Paryż 1887).

Nesle, miasto we Francyi, w departamencie Somme, nad rz. Ingond; posiada dawną kolegiatę Panny Maryi, w stylu romańskim; niektóre części tego kościoła pochodzą z w. XI. Mieszkańców liczy N. 2 285.—W r. 1472 oblegał je i zdobył Karol Zuchwały (ob.), który wyrżnął tu mnóstwo mieszkańców.

Nesles-la-Vallée, wieś we Francyi, w departamencie Seine-et-Oise; posiada piękny kościół romański z wieków XII i XIII. Dawniej był tu jeszcze zamek wspaniały, z którego obecnie nie zostało i śladu. Mieszkańców 861.

Nespel, ob. Mespilus.

Nesqnchonit, ob. Nekeonit.

Ness, rzeka w Szkocyi północnej, wypływa z jeziora tegoż imienia (Loch N.) 35 kim. długiego i 241 m. głębokiego, jeziora, które za pośrednictwem kanału Kaledońskiego łączy się z jeziorami Loch Lochy i Loch Linnhe. W ten sposób N. wraz z jeziorami i kanałem Kaledońskim tworzy niejako jeden trakt wodny, łączący Morze północne z Atlantykiem. Właściwa N. ma tylko 11 kim. długości i pod miastem Invernes-sem wpada do zatoki Moray Firth.

Nesselman Jerzy, profesor uniwersytetu królewieckiego, filolog, który zajmował się badaniem języka litewskiego i literatury jego, a również zasłużył się jako zbieracz pieśni ludowych, litewskich. Wydał bardzo dobry słownik litewsko-niemiecki p. n. „Wörterbuch der lithuanischen Sprache” (Królewiec 1851) i „Volkslieder, lithuanische Dainos, gesammelt, kritisch bearbeitet und metrisch übersetzt mit Musikbeilage” (Berlin 1853).

Nesselrode, ród starożytny niemiecki, osiadły nad Renem dolnym. Kroniki staroniemieckie wspominają o N-ach w w. X, a gniazdo rodzinne ich, Nesselroth, leżało nad rzeczką Wupper pod Solingenem. W końcu w. XÏV ród ten rozdzielił się na dwie linie: starszą i młodszą. Ze starszej pochodzą rodziny N-dów ReichenseiniLands-kron. Z nich Landskronowie, podniesieni w r. 1710 do godności hrabiów, wygaśli po mieczu w r. 1824. Do linii młodszej należą N - d o w i e Ereshoven, którzy w r. 1705 również podniesieni zostali do godności hrabiów Cesarstwa Rzymskiego. Głową linii tej jest obecnie hr. Maksymilian Bertram v.N. f d. 20 grudnia r. 1817), niegdyś minister dworu cesarzowej Augusty i członek izby Panów pruskiej. Przedstawicielami najwybitniejszemi linii młodszej N-dów są: 1) hr. Maksymilian Juliusz Wilhelm Franciszek (* d. 24 paźdz. r. 1728—f d. 8 marca r. 1810 we Frankfurcie), którego ojciec w r. 1740 przeniósł się na stałe do Rossyi. Hr. Maks. Jul. Wilhelm zasłynął, jako dyplomata zdolny, rossyjski; był posłem rossyjskim w Lizbonie i Berlinie i przyczynił się głównie do wydania Zofii Doroty ks. Wirtember-skiej za cesarza Pawła I i 2) hr. Karol Robert, syn poprzedniego, kanclerz rossyjski, o którym niżej.

Nesselrode Karol Robert, kanclerz i mąż stanu rossyjski (* d. 14 grudnia r. 1780 w Lizbonie—f d. 22 marca r. 1862 w Petersburgu), syn hrabiego Wilhelma, wyznania protestanckiego. Po ukończeniu gimnazyum berlińskiego przyjechał w r. 1796 do Petersburga i, za zezwoleniem cesarza Pawła, zapisał się z początku do floty, a następnie do wojska lądowego rossyjskie-go. Niebawem porzucił zawód rycerski, zamieniając go na dyplomatyczny. Zaraz po śmierci cesarza Pawła wysłany był jako poseł rossyjski do ks. Wirtemberskiego z zawiadomieniem o wstąpieniu na tron cesarza Aleksandra I. Potem

64

Enc. Powsz. Ilostr. S. II. Zesz. 8. T. I.

Nessler Juliusz.

o*

w Berlinie i w Hadze zajmował stanowisko sekretarza ambasady rossyjskiej.—W Dreźnie poznajomił się z Metternichem (ob.), polubił go bezgranicznie i rozkochał się w jego wstecznic-twie. Stąd też w polityce swojej wzorował się stale na Metternichu i był zwolennikiem stanowczym związku Rossyi z Austryą. Na schyłku życia swego sam w memoryale najpoddań-szym o położeniu politycznem Rossyi (w r. 1856; zob. „Russkij Archiw” z r. 1872 N° 1) scharakteryzował politykę swoją jako monarchiczną i antypolską. Przejęty ideami świętego przymierza, N. był nienawistnie usposobiony przeciwko wszelkim ruchom dążącym do wolności, zarówno w Europie całej, jak i w Rossyi samej. Nawet uwłaszczenie włościan budziło w nim obawy, rzekomo dla tego, że zachwiaóby mogło ustrojem patryarchal-nym Rossyi. Występował nadto zawsze w obronie cenzury najsurowszej. Nawet taki pseudo-libe-rał, jak hr. Capo d’Is trias (ob.) wydawał mu się doktrynerem zbyt wolnomyślnym na stanowisku ministra rosyjskiego spraw zewnętrznych. Powstanie greckie obudziło w nim, podobnie jak w Metternichu, nienawiść jeszcze głębszą do ruchów rewolucyjnych.—W r. 1807 N. został mianowany radzcą poselstwa rossyjskiego w Paryżu i tutaj powtórnie spotkał się ze swym gie-niuszem ubóstwianym, Metternichem, który podówczas był posłem austryackim w Paryżu. Na tern też stanowisku N. pozyskał zaufanie zupełne cesarza Aleksandra, który powołał go do kancelaryi państwa i do ministeryum spraw zewnętrznych. Przez poślubienie w roku 1812 córki Gurjewa, ministra skarbu, wpływowego rossyjskiego, N. jeszcze bardziej umocnił stanowisko swoje u dworu cesarskiego. Odtąd stale uczestniczył we wszystkich układach dyplomatycznych. On to głównie wraz z Ru-miancewem, a wbrew zdaniu Kutuzowa, przyczynił się do przeniesienia walki z Napoleonem do Niemiec. Dnia 19 marca r. 1813 podpisał konwencyę wrocławską, a d. 15 czerwca t. r. w Reichenbachu na Szląsku traktat o sub-sydya z Anglią; dalej d. 9 września t. r. ułożył wspólnie z Metternichem w Töplitz (Cieplicach) przymierze pomiędzy Rossyą i Austryą. Podczas wojny r. 1814 towarzyszył do Francyi cesarzowi Aleksandrowi Ii podpisał d. 1 marca t. r. w Chaumont układ przymierza poczwórnego; następnie w nocy z d. 30 na 31 t. m. układał się z marszałkiem Marmontem (ob.) o poddanie się Paryża. Podpisał dalej d. 30 maja roku 1814 pokój paryski, a na kongresie wiedeńskim odgrywał rolę jedną z wybitniejszych. Dnia 13 marca r. 1815 podpisał akt wyjmujący Napoleona z pod prawa, a d. 25 t. m. odnowienie traktatu w Chaumont zawartego. Jako jeden z dyplomatów najzdolniejszych przymierza świętego, towarzyszył cesarzowi Aleksandrowi na kongresach akwizgrańskim, opawskim, lublańskim i werońskim, a kiedy Capo d’Istrias otrzymał w r. 1822 urlop bezterminowy na stanowisku ministra spraw zewnętrznych, N. został jedynym sternikiem polityki zagranicznej rossyjskiej. Sterował nią, jak poprzednio, w kierunku zgody i przyjaźni z Austryą. W r. 1830 widział się w Karlsbadzie z Metternichem i przyznał mu się otwarcie, że w powstaniu greckiem widzi niebezpieczeństwo największe dla Rossyi. Zdolności dyplomatyczne, najwybitniejsze wykazał N. w sprawach: greckiej i wschodniej. Jego dziełem mianowicie były: traktat w Hunkiar-Skelessi (d. 8 lipca r. 1838), zapewniający Rossyi wpływ przeważny na losy królestwa Greckiego, młodego i traktat z dnia 15 lipca r. 1840 usuwający Francyę od wpływu na bieg spraw Europy. Podczas ruchów rewolucyjnych r. 1848 i 1849 polityka zagraniczna N-go była wyczekująca do chwili, którą uważał za stosowną, ażeby przez interwencyę na Węgrzech zjednać Au-stryę dla interesów Rossyi. Również zręcznie użył ruchów w księstwach Naddunajskich, ażeby przez traktat w Bałta-Limanie powiększyć wpływ rossyjski na Wschodzie. Starał się nadto wzmocnić przymierze święte, które z biegiem czasu osłabło, i przez to zgnębić „hydrę” liberalizmu. Odpowiedzialność za wojnę krymską w pewnej mierze pada na N-go, aczkolwiek on sam czynił wszystko, aby zapobiedz starciu zbrojnemu. W r. 1829 mianowany wicekanclerzem. N. został w r. 1844 kanclerzem państwa. Reprezentował on w Rossyi stronnictwo rządowe, niemieckie, w przeciwstawieniu do czysto rossyjskiego, na którego czele stał ks. Mienszykow. Do samej śmierci nie umiał dobrze po rossyjsku i mówił z niemiecka.—Po wojnie krymskiej ustąpił ze swego stanowiska na rzecz ks. Gorcza-kowa. Z małżeństwa z Maryą hr. Gurjew miał 2 córki i syna Dymitra (* w r. 1816 — f r. 1891), radzcę tajnego i marszałka dworu, żonatego z hr. Lidyą Zakrewską, córką gien.-gub. Moskwy, z którą miał syna Anatola (* w r. 1850).— Por. N. „Autobiographie” (Paryż 1866, przekład rossyjski w piśmie „Russkij Wiestnik” z r. 1865 Jß 10); „Correspondance diplomatique du C-te Pozzo di Borgo et du C-te de Nesselrode 1814—1818” (Paryż 1890); S. Tati szcze w „Wrjesznjaja politika imp. Nikołaja I” (Petersburg 1887); tegoż „Imp. Nikołaj I i ino-strannyje dwory” (1889); tegoż „Iz proszłaho russkoj dipłomatji” (1890); S. Soło wje w „Imp. Aleksandr I” (Petersburg 1877) i „Mémoires de Metternich”.

Nessler Juliusz (* w Kehl d. 6 czerwca r. 1827), chemik. Wyuczywszy się naprzód apte-karstwa N. kształcił się następnie w uniwersytetach: strasburskim, freiburskim i heidelberskim, zajmując się chemią, a zwracając przytem uwagę główną na stosowanie jej w rolnictwie i przemyśle; w r. 1856 otrzymał posadę w fabryce chemicznej Paul ego pod Karlsruhe i zajmował stanowisko to do r. 1859, w którym zało-

Nesslera trutka na owady {Nesslersches Tn-secłengift), środek bardzo skuteczny przeciwko owadom szkody robiącym w ogrodach, zwłaszcza przeciwko mszycom, wynalazku J. Nesslera (ob.); sporządza się tak: 30 gramów tytoniu sproszkowanego naparza się ukropem, po ostudzeniu i przesączeniu płynu tego, dodaje się do niego 40 gramów niedogonu (Oleum solani), 30 gr. mydła i 200 centymetrów kubicznych wyskoku mocnego, nakoniec dolewa się tyle wody, aby otrzymać 1 litr płynu, którym skrapia się rośliny nawiedzone przez mszyce, liszki, oraz inne owady szkodliwe.

żył w mieście wymienionym stacyę doświadczalną; chemiczno-rolniczą, która następnie przeszła pod opiekę i na własność rządu badeńskiego, pozostając wszakże i nadal pod zawiadywaniem jego.—Oprócz wielu prac dotyczących rolnictwa i ogrodnictwa, o ile chemia ma z niemi związek, cenione są też poszukiwania jego odnoszące się do wina, jego uprawy, obchodzenia się z nim, oraz wykrywania sfałszowań jego. Z prac jego licznych wymienić należy: „Der Wein und seine Bestandteile” (Chemnitz, 1866, wyd. 2-e); „Der Tabak, seine Bestandtheile und seine Behandlung” (Mannheim 1867); „Bericht über die grossherzogliche Versuchsstation” (Karlsruhe 1870); „Die Rebwurzellaus” (Stuttgart 1875); „Naturwissenschaftlicher Leitfaden für Landwirte und

Red.

Nessmühl, ob. Neszmely.

Gärtner” (Berlin 1888, wyd. 2-e) i „Die Bereitung, Pflege und Untersuchung des Weines" (Stuttgart 1894; wyd. 6-e).

Nessler Wiktor (* d. 28 stycznia r. 1841 w Baldenheimie, w Alzacyi—f d. 28 maja r. 1890 w Strasburgu) kompozytor muzyczny. Poświęcał się naprzód teologii, i jednocześnie kształcił się w muzyce. Powodzenie, jakiego doznała pierwsza jego opera „Fleurette”, wystawiona r. 1864 w Strasburgu, skłoniła go do zerwania z teologią i poświęcenia się wyłącznie muzyce. Udawszy się do Lipska, N. uzupełnił studya muzyczne, poczem objął miejsce dyrektora chóru w teatrze miejskim (r. 1870) oraz w stowarzyszeniu śpiewaczym „Sängerkreis”. Tu napisał i wystawił operę „Dornröschens Brautfahrt” (r. 1867); operetkę „Die Hochzeitsreise” (r. 1867); jednoaktówki: „Nachtwächter und Student” (r. 1868) i „Am Alexandertag” (r. 1869), oraz wielkie opery: „Trmingard” (r. 1876); „Der Rattenfänger von Hameln” (r. 1876); „Der wilde Jäger” (r. 1881) i „Trompeter von Säkkingen” (r. 1884), z których trzy ostatnie uczyniły głośnem jego imię w całych Niemczech, i obiegły tryumfalnie wszystkie sceny niemieckie. Ostatnie mi jego operami były: „Otto der Schütz” (Lipsk r. 1887) i „Die Rose von Strasburg” (Monachium r. 1890). N. był eklek-tykiem, opierającym najczęściej swe melodye na pieśniach ludowych; technikę posiadał dobrą, natomiast mało oryginalności, a przytym styl jego wiele pozostawiał do życzenia. Jego pieśni na chóry męzkie, że są utrzymane w duchu narodowej muzyki niemieckiej, cieszą się dużem powodzeniem w ojczyźnie jego.

Red.

Nessonis, po grecku Nsoowvlç Xt[mj (=rjezio-ro N.), obszerne jezioro w Tessalii, w pobliżu prawego brzegu rzeki Peneusa, na wschód od miasta Laryssy leżące, wysychając porą letnią, tworzy rozległe, grzązkie moczary, w zimie zaś gdy rzeka sąsiednia wzbiera, napełnia się i ono wodą i przelewa ją nawet do poblizkiego jeziora zwanego B o e b e i s. Podczas powodzi pustoszyły w Wiekach Starożytnych, zamulały i wyrywały z sobą połączone wody rzeki i owego jeziora żyzne grunta Laryssy, tak że mieszkańcy groblami warownemi chronić się musieli od klęsk podobnych. W obydwuch jeziorach wspomnianych uważać należy jeszcze jedyne ślady, pozostałe po ogromnych wodach, przed wiekami zapełniających całą rozległą równinę Tessalską, kiedy wreszcie przez ciasną dolinę Tempe (ob), pomiędzy górami Olimpem i Ossą upływ do morza znalazły. Jezioro N. zwane według świadectwa dawniejszych gieografów, Nezero, mieni się dzisiaj Kartczair, albo Mavrolimni.— Por. Leake „Travels in North Greece“ (tom

IV).

S. Drz.

A. Pol.

Nessos, po grecku Nśaaoę, po łacinie Nessus.

1. Rzeka w Tracyi, według mitycznej opowieści uchodząca za syna Okeanosa i Tytanki Tethys.—2. Syn IksyonaiNefeli, z rodu potwornych Kentaurów. Z walki krwawej, która się wywiązała pomiędzy uczestnikami wesela Peiri-thoosa, a to pomiędzy Kentaurami a Lapithami i greckiemi bohaterami, ratował się ucieczką. Poniósł on śmierć nad rzeką Euenos z ręki Heraklesa, gdy gwałt chciał zadać żonie jego Dejanirze, wszakże pomścił się na nim po śmierci jeszcze za czyn ten okrutnie. Konając bowiem podarował Dejanirze szatę przepysz-Nesslera odczynnik. Jest to rozczyn jodku ną, przesiąkniętą rzekomo miłosnym czarem, rtęci w roztworze jodku potasu i ługu potasowe- Gdy Herakles po długich wędrówkach do mia-go, służący do wykazywania w płynach obecno- sta Trać his, w Tessalii, się zbliżał, wysłała ści amoniaku i związków jego, z któremi two- mu Dej an ira, zaniepokojona wieściami różne-rzy opad czerwono-brunatny. Wynalazcą jest J u mi o niewierności małżonka, szatę ową, aby

Red.

1 iusz Ne8sler (ob.).

Red.

nych, Herakles Li cha sa, który mu przyniósł

wszystkie jego zapały miłosne tylko ku sobie ITesslera płyn do przechowywania okazów skierować. Lecz gdy szata na H e ra klesie się roślinnych w stanie wilgotnym, sporządzony przez rozgrzała, jad, a nie czar miłosny, w niej ukryty

J. Nesslera (ob.). Jest to rozczyn wodny, za- zaraz na ciało bohatera działać zaczął, palił i żarł wierający w sobie 20⁰/₀ wyskoku i 0,l°/₀ siar- je tak, że wijąc się od bólów straszliwych, szalo -czanu potasu {Kali sulphuricum acidum).

XII, 308 i nast.).

Red.

Dr J. P.

nieszczęsną szatę oną, do morza wrzucił, a sam na górę Oj tę się zawlókł, aby na stosie bohaterskiego żywota dokonać. Dej ani ra zaś, dowiedziawszy się, jakiego nieszczęścia mimowolną była sprawczynią, śmierć sama sobie zadała. — Por. Sophokles „Trachinki” Apollodor (II, 7,

4); Ovidius „Metamorph” (IX, 101 i nast.;

S. Drz.

Nestle Eberhard d. 1 maja r. 1851 w Stuttgarcie), teolog protestancki, znany jako oryentalista wytrawny. Po ukończeniu uniwersytetu w Niemczech, po naukę dalszą udał się do Anglii, gdzie spędził dwa lata. Powróciwszy do ojczyzny został w r. 1877 w Tybindze repeten-tem, t. j. docentem uniwersytetu, przysposabiającym do egzaminów studentów teologii w semi-naryum uniwersyteckim. W r. 1880 mianowano go dyakonem w Miinsingen, w trzy lata później profesorem gimnazyalnym w Ulmie. W latach 1890—1893 zastępował profesora języków semickich w Tybindze. Pisarzem jest płodnym i w kołach uczonych cenionym; drukiem ogłosił: „Israelitische Eigennamen nach ihrer religionsgeschichtlichen Bedeutung“ (Harlem 1876; praca nagrodzona); „Veteris Testamenti graeci co-dices Vaticanus et Sinaitieus” (Lipsk 1881, wyd. 2-e, 1887, jako dopełnienie Tischendorfa „Vêtus testamentum graece”); „Syrische Grammatik, mit Litteratur, Chrestomathie und Glossar” (Berlin 1888, wyd. 2-e; wyd. ang. tamże 1889); „De saucta cruce, ein Beitrag zur christlichen LegendeDgeschichte” (tamże 1889); „Nigri, Böhm und Pellican, ein Beitrag zur Anfangsgeschichte des hebräischen Sprachstudiums in Deutschland” (Tybinga 1893); „Philologica sacra. Bemerkungen über die Urgestalt der Evangelien und Apostelgeschichte” (Berlin 1896); „Einführung in das griechische Neue Testament” (Gietynga 1897) i kilka prac innych jeszcze.

Nestlégo Uliczka z Vevey w Szwajcaryi, wyrób mający niemowlętom zastąpić pokarm macierzyński. Mączka ta, będąca proszkiem bla-dożółtawym, przyrządzana bywa z mleka krowiego, niezbieranego, które za pomocą wyparowania wody w nim zawartej zgęszczono do spójności syropu, poczem dodano do niego pewną ilość mąki pszennej lub jęczmiennej (ze słodu) w sposób właściwy przedtem przygotowanej, aby krochmal w niej zawarty o ile można zamienić w dekstrynę, nakoniec dosypuje się jeszcze nieco cukru miałkiego, to wszystko, wymieszane starannie i następnie wysuszone dokładnie, miele się na mączkę drobną, którą się daje dzieciom roz-czynioną wodą ciepłą. Płyn ten białawy, nieprzezroczysty, wyglądem i zapachem przypomina .mleko, smak zaś ma słodkawy. — M. N-go, chociaż stanowczo lepsza od wielu innych wyrobów podobnych, niemowlętom nigdy nie zdoła zastąpić pokarmu matki lub mamki, może im nawet wprost zaszkodzić, ponieważ niemowlęta w pierwszych miesiącach życia krochmalu nie

trawią wogóle wcale, a pomimo przyrządzania najstaranniejszego mąki, do mleka zgęszczonego dodawanej, zawartość w niej krochmalu pozostaje zawsze stosunkowo dość znaczna jeszcze. Natomiast mączka N-ego służyć może dzieciom już nieco starszym za pożywienie zdrowe i posilne, zwłaszcza jako dodatek do mleka krowiego; również jako pokarm łatwo strawny zalecić ją można osobom dorosłym, po chorobach cięższych do zdrowia powracającym; od biedy nakoniec zastąpić może śmietankę lub mleko w kuchni, albo do herbaty i kawy.

Nestor, po grecku Nćatoop. 1) sławny bohater homerowy, syn Neleusa (ob.) i Chlorydy, córki Am fi on a, króla orchomeńskiego, władzca w Messeńskiem, albo, według zdania innych uczonych, Tnfylskiem Pylosie. Kraina jego graniczyła z jednej strony z Lakouiką, z drugiej strony z rzeką Alpheios, z ziemią Elijską, gdzie Epejczyey byli jego sąsiadami. Z żoną Eury-diką, córką Klymenosa, albo Anaksybią, jak inne źródła głoszą, córką Kratinosa, spłodził dwie córki: Pejzydikę iPolykastę, i synów: Perseus a. Stratiosa, Aretosa, Echefrona, Pizystrata, Antilochosa i Trazymedesa. Gdy Herakles, rozgniewany na Neleusa (ob.), na dom jego napadł i synów mu pomordował, znajdował się N. właśnie w Gerenii na wychowaniu i takim sposobem z życiem uszedł. W młodych jeszcze latach walczył mężnie i szczęśliwie z Epejczykami i z Arkadyjczykami, jako przyjaciel Lapitów potykał się w walce ich z Kentaurami, jako też uczestniczył w sławnych łowach kalidońskich i w wyprawie Argonautów. Uczestnictwo jego w wojnie Trojańskiej wsławił szczególnie Homer w pieśniach swych nieśmiertelnych.—W wieku sędziwym, kiedy już nad trzeciem pokoleniem władał, wyruszył on na czele 90 okrętów z wyprawą Greków przeciwko Troi, nakłoniwszy poprzednio razem z Odysseuszem, Achillesa i Patroklosa do chwycenia za oręż w sławnej wojnie owej. W obozie greckim, przed mu-rami Troi należy starzec ten krzepki do najznakomitszych bohaterów, odznacza się przed inne-mi wymową, tchnącą mądrością i sprawiedliwością, z ust jego płyną słowa słodziej aniżeli miód, a spełnia zarazem obowiązki wodza wa-leczuego, w sztuce wojennej doświadczonego. Przy każdej sposobności udziela w długich wywodach młodszemu pokoleniu rad wytrawnych, zaczerpniętych z obfitego, nieraz chełpliwie zabarwionego źródła przygód własnych i doświadczenia wielkiego, a młodsi z natężoną uwagą słuchają nieskończonych opowieści jego z pradawnych czasów bohaterskich, chętnie przyjmują wskazówki jego, czcią prawdziwą starca godnego otaczają; on też wymową swą słodką i przekonywającą skłonił Agamemuonado pojednania się z Achillesem. Rysy bohatera pylij-skiego, dzielnego i w kierowaniu wozem wojen^

S. Drz.

Nestor, kronikarz ruski, mnich w Ławrze pieczarskiej w Kijowie, miał napisać około roku 1091 żywot śśw. Borysa i Gleba a nadto żywot Teodozego, hegumena klasztoru pie-czarskiego. Jemu to przypisują napisanie, a właściwie skompilowanie na podstawie istniejących już poprzednio mniejszego rozmiaru prób kronikarskich, wielkiego latopisu dziejów ruskich, sięgającego po r. 1113. Autorstwo N-a nie jest jednakże wyraźnie poświadczone i dlatego ulegało niejednokrotnie ostrym napadom skeptycyz-mu krytyki. W każdym razie kilka, dość dawnych, rękopisów tej Kroniki podało jako autora N-a. Kronikarz N. znany jest mnichowi Polikarpowi, piszącemu w początkach XIII w.,— wreszcie tradycya zna dwu N-ów, pochowanych

nym i w natarciu na wroga, a mówcy znakomitego w radzie wojennej, który w sposobnej chwili i pełnym wina puharem nie gardzi, skreślił Homer w Iliadzie swej z tak szczerem przejęciem i zapałem wielkim, że w późniejszych wiekach przypuszczano, iż poety kolebka również w Pylos stać musiała.—Po zburzeniu Troi wrócił N., razem z Menelaosem i Dyome-desem, jako pierwszy szczęśliwiec do rodzinnego kraju, gdzie żył jeszcze długie lata, zażywając niezakłóconego niczem spokoju w gronie rodziny, a szczególnie synów swych roztropnych, wstępujących godnie w ślady ojca, jak się przekonał Telemach, syn Odysseusza, przy sposobności odwiedzin swych rezydencyi N-a. W Messeńskiem Pylos pokazywano jeszcze za czasów gieografa Pauzaniasza, pod koniec wieku II po Chr., dom sławnego starca. Dla sztuk pięknych, rzeźbiarstwa i malarstwa, była postać charakterystyczna N-a ulubionym tematem, słynął więc posąg jego w Messenie, a szczególnie obraz, pędzla sławnego Polygnota (ob.), znajdujący się w gmachu publicznym w Delfach, Le sehe zwanym.—Por. Homera „Iliada.” (I 250 i nast., II 591 i nast., IV 319, VII 135 i nast., XI 362 i nast.); „Odyssea” (III 68 i nast., IV 209 i nast., XI 281 i nast.); Pausanias (IV 3, 7, 36, 2); nadto rozprawy Ilgen a C. Dau „De Nestore felicissimi senis exemplo” w «Opuscula philol. > (tom I str. 89 i nast.); Becka Chr. Dau. „De Nestore Homeri” (Lipsk

1878); Gepperta dzieło „Ueber den Ursprung der Homerischen Gesänge” (część I str. 169 i nast.). — 2) Poeta epiezny i sofista grecki, rodem z Larandy, w Likaouii, żyjący za czasów cesarza rzymskiego Aleksandra Sewera, około r. 225 po Chr., napisał kilka dzieł, z których tylko napisy do naszych czasów się przechowały, jak oto: 1. „’IXtàç XsiTroYpàp.fj.a'coç”, poemat epiezny na wielkim Homerze wzorowany, w którego pieśniach poszczególnych, z dziwacznego pomysłu autora, brakło z kolei jednej głoski alfabetu; 2. „Meta^opcptóaaię eporwv xai opvéwv” (= Przemiany roślin i ptaków); 3. „’AXsfcavSpe-iaę”.

w Ławrze Kijowskiej, jeden zaś nazywany bywa kronikarzem (letopisatel). Przeciwko temu znowu podnoszono, że nie znamy dostatecznie postaci pierwotnej latopisu, który dochował się tylko w odpisach skażonych dodatkami i wtrętami późniejszemi, a nadto różnorodnemi kontynuacyami. Istnieje nadto pewna liczba różnic pomiędzy tern co o B o r y si e, GlebieiTeo-dozym znajdujemy w żywotach przypisywanych N-owi, a tern co się znajduje o tych osobach w Kronice. Ma to świadczyć przeciw autorstwu N-a,—jakkolwiek skeptycyzm co do wartości tych argumentów jest uzasadniony. O życiu autora Kroniki wie się bardzo mało, jedynym źródłem jest sama Kronika, bo tak zwane Paterikon czyli „żywoty świętych pieczarskich”, gdzie jest umieszczony także żywot N-a, nie zasługuje na większą ufność. Z Kroniki wynika, iż autor mając lat 17 zgłosił się do klasztoru pieczar-skiego, do hegumena Teodozego w r. 1073, stąd wniosek, że się zapewne urodził w r. 1056. Postrzyżony jednak został już przez następcę Teodozego, Stefana. Dużo rzeczy, które autor opowiada, sam widział, we wielu uczestniczył osobiście, jak np. w elewacyi zwłok Teodozego w r. 1091, patrzył także na spalenie klasztoru przez Połowców w r. 1096, Kiedy autor zaczął pisać swą Kronikę nie da się dokładnie oznaczyć; powszechnie przyjęte jest mniemanie, iż ukończył ją około r. 1116. Rok śmierci nieznany, późne bardzo źródła twierdzą, iż zmarł w wieku bardzo podeszłym, — urwane dość nagle opowiadanie Kroniki daje powód do przypuszczenia, że zmarł w ciągu jej pisania. Znaczną część dzieła spisał autor z pamięci, jako świadek rzeczy opowiedzianych: tyczy się to części od r. 1073, kiedy wstąpił do klasztoru, aż do r. 1113 na którym się Kronika urywa. Niejednokrotnie wspomina, iż wiadomości przez siebie zapisane ma z nst obcych, nieraz wymienia imię tego, który mu ich udzielił. Pod r. 1106 zapisuje np. śmierć 90-letuiego starca Jana, o którym powiada: od niego i ja mnogo słów słyszałem i wpisałem je w latopis. Poza tern leżały przed atorem mniejsze próby histo-ryografii ruskiej XI w., której ślady dają się dostrzedz tu i owdzie w Kronice. Z licznej literatury ówczesnej, słowiańskiej znane były kronikarzowi bułgarskie tłómaczenia pisarzów greckich IX w., jak Jana Malali i Jerzego Hamartolosa, Pozostaje wątpliwość, czy znał dzieła te bezpośrednio, czy też w wyjątkach umieszczanych w encyklopedyach średniowiecznych, zwanych Pal aj am i (rcaXaEa) i innych podobnych kompendyach. Poza tern zna oczywiście Pismo św., które bardzo często przywodzi, żywoty świętych, pisma religijne oryginalne i apokryficzne, — oto podstawy oczytania autora. Ze źródeł historycznych, oprócz już wspomnianych zabytków historyografii ruskiej, pierwotnej, która tu i owdzie przeziera z Kroniki N-a, znane mu były (jak się zdaje) zapiski klasztorne i (pośrednio może) umowy niektórych książąt ruskich z cesarzami bizantyńskiemi. Znaczne miejsce zajmuje w Kronice pierwiastek tradycyi ludowej, silnie na Rusi rozwiniętej, wreszcie, jak przypuszcza wielu badaczy, autor korzystał także i z poe-zyi ludowej.—Kronikarz wykształcił swe pióro na języku starosłowiańskim, cerkiewnym, który znalazł się w księgach liturgicznych, napisanych poza Rusią, w Słowiańszczyźnie południowej, u Bułgarów. Autor jednak, rzecz to zrozumiała, nie trzyma się wiernie i stale tego języka literackiego, znanego mu z ksiąg, lecz różniącego się od jego mowy ojczystej. Z Kroniki przebijają się wyraźnie wpływy języka staroruskiego, wpływy zatem lokalne, zapewne w pierwszym rzędzie kijowskie, gdzie autor życie swe spędził. — Za wzorem pisa-rzów bizantyjskich zaczyna kronikarz swe dzieło od podziału ziemi między synów Noego, od Jafeta pochodzi 77 narodów, między nimi i Słowianie, — imiona ich podaje według przekładu bułgarskiego Jerzego Hamartolosa. W pierwszych 12 rozdziałach latopisu (dzieło całe ma ich 94) autor zwyczajem pisarzów średniowiecznych wykłada pochodzenie narodów, a wywiódłszy Słowian od Jafeta, przechodzi do opisu gieograficznego Europy północnej, a zwła-szoza krain przez Słowian zamieszkałych. Dużo tu wiadomości cennych o rozmieszczenie ludów i plemion słowiańskich; naodwrót, przeważna część faktów historycznych tu podanych podlega ostrej krytyce. Tu opowiada o sposobie życia Słowian, tu opisuje drogę Skandynawców do Grecyi wzdłuż Dniepru, działalność apostolską nad rzeką tą św. Andrzeja, założenie Kijowa przez Kija, napady Obrów (Awarów) i Węgrów, jednym słowem, prócz historyi najdawniejszej, bajecznej, podaje gieografię i etnografię swego kraju.—Latopis właściwie zaczyna się dopiero w rozdz. 13, od r. 6360 od stworzenia świata, odpowiadającego r. 852 od Nar. Chr.; poprzednie rozdziały, zajmujące się głównie gieo-grafią i etnografią, obywały się bez zapisek chronologicznych. Odtąd rok po roku aż po r. 1113 (część kodeksów sięga po r. 1110) opowiada kronikarz dzieje Rusi;—w pierwszej połowie XI

w. gdzieniegdzie dodaje tylko, daty dokładniejsze, dzienne śmierci niektórych książąt. Od połowy zaś XI w. dokładność opowiadania się zwiększa, bo kronikarz opisuje rzeczy bądź widziane, bądź słyszane od współczesnych lub naocznych świadków. W tej części czasami umie podać nietyl-ko datę wypadku lecz nawet porę dnia, w której tenże się zdarzył. Opowiadanie całe jednak trzyma się wyłącznie formy chronologicznej, autor nie przyjmuje i nie zna żadnego rozumowego grupowania faktów. Pod jedną datą, bez żadnego związku, a często i bez żadnego wyraźnego porządku, choćby chronologicznego, umieszcza opisy wojen, śmierci książąt, cuda, choroby, znaki niebieskie, opowiada o przypadkach zaszłych w różnych miejscowościach, tak, iż każda taka wiadomość stanowi odrębną dla siebie całość, nie łączącą się zupełnie z otaczającemi ją zdaniami. Niejednokrotnie umieszcza notatkę krótką i suchą, często jednak opowiadanie jego rozszerza się dodatkami i opowiadaniami za-czerpniętemi ze źródeł obcych, lub z Pisma św.; niejednokrotnie kładzie w usta osób występujących u niego, zdania krótsze lub dłuższe, rozmowy, a niekiedy i długie przemówienia. Przy każdej sposobności wyciąga z przygód opowiedzianych nauki moralne, we wszystkiem widząc rękę Opatrzności, sprawę Boga, któremu na każdym kroku sprzeciwia się szatan. Szatan miesza się do wszystkiego, kusi wszystkich do złego—w klasztorze pieczarskim, jako czatującego na zbawienie dusz mnichów, często wspominano i wiele innych dyabelskich sprawek opisano,— autor sam niejednokrotnie go widział jakoby i o nim od takich, co go widzieli, słyszał. Kronikarz, człowiek łatwowierny i zabobonny, ze skrupulatnością opisuje cuda i czary, opowiada często o nadzwyczajnych zjawiskach przyrody, kometach, zaćmieniach słońca lub księżyca, słońcach podwójnych, trzęsieniach ziemi itp., z których wyciąga przepowiednie. Autor bez trudu daje się wprowadzić w błąd, lecz oddać mu można sprawiedliwość, iż sam nie zmyśla, lecz oddaje nam, o ile może, jaknaj wierniej to, co widział lub słyszał rzeczywiście. O ile można sprawdzić, nie jest stronniczy, stąd jego prawdomówność i jego wartość, jako źródło historyczne, musi być bardzo wysoko ceniona. Oczywiście nie jest bez błędów, których ustrzedz się nie mógł, przeważna ich liczba odnosi się do chronologii, zwykle najsłabszej strony kronikarzy średniowiecznych. W chronologii cesarzy wschodnich myli się często, także wydarzenia z dziejów Polski nie zawsze wspomina pod datami słusznemi: np. zapisuje śmierć Bolesława Chrobrego (f r. 1025) dopiero pod r. 1030, prawda wyrażeniem dość ogółni-kowem: tegoż czasu umarł Bolesław Wielki w Polsce. Pod r. 1043 mówi: w tych czasach wydał Jarosław siostrę swoją za Kazimierza (Odnowiciela), lecz wiadomo, że fakt ten zaszedł kilkoma laty wprzód, w roku 1039 najpóźniej. Mimo tych drobnych usterek, wysoka wartość historyczna tej Kroniki sprawdzona została już wielokrotnie porównaniem jej wiadomości ze źródłami innemi, niezawisłemi, współczesnemi. Np. najlepszym tego przykładem jest porównanie opisu wyprawy Bolesława Chrobrego na Kijów w r. 1010 w Kronice N-a z relacyą całkiem współczesną i niezależną, którą nam zostawił kronikarz niemiecki Dy tmar, biskup merseburski (f r. 1018). Autor latopisu z taką sumiennością oddał swe źródło, że zgadza się prawie na wszystkich punktach z obszer-niejszem znacznie opisem u Dytmara. Także szereg szczegółów tej wyprawy da się sprawdzić porównując latopis z Kroniką naszego Galla, jakkolwiek ta właśnie nie przechowała swej relacyi o wyprawie kijowskiej w postaci zupełnie czystej, nieskażonej i pierwotnej.—Latopis też ten zawsze miał powodzenie zasłużone na Rusi, gdzie był wielokrotnie przepisywany i gdzie do dnia dzisiejszego znajduje się w bardzo znacznej liczbie rękopisów.—Jak ważne jest to dzieło dla dziejów polskich, poznał już w XV w. Jan Długosz, który nauczywszy się pisma cyrylickiego (azbuki), korzystał przy pisaniu swych „Dziejów Polski” bardzo dużo ze źródeł ruskich, a zwłaszcza z latopisu N-a.—Kiedy w r. 1846 cesarz Mikołaj polecił przeprowadzić wydanie pierwsze krytyczne i poprawne latopisu N-a, komis-sya archeograficzna, która się tą żmudną i bardzo trudną pracą zajęła, zgromadziła 52 rękopisy tej Kroniki, rozproszone po bibliotekach cesarstwa. Do dzisiejszego dnia jednak liczba kodeksów znanych powiększyła się znacznie. Ko-missya archeograficzna owa nie znalazła w żadnym ze zbadanych przez siebie kodeksów tekstu latopisu w kształcie pierwotnym: wszystkie opatrzone są kontynuacyami pochodzącemi od różnych autorów, niejednokrotnie też i w samym tekście Kroniki kopiści zaprowadzali pewne zmiany, czynili dodatki itp. Pakt, iż znamy latopis rzeczony tylko w połączeniu z kontynuacyami, spowodował także wątpliwości co do pytania, czy kończy się on na r. 1110, jak to okazują niektóre kodeksy, czy też na r. 1113. Dziś jest to drugie zdanie powszechnie i, zdaje się, słusznie przyjęte. Komissya archeograficzna zbadawszy wiek rękopisów, odmianki tekstu, konty-nuacye i inne właściwości, jak iuterpolacye lub skrócenia, podzieliła 52 znanych sobie kodeksów na cztery rodziny: 1) tekst starszy, do którego należą rękopisy Ławrentyński, pisany w r. 1477 (pergaminowy), Hipacki (XIV lub XV w. papierowy), Troicki (XV w. perg.) i Radziwiłłow-ski lub Królewiecki (koniec XV w. pap.), tak nazwany, gdyż był czas jakiś w posiadaniu ks. Radziwiłłów, potem w Królewcu, skąd go Piotr Wielki odkupił; inne familie tekstów mniej ważne są: 2) tekst średni; 3) tekst nowszy; 4) tekst skrócony, gdzie należy kilka bardzo ważnych i starych rękopisów, jak t. zw. „rękopis perejasław-sko-suzdalski”, pochodzący z XIII w. Na podstawie tych obszernych badań komissya archeograficzna przystąpiła do wydania Latopisu N-a w znanej publikacyi źródłowej p. n. „Poł-noje sobranije russkich lietopysej” t. I—II (Petersburg 1846). Komissya archeograficzna przyjęła za podstawę kodeks Ławrentyński, urywający się na r. 1110 i założenie, że niema dziś między rękopisami tekstu autentycznego, lecz, że pisarz kodeksu Ławrentyńskiego miał taki przed sobą, lubo go we wielu miejscach zmienił. Wskutek zaniedbania należytej ostrożności i krytyki nie oczyszczono tekstu z wtrętów, zasad edytorskich, sobie postawionych nie przeprowadzono z należytą konsekwencyą, w druku cyrylicę zamieniono na alfabet nowy rossyjski (grażdankę), co nie odpowiada i duchowi zabytku i utrudnia krytykę filologiczną. Wydanie to wreszcie pozbawione jest uwag i kommentarzy naukowych, a brak indeksu utrudnia korzystanie z niego. To też sami Rossyanie surowo ocenili tę pierwszą próbę krytycznego wydania tego pomnika: bądź co bądź, trzeba oddać komissyi sprawiedliwość, iż zbadawszy tyle rękopisów i zebrawszy z nich odmianki, przygotowała pole do późniejszych prac edytorskich.—Zanim przejdziemy do wydań następnych, należy zaznaczyć, że wydanie komissyi archeograficznej nie było wcale pierwszym: znane są poprzednio trzy wydania, dziś bezużyteczne dla błędności kodeksów, na których je oparto, bądź dla tego, iż (dwa z nich) tylko cząstkę niewielką Kroniki objęły. Są to: 1) wydanie petersburskie w 4-ce z r. 1767; 2) A. L. Schloetzera w Gietyn-dze, r. 1802—1809, doprowadzone do r. 980; 3) Tymowskiego w Moskwie (1824), doprowadzone do r. 1019; 4) jest wyżej omówione wydanie komissyi archeograficznej w „Połnoje sobranije”; 5) w r. 1851 ks. Oboleński ogłosił drukiem tekst wyżej wspomnianego rękopisu perejasławsko-suzdalskiego. 6) Następnie uczony i zasłużony slawista Fr. Miklosich wydał w Wiedniu Kronikę N-a wraz z tłómaczeniem łacińskim p. n. „Cronica Nestoris, textum Russi-co-slovenieum”. Jednak i to wydanie nie odpowiada pod każdym względem wymogom krytyki, wydawca urywa swój tekst na r. 1110, dodaje zaś do niego bez wystarczających powodów „Pou-czenije” i „Posłanije” Monomacha. Nadto ufając swym wiadomościom filologicznym i gramatycznym, przeprowadził w tekście zmian wiele, bardzo samowolnych i całkiem nieusprawiedliwionych. 7) Pominąć można nieukończone wydanie J. Kotkowskiego (Kijów I860) i przejść do wydania najważniejszego i do dnia dzisiejszego najpoprawniej8zego, którego dokonał August Bielowski przy współpracownictwie Jana Wagiłewicza w 8) „Monumenta Poloniae historica” t. I str. 521—862-j-1 tabl. faksymilii. Bielowski, który opatrzył swe wydanie obszernym wstępem krytycznym, objaśnieniami i dodatkami, jako też indeksem, przyjął za podstawę rękopis hipacki, którego tekst kończy się na r. 1113, użył nadto rękopisu Ławrentyńskiego i pięciu innych mniej ważnych. Do tekstu dołączony jest przekład Kroniki, dokonany przez W a gile wic z a, nie zupełnie poprawny, więcej odznaczający się zaletami literackiemi niż nauko-wemi. Wydanie Bielowskiego, na swoje czasy bardzo dobre, dziś już nie zupełnie odpowiada wymogom. Poza tern mają jeszcze Rossyanie trzy wydania nowsze: 9) „Lietopys po Ypat-skomu spisku” (Petersburg 1871), wraz z kon-tynuacyą do r. 1292; 10) „Lietopys po Ławren-tiewskomu spisku” (Petersburg 1872), wraz z kon-

tynuacyą do r. 1377, wydanie uchodzące za najlepsze rossyjskie. Obie (10 ill) wydano staraniem komissyi archeograficznej. 12) Ponadto jest wydanie szkolne P. Basystowa dla szkół p. n. „Nestorowa lietopys i pouczenie Władimira Monomacha” (Moskwa 1874)—Kronika N-a była przełożona na wiele języków; o przekładach polskich była wyżej mowa, przełożono ją na języki łaciński, niemiecki (4 razy), francuski (Lud. Paris i Lud. Leger) łaciński (Mi kio sich), rossyjski (Jaz y ko w), czeski (K.

J. Erben). Niepodobna wyliczać bardzo obszernej i bogatej literatury o tej Kronice, którą oczywiście głównie Rossyanie się zajmowali. — Wymienić wypada tu wszakże Bestużewa-Rjumi-na „O sostawie russkich lietopysew” (Petersburg 1869); Butkowa, Kubarewa „Nestor” (Moskwa 1842); Pogodina „Nestor” (Moskwa 1839); Suchomłynowa „O drewniej russkoj lietopysi” (Petersburg 1856). Z obcych wymienić należy sumienną pracę L. Leger a „De Nestore rerum Russicarum scriptore” (Paryż 1868); Fr. Miklosicha „Uber die Sprache der ältesten russischen Chronisten”, drukowane w „Sitzungsberichte der Kais.-Akad. der Wissensch. zu Wien, Phil.-hist. Classe” XIV, 1854.—U nas mało się stosunkowo zajmowauo N-em, ubocznie traktuje o nim profesor uniwersytetu lwowskiego Sz. Szaraniewicz „Die Hipatius-Chronik ais Quellenbeitrag zur oesterreichischen Geschichte”

(Lwów 1872). Zajmujące są studya Ad. Chmielą i Jul. Latkowskiego: „Przyczynki do chro-nologi Nestora”. I. „O początku roku w Kronice Nestora”; II. „O podziale dnia u Nestora”. Drukowane w „Pamiętniku słuchaczy uniwersytetu Ja-giell.” (Kraków 1887; str. 334—352).

Nestor, rodzaj papug (Psiłtaci), zaliczony do rodziny Tricltoglossidae, dziób posiada rozszerzony o większej długości niż wysokości, z wyraź-nemi zębami bocznemi; ogon proBty, niewiele co dłuższy od połowy skrzydeł; rodzaj ten obejmuje 6 gatunków, żyjących na Nowej Zelandyi.

N. meridionalis—Kaka, grzbiet, pokrywy skrzy- | 166—171).

S. Ktrzn.

deł pierś i przód brzucha posiada barwy oliwkowo - brunatnej, wierzch głowy siwy, resztę zaś ciała—purpurową. Długość ciała wynosi 50 cm , skrzydeł—29 cm., ogona—17 cm.; zamieszkuje zachodnie góry Nowej Zelandyi. K e a, N. notabilis, większy nieco od poprzedzającego i zabarwiony podobnie, zamieszkuje również góry nowozelandzkie, ale zlatuje także w doliny lesiste. Ptaki te są ciekawe z tego powodu, że w czasach histo-

fff®

rm

'mi

mu

i

lis

»iii

Fig. 136. Papuga Kaka (Nestor meridionalis). podług „Grande Encyclopédie”.

rycznych, mianowicie po zaprowadzeniu hodowli owiec na Nowej Zelandyi stały się mięsożerne-mi; napadają na owce żywe i dziobami potężne-mi wyrywają im kawały mięsa z ciała; w ogóle są łakome na mięso wszelkie i nie gardzą nawet padliną—N. productus—barwy nieco odmiennej, lecz również urozmaiconej—na wyspach Filipińskich; gatunek ten dziś już wyginął.—Por. Br e hm a „Thierleben” (wyd. 2-e T. IV str.

K K-ć.

KONIEC TOMU PIERWSZEGO SERYI Ii-ej.

T fl

11U

WIELKA

UU1

ras

ILUSTROWANA.

SERY A IL

TOM II.

]sr.

WARSZAWA

Drukarnia Aleksandra Tadeusza Jezierskiego,

Ulica Nowy Świat Nr 47.

Æ03B0JIEH0 UEH3YPOI0.

Bapuiaßa. — 30 Ima 1903 ima.

Nestorjanie, sekta religijna, wschodnia, ob.

jego w kilku pokoleniach; do Bagdadu sprowadził go z Dżondizaporu kalif Almanzor. Syn jego, nazywany zwykle Abu-Dżibrail (ojciec Gabryel) również kilkakrotnie, jako lekarz był powoływany na dwór kalifów Almobdiego i Haruna-ar-Raszyda.— Dźibrail miał syna, imię toż samo noszącego, najsłynniejszego z całego rodu, lekarza przybocznego Haruna-ar-Raszyda, tego syn był znów lekarzem 1 ulubieńcem kalifa Motawakkela, ale w końcu wpadł w niełaskę.—Rozgłosu i powagi wielkiej używał też inny Nestorjanin, słynny Jan M e s s u e starszy (ob.), ceniony także jako pisarz; na równi z nim stał Honein-ben Izhak (ob.), lekarz nadworny w Bagdadzie, czynny bardzo jako tłómacz dzieł greckich i wielu innych jeszcze.—Por. K. Sprengel „Versuch einer pragmat. Gesoh. der Arzneykunde” (wyd. 3-ie, T. IT, str. 265, 340 i 370); L, Leclerc „Histoire de la médecine arabe” (Paryż 1876, w tomie 1-ym); M. Steinschneider „Die arabischen Uebersetzungen griechischer Aerzte” (Berlin 1891) i J. Pagel „Gesell, der Medicin” (tamże 1898,

Dr J. P.

Nestorjusz.

Nestorjanie w dziejach lekarskich. Już w wieku V ery naszej N. (ob. Ne storyusz), liczni w casarstwie bizantyjskim, założyli w Edes-sie, w Mezopotamii, szkołę lekarską słynną, w której między innemi nauczał niejaki Stefan, sławny w swym czasie lekarz. Szkoła ta kwitnąca, wskutek prześladowań religijnych cesarza Teo-dozyusza II (r. 431) i Zenona Izauryj-czyka (r. 489) upadła, nauczyciele zâé i uczniowie jej rozpędzeni, schronili się do Persyi sąsiedniej, wnosząc z sobą naukę grecką i bizantyjską, a przyjęcia doznali tam najlepszego.

Nowy zastęp N-ów połączył się z niemi, gdy w wieku następnym cesarz Justynjan I z granic państwa swego wygnał wszystkich stronników Nestoryusza; opuścili wtedy siedziby swe główne: Ateny i Aleksandryę i schronili się przed prześladowaniem, za przykładem poprzedników swych z Edessy, do Persyi, gdzie im, również jąk tamtym, chętnie udzielono przytułku.—Byli to ludzie po większej części bardzo

Nestorjusz, biskup konstantynopolitański (od r. 428 do 431), twórca herezyi nestorjańskiej, rodem z Syryi; po odbyciu nauk w Antyochii wstąpił do jednego z tamtejszych klasztorów, a otrzymawszy święcenia kapłańskie, został kaznodzieją przy kościele patryarchalnym stolicy syryjskiej. Odznaczał się wymową płynną i łatwą, zarzucają mu jednak historycy brak wykształcenia gruntownego (Sokrates „Hist. Eccl.” VII, 32). W r. 428, powołany na stolicę konstantynopolitańską, energicznie wystąpił przeciwko różnym herezyom, które wówczas w stolicy cesarstwa Wschodniego szerzyły się, jednych tylko Pelagianów (ob.), oszozędzał, a nawet przywódzców sekty, będących na wygnaniu, u siebie podejmował, wstawiając się za nimi do papieża Celestyna i do cesarza Teodozyu-sza II (r. 429). Jednocześnie niemal przyjaciel N-a, z nim razem do Konstantynopola przybyły, kapłan Anastazy, dał powód do sporów dogmatycznych, które tak smutnie miały się zakończyć. Idąc za zdaniem głośnego Teodora z Mopsuestyi (ob), którego prawdopodobnie obaj byli uczniami, zaczął Anastazy z kazał nicy zaprzeczać Maryi tytułu „Bogarodzicy”, jako by na tej zasadzie, że jest ona rodzicielką człowie ka. Tak samo utrzymywał inny przyjaciel N-a Doroteusz, biskup prawdopodobnie z Mar cyanopola. Gdy skutkiem tego w Konstantyno polu przyszło do nieporozumień, N. w kilku wy powiedzianych przez się kazaniach, bronił twier dzeń wygłoszonych przez Anastazego, za co zwrócił przeciwko sobie wszystkich po katolicku myślących. Kapłani konstantynopolitańscy otwarcie wystąpili przeciwko niemu, to samo uczynił Eu-

wykształceni wogóle; znajdowało się też między Cz. I, str. 147 i nast.). niemi wielu lekarzy biegłych i uczonych; ci pod koniec wieku V założyli w Dżondizaporze, zwanym też Żondzapurem (w Chozystanie), kwitnącą długo szkołę lekarską, która będąc rozsa-daikiem nauki starogreckiej i bizantyjskiej, stała się do pewnego stopnia w czasach późniejszych matką lecznictwa arabskiego. —

Urządzenie szkoły tej miało być znakomite; wykładali w niej mężowie w nauce i sztuce swej biegli i doświadczeni, którzy, nie zadawalając się wykładami ustnemi, utrzymywali przy szkole i klinikę, oraz aptekę wzorową.— Wpływ ich na Arabów zaczyna się od połowy drugiej wieku VII t. j. od zdobycia przez tychże państwa perskiego. Pierwsi lekarze uczeni między Arabami byli właśnie uozniami N-ów, którzy także, utrzymując stosunki z Indyami, stamtąd przyjęli niejedno, ale też wywarli wpływ niewątpliwy na medycynę indyjską, którą badacze niektórzy wywodzą nawet wprost z medycyny greckiej (por. Indyę, leczniotwo).— W czasach późniejszych nieco, wielu N-ów osiadło w Bagdadzie, gdy tam pod opieką potężną kalifów z rodu Abassydów nauki zaczęły pomyślnie rozkwitać, tam również zajmowali się krzewieniem nauki greckiej w ogóle, głównie zaś sztuki lekarskiej, bądź to nauczając bezpośrednio, bądź też tłómacząc na język arabski lub syryjski przede wszystkim dzieła Galena (ob.), ale też i pisarzów innych, greckich lub bizantyjskich, a w ten sposób stali się ojcami sztuki lekarskiej, arabskiej, która właśnie na tych podwalinach oparła całą naukowość swą.—

Jako lekarze wykonawcy N. bywali cenieni nadzwyczaj wysoko; między wielu innemi słynął szczególnie Syryjczyk Bochd -Jeszu (=sługa zebiusz (ob.), podówczas jeszcze człowiek świec-Jezusa)? nazywany też Baktiszua, praż ród ki, później biskup w Dorylaeum i inny biskup,

P r o k 1 u s. Poza Konstantynopolem N. znalazł najgroźniejszego przeciwnika w św. Cyryllu, patryarsze aleksandryjskim, który kazaniami i listami swemi uprzedził o nowym błędzie i wiernych i dwór cesarski i Stolicę Apostolską, a następnie sformułował potępienie nestorjanizmu w tak nazw. „12 anatematyzmach”. Na czem polegała istota owej herezyi? Na oddzielaniu w Chrystusie Boga od człowieka; podług N-a, Syn Boży, druga Osoba Trójcy Przenajświętszej, przez Tajemnicę Wcielenia przyjął nietylko naturę, ale i osobę człowieka. Nestorjanizm przeto uznając z Kościołem katolickim dwie natury w Chrystusie Panu — boską i ludzką, przyznawał w Chrystusie także dwie Osoby — boską i ludzką, gdy tymczasem nauka katolicka zna w Chrystusie jedną tylko osobę Boską i twierdzi, że przez Wcielenie natura boska połączyła się z naturą ludzką w jednej Osobie boskiej Syna Bożego. Z poglądu nestorjańskie-go wynikało, że co innego jest Syn Maryi, a co innego Syn Boży; że Syn Boży nie narodził się z Maryi, lecz tylko mieszkał w tym, który się z Maryi narodził; że cała męka Chrystusa—zadośćuczynienie za grzechy rodzaju ludzkiego — była tylko cierpieniem osobistym człowieka, a więc ograniczonej wartości, a tern samem niezdolnej światu przynieść Odkupienia; że wreszcie Maryi nie godzi się nazywać Matką Bożą. lecz jedynie Matką Chrystusową.—Wskutek zabiegów gorliwych św. Cy-rylla, przeciwko rozkrzewianiu nauki N-a, zaczęto działać. Papież Celestyn I potępił poglądy jego na synodzie rzymskim w r. 430 N-i zaś samemu zagroził wyłączeniem z Kościoła, jeśliby ich nie chciał odwołać. Dalszy jednak upór N-a spowodował zwołanie soboru powszechnego do Efezu r. 431, gdzie św. Cyryli, jako pełnomocnik Stolicy Apostolskiej, pomyślnie przeprowadził odrzucenie błędu i uznanie nauki katolickiej o połączeniu dwuch natur w jednej Osobie Boskiej w Chrystusie Panu.—N. pozbawiony został biskupstwa, a następnie z rozkazu cesarza Teodozyusza odstawiony do klasztoru, do którego był niegdyś wstąpił. Gdy wszakże i tam nauki swej nie przestał krzewić, zesłany był do Egiptu, gdzie wkrótce potem umarł. Jednak ze śmiercią N-a nauka jego nie wygasła bynajmniej. Już na soborze Efezkim znaleźli się biskupi, usiłujący bronić N-a przeciwko Cyryli owi, a chociaż później dali się przekonać, to jednak bardziej wpośród nich u-parci nowe wszczęli spory, tak, iż nestorjanizm utrzymać się zdołał w patryarchacie antycho-cheńskim. Cesarze wschodni nie sprzyjali sekcie, a Zenon zamknął ich szkołę w Edessie (r. 489). Wygnani z granic cesarstwa, przenieśli się Nestorjanie do tej części Mezopotamii, która leżała poza granicami państwa Wschodnio-rzymskiego i zamieszkali dzisiejszy Kurdystan (perski i turecki) i Irak-el-Arabi (prowincyę turecką), tj. dawne krainy Assyryi, Chaldei i Babilonii, gdzie podówczas mówiono językiem przeważnie chaldejskim (aramejskim albo syrochal-dejskim). Język ów pozostał w liturgii tamtejszych chrzescian i od tego też dostała się Ne-storjanom nazwa „chrzescian chaldejskich” albo „Chaldejczyków”; nazywają ich także „Syryjczykami wschodnimi”, dla odróżnienia od Syryjczyków zachodnich, mieszkających w Syryi właściwej. Z Mezopotamii nestorjanizm wskutek okoliczności sprzyjających rozszerzył się po całym niemal Wschodzie Azyi, więc w Persyi, następnie wśród plemion turecko-tatarskich, w Indyach i w Chinach. W Persyi król Firuz (r. 458 — 484), pragnąc poddanych sobie wyznawców Chrystusa oddzielić od patryarchatu antyocheń-skiego i od wszelkich wpływów cesarstwa Rzymskiego, przy pomocy nestorjanina Barsumasa, metropolity nizybeńskiego, i Akacyusza, arcybiskupa Seleucyi i Ktezyfontu (r. 484—499), narzucił im naukę nestorjańską. Pomieniony A kacy u s z, będąc prymasem na Assyryę, Chaldeę i przyległą Arabię, ogłosił się głową (katolikos) nestorjanizmu i patryarchą babilońskim, albo biskupem „magnae Ecclesiae Cochensis”. Godność wszakże swoją, jako patryarchów, katolikosowie nestoryańscy zawsze stawiali na piątem miejscu, pierwsze przyznając biskupowi rzymskiemu, jako głowie patryarchów, drugie aleksandryjskiemu, trzecie efezkiemu; czwarte antyo-cheńskiemu (ob. Georg. Ebedjesu Khayyath „Syri orientales, seu Chaldaei, Nestoriani et Rorna-norumPontificum primatus” [Rzym 1870]). Na dworze królów perskich Nestorjanie niemałe posiadali wpływy, musieli jednak niekiedy ustępować miej sca Eutychjanom (ob. Eutyches), podobno nawet niektórzy panujący perscy wyznawali nestorjanizm. Gdy Arabowie muzułmańcsy położyli kres monarchii Perskiej (r. 640), byli bardzo względni dla Nestorjanów, idąc w tern za przykładem samego Mahometa, który miał im nadać w Arabii dosyć obszerne przywileje. Jednak po latach dwudziestu los Nestorjanów odmienił się znacznie, a stałby się jeszcze bardziej opłakanym, gdyby nie stanowiska sekretarzów, lekarzów, podskarbich i t. d. na dworze kalifów, przez nich zajmowane, skutkiem których nie zbywało im na poparciu. — Poza Persyą znajdujemy już w wieku VI metropolitę nestorjańskie-go w Meru (dzisiejszy Merw), stolicy Chorassa-nu, krainy Turkomanów. W wieku XI z Mer-wu, punktu przechodniego dla karawan kupieckich, idących do Buchary, Samarkandy i dalej za jezioro Aralskie aż do Chin, zasady Nestorja-uów dostały się do Karakorumu, głównego miasta Keraitów, plemienia tatarsko - mongolskiego, czy tureckiego. Daleko wcześniej, bo w wieku VII widzimy chrystyanizm nestorjaóski w Chinach północnych, w mieście Si-ngan-fu, jak świadczy pomnik kamienny z napisami chińskie-mi i syryjskiemi, ' znaleziony tamże w r. 1625.

Pierwszym biskupem pomieniouego miasta był niejaki Olopen (Lo-puen). Około r. 1300 posiadali także Nestorjanie takie wpływy w Pekinie, iż Janowi de Monte Corvino przeszkodzili w budowie kościoła.—W wieku XIII znajdujemy Nestorjanów rozsianych w państwach azyatyckich, mongolskich, na wielkiej przestrzeni od morza Chińskiego aż do Kaspijskiego i posiadających tamże swych biskupów. Uszczerbek im przynieśli missyonarze katoliccy, a wspomniany Jan de Monte Corvino nawrócił z ne-storjanizmu do katolicyzmu króla Tauchet u, wszystkich jego poddanych, a nadto wielką liczbę Tatarów mongolskich. Lecz istotną zagładę przyniósł Nestorjanom Tamerlan (r. 1370 — 1405), który ich prześladował okrutnie. O rozszerzeniu się sekty w Indyach, na wyspie Cejlon, w Arabii szczęśliwej, na wyspie Sokotora, świadczy w wieku VI Kosmas Indopleustes (ob.). Lecz na Cejlonie już w IX wieku żadnego Ne-storjanina prawdopodobnie nie było. — W połowie wieku XIII patryarchowie nestorjańscy mieli pod sobą 23 metropolii, a wspomniany wyżej ks. Khayath w pomienionem dziele wyszczególnia ich 27, dodając, że każda z nich liczyła od 6 do 12 biskupów. Jednakże tak metropolie owe, jak i biskupstwa pojedyńcze nie mogły byó liczebnie wielkie, nietylko w dalekiej Azyi, ale nawet w Mezopotamii, a tembardziej na zachód od Eufratu, gdzie zawsze przeważała liczba Eu-tychjanów, używających w liturgii tego samego języka co i Nestorjanie. Zresztą pomniki piś-mienue, nestorjańskie z r. 1413, t. j. w kilka lat po śmierci okrutnego Ta mer lana, żadnej wzmianki nie zawierają o Nestorjanach poza obrębem Kurdystauu, tj. dawnej Assyryi. Wątpliwe jest nakoniec i to, czy wogóle było tyle biskupstw nestorjańskich, gdyż nomenklatura wschodnia jest nader niestała; jedno i to samo biskupstwo, metropolia, posiada nieraz po kilka nazw. Sam patryarcha ma tytułów bez liku: pisze się arcybiskupem, metropolitą, prymasem, patryarchą Seleucyi, Ktezyfontu, Bagdadu, Babilonu, Modain, Cochen; tymczasem wszystkie te miana oznaczają prawie jedną i tę samą miejscowość, która w rozmaitych czasach różnie się nazywała. — Pierwsze próby powrotu Nestorjanów do jedności z Kościołem katolickim odnoszą się do końca wieku XIII. Mamy trzy listy Mikołaja IV papieża z r. 1288 do biskupów chaldejskich, Barsumasa i Dyonizego i do katolikosa J au lali y (Jaballahy); wszyscy trzej powrócili do jedności z Rzymem. W r. 1304 tenże Jaballaha przesłał do Benedykta XI wyznanie wiary katolickiej wraz z oświadczeniami uległości synowskiej. Zdaje się jednak, że po jego śmierci unia upadła; tak samo rzeczy się miały i z Nestorjanami wyspy Cypru, którzy chociaż w r. 1340 poddali się Stolicy Apostolskiej, to jednak pod r. 1445 czytamy o pouow-nem ich nawróceniu wraz z nestorjańskim metropolitą Tymoteuszem. Trwalszy zwrot do unii z Kościołem rzymskim przyniósł wiek XVI, mianowicie gdy po śmierci katolikosa Symeo-na VII w r. 1551, zgromadzenie biskupów, kapłanów i ludzi świeckich powołało na godność patryarchy Jana Sulakę, włożywszy nań obowiązek, aby po konsekracyę i zatwierdzenie udał się do Rzymu. W samej rzeczy Juliusz III potwierdził go w godności patryarchy i nadał mu paljusz. Gdy jednak Sulaka zbyt długo bawił w podróży, rodzina Symeona VII, praktykowanym w jej łonie oddawna zwyczajem, osadziła na stolicy patryarszej jednego ze swych członków, Symeona VIII Denhę w r. 1552. Odtąd datuje się podział chrześcian Chaldejczyków na zjednoczonych z Kościołem rzymskim, czyli prawowiernych, i na dyssydentów, czyli zwolenników wierzeń nestorjańskich.—Prawie jednocześnie rozpoczyna się powrót na łono Kościoła katolickiego Nestorjanów w Indyach, czyli t. zw. „chrześcian malabarskich”, ku czemu niemałą pomocą byli Portugalczycy, którzy w roku 1498 zawładnęli znaczną częścią półwyspu. Zupełne zaś zjednoczenie odbyło się na synodzie w Diamper r. 1599, gdzie przedstawiciele ne-storjanizmu indyjskiego, złożywszy wyznanie wiary katolickiej, oddzielili się od patryarchy babilońskiego i postanowili nie przyjmować żadnego biskupa, jeśliby nie miał upoważnienia od Stolicy Apostolskiej. A ponieważ doświadczenie nauczyło, że nie można było ufać biskupom nawróconym z nestorjanizmu, przeto papieże po-ruczali jurysdykcyę nad chrześcianami chaldejskimi w Indyach biskupowi łacińskiemu, z tytułem wikaryusza apostolskiego i z rezydencyą w Vé-rapoly. Niezadowolona z tego część chrześcian malabarskich, oderwała się znowu od jedności kościelnej, przyjęła Eutyehjanizm i poddała się pod władzę patryarchy jakobickiego (około r. 1685). Inni wytrwali w wierze i przyjęli zależność od wspomnianego wikaryusza. W ten sposób nestorjanizm znikł w Indyach i utrzymał się tylko jeszcze nad rzeką Tygrem, częścią w posiadłościach tureckich, częścią w Persyi.—Z kato-likosów nestorjańskich, Eliasz VIII podpisał wraz z 6-iu innymi biskupami unię ze Stolicą Apostolską na synodzie w Diarbekir (Amida) w r. 1616, Eliasz XIII (r. 1750—1775) także przed śmiercią posłał do Rzymu podpisane przez się wyznanie wiary katolickiej. Natomiast nie wszyscy patryarchowie Chaldejczyków katolickich uważali za swą powinność przy obejmowaniu urzędu prosić Stolicę Apostolską o zatwierdzenie. Z pośród patryarchów chrześcian chaldejskich, zjednoczonych z Rzymem, zasługują na wzmiankę: Ebedjesu (Abdjesu), po swym obiorze osobiście udał się do Rzymu, a zatwierdzony przez Piusa IV, był obecny na jednej z sessyj soboru Trydenckiego; Symeon Den ha (rok 1582 — 1595) stolicę przeniósł z Amidy (Diarbekir) do Urmiad, nad jeziorem tegoż nazwiska

Cyrjak poddał się

w Persyi. — Jan, synowiec wzmiankowanego Eliasza XIII, jeszcze za życia katolickiego pa-tryarchy Józefa V, wyjednał sobie u rządu tureckiego dyplom na patryarchę wszystkich Chaldejczyków, tak prawowiernych jak nestorjanów (r. 1780), poczem przesłał wyznanie wiary do Rîymu; jednak odrzucony przez Stolicę Apostolską, ile, że Józef V żył jeszcze, utrzymał się tylko przy biskupstwie w Mossulu i dopiero po śmierci Józefa V (r. 1826), otrzymał nomina-cyę na patryarchę (r. 1830), przyczem Stolica Święta postanowiła, że na przyszłość ma być zawsze jeden tylko patryarcha babiloński chał dejczyków prawowiernych. Po Janie nastąpił Mikołaj Izajasz Jakób (r. 1840—1847), za którego rządów fanatyczni Kurdowie po dwakroć w latach 1843 i 1846 wycięli w pień niektóre osady chrześciańskie, mnóstwo kobiet i dzieci uprowadzili w niewolę i zburzyli wiele wsi i kościołów. Dwie te klęski znacznie przerzedziły liczbę chrześcian chaldejskich.— Po zrzeczeniu się godności patryarszej przez Mikołaja Izajasza, katalikosem został zamianowany Józef V Audu. Pius IX wybór zatwierdził w roku 1848, lecz nowy patryarcha zawiódł pokładane w nim nadzieje. Roszcząc sobie pretensye do jurysdykcyi nad chrześcianami swego obrządku w Indyacb, pomimo zakazu papieża, święcił dla nich i nasyłał im biskupów, przyczyniając się do zamieszania stosunków kościelnych. Niepo-dobało mu się też ogłoszenia konstytucyi Gum ecclesiastica disciplina (r. 1869), rozporządzającej, aby w razie zawakowania którego z biskupstw chaldejskich, synod wybierał trzech kandydatów i przedstawia! ich papieżowi, celem naznaczenia jednego z nich na godność biskupią. Nominowanego miał konsekrować sam patryarcha. Podczas 8oborn watykańskiego nie chciał uczestniczyć w posiedzeniu, na którem postanowiona została nieomylność papieża, a chociaż potem podpisał przyjęcie owej uchwały, zastrzegł sobie wszystkie prawa patryarsze, rozumiejąc przez to pretensye do jurysdykcyi nad chrześcianami chaldejskiemi w Malabarze i do dowolnej przez się nominacyi biskupów swego obrządku. Dalsze jego postępowanie pod temi obydwoma względami, obliczone widocznie na powodzenie wobec trudności, w jakich podówczas znajdował się Pius IX, wywołało kilkakrotne napomnienia ze strony Rzymu; gdy te nie skutkowały, Stolica Apostolska ujrzała się zmuszoną zawiesić patryarchę (r. 1876) od jurysdykcyi nad wakują-cemi dyecezyami, a nadto pogrozić mu ekskomuniką, gdyby nieprawnie przez się wyświęconych biskupów nie odwołał. Usłuchał wprawdzie napomnienia papieskiego (r. 1877), lecz ci, co go do odszczepieństwa popychali, odłączyli się teraz od niego i poszli dalej, a zaniósłszy nań skargę do sułtana, zażądali odsądzenia ks. Audu od godności patryarszej, obrali zaś na dopatryarchę C y r y a k a, biskupa z Żaku.

W marcu r. 1878 umarł 85-letni starzec ks. Audu, wówczas dyssydenci przemocą opanowali kościół patryarchalny w Mossulu i odali go Cyrjakowi. Tymczasem biskupi chaldejscy, zjednoczeni z Rzymem, zgromadzeni pod przewodnictwem delegata apostolskiego w El kosz u w lipcu r. 1878, obrali na godność patryar-szą biskupa w Dżezireh, Eliasza (VI) Piotra Abbolyonan. nowemu patryarsze, to samo uczynili dwaj inni biskupi nieprawnie wyświęceni, a świątynię w Mossulu polecił oddać katolikom Said Pasza, pierwszy minister sułtana. — Obecny stan Nestorjanów i katolików chaldejskich. Że Nestor-janie dawniejsi, oprócz uznawania dwuch osób w Chrystusie Panu, zgadzali się we wszystkiem z nauką katolicką, dowodem są ich księgi liturgiczne i dzieła pisarzów, mających u nich powagę. W późniejszych dopiero czusach, dla braku należytego wykształcenia teologicznego, jako też i dla wpływów postronnych, zakradły się wśród nich i inne błędy dogmatyczne. Miel siedem Sakramentów i te same im skutki przy pisywali co i i Kościół katolicki; później zatra ciii kolejno Małżeństwo, Ostatnie namaszczenie wreszcie Pokutę. Uznają w całości pierwszy so bór nicejski i pierwszy konstantynopolitański zaś z efezkiego i chalcedońskiego tylko kanony dyscyplinarne. Św. Piotra i jego następców, bi skupów rzymskich, zawsze poczytywali za pa tryarchów najwyższych, mających zwierzchność nad innymi patryarchami. Mają sakrament kapłaństwa, a stopnie hierarchiczne liczą u siebie w następującym porządku: 1) patryarcha, 2) metropolita, arcybiskup, 3) biskup, 4) archidyakou,

5) kapłan, 6) dyakon, 7) subdyakon, 8) lektor. Celibat był u nich w pierwszych wiekach obowiązującym dla wszystkich duchownych, dziś tylko biskupi i zakonnicy go przestrzegąją. Godności patryarchy i biskupów zarówno jak i same biskupstwa stały się u Nestorjanów dzie-dzicznemi w pewnych rodzinach. Rezydencya ich katolikoBÓw nie była stała, do niedawna przebywali w obronnym zamku Dżulamerik, od r. 1836 rezydują w Koczannesie (Kocz - Hannes) w Kurdystanie, blizko granicy perskiej i rossyj-skiej. Tak samo niestałą była siedziba pa-tryarchów katolickich. Wspomniany wyżej Audu mieszkał w MosbuIu i w El-kosz, jego następcy rezydują w Mossulu (naprzeciw dawnej Nini-wy).—Katolików chaldejskich w Turcyi i Persyi było w r. 1896 około 78 800, do tego dodać należy 50 000 nawróconych z nestorjanizmu w r. 1899, tak, iż obecnie wszystkich razem w Turcyi i Persyi jest najmniej 128 800. Nestorjan chaldejskich liczba jest daleko mniejsza. Oprócz nestorjańskiego katolikosa ma być 7 biskupstw. Katolickie dyecezye chaldejskie są następujące: dwa arcybiskupstwa — Amida (czyli Diarbekir) i Kerkuk; dyecezye: Amadia, Akra (w Kurdy-stanie), Gęzira (Dżezyreh), Mardin, Mossul, Sal-

z r. 1896, 1806, 1899.

«Vol.

Mäd’l

mas (w Persyi), Serta (Seerth), Sena (w Per-syi), Urmia (w Persyi), Żaku.—Biskupstwa mos-sulskiego wieczystym administratorem jest sam patryarcha, noszący tytuł babilońskiego. Nadto pod bezpośrednim zarządem patryarchy znajdują się dawne dyecezye Alepu, Damaszku, Bejrutu, Edessy, Adany, Tarsu, Teheranu, Kermansciah i Egiptu, liczące dzisiaj zaledwie po kilkaset dusz. Wreszcie pod jego jurysdykcyą są wszyscy katolicy chaldejscy, rozsiani po Azyi Mniejszej, poza obrębem dyecezyj dawnych; tych zaś liczą około 3 000.—Kapłanom chaldejskim dopomagają zakonnicy św. Hormizda, należący do tegoż obrządku, a z łacińskich zakonów: Dominikanie, Karmelici, Kapucyni, Lazaryśoi, Wizytki, Franciszkanki i Siostry Miłosierdzia.—Dominikanie w Mossulu posiadają drukarnię, w której odbijają książki francuskie, arabskie, syryjskie, chaldejskie. Wszystkich parafij i stacyj misyjnych w r. 1896 było 233, kościołów i kaplic 177, kapłanów 238, dwa semiuarya, szkółek 42, zakładów dobroozynnych 7. — Katolicy malabarscy w Indyacli, dekretem Leona XIII z dnia 20 maja r. 1888 zostali podzieleni na dwa wikaryaty apostolskie, Triczur i Kottayem; na czele każdego wikaryatu stał osobny biskup łaciński z przydanym sobie syro - malabarskim wikaryuszem gieneralnym i radą przyboczną z czterech kapłanów tego samego obrządku. W roku 1896 Stolica Apostolska uznała za właściwe zastąpić obu łacińskich biskupów krajowcami syro-malbarskiego obrządku, pozostawiając sobie bezpośrednią nad nimi jurysdykcyę. Wi-karyat apostolski Triczur liczył w tymże roku 101550 katolików syro-malabarskiego obrządku, 83 parafie, 116 kapłanów krajowców, 2 syryjskie klasztory męskie z 23 krajowcami karmelitami, jeden klasztor żeński, seminaryum św. Tomasza, pensyonat dla chłopców, szkołę wyższą dla dziewoząt, 180 szkółek elementarnych i jeden katechumenat dla nawracania pogan. Językiem Indowym w całym wikaryacie jest malajamski, liturgicznym — syryjski. — Wikaryat ap. Kottayamu liozył 120000 Syryjczyków katolików, 114 parafij, 58 kościołów i kaplio, 305 kapłanów, 160 kleryków, siedem domów zakonnych męskich, kilka żeńskich, dwa seminarya— w Mannanamie i Puttempally, 200 szkółek i 4 katechumenaty. — Por. Assemani „Bibliotheca Orientalis”; Jo s. David „Antiqua ecclesiae sy-ro-chaldaieae traditio” (Rzym 1870); „Encyklo-pedya kościelna” (tom 16); „Missye katolickie”

Ks. Wł. Kr.

Nestorowicz, albo Nesterowicz, herb polski z indygienatu. Na tarczy, w polu błękitnem— podkowa srebrna, ocelami na dół; bark jej przeszywa ukośnie w lewo strzała. Nad hełmem, w koronie trzy pióra, strusie. Nadany wraz z indygienatem w r. 1607 szlachcicowi wołoskiemu, Nestorowi Ureki, którego potomkowie, osiedli w Oszmiańskiem, zwaó się poczęli Ne-

storo wieżami.

Legum” (II f., 1628); Nie-siecki; Borkowski; Ostrowski.

Nestos (obecnie Mesta, po turec. Kara-su), rzeka na półwyspie Bałkańskim, w wilajecie Salonickim, bierze początek na stoku południowym gór Muss-alla, przyjmuje kierunek południowo-wschodni, płynie wzdłuż łańcucha górskiego Rhodope i ubiegłszy 192 kim. wpada

Fig. 137. Neatoro- do “““ B«leJ*te*° T Wic Z, herb polski, przeciwko wyspy Thasos. Za

Filipa II, w Starożytości stanowiła granicę pomiędzy Macedonią a Tra-eyą.

Nestroy Jan Nepomucen, aktor i pisarz niemiecki (* r. 1801 w Wiedniu — f r- 1862 w Hradcu); pierwotnie uczył się prawa, jednak już w r. 1822 rzucił naukę i wstąpił na scenę, z początku jako śpiewak. Obdarzony był głosem pięknym basowym; więc występował przez szereg lat w różnych operach, później przeszedł do komedyi. Był bardzo utalentowanym komikiem. — Pisać dla sceny zaczął już w r. 1827 i zostawił mnóstwo fars, które oklaskiwano nie-tylko w Wiedniu, ale i w Niemczech całych oraz po za granicami ich. Celował szczególnie w bardzo dowcipnym parodyowaniu tragedyi i oper, po mistrzowsku karykaturując ich przesadny tragizm i sentymentalizm wygórowany. Z fars jego, okraszonych dowcipem szczerym i przyzwoitym, czasem rubasznym, największym powodzeniem cieszyły się: „Der böse Geist Lum-pacivagabundus” (1833);    „ Eulenspiegel ”, „Zu

ebener Erde und im ersten Stock”, „Glück, Missbrauch und Rückkehr”, „Die verhängnissvol-le Faschingsnacht”, „Der Talisman”, „ aus der Vorstadt”, „Tritsch-Tratsch”, „Einen Jux will er sich machen“; z parodyi: „Zamperl” (Zampa), „Judith und Holofernes”, „Tannhäuser oder die Keilerei auf der Wartburg”.—Pisma jego zebrali Chiavacci i Ganghofer p. n. „Sämmtliche Werke” (Stuttgart 1890—91, 12 tomów). Wiele ze sztuk N-a, jak „Gałganduch” czyli „Trójka Hultajska” („Lumpacivagabundus”) i inne, przełożone na język polski, miały na scenach naszych powodzenie także wielkie, niektóre nawet do dziś dnia utrzymały się w repertuarze, zwłaszcza w teatrze ludowym.

Nestved, miasto, ob. Nästved.

Nesvadba Józef (* d. 19 stycznia r. 1824wVy-skerzu, w Czechach—f d. 20 majar. 1876 w Darm-sztadzie), kompozytor i dyrektor orkiestry. Gim-nazyum ukończył w Jiczynie, a uniwersytet w Pradze, kształcąc się jednocześnie w muzyce. W r. 1844 wystawił w Pradze operę „Wolny strzelec”, następnie „Sinobrody” i „Stradella”. W r.

ne.

Dr J. P.

Śmierć, zaskoczywszy go w r. 1684,

K. B.

1848 powołano go na kapelmistrza do Karlsbadu, a później do Ołomuńca, Berna i Hradcu. Od r. 1857—58 pełnił obowiązki pierwszego kapelmistrza teatru praskiego, w roku następnym dyrygował operą włoską w Berlinie, od r. 1851—53 o-perą w Hamburgu, a w r. 1864 został powołany na kapelmistrza orkiestry nadwornej w Darm-sztadzie. Prócz oper wyżej wymienionych, N. napisał wiele pieśni czeskich—z których „Betu-linka” ogromnej popularności dostąpiła w całych Czechach, oraz chórów do słów czeskich itd.A- PoL

Neszmély (czyt. Nesmil), Neszmil, miasteczko węgierskie w żupie Komareńskiej nad Dunajem, w okręgu Tata. Liczy (w r. 1890) 1 321 mieszkańców, przeważnie Węgrów, i ma kościół reformowany z wieku XI, ruiny klasztoru, pocztę i telegraf; stacya kolei Almäs-Füzitö-Ostrzi-hom. W okolicy rodzi się winograd słynny, z którego tłoczą wina wyborne, białe i czerwo-

Nethe, rzeka belgijska, składa się z 2 rzek Wielkiej i Małej N., które łączą się pod miastem Lierrem. N. Wielka wypływa pod Restem w okolicach Limbourga, wkracza do prowincyi An-twerpskiej i płynie pod miastami Gheel, Herenthout i Lierre. N. Mała bierze początek w prowincyi Anvers w pobliżu miasta Postel i przepływa pod miastami Lichtaert, Herenthals i Lierre. Od miasta Herenthals rz. Nethe jest pogłębiona i stanowi jednocześnie kanał. Pod Rumpstem N. łączy się z rz. Dyle i tworzy łożysko wspólne Rupel, za którego pośrednictwem wpada do rz. Skaldy (Schelde). Szerokość N. waha się między 30—50 m., głębokość między 1—6 metrami. W r. 1809 Napoleon utworzył departament Dwuch-Neth ze stolicą w Antwerpii.

Nether-Hoyland, miasto w Anglii, ob, Hoy-1 an d.

Nethou (Pic de), najwyższy szczyt w Pirenejach, ob. A net hou.

Netley Abbey, zwaliska słynne opactwa założonego przez Henryka III, króla angielskiego, w pobliżu Southamptonu. Obecnie znajduje się tam szpital marynarki ( Victoria Hospital), a przy nim i szkoła lekarska.

Netolice (Notolice), miasto czeskie starożytne w okręgu Prachatickim, łączy się kolejką wązkotorową N.-Narti z koleją Budjejowice-Protivin, liczy (r. 1890) 2 802 m-ców Czechów, jest siedliskiem sądu okręgowego, poczty, telegrafu i ma 2 kościoły; jeden pod wezwaniem „Wniebowzięcia N. M. Panny” (z r. 1619), drugi— św. Wacława, ratusz nowy, papiernię, tartak i 4 młyny. Jarmarki znaczne na konie i owce. Powstanie N. jest nieznane. Pomniki historyczne wspominają je pod r. 1263 i mianują już miastem. Podczas reformacyi, której ludność netolicka bardzo sprzyjała, przechodziło z rąk do rąk, od katolików do protestantów i na odwrót. Wreszcie w r. 1619 wojska cesarskie pod dowództwem gen. Dampierrea zdobyły miasto, zburzyły je, a mieszkańców wypędziły. Na pół-noco-zachód od N. leżą Kratochwile, zameczek myśliwski Schwarzenbergów, do których w w. XVII miasto należało. We wschodniej stronie miasta wznosi się pagórek św. Jana ze cmentarzyskiem pogańskiem.

Netscher Kacper, znany malarz hollender-ski, syn Jana (* w Heidelbergu w r. 1639, podług innych w Pradze r. 1636). Matka jego, o-wdowiawszy wcześnie, podczas zaburzeń politycznych, które wstrząsały krajem, schroniła się z czworgiem dzieci do jednego z zamków. Zamek ten zaczęto jednak oblegać. Powstał głód, którego ofiarą padło dwoje jej dzieci. Doprowadzona do rozpaczy, odważyła się stamtąd wymknąć, korzystając z nocy ciemnej, i przybyła szczęśliwie do Arnheimu. Tu przyszedł jej z pomocą niejaki Tullckens, lekarz, który zajął się dwunastoletnim N-em i pragnął pokierować ga na lekarza. Medycyna jednak nie przypadła do gustu chłopcu, pociągała go sztuka, przeszedł więc początkowo na praktykę do jakiegoś malarza na szkle. Później dostał się do pracowni Kostera, następnie pracował u Ter-burga, a jednocześnie kształcił się na Gerardzie Dovie i Fr. Mierisie. W r. 1659 zamierzył udać się do Włoch. Jadąc przez Bordeaux zatrzymał się, a poznawszy córkę niejakiego G o dyn a, mechanika, pochodzącego z Leo-dium, ożenił się z nią. Wobec tego zaniechał dalszej podróży, powrócił w r. 1662 do Niderlandów i osiadł w Hadze. Malował obrazy rodzajowe, historyczne i portrety. Stojąc niżej pod względem harmonii barw i światłocienia od Terbu rga, mniej poprawny w rysunku, niż Metz u, przewyższa obudwuch pięknością formy. Postaciom swoim nadawał wyraz wyniosłości i dostojeństwa; celował w malowaniu atłasu białego. Małe jego portrety należą do najcenniejszych jego prac.

przeszkodziła mu udać się na wezwanie Karola II do Anglii.—Obrazy jego można spotkać w galeryach. Na wyszczególnienie zasługują: portret własny w galeryi drezdeńskiej, Dama w sukni białej atłasowej, karmiąca papugę; Dama przy fortepianie; Wizyta lekarza; Harfiarka; Pasterz i pasterka w Pinakotece monachijskiej.—Literatura: K ugier „Beschreibuug der Kunstschätze in Berlin”; Ku gier „Handbuch der Geschichte der Malerei”; Negier „Die Monogrammisten”; Rathgeber „Annalen der niederländischen Malerei”; Waagen „Kunstwerke und Künstler in Deutschland”; Waagen „Kunstwerke u. Künstler in Paris”; Dlabacz „Allgemeines Künstlerlexikon”; Müller „Neuestes Kün-stlerlexicon”; Siret „Dictionnaire universel des artistes”.

Netscher Teod or, syn poprzedniego, malarz, (* w Bordeaux, w r. 1662). Uczył się u swojego ojca, wcześnie jednak udał się do Paryża, gdzie przebywał 20 lat, obracając się w sferze dwor

K. B.

K. B.

str. 977).

skiej. Stąd jego przezwisko—Francuz. Malował wiele portretów książąt i innych wybitnych osobistości. W r. 1715 udał się do Anglii z wojskami, jako skarbnik, i przebył tam lat 10.—Umarł w Hulst w r. 1732.—N. Konstanty, brat młodszy Teodora, również malarz (* w Hadze r. 1670). Wcześnie utraciwszy ojca, musiał się oprzeć na własnych studyach. Malował portrety i sceny mitologiczne. Portret bar. Suas so uchodzi za najwybitniejsze jego dzieło. W latach późniejszych został dziekanem, a następnie dyrektorem akademii Sztuk pięknych w Hadze, gdzie umarł w r. 1772 — Literatura: I inni erzeel „De Levens un Werken der Holland, en Vlaam. Kunstschilders” itd. ; K u g 1 e r „Beschreibungder Kunstschätze in Berlin”; Waagen „Kunstwerke u. Künstler in Paris”; Füssli „Allgemeines Künstlerlexicon”; Müller „Neuestes Künstlerlexicon”; Sir et „Dictionaire universal des artistes” itd.

Netscher Jan, początkowo był rzeźbiarzem; mieszkał w Sztuttgarcie. W następstwie przeniósł się do Polski jako inżynier-budowniczy fortec. Umarł wcześnie.—Por. Fr. Müller „Neuestes Künstlerlexicon” (Sztuttgart 1864).

Netsko, jezioro, ob. Necko.

Netta, dawniej zwana Motą, rzeka w powiecie Augustowskim, w gub. Suwalskiej, wypływa z jeziora Necko (ob.), na północ od m. Augustowa, płynie w kierunku południowym, stanowiąc część kanału Augustowskiego i pod Dębo-wem wpada z brzegu prawego do Biebrzy. Między Polkowem a Dembowem tworzy w stronie zachodnio-południowej koryto drugie, które płynie pod nazwą Kopytówki pod Kopytkowem, dotyka powiatu Szczuczyńskiego i wpada do Biel-ny o 5 w. niżej ku południowi od koryta głównego. N. przyjmuje z brzegu prawego Turówkę, Żarnówkę, Węgrówkę, Bargłówkę, Tajenkę, z le wego — Sajownicę, Kolniczankę, Olszankę. Na długości niemal całej N. płynie śród równiny bagnistej, podmokłej, towarzyszącej jej z początkn z brzegu lewego, a następnie z obu. W miarę I zbliżania się ku Biebrzy, w kierunku południowym obszar bagnisty rozszerza się i błota doliny N-y zlewają się z doliną błotnistą Biebrzy w jeden obszar rozległy błot Biebrzańskich, śród których na wyniosłościach nielicznych, suchszych mieszczą się wioski i osady drobne i rzadkie.— Por. „Słów. Geogr.” (t. VII).

NettapUS, ptak należący do p 1 e t w o no-gich (Natatores, Palmipedes), listkodzio-b y c h (Lamellirostres), zaliczany dawniej do g ę-si (Anserinae), od których w roku 1836 oddzielił go Brandt, tworząc gatunek odrębny N., którego wyobrazicielem najwybitniejszym jest Gąska madagaskarska (N. auritus Bodd.) przez B u f f o n a nazywana Sarcelle de Madagascar (Cyranka madagaskarska). Jest to ptak drobny, mniejszy cokolwiek od cyraneczki naszej,

'Enc. powsz. Ilnstr. S. n. Zesz. 9. T. II.

zgrabny i ładnie ubarwiony. Dziób mały, przy nasadzie wzniesiony, zaostrzający się ku końcowi, ząbki na brzegach jego szerokie i płaskie, skrzydła zaokrąglone, ogon zaokrąglony również, krótki. Upierzenie samca z wierzchu czarne z odbłyskami metalicznemi, zielonawemi, głowa, szyja i spód brzucha białe, w okolicy usznej plama jasnozielona, okolona czarno, spód szyi i boki posiadają pręgi rdzawe. Samica nie ma plamy zielonej na głowie, grzbiet jej zaś jest bu-ry, pręgowany szaro i brunatno.—N. coromande-licus L., żyje w Indyach, N. pulchellus Gould w Australii.—Ptaki te wszystkie zamieszkują jeziora i stawy zarosłe zielskiem, latają szybko i zwinnie, gnieżdżą się w drzewach nadbrzeżnych, wypróchniałych, na których też chętnie siadają; pisklęta swe zaraz po wykluciu wiodą do wody.—Podług „Grande Encyclop.” (T. XXIV,

Dr J. p.

Nette, rzeka, dopływ lewy Renu, bierze początek w regiencyi pruskiej Koblenckiej, w okręgu Adenau, przepływa dolinę piękną i urodzajną i tworzy wodospady liczne w okolicy Rauschermühle. Ubiegłszy 45 kim., wpada do Renu, naprzeciwko Neuwiedu.

Nettelbeck Joachim (* w Kołobrzegu dnia 20 września r. 1738 — f tamże dnia 29 stycznia r. 1824), syn piwowara, patryota pruski. Mając lat 15 wstąpił do marynarki handlowej i przez lat 30 jeździł po morzach europejskich, oraz po oceanie Atlantyckim, w r. 1770 przez czas krótki służył też na okręcie rządowym, pruskim. Dosłużywszy się kapitaństwa, osiadł w r. 1783 w Kołobrzegu, i zajął się piwowar-stwem, przytym założył sobie i gorzelnię; z wyboru współobywateli został ich reprezentantem i urząd ten sprawował do r. 1809.— Gdy po rozgromię jenajskim wojska francuskie ukazały się pod Kołobrzegiem, który wtedy był twierdzą, komendant pruski, stchórzywszy, byłby się poddał, gdyby się temu N. nie był oparł bardzo stanowczo. Wskutek starań jego osobistych, król pruski odwołał komendanta dotychczasowego, pułkownika von Loucadou; na jego miejsce przysłany major Gneisenau (ob.), przybrawszy sobie N-a na adjutanta cywilnego, bronił twierdzy zacięcie aż do zawarcia pokoju w Tylży, odpierając skutecznie przeciwnika. Gdyby nie wmieszanie się N-a Kołobrzeg b^łby się poddał bez wystrzału, jak nieomal wszystkie inne twierdze pruskie ówczesne, nawet znacznie silniejsze od niego. Za czyn ten wynagrodzono go dość marnie, przyznano mu medal zasługi, pozwolono nosić mundur marynarki pruskiej, istniejącej wtedy zaledwie na papierze, nakoniec król Fryderyk Wilhelm III, uniósłszy się wspaniałomyślnością prawdziwie pruską, wyznaczył mu w r. 1817 pensyę dożywotnią, wynoszącą aż 200 (dwieście) talarów rocznie. N. spisał pamiętniki dość ciekawe, opisując żywot swój długi, wydał je Haken (Lipsk 1821 —

66

Red.

G. M.

str. 288).

1823; 3 tomy—wyd. 4-e tamże 1878, w 2 częściach).

Nettelblatt Krystyan (* d. 2 października r. 1696 w Sztokholmie—f d. 20 sierpnia roku 1775 w Wetzlarze), pisarz płodny, autor rozlicznych rozpraw naukowych; z ich liczby ogłoszona w Rosztoku „Fasciculus rerum curlandicarum” (r. 1729 w ćwiartce), oraz wydana przez niego w tymże formacie „Anecdota Curlandiae” (Lipsk 1736) odnoszą się do historyi inflanckiej. Całkowity spis prac przez niego ogłoszonych znajdzie czytelnik w dziele Weidlicha w XVIII stuleciu wydanem p. n. „Geschichte der jetzt lebenden Rechtsgelehrten” (tom II, str. 164—170). Por. „Allgemeine deutsche Biographie”.

Nettelhorst. Herb polski. Na tarczy w polu prawem złotem—chart barwy czerwonej, wspięty w prawo, w złotej obroży; w lewem czerwonem trzy róże srebrne pięciolistne, jedna nad drugą. Nad hełmem w koronie szlacheckiej .między

Fig. 138. Nettelhorst, herb polski.

skrzydłami, czerwonem a złotem — pół charta. Labry czerwone, podbite złotem. Pieczętuje się nim rodzina nadreńska Nettelhorstów w Inflantach i na Litwie obecnie zamieszkała. — „Volum. Legum” (VIII 615); Ostrowski.

Nettement Alfred Franciszek, historyk francuski (* d. 22 lipca r. 1805 w Paryżu—f d. 15 listopada r. 1869 tamże), początkowo wystąpił z krytykami literackiemi w „Universel”, następnie umieszczał artykuły treści rozmaitej w dziennikach „Quotidienne” i „Variétés de lundi” i w tygodniku „Mode”. W r. 1848 założył „L’opinion publique”, organ katolicki, w którym bronił zasad legitymizmu. Wybrany w r. 1849 z okręgu Morbihan posłem do Zgromadzenia Prawodawczego, występował i tam w tymże kierun

ku. Po zamachu stanu w r. 1851 został uwięziony i osadzony w Mazas, gdzie wskutek nie-zdrowotności więzienia podupadł na zdrowiu bardzo i utracił oko prawe. Uwolniony, porzucił zawód polityczny, a poświęcił się natomiast całkiem zawodowi literackiemu i historycznemu, pisując najczęściej do „Revue contemporaine”. Z prac historycznych N-a wymieniamy: „Vie de Marie Thérèse de France filie de Louis XVI” (r. 1842, wyd. 3-e 1872); „Histoire de la Revolution de Juillet” (1833, 2 tomy w 8-e); „Henri de France” (1830—1845, wyd. 3-e; 1872); „Les historiens de la révolution française” (1848); „Histoire de la littérature française sous la royauté de juillet” (1854, 2 tomy); „Histoire de la conquête d’Alger“ (1856, wyd. 3-e, 1870); „Histoire de la Restauration” (1860—1868, 6 tomów); i t. d.

Netter Tomasz, zwany Waldensis(*w Walden [Essex] w połowie drugiej wieku XIV—f w Rouen r. 1430) teolog i dyplomata.—Nauce teologicznej oddawał się w uniwersytecie oksfordz-kim, po osiągnięciu zaś godności doktorskiej wstąpił do zakonu karmelitów w Londynie.— Król angielski, Henryk IV, wysłał go w roku 1409 na sobór pizanski, gdzie N. śmiało występował przeciwko nieładowi w Kościele panującemu, szczególnie zaś przeciwko dwu antypapie-żom i stronnikom ich. Po powrocie do Anglii, w r. 1414 wybrany był na prowincyała zakonu swego, w którego łonie używał powagi i wzię-tości wielkiej ; wtedy też z żarliwością niemałą zwalczał naukę Wicleffa (ob.), ganiąc nawet publicznie w kazaniach swych króla Henryka V za pobłażliwość dla odszczepieńców od Kościoła powszechnego.—W r. 1415 wyjechał na sobór do Konstancyi i gorliwie uczestniczył w pracach jego, skierowanych ku naprawie stosunków wewnętrznych Kościoła. W r. 1419 powierzono mu misyę dyplomatyczną do króla Władysława Jagiełły i do Michała Kuchmeistra w. mistrza krzyżackiego; miał też podobno stosunki z w. ks. Witoldem, który jakoby wpływom jego ulegał.— N. był spowiednikiem króla angielskiego Henryka V, a po śmierci tegoż w r. 1422 został również spowiednikiem i sekretarzem przybocznym następcy jego. Henryka VI, jadąc z królem tym w r. 1430 do Paryża, rozchorował się w drodze i zmarł w Rouen.— Karmelici uważają N-a za teologa najbieglejszego w zakonie swym; napisał też w samej rzeczy wiele rozpraw teologicznych, cenionych nietylko przez spółczesnych ale i znacznie później nawet, z nich wydrukowano jedną tylko, mianowicie „Doctrinale an-tiquitatum fidei Catholicae, adversus Wiclevitas et Hussitas” (Paryż 1532; Salamanka 1556; Wenecya 1571), dzieło świadczące zarówno o wielkiej uczouości oraz oczytaniu autora, jako też o żarliwości jego w zwalczaniu zaciętym przeciwników. — Podług L. Rogalskiego w „Encyklop.” S. Orgelbranda (T. XIX,

Red.

Netter Just Arnold (* w Paryżu d. 20 września r. 1855), lekarz hygienista. Do nauk lekarskich przykładał się w Paryżu, tam też w r. 1883 dyplom doktorski osiągnął. W roku

DrJ P.

Red.

„Verr.” IV, 26; V, 31.

Red.

1885 mianowano go ordynatorem kliniki (chef de clinique) wydziałowej; w roku następnym powierzono mu zarząd pracowni hygienicznej; w r. 1888 został lekarzem szpitali paryskich, w rok później nadto profesorem przybranym (agrégé) i równocześnie członkiem komitetu hygieniczne-go. N. pracował wiele nad bakteryologią i hy-gieną, nad zarazkami cholery, duru (typhus), zarazy morowej, grypy, błonicy, oraz innych chorób zakaźnych i zaraźliwych; a pisał o nich także; prace jego monograficzne mieszczą się po większej części w „Comptes rendus de la Société de biologie” w „Comptes rendus de la Soc. méd. des hôpitaux i w „Archives générales de médecine”.—Por. „Grande Eacyclop.” (t. XXIV str. 977).

Nettesheim, ob. Agryppa Henryk Korneliusz. von N.

Nettleship Henryk (*w Ketteringu [Northamptonshire] d. 5 maja r. 1839—f w Oksfordzie d. 10 lipca 1893), uczony angielski, był profesorem uniwersytetu oksfordzkiego i jako filolog ceniony zajmował się przeważnie łaciną. Z prac jego, uchodzących za wyborne,wymieniamy: „Contribution to latin lexicography” (1889), jako dzieło najważniejsze, prócz niego ogłosił też: „The present relations between classical research and classical education in England” (1876); „Suggestions introductory to a study of the Aeneid” (1875); „The Roman satura” (1878); „Ancient lives of Vergil, with an essay on the poems of Vergil in connection with his life and times” (1879); „Lectures and Essays on subjects connected with Latin literature and Scholarship” (1885); „The Moral influence of literature: classical education in the Past and Present” (1890). Przełożył też na język angielski S e y f fe r t a słownik starożytności klasycznych (1891).

Netto wyrażenie z języka włoskiego zaczerpnięte i prawie przez wszystkie języki przyswojone dla oznaczenia pojęcia przedmiotu czystego, samego w sobie. Dochód netto np.: w przeciwstawieniu do dochodu brutto (ob.), oznacza dochód czysty, pozostający po strąceniu wydatków i kosztów z przedsiębiorstwa lub gospodarstwa. Waga n. oznacza wagę towaru samego bez opakowania; cena n. jest to cena towaru po potrąceniu rabatu, w handlu księgarskim zaś o-znacza cenę, za którą nakładca sprzedaje książkę księgarzom. N. w języku żeglarskim (po fr. tonnage net, po ang, register tonnage, po niem. Nettoraumgehalt) znaczy nakoniec pojemność statku, którą otrzymamy po odciągnięciu od pojemności ogólnej lokalów zajętych przez załogę, machiny, kotły i składy węgli. Mówi się nadto budżet n. fracht n., i t. p.

Nettuno, miasto włoskie w okręgu i prowin-cyi Rzymskiej, na wzgórzu nadmorskiem, o 3 kim. od m. Anzio, stacya drogi żelaznej Rzym-Cechina-N., liczy (w r. 1881) 2 764 mieszkańców ma piękny pałac Doriów, starożytne szańce, poligon artyleryjski i szkołę artyleryjską. Kobiety miejscowe ubierają się nadzwyczaj malowniczo. W N. znajdują się kąpiele morskie.

Netum, po grecku Nśyjxov, miasto na wyspie Sycylii, na południo-zachód od Syrakuz położone i władzy też ich podległe; za panowania Rzymian, jako z nimi sprzymierzone, zażywało ze względu tego praw poddanych latyńskich; ruiny jego, zwane jeszcze dzisiaj Noto Antiquo, leżą na stromym pagórze, w pobliżu nowoczesnego miasta Noto, opodal rzeczki di Noto;—por. Cicero

S. Drz.

Netusil Jan (* d. 14 maja r. 1850 w Pro-stejowie na Morawach), filolog i badacz starożytności rzymskich. Po ukończeniu szkół w Kro-mierzyżu wstąpił w Ołomuńcu do tamtejszego wydziału teologicznego, później wszakże wyjechał do Pragi, gdzie zapisał się do wydziału filologicznego. Otrzymawszy od rządu rosyjskiego stypendyum, udał się do Petersburga i tam w instytucie przysposabiającym nauczycieli gimna-zyalnych, kształcił się dwa lata, poczem otrzymał posadę nauczyciela łaciny w Charkowie. W r. 1882, po obronieniu rozprawy „Ob aoristach“, został magistrem filologii rzymskiej, w r. zaś 1885 doktorem. Będąc już od r. 1884 docentem etatowym uniwersytetu charkowskiego, po do-ktoryzacyi został niebawem, naprzód nadzwyczajnym, a później zwyczajnym profesorem filologii. Między innemi ogłosił drukiem: „Gieneticzesko-je izłożenije fonietiki i morfołogiji łatinskago ja-zyka” (Charków 1878); „Łatinskij sintaksis” (tamże 1880, wyd. 3-e, tamże 1892). W r. 1894 rozpoczął wydawnictwo obszerne, na badaniach sumiennych oparte, p. n. „Oczerk rimskich go-sudarstwiennych drewnostiej”; uczestniczy też w wydawaniu klasyków starożytnych dla użytku szkół. W wydawnictwach peryodycznych pomieścił także już niejedną pracę cenną, głównie w „Żurnału minist, naród, proswieszczenija”, w „Berliner philolog. Wocheschr“, w „Neue Jahrbücher für Philol. u. Paedag.” i w „Archiv, für lat. Lexicographie”.—Por. „Ottuv Slovnik nauc-nÿ“ (t. XVIII, str. 231).

Netzschkau (N i e c z e k ó w), miasto saskie w hetmaństwie Cwikawskiem, w okręgu Pławno nad Göltzschem, stacya kolei Lipsk-Hof i Rei-chenbach-Cheb, 380 metrów nad poz. morza, liczy (w r. 1895) 7 538 mieszkańców, głównie ewangielików; ma pocztę, telegraf, kościół ewan-gielicki, zamek starożytny (z r. 1483), szkołę tkacką, odlewnie żelaza, fabrykę budowy machin, papiernię, przędzalnię i fabrykę tkacką wielką, wełny i bawełny, wraz z oddziałami do czesania i farbowania, zatrudniającą przeszło 1 200 robotników.—Prawo miejskie uzyskało N. w r. 1491. Po pożarze w r. 1887 miasto na nowo zostało odbudowane. Niedaleko miasta między Reichenbach a Pławnem (Plauen), leży wiadukt wspaniały drogi żelaznej Lipsk-Hof (579 m. długi

i 80 m. wysokości największej), którego budowa kosztowała około 7 milionów marek.

sze są jego wydania z rękopisów, jak np. „Chronique samaritaine” (1871); „The Book of Hebrew Roots by Abu’-l-Walîd Marwân ebn Janâh” (1875); „The 53 Chapter of Isaiah etc.” (2 tomy 1876—77); „The Book of Tobit” (1878); „Mediaeval Jewish Chronicles” (2 t. 1887—1895); „Petite grammaire hébraique provenaut de Yemen” (1891) i t. d. Ostatnią większą jego publikacyą była edycya odnalezionego urywku oryginału hebrajskiego Jezusa Syracha, który wydał razem z Cowleyem p. n. „The original Hebrew of a portion of Ecclesiasticus etc.” (1897). W r. 1900 N. z powodu słabego zdrowia, opuścił stanowisko w Oksfordzie, i obeonie przebywa stale

Dr S. P.

Neubauer Franciszek (według niektórych Chrystyan, albo Jan), skrzypek i kompozytor czeski (* około r. 1765 w Horzynie—f w r.

Neuber Fryderyka Karolina zwana zwykle Neuberin (* d. 9 marca r. 1697 w Reichenbachu [Vogtland]—f w Laubegaście pod Dreznem d. 30 listopada r. 1760), słynna aktorka, która przyczyniła się niemało do podniesienia i ulepszenia teatru niemieckiego.—N. była córką adwokata Weissenborna i otrzymała wychowanie i wykształcenie przyzwoite; zakochawszy się w niejakim J. Neuberze, który wtedy uczęszczał jeszcze do gimnazyum, uciekła z nim razem w r. 1718, i oboje kochankowie wstąpili do towarzystwa aktorów wędrownych; później pobrali się. Posiadając talent rzeczywisty, a przy-tem i rozum praktyczny, stanęła N. w r. 1725 na czele towarzystwa dramatycznego, które z powodzeniem wielkiem długo grywało w Lipsku. — Aż do jej czasu na scenie niemieckiej błazen (Hanswurst), uprawiający dowcip rubaszny i prostaczy, był stale osobą główną; jego usunęła naprzód, potem starała się wogóle uszlachetnić grę aktorską, bardzo lichą i niedołężną, dalej dbała też niezmiernie o dobór sztuk wystawianych, wyłącznie prawie przekładów z francuskiego lub włoskiego, później dopiero i niemieckich, oryginalnych, zwłaszcza Lessinga (ob.), którego znała osobiście i ceniła. Usiłowania jej popierał chętnie i skutecznie bardzo wpływowy wówczas Gottsched (ob.). W r. 1740 zaproszono ją do Petersburga, gdzie występowała z powodzeniem;

1795 w Biickeburgu). O młodości jego wiadomo tylko tyle, że się kształcił w Pradze i w Wiedniu w muzyce. Tworzył z łatwością nadzwyczajną i głównie w zajazdach, w przejeździe po miastach, gdzie koncertował. W Wiedniu zapoznał się z Haydnem i M o z ar t e m (ob.) i utwory ich wziął za wzór do naśladowania. Był pijakiem nałogowym. W Spirze wyszedł w r. 1785 kwartet jego na skrzypce; w r. 1788 stworzył dzieło swoje największe „Hymn do przyrody”, wydany w Wiedniu, w Zurychu i napisał operetkę „Fernando i Ja-rika“ i „24 śpiewy“. W r. 1789 wystawił w Heil-bronnie „Zwycięstwo Koburga nad Turkami” operę napisaną do słów Schöblerova. W latach 1784—88 odbył podróż artystyczną po ziemiach Niemieckich, a za gościnę po klasztorach i plebaniach płacił kompozycyami kościelnemi. W r.

1790 przyjął miejsce w kapeli ks. Weilbur-g a, a po jej rozwiązaniu, wszedł do służby ks.

Schaumburg-Lippe, który po śmierci B a-cha(ob.) mianował N a kapelmistrzem.—Oprócz utworów wyżej wymienionych tworzył liczne symfonie, waryacye na fortepian i skrzypce, kwartety i tria na flet, skrzypce i bas, koncerty, sonaty i t. p.

Neubauer Adolf, współczesny uczony żydowski (* w Bitsch na Węgrzech, d. 11 marca r. 1831). Kształcił się pierwotnie w Niemczech, a potem przybył do Paryża, gdzie zajmowały go przeważnie języki i literatury wschodnie. Tu wydał między innemi monografię p. n. „Notice sur la lexicographie hébraique” (1862), zarys histo-ryi Karaitów i ich literatury (na zasadzie rękopisów Firkowicza w Petersburgu) p. n. „Aus der Petersburger Bibliothek” (1866) i dzieło p. n. La géographie du Talmud” (1868), za które uzyskał nagrodę paryskiej Akademii nauk.

teatru w Lipsku, ale już w r. 1743, wskutek niesnasek z Gottschedem, musiała towarzystwo swe rozpuścić. W roku następnym zebrała towarzystwo nowe i stała na jego czele do r. 1750, w którym okoliczności zmusiły ją powtórnie do rozpuszczenia go. W r. 1753 próbowała raz jeszcze szczęścia jako aktorka w Wiedniu, ale powodzenia nie miała. Zmarła w ubóstwie.— W r. 1776 wielbiciele jej talentu uczcili ją pomnikiem w Laubegaście.—Por. von Red en-Esbeck „Karolinę N. und ihre Zeitgenossen” (Lipsk

W tymże roku został powołany do Oksfordu dla ułożenia katalogu licznych rękopisów hebrajskich, mieszczących się w bibliotece bodlejańskiej, a ka- powróciwszy stamtąd objęła na nowo dyrekcyę talog ten wyszedł dopiero w r. 1886 p. n. „Catalogue of the Hebrew Manuscripts in the Bodleian Library etc.”. Oprócz tego zwiedzał kilkakrotnie, z polecenia ministeryum francuskiego, rozmaite biblioteki europejskie i gromadził ma-teryały rękopiśmienne, odnoszące się do historyi literatury hebrajskiej we Francyi w w. XIV, a które to materyały wyszły następnie w obrobieniu Re na na w „L’Histoire littéraire de la France” (t. XXVII i XXXI r. 1877 — 1893). W r.

Red.

Nauberg, wieś kościelna w Styryi nad rz. Murycą (Mürz), w powiecie Mosteckim, w okręgu Mürzzuschlag, stacya kolei Mürzzuschlag-N. liczy jako gmina (w r. 1890) 2 874 mieszkańców

1873 N. został mianowany stałym bibliotekarzem w Oksfordzie, a w r. 1884 nadto lektorem lite- 1881). ratury rabiuicznej w uniwersytecie tamecznym.

Prace N-a są bardzo liczne i obejmują wszystkie gałęzie literatury średniowiecznej, hebrajskiej i pokrewnych jej przedmiotów, ale najważniej

Red.

J. F. G.

ma b. klasztor Cystersów z kościołem gotyckim (z r. 1472), pomnik arcyksięcia Jana (z r. 1882) 2 szkoły gminne, pocztę, telegraf, fabrykę broni, kopalnię rudy żelaznej i wielkie zakłady mechaniczne i huty Towarzystwa górniczego. Na północ ode wsi leży Mürzsteg, zameczek myśliwski cesarski.

Neuberg Józef (* w Luksemburgu d. 30 października r. 1840), matematyk belgijski. Początkowo N. kształcił się w Ateneum miasta rodzinnego, następnie w r. 1862 ukończył nauki w szkole normalnej w Gandawie, poczem był nauczycielem matematyki, kolejno w Nivelles, Arion i Bruges. W r. 1878 został profesorem w Ateneum w Liège; od r* 1880 do 1884 wykładał analizę matematyczną w szkole górniczej (École des mines), nakoniec w r. 1884 mianowano go profesorem matematyki w uniwersytecie tamtejszym. Od r. 1889 N. jest członkiem Akademii belgijskiej.—Prace swe, cenione przez matematyków, zwłaszcza z dziedziny gieometryi, N. ogłasza od r. 1863 przeważnie w wydawnictwach: „Nouvelles Annales”, „Revue de l’instruction publique de Belgique”, „Nouvelle Correspondance”, oraz w założonym przez siebie w r. 1880 wspólnie z Mansionem piśmie „Mathesis”—Por. „Grande Encyclop.” (T. XXIV str. 978.).

Z Neuberga (z Ne u berk a), ród szlachecki w Czechach, nobilitowany przez Karola VI (r. 1723). Pierwszym protoplastą był Jan Fryderyk Neumann z N. radzca cesarski przy hy-potece krajowej (f r. 1721 w Pradze). Z pozostałą po nim wdową Ludmiłą Teresą ożenił się bratanek jego Jan Ignacy (f r. 1761), który otrzymał nobilitacyę. Najznakomitszymi z tego rodu byli Jan Franciszek, znawca literatury czeskiej, numizmatyk (f r. 1826) i Jan Norbert (f r. 1859), archeolog, wydawca dzieła Voda „Grundzüge d. böhm. Alterthumskun-de”.—Por. „Ottûv Slovn, Naucnÿ”.

Neubrandenburg, miasto w księstwie Meckien-burg-Strelitz, nad rz. Tollensą, wypływającą z jeziora tegoż imienia, węzeł kolejowy linij: Berlin-N.-Stralsund, Lubeka-Strasburg, Ludwigslust-N. i Friendband-N., jedno z najznaczniejszych miast w okręgu Stargard, jest siedliskiem sądu, urzędu celnego, filii Banku Państwa, poozty klasy I, telegrafu i liczy (w r. 1895) 9 720 mieszk. wyznania głównie ewangielickiego.—Z zabytków przeszłości zasługują na wzmiankę mury starodawne, opasujące miasto, z 4-a bramami gotyc-kiemi, kościół Św. Maryi P. z XIII w. w stylu gotyckim, z wieżą wyniosłą (93 m.) i kościół św. Jana, odnowiony w r. 1892 — 94. Dalej N. ma synagogę, zamek wielkoksiążęcy, ratusz, teatr, gmach koncertowy, pomniki F ritz a Reutera, i Chrystyana Fürchtegotta Gellerta (ob.) poety niemieckiego, gimnazyum, szkołę żeńską wyższą, lożę wolnomularską, fabryki machin browary, gorzelnię, fabryki konserw i fortepianów, tartak i młyn. Targi znaczne na konie i wełnę. Prócz tego jest ogniskiem życia towarzyskiego i handlowego, ma liczne domy bankowe, kasy pożyczkowe i zaliczkowe, Towarzystwo ubezpieczeń od ognia i gradu w r. 1797 założone i „Towarzystwo zawodowe ubezpieczeń robotników rolnych i leśnych od wypadków nieszczęśliwych w w. księstwie Mecklenburg-Stre-litz”, O 2 kim od miasta leży nad brzegiem jeziora Tollense rezydencya letnia w. księcia, Belvedere. Miasto, założone w r. 1248 przez Jana I, margrabiego brandenburskiego, dostało się w r. 1292 Mecklenburgowi. Podczas wojny 30-letniej Tilly w r. 1631 zburzył miasto. —Por. Boli „Chronik der Vorderstadt N.” (Neubrandenburg

1875).

Neubreisach (Neuf-Brisach), miasto i twierdza w Alzacyi Wyższej, ob. Breisach.

Neubukow, miasteczko w w. ks. Mecklen-bursko-Szweryńskim, o 5 kim. od morza, stacyalinii kolei Wismar-Rostock, jest siedliskiem zarządu dóbr państwa, sądu powiatowego, poczty, telegrafu i liczy (w r. 1895) 1791 mieszkańców, wyznania głównie ewangielickiego. Ma kościół starożytny, parafialny, ewangielicki, z wieżą wysoką, z daleka, z morza widoczną, fabryki machin rolniczych, cementu, dachówek, młyn parowy i zakład parowy wyrobów z mleka. N. został założony w r. 1306.

Neuburg, miasto w Bawaryi, w regiencyi Szwabskiej, nad Dunajem, przy drodze żelaznej z Ingolstadtu do Neuoffingen, stolica dawnego księstwa N.; posiada 7 kościołów katolickich i jeden protestancki, dawny zamek i kollegium jezuitów, gimnazyum i szkołę realną, klasztor braci miłosierdzia i elżbietanek, instytut panien angielski, towarzystwo historyczne z cennemi zbiorami, teatr, sąd ziemski, browar i tartaki parowe; mieszkańców 8 204 (r. 1895). W okolicach miasta znajduje się dawny zameczek Grü na u, wieś Rohrenfeld ze stadniną dworską, zwaliska zamków Altenburg i Kaiserburg, i wieś Oberhausen z pomnikiem poległego tutaj La-toura d’Auvergne (ob.). — N. był przez czas jakiś siedzibą biskupów Augsburskich (778—809), potem stolicą hrabstwa tejże nazwy. W wieku X dostało się hrabiom na Scheyern, a przez nich Bawaryi. Hrabstwo, później księstwo N., liczyło około 50 m. kw. i składało się z trzech części: N., Lauingen i Allesberg. W r. 1507 Bawarya ustąpiła N-a i Sulzachu palatynowi Filipowi Szczeremu. Należało N. później do linii książąt Zweibrücken-N. (od r. 1557) i linii Pfalz-Sulz ba c h (od r. 1614), która od r. 1777 zasiada na tronie bawarskim. — Por. Gremmel „Geschichte des Herzogtums Neuburg” (Neuburg 1872).

Neuchâtel, nieraz błędnie Neufchâtel (po niem. Neuenburg) miasto w Szwajcaryi, stolica kantonu tegoż nazwania, na północDo-zacho-duim brzegu jeziora Neuchätelskiego (ob.) 441 m. nad poziomem morza, stacya dróg żelaznych Lozanna-Biel-Bazylea, N.-Pontarlier i N.-La Chaux-de - Fonds - Locie - Marteau ; rozciąga się wzdłuż brzegów jeziora na przestrzeni 2 kim., na stokach wzgórz Chaumont; większość domów w N. zbudowano z jasnożóltego kamienin (necomum), z łomów pod miastem położonych. W części górnej miasta znajduje się zamek zbudowany w wieku XIII i XIV, dawniej siedziba książęca, później gubernatorów pruskich, obecnie władz kantonalnych i kościół kolegialny {temple du Haut) założony w wieku XII z posągami ciekawe-mi, pochodzącemi z wieku XIV, obecnie odnowiony i otoczony bulwarem. Każda nieomal ulica N-u przypomina szlachetnego dobrodzieja miasta, Dawida Pury (f w Lizbonie r. 1786), który zapisał mu był na cele użyteczności ogólnej 4 miliony franków. Za te pieniądze zrobiono wiele, między innemi zbudowano ratusz (r. 1784), załoźozo gimnazyum {Collège) (r. 1828), uregulowano potok górski Seyon (r. 1839), który wiele szkody przedtem miastu robił. Ofiarodawcy wystawiono pomnik w r. 1855. — Z ofiar innych mieszczan bogatych powstały: szpital Pourtalès i dom sierot. Akademia z czterema wydziałami (teologicznym, prawniczym, filozoficzno-historycznym i filozoficzno-przyrodniczym; 40 profesorów, 134 studentów) i znakomicie urządzone gimnazyum (z gabinetem historyi naturalnej, zbo-gaconym przez Agassiz a) leżą nad jeziorem; wysoko nad miastem górują więzienie i obser-watoryum astronomiczne; zakład dla obłąkanych Préfargier (prywatny, ale pod dozorem państwa) leży nad jeziorem, niedaleko od uścia rz. Thièle. Z innych zakładów zasługują na uwagę: muzeum sztuk pięknych z freskami Pawła Roberta i obrazami malarzy szwajcarskich (Leopold Robert, Calame, Gleyre, de Meuron i in), muzeum etnograficzno-archeologiczne, zbiory wypchanych zwierząt alpejskich Challandea i biblioteka miejska (przeszło 100 000 tomów).—N. liczyło w r. 1888: 16 504 mieszkańców, przeważnie protestantów, (2 4.36 katolików i 101 żydów), z tego 11269 używających języka francuskiego; w r. 1900 liczba mieszkańców wzrosła do przeszło 18 000.—Zegarmistrzostwo, złotnictwo, wyrób przyrządów elektrycznych, handel i utrzymywanie znanych powszechnie instytutów i pen-syonatów dla chłopców i dziewcząt, są główne-mi gałęziami zarobkowania ludności. Na przedmieściu zachodnim, Serrières, znajduje się wielka fabryka czekolady Suchard a, słynna szeroko.—Oprócz dróg żelaznych, kilka kolejek podjazdowych łączy N. z miasteczkami i wsiami okolicznemi.—Ulubionemi miejscami wycieczek, N-u są: romantyczny wąwóz (gorge) rz. Areusy, i szczyt Chaumout (1172), skąd roztacza się piękny widok dokoła; po drodze leży potężny blok syenitu {„Pierre â bot”). — N. (Castellum Novum) wspomniane jest po raz pierwszy w dokumencie króla Rudolfa III z r. 1101, jako jedna z rezydencyj królów Burgundzkich. Dzieje miasta wiążą się ściśle z dziejami kantonu N. (ob.). N. jest miejscem urodzenia Osterwa Ida, zegarmistrza Brégueta i generała Pe rre gaux.

Neuchâtel (niem. Neuenburg, z łacińska Neocomum), kanton w Szwajcaryi, utworzony z dawnego księstwa N. i z hrabstwa Val an gin; graniczy na północ z kantonem Bern, na południe z Vaud, na zachód z Francyą; ze strony południowo-wschodniej rzeka Thièle i jezioro Neuchâtelskie stanowią jego granicę od Bernu, Vaud i Friburga. Powierzchnia kantonu wynosi 807.8 kim. kw. (14.7 mil kw ), Wązki pas nad jeziorem jest płaski, resztę kraju przerzynają pasma Jury; stąd popularny podział kantonu na dwie części: niższą, równą, z klimatem łagodnym, t. zw. le Vignoble (winnica) i wyższą, les Montagnes (góry), składającą się z jałowych szczytów i wysokich dolin górskich. Poziom jeziora wynosi 432 metry nad poz. morza: dolina Val de Travers, przez którą płynie rzeka Areu-se, wznosi się już od 719 do 936 m., (Verrières), kotlina zaś Val de Ruz, przez którą płynie Seyon, leży pod Valangin, w swoim punkcie najniższym, na wysokości 654 m.f w innych miejscach o 100 do 200 m. wyżej, w Les Hauts-Geneveys nawet na wysokości 976 m. Wyżej jeszcze leżą pozostałe doliny jurajskie z La Brévine (1046 m.), Chaux-du-Milieu (1 028 m.), La Sagne (1043 m.), La Chaux-de-Fonds (992

m.), Le Locie (925 m.). Najwyższemi szczytami Jury są: Tête de Rang (1423 m.) i Creux du Van Reuse (1463 m.); wysoki na 1172 m. Chaumont jest najprzystępniejszy i też najpiękniejszy widok z niego się roztacza. Pod względem hydrogroficznym większa część kantonu należy do zagłębia rzeki Thièle (jezioro Neuchâtelskie, Areuse i Seyon), mniejsza do rz. Doubs.— Mieszkańców liczył kanton w roku 1898: 120 245, w znacznej większości Francuzów, w ostatnich czasach osiadło tu jednak wielu zegarmistrzów i robotników niemieckich. W r. 1888 na 109037 mieszkańców, po niemiecku mówiących było 22579 osób; Szwajcarów z innych kantonów 49 815; cudzoziemców 9 852; protestantów 94449, katolików 12 456, Żydów 760; liczba katolików procentowo ciągle wzrasta. Mieszkańcy N-u odznaczają Bię w ogólności piękną i silną budową ciała, inteligiencyą, zręcznością i pracowitością; są przeciętnie zamożni i wykształceni.— Klimat i charakter gospodarczy jest odmienny w dolnej i górnej części kraju. Z 807.8 km. kw., które kanton zajmuje, 572.3 km. kw. (70.9°/₀) stanowi ziemie produkcyjne, reszta zaś (29.1 °/₀) nieużytki. Pola, łąki i pastwiska zajmują 397.2 kim. kw., winnice 12.5 kim. kw., lasy 162.6 kim. kw. Nad jeziorem kwitnie rolnictwo, ogrodnictwo i hodowla wina, w górach zaś, które zaludnione zostały przeważuie dopiero w wieku XIII i XIV,

gospodarstwo musiało przybrać charakter alpej- I ski.—W dolinach górskich klimat jest surowy, ziemia nieurodzajna, ludność zaś liczna, tak, że znaczna większość zboża musi być przywożona.

zaś wojskowym należy do Ii-ej dywizyi. —- Podług obecnej konstytucyi (z d. 21 listopada roku 1858, później w kilku paragrafach zmienionej), kanton N. jest wolnym państwem reprezentacyjnym, demokratycznym. Konstytucya zabezpiecza obywatelom prawa kardynalne takie, jak w reszcie rzeczypospolitej Szwajcarskiej. Rada Wielka (Grand Conseil), wybierana bezpośrednio na lat 3, ma władzę prawodawczą, uchwala podatki i rozciąga kontrolę nad rządem. Władzę wykonawczą piastuje wybrana na lat 3 Rada Stanu (Conseil d’Etat) z 5 członków. Wymiarem sprawiedliwości zajmuje się 19 sędziów pokoju, 3 sędziów polubownych, przemysłowych, z wyboru ludności, 6 sądów obwodowych, wybieranych przez Radę Wielką i trybunał apelacyjny, który jest zarazem sądem kasacyjnym w sprawach karnych. Gminom i stowarzyszeniom rząd gwarantuje majątki i zostawia je pod ich zarządem. Stowarzyszenia religijne, chcące osiąść w kantonie, muszą mieć pozwolenie osobne Wielkiej Rady, w każdej chwili odwołalne. — Dochody kantonu wynosiły w r. 1894: 3 365 011 franków, wydatki 3 231429 franków, majątek 3 597 878 franków. W summie wydatków stoi 624026 franków na cele oświaty. Stolicą jest Neuchâtel (ob.).— Dzieje. Hrabiowski dom N., stary ród szlachecki burgundzki, którego gniazdem było Fenis nad jeziorem Bienne, przyjął nazwisko od miasta N., objętego przezeń w posiadanie w r. 1150; linie boczne domu tego osiadły w Valaugin, Nidau, Strassberg i Aar-berg. W r. 1218 hrabiowie N. stali się zależni bezpośrednio od cesarstwa, w r. 1288 musieli się wszakże uznać za wasalów potężnych hrabiów na Châlons. Po wygaśnięciu starego rodu hrabiowskiego (r. 1395) N. przeszło drogą spadku na Konrada Friburskiego; w r. 1457 panami jego stali się hrabiowie Hochberg, w roku zaś 1504 książęta Longueville.— Stosunki N-u ze związkiem Szwajcarskim zacieśniały się przez przymierza z pojedyńczemi kantonami; w r. 1512 Szwajcarzy zajęli N. i rządzili nim jako wspólnym wójtostwem do r. 1529, w którym zwrócili je książętom L o ngue ville. Pod opieką Bernu Farel zaprowadził tu refor-macyę w r. 1530.— W r. 1584 Valangin przyłączony został do N-u. Pokój Westfalski uznał N. za państwo niepodległe, .zostające jednak pod opieką Związku. Gdy nastąpiło spodziewane wygaśnięcie domu Longueville, zjawiło się 15 pretendentów do N., między innemi książę C o n-ti, krewny Ludwika XIV. Kanclerz Mont-mollin, który się obawiał, aby N. nie zostało prowincyą francuską, skłonił Wilhelma III Orańskiego, spadkobiercę hrabiów Châlons, do wystąpienia ze swemi prawami ; Wilhelm ustąpił ich potem królowi Pruskiemu, Fryderykowi I, synowi księżniczki Orańskiej.

Zaledwo ziemniaki i warzywa starczą na potrzeby miejscowe. Wina produkuje kanton dużo i w dobrym gatunku (zwłaszcza czerwone), dużo go się też wywozi; najlepsze gatunki rosną pod Cortail-lod, Boudry i pod samym N-em (w roku 1893:

1233 hektary dały 12 660 hektolitrów wina czerwonego i 105 355 hl. białego). Owoce, drzewo i węgiel kamienny trzeba przywozić do N-u.

Hodowla bydła jest słabo rozwinięta: w r. 1893 liczono 3043 koni, 18 661 sztuk bydła rogatego,

6472 świnie, 1060 owiec, 2 496 kóz i 4 589 rojów pszczół.— W dolinach górskich znajduje się wiele torfu, pod N-em dobry kamień budowlany (neocomum).— Przemysł żywi 54°/0 ludności, z tego zegarmistrzostwo 37%; w roku 1888 było w N. 69 fabryk z 3110 robotnikami,

,-w tej liczbie 14 fabryk zegarków, 2 czekolady, po jednej cygar, kabli elektrycznych, machin, jedna papiernia, jedna walcownia stali, 2 fabryki kapeluszy słomkowych, 3 fabryki cementu,

3 cegielnie i 7 browarów (w r. 1893 uwarzono 34985 hektolitrów piwa). W Val-de-Travers wyrabiają w znacznych ilościach absynt (wywóz roczny 160000 butelek); fabryki zegarków znajdują się przeważnie w górach (La Chaux-de-Fonds i Locie),—Kanton przecina kilka linij drogi żelaznej Jura-Simplon i linia Neuchâtel-Le Locle-Col-des-Roches. W kantonie znajdują się trzy banki; Banque Cantonale Neucblâteloise (4 miliony franków kapitału), Banque de Commerce (4 mil. fr.) i hypoteczny Crédit foncier de Neuchâtel (11% mil. fr.).— Szkolnictwo w N. dosięgło wysokiego stopnia rozwoju. Szkoły ludowe są bezpłatne, a posyłanie do nich dzieci obowiązkowe; gimnazyum w N-u i szkoły przemysłowe w La Chaux-de-Fonds i Le Locie mają charakter szkół średnich, założona w roku 1886 akademia w N-u, połączona z instytutem nauczycieli, wyższej. Szkół zawodowych jest wiele: 5 szkół zegarmistrzostwa, 2 handlowe,

1 sztuki stosowanej, 1 rolnicza, 1 uprawy wina i 4 rzemieślnicze. W Peseux znajduje się semi-naryum prywatne. Biblioteki publiczne liczą 150000 tomów, z czego około 100 000 przypada na bibliotekę miejską w N-u.— Kanton posiada 6 stacyj ratunkowych, dom roboczy, przymusowy w Deven: pod kontrolą rządu znajduje się zakład prywatny dla obłąkanych w Préfar-gier pod N-em. Klasztorów w N-u niema; katolicy miejscowi należą do dyecezyi Lozańsko-Gie-newskiej (z siedzibą biskupa we Friburgu). Protestanci dzielą się na kościół Narodowy (Église nationale) i kościół Wolny.— Kanton dzieli się na 6 obwodów: Boudry, La Chaux-de-Fonds,

Le Locie, Neuchâtel, Val-de-Ruz i Val-de-Travers, tworzy jeden (48-y) okrąg wyborczy do Po śmierci księżnej Nemours, ostatniej z do-Rady Narodowej z 5 mandatami, pod względem mu Longueville (r. 1707), Stany N-u uznały

prawa króla Pruskiego, ten zaś zaprzysiągł prawa i przywileje księstwa i jego związki ze Szwaj-caryą. W r. 1806 Fryderyk Wilhelm III musiał ustąpić N. Napoleonowi, ten zaś dał je marszałkowi Berthierowi, mianując go księciem N-u.—Po upadku Napoleona Berthier zrzekł się N-a na rzecz króla Pruskiego za pen-syę roczną 34 000 talarów (r. 1814). Król ogłosił że N. jest państwem niepodzielnym i od Prus osobnym; jako kanton 21-y przyjęto N. do związku Szwajcarskiego (r.    1815). Kongres

Wiedeński zmiany te zatwierdził. W r, 1830 ludność domagała się konstytucyi; doszło do powstania zbrojnego, stłumioaego przez wojsko szwajcarskie. N. sympatyzował z Sonderbun-dem (ob.), głosował z nim razem i nie chciał dostarczyć do walki z nim swego kontyngensu, za co Związek skazał go na zapłacenie 300 000 franków kary. W r. 1848 republikanie powstali w Locie (d. 29 lutego) i wybrali w La Chaux-de - Fonds rząd tymczasowy, który zajął miasto N. i uwięził członków rządu. Król pruski zaprotestował, tymczasem w N. ogłoszono rzeczpospolitą (d. 30 kwietnia). Rząd szwajcarski nie postarał się jednak, aby król pruski zrzekł się praw swoich ostatecznie; to też w protokóle Londyńskim (r. 1852) mocarstwa uznały jego prawa, w samym zaś N-u monarchia liczyła jeszcze stronników. Jeden z nich, hrabia Pour-talès-Steiger, próbował w r. 1856 urządzić zamach stanu w imieniu króla; po dwu dniach jednak republikanie wzięli go do niewoli wraz z 500 stronnikami. Rada Związkowa postanowiła oddać pod sąd buntowników, Prusy zażądały zaś uwolnienia ich. Szwajcarya odrzuciła ultimatum pruskie i zanosiło się już na wojnę; za pośrednictwem Napoleona III doszło jeduak do porozumienia się i d. 26 maja r. 1857 król pruski zrzekł się ostatecznie wszystkich praw swoich do N-u, zatrzymując tylko tytuł książęcy. Odtąd N. żyło spokojnie pod rządami republikanów; r. 1873 powstał za staraniem G o d e t a w N-u nowy kościół protestancki, ściśle prawowierny (Église libre).— Por. Chąmbrier „Histoire de Neuchâtel et Valangin jusqu’à l’avénement de la maison de Prusse” ("Neuchâtel 1840); Montmollin „Mémoires sur le comté de Neuchâtel” (Bern 1834, 2 tomy); Matile „Monuments de l’histoire de Neuchâtel” (Neuchâtel 1844—48); Boyve „Annales historiques du comté de Neuchâtel et Valangin” (Bern 1854 — 59, 5 tomów); Majer „Geschichte des Fürstentum N.” (Tübingen 1857); Benoît „Le canton de Neuchâtel” (Neuchâtel 1861); Grand pierre „Histoire du canton de Neuchâtel sous les rois de Prusse 1707—1848” (tamże 1889); Humbert „Alexis Marie Piaget et la République neuchâteloise de 1848 â 1858” (tamże 1888—95, tomy).

Neuchâtelskie jezioro (Lacus Eburodu-nensis za czasów rzymskich i w Wiekach Średnich); trzecie co do wielkości jezioro szwajcarskie, największe ze znajdujących się wyłącznie na terytoryum szwajcarskiem. Większa część jego należy do kantonu N. Zajmuje 239,6 km. kw. długie jest na 40 km., szerokie na 6 do 8 km. Głębokość największa 154 m. Dno jeziora nie jest bynajmniej równe, po środku, wzdłuż niego ciągnie się, równolegle z łańcuchami, Jury łańcuch wyniosłości podwodnych; w miejscach tych jezioro nie jest głębsze nad 10 metrów. Głównemi dopływami jeziora są, rz. Thièle, Mentue, Broye, płynąca z jeziora Mo rat, z drugiej zaś strony Areuse i Seyon. Woda jeziora spływa przez rzekę Thièle do jeziora Bienne ("Biel), a stamtąd przez Aar do Renu. Jezioro N. i Bienne, które dawniej stanowiły jedną całość, obecnie odległe są o 5 km. od siebie. Poziom jeziora ciągle się obniża; od czasu uregulowania Aary stracił znów 2 metry. Dawniej przez jezioro N. szedł ożywiony trakt wodny pomiędzy Bazyleą a Gienewą; obecnie żegluga znacznie podupadła, kursują jednak parowce po jeziorze i jego dopływach.— Jezioro to zamarza bardzo rzadko (dwa razy w w. XIX); jest dosyć dogate w ryby. Przy brzegach jego, głównie w Auvernier, znaleziono wiele szczątków przedhistorycznych budowli na palach. Lewy (zachodni) i południowy brzegi jeziora są ładne i malownicze, brzeg wschodni zaś płaski i jednostajny.

Neudamm, miasto w Prusach, w regiencyi Frankfurckiej, przy drodze żelaznej z Kistrzy-nia do Starogrodu; kilka fabryk, mieszkańców 7 409 (r. 1895).

Neudenau, miasto w Badenie, w obwodzie Mosbach, nad rz. Jagst; posiada stary zamek hrabiów Leiningen — N. mieszkańców posiada 1 226 (r. 1895), zajmujących się przeważnie uprawą winnic. Ponad miastem stara kaplica Gan-golfus-Kapelle.

Neudoerfl Wacław Józef, pisarz czeski (* d. 25 sierpnia r. 1843 w MłodychjWozicach—Jung wo8chitz). Po ukończeniu gimnazyum i semina-ryum nauczycielskiego w Pradze Czeskiej poświęcił się zawodowi nauczycielskiemu i pracował w szkołach w Nowej Pace i Lounach, w Blatni i Sobiesławiu, wreszcie w Chotjeborzu, gdzie dotychczas (r. 1903) pełni obowiązki przełożonego szkoły miejskiej, a jednocześnie kustosza muzeum powiatowego. Napisał: „Skola zpëvu sborového” część I (Praga, r. 1864) i część II (t. r. 1872); „Mapa Öech, Moravy i Slezska” (t. r. 1871); „Zemepis okresu lounskèho” (Słone, 1872); „Ze-mépes okresu blatenskeho” (Blatna, 1873); „Polit. okres chotebursky” (Czosław, 1893); „Stru-ćne nàstiny zivotopisné spisovatelûv zastoupe-nÿch v ôitankach” (Praga, 1894); „Doubravka”, obrazek z podróży (Chotjeborz); „Prüvodce Dou-bravskÿm ùdolim” (tamże) i inne. Prócz tego pisywał bardzo wiele do czasopism pedagogicznych, gieograflcznych i przyrodniczych.

Dr J. M.

MA

/»

Od

iron/;

Red.

Red.

Z. W.

Dr. J. M.

(ob.).

Neudorf, przedmieście Strasburga (w Alza-cyi), stacya kolei Strasburg-Kehl i kolejki miejskiej do Markolsheimu. W N-fie znajduje się przystań reńska m. Strasburga i fabryki liczne, jak oto: cukrownie, odlewnie żelaza, fabryki ty-tuniu, tartaki i zakłady wyrabiające pasztety. Nadto kwitnie tu ogrodnictwo i handel drzewem. W r. 1895 N. liczył 13,926 m-ców, w tej liczbie 5 644 ewangielików i 8 żydów.

Neudorf (Constantinsbad) w Czechach w okręgu Chebskim (Eger.)—2 godziny jazdy od stać. Mieś — 520 metr. nad poz. m.—posiada 5 silnych źródeł żelazistych, bardzo zbliżonych do Schwalbach (ob.), zawierających w 1 000 cz. wody: dwu węglanu żelaz. od 0,07—0,09, wolnego kwas. węgłów. 2,4—2,77). Kąpiele kwaso-węgl. żela-ziste i borowinowe.

Neudorf, Nejdorf. Herb polski. Na tarczy ściętej, w polu górnem, złotem pół lwa czerwonego z pierścieniem w łapach, w dolnem zaś dwa pasy błękitne i dwa srebrne. Nad hełmem pół lwa czerwonego z pierścieniem w łapach. Labry błękitne podbite srebrem. Herb rodziny niemiec-

Fig. 189. Neudorf, herb polski.

kiej Thumberg von Neudorf, która osiadła w Prusach Królewskich w XV stuleciu i której potomkowie spolszczywszy się, zwać się poczęli Thumberg-Nowowiejskimi. — Siebma-cher VI, 4, 39; Ostrowski.

Neudörfel Karol (* d. 8 lutego r. 1846 w Mladej Vozici — f d. 1 września r. 1833 w Chru-dimie) filolog czeski. Do szkół uczęszczał w Beneszowie, w Pradze i w Taborze, następnie skończył wydział filozoficzny w Pradze, kształcąc się w filologii klasycznej. Od r. 1871—72 był nauczycielem pomocniczym w gimnazyum akademickim, praskim, od r. 1872—1886 profesorem w Chrudimie, od roku 1886 do śmierci inspektorem szkół okręgu chrudimskiego. — Wydał osobno. „Rodovâ pravidla jazyka latinského” (Praga 1875) i bardzo udatny przekład Ksenofon-towej „Anabasis” (tamże 1884), oprócz tego ogłosił szereg prac monograficznych w „Listech

Enc. Powsz. Ilustr. S. U. Zesz. 9. T. II

filologickÿch a paedag.”, oraz w programach gimnazyum chrudymskiego. — Por „Ottûv Slovnik naucnÿ” (T. XVIII, str. 235).

Neudörfer. Nazwisko to nosiło trzech kaligrafów niemieckich, w kraju swym bardzo cenionych; pierwszy z nich był J a n N. zwany starszym (* w r. 1497 —fr. 1563), mieszkający w Norymberdze, słynny na Niemcy całe ze sztuki pisania pięknego, zajmował się również matematyką i pedagogią.—N. jest twórcą pisma kancelaryjnego niemieckiego, z którego powstała kursywa dotąd w Niemczech używana powszechnie; wynalazł też sposób nowy nauki czytania i pisał także o nim. Dla dziejów sztuki niemieckiej posiada znaczenie wcale niepoślednie, dzieło jego napisane w r. 1547 p. n. „Nachrichten von Künstlern und Werkleuten Nürnbergs” (wydania: J. Hellera (1822), Er. Campego (1828) i Lochnera (1875). — Cesarz Ferdynand I, uznając zasługi N-a, obdarzył go szlachectwem.—Syn drugi N-e, dla odróżnienia od ojca, zwany Janem N. młodszym (*r. 1543—fr. 1581 ), zasłynął również jako kaligraf; syn tegoż, Antoni (f r. 1628), używał rozgłosu jeszcze większego, jako mistrz w sztuce pisania, ceniono go też, jako rachmistrza bardzo biegłego.

Neudorfit minerał; jedna z licznych żywic ziemnych, skład jej Cl8H₂₈0₂, barwa żółta, punkt topliwości 280°. W pokładach węgla kamiennego w Neudorfie na Morawach.

Neuenahr, wieś, a od r. 1859 miejsce kąpielowe, stacya drogi żelaznej Remagen-Adenau, u stóp góry bazaltowej. N. (326 m.), ma pocztę, telegraf, dwa kościoły: katolicki i ewangielic-ki, most wiszący, żelazny nad rz. Ahr i liczy (w r. 1890) 2 265 m., truduiących się pomiędzy innemi i uprawą wina. Na szczycie N-u są zwaliska zamku N., założonego około r. 1226 i zburzonego w r. 1371. Por: Schmitz „Altes und Neues über Bad N." (Ahrweiler, 1893) N. — leży 92 mtr. nad poz. morza — w dolinie uroczej rz. Ahr — posiada klimat łagodny, suchy, pobudzający i 4 źródła wody alkalicznej, ciepłej obfitującej w kwas węglowy (Grosser Sprudel) zawiera w litrze wody: dwuwęglanu sodu 0,89, dwuwęglanu wapnia i magnezu 0,78 i 777 centim. sześć, wolnego kwasu węglowego. Ciepłota naturalna źródeł: Sprudel -j-40, Victoriaquelle 27°, Augu-staquelle 22,5° C. Woda tych źródeł służy do picia, kąpieli, natrysków, wziewań. Leczą się tu z pożytkiem: przewlekłe nieżyty wszystkich błon śluzowych, skaza moczanowa, podagra, gościec, cukrzyca. Frekwencya wynosi 10 900 osób. Taksa kuracyjna 20 marek za osobę — 30 marek za 2 osoby jednej rodziny.

Neuenburg, nazwa niemiecka Neuchâtelu

Neuenburg, dawne Nuwinburg i Newin-burg (r. 1375), Nuwenborgk (r. 1434), Novum castrum, Nuenborch, po poi. Nowe lub Nowie, miasteczko okręgowe w Prusach,

67

w reg. Kwidzyńskiej, w pow. Świeckim, na brzegu lewym Wisły, tuż nad uściem rz. Mątawy.

pokoju toruńskim miasto przeszło znów w ręcć Krzyżaków.—Mieszczanie byli za czasów krzyżac. kich po większej części narodowości niemieckiej ale księgi sądowe wymieniają już i wtedy nazwiska polskie. Pomimo to jeszcze w roku pierwszym wojny 13-letniej N. stanął po stronie związku pruskiego, i dopiero Tomkowi, wodzowi polskiemu, udało się d. 1 lutegr r. 1465 zmusić miasto do kapitulacyi. Odtąd aż do r. 1772 N. był siedzibą starostów polskich, rezydujących na zamku krzyżackim. W latach 1626 i 1655 Szwedzi oblegali N. i zmusili mieszkańców do poddania się. Dnia 3 września r. 1668 nawiedził miasto elektor brandenburski. W latach

Liczyło w r. 1895—-5 061 m-ców, w tej liczbie 1739 ewangielików i 243 żydów. Żywioł polski przeważa tu jeszcze, bo każdy katolik, z wyjątkiem bardzo małym, jest Polakiem. Istnieje tutaj towarzystwo rolnicze. Ludność trudni się rolnictwem, rzemiosłami i handlem owocami, zwłaszcza śliwkami, które wywozi się do Gdańska i do Warszawy. N. jest siedliskiem władz okręgowych, poczty, telegrafu i sądu z archiwum bardzo starem (z r. 1416); ma fabrykę machin rolniczych, odlewnię żelaza, hamernię miedzi i dwa browary. Ozdobą główną miasta jest kościół katolicki, parafialny, rozmiarów 1811 i 1812 ciągnęli tędy Francuzi i założyli ogromnych, założony w w. XIV. Przez lat 70 w kościele pobernardyńskim lazaret.— Jak inne był on w rękach inowierców, dopiero w r. 1596 miasta, tak i N. było dawniej obwarowane fosą, został przywrócony katolikom za staraniem bi- okalającą je z 3 stron. Szczątki fosy, jeszcze skupa włocławskiego Rozdraźewski ego. w r. 1817 po części wodą napełnionej, prze-Oprócz tego kościoła katolicy mają w N-u je- trwały dotychczas. Za fosą ciągnęły się mury. szcze kaplicę św. Jerzego, położoną za mia- Do miasta wiodły cztery bramy, z których dwie stem na cmentarzu. Klasztor pobernardyński (gdańska i grudziądzka) w znacznej części za-dawny, zamieniony w r. 1845 na kościół ewan- chowały się do dnia dzisiejszego. — Por.: Ks. gielicki, istniał już w w. XIII za czasów ksią- Frydrychowicza art. w „Słown. Geogr.” żąt pomorskich. Początkowo osiedli w nim Mi- (t. VII); Konst. Kościński „Kościoły i ka-noryci czyli Franciszkanie, a kiedy ci wraz plice w N-u” (Gdańsk 1898). z końcem panowania krzyżackiego wymarli, Neuenburg, zamek odwieczny w Kurlandyi, miejsce ich zajęli, przybyli z Saksonii, bernardy- należący do takich, obecnie już nader rzadkich, ni. Po wymarciu i tych, w r. 1604, zajęli klasz- gmachów, które stoją wieki, cegła z nich nie tor nowi przybysze, znowu bernardyni, ale już wypadnie, kamień do nich nie przyrośnie ; patrzą z Polski. W podziemiach klasztoru tego spo- one na wiele pokoleń nieruchome, niezmienne, czywa malarz nadworny polski Antoni Alber- Wzniósł go w roku 1301 mistrz prowincyonalny trandi (ob.), który, potajemnie uszedłszy z War- Krzyżaków inflanckich, Godfryd Rogga. Nieszawy, bawił w tych stronach i umarł w r. 1795. zwykle mocne mury i baszty, silne sklepienia Początkiem miasta był gród warowny, założony krzyżowe, podtrzymujące część dolną, nadają według jednych przez Sambora I, ks. pomor- czworobocznemu gmachowi charakter poważny skiego, syna Subisława I (ob. Brandstae- i surowy. Braknie mu wszakże owych pięknych ter „Die Weischsei” str. 246), według innych form ostrołukowych, do których oko wędrowca Świętopełk (ob. „Echo sepulchralis” str. 253 w tym kraju nawykło. Leży o 7 mil od Mi-rękopis wPeplinie). Wzmiankę wiarogodną, pierw- tawy, w dzisiejszym powiecie Tukumskim, słyszą o zamku tutejszym podaje Düsburg pod r. uącym z żyzności. Okolica zamku odznacza się 1266 („Script, rer. Prus 1” str. 115). W r. 1301 niezwykłą rozmaitością krajobrazów; piękna a na (d. 28 czerwca) Wacław II, król czeski, na- pół dzika, choć wszędzie czuć w niej człowieka dając Piotrowi Świecy, wojewodzie po- i jego pracę. Nieopodal ciągnie się łańcuch morskiemu, N. wraz z innemi miastami i wsią- wzgórz poprzerzynanych licznemi parowami. Po-mi, zwolnił mieszczan tutejszych od powołowego, krywają je ciemne bory, złożone z sosen wynio-mostnego, przewodu, krowy i wołu i naprawia- słych. W parowach błyszczą potoki bystre, któ-nia i strzeżenia grodów. W r. 1308 zajmują rych szmer nadaje powab szczególny okolicy ro-N. Krzyżacy po walce krwawej z załogą polską mantycznej. W niektórych jej częściach wszel-i niszczą miasto. Odtąd N. wraz ze swym obwo- kie gatunki drzew, jakie tylko klimat kurlandzki dem stanowił domenę krzyżacką. W r. 1350 znosi, splatają się w gąszcz leśny. Król puszczy, Henryk Du semer, w. mistrz krzyżacki na- dąb, lipa i olcha, klon i jesion, wiąz i brzost, daje N-owi prawo chełmińskie. Przywilej ten brzoza i świerk, żyją tu w zgodnem sąsiedztwie, potwierdza w r. 1528 Zygmunt I, król poi- Wnętrze zamku dotąd starannie utrzymane i cał-ski.—Goście znakomici różni zaszczycali miasto kowicie zamieszkałe. Sklepienia wielkiej sali swoją obecnością: w r. 1370 bawił tu Walde- zamkowej pokrywają bogate sztukaterye oraz mar III, król duński. W r. 1409 przechodziło malowidła z mitologii greckiej, a rzeźby drew-tędy wojsko krzyżackie pod dowództwem Ulry- niane, wystawiające najrozmaitsze sceny my-ka V. Jungingen, który ciągnął przeciwko śliwskie, zdobią prastary strop wieży głów-Polakom, oblegającym Bydgoszcz. Po bitwie pod nej.— Historya zamku N. od początku stulecia Grunwaldem Polacy zajęli N„ ale po pierwszym j XIV aż do ostatecznego rozwiązania Zakonu

i^ś

«->,/

ii

li

hg

[y

Jw

Ili X ,

jpi '>

Mś-t-

•«I,

*■

[.

rmr J©5P

wmm

tlć

M? 1

JÉfiü

iEp

V.#..

wćm

Xrcur. StfoiumfU,-*, '

;• iiiwtiOam fc$te cpiccoaorunt Nmigammftum, iJ    quAf śtOCptc etfćdnf oefttgt^V    *

fcæSHI

my.

PTić -

~~ -

#-

Ęj*

■.

v,;!

$Ę.

f-

v-

Ski

•i.

|iV

■-4

J'

•m

U;

-4

II

æasriï

VJ

... ■

Wæ-'-gï-P¹ " *• £î (je 'S) m .v /! il « r ą. ® ■

a t&lfttfo j*    Miup(tTv^ij[

i <p4ft*6$ ujöw |JVZ »9 fj»?v hwjttua srhomHlf |L jÖÄrwrttt'M rtifyfft* 'jtn'sïyi’.prl'&.yQffïjp.

• <31 .oi

rsrji

i- Ą ;

:c?

i*

SS>-

y*.

y®

•>,

g*

&£tt&

Ift-

i»! Wv

Ml

(r&*

Fig. 140. Widok zamku Neuenburga w Kurlandyi, oraz okolicy jego. — Kopia zmniejszona karty 69-ej księgi „Terra Mariana”, przez katolików krainy dawnej inflanckiej w darze złożonej Jego świątobliwości Leonowi XIII, dla uczczenia rocznicy 50-ej otrzymania przez Niego święceń kapłańskich, obecnie przechowywanej w Watykanie w sali „di Pio nono”. — Oryginał widoku, wykonany przez artystę-malarza Bernarda Borcharta w Rydze, jest wysoki 62, szeroki 45 cm. Kopię fotograficzną dla Encyklopedyi przesłał p. baron Gustaw Manteuffel, którego staraniem księga owa sporządzona została.

na-

inflancko-krzyżackiego (r. 1562), ginie w pomro-ce wieków, odtąd zaś zlewa się całkowicie z dziejami starodawnego rodu von der Kecke. Na początku stulecia XVI należał N. do rozległej komturyi Dobleńskiej, miał znaczną załogę, i służył za miejsce wypoczynku zasłużonym komturom Zakonu Inflanckiego. Przedostatni kom-tur dobleński, Ewert Schüren, już od roku 1545 zamieszkiwał zamek, a w r. 1548 założył wieczystą predykaturę przy miejscowym kościele. W tym celu złożył 500 grzywien ryskich. Funda-cyę uroczyście zatwierdził landmistrz inflancki Herman Brüggeney, przydomku Hazen-kamp.—Ostatnim komturem dobleńskim był Thies (Maciej) v. d. Recke, zawiadywał równocześnie i zamkiem neuenburskim, a w Westfalii posiadał dziedziczną majętność Üntrop i dla tego podpisywał się stale „wolnym panem na Üntropie w Westfalii” (freier Herr zu Üntrop in Westphalen). Ten możny współzawodnik G o tarda K e t tl e r a (ob.), co równocześnie z nim dobijał się o zaszczytną posadę laodmistrza Zakonu Inflanckiego, wymógł na Gotardzie (d. 10 kwietnia r. 1560 w Dyamencie) obietnicę, że ten, gdy otrzyma od króla polskiego Zygmunta Augusta wszystkie ziemie zakonne na prawie lenno-wieczystem, wyrobi mu prawa dziedziczne na zamki: dobleński, neuenburski, grenchofski i inne, należące niegdyś do odwiecznej komturyi dobleńskiej. — Ponieważ zaś, nie wszystkie ziemie byłego Zakonu Inflanckiego, ale tylko biskupstwo kurońskie, wraz z le-żącemi w niem posiadłościami Zakonu, pod zwą księstwa Kurlandyi i Semigalii przez Zygmunta Augusta Gotardowi Kettlerowi wieczyście nadane zostało, nie czuł się więc obowiązanym ustępować ostatniemu komturowi dobleńskiemu: ani warownego zamku Dobleny, ani też należących doń dóbr i zamków: neuenburskiego, hofeumberskiego, aucenskiego i innych. Hardy wszakże komtur, ufając sile obronnego zamku, ani myślał o poddaniu się nowo-powstałej władzy książęcej Gotarda Kettlera i przez lat kilka utrzymywał się stale w jego posiadaniu. Nakoniec, w dniu 27 sierpnia r. 1566, gdy się do swych posiadłości westfalskich wybierał, nieopodal wsi Kruszkalu został ujęty przez księcia Kurlandyi i Semigalii, pomimo że był zaopatrzony w tak zwany salvus conductus, w imieniu króla Z y-gmunta Augusta j emu wydany. G o t a r d osadził go w więzieniu naprzód w Mitawie, następnie w warownym zamku Hofeumberge. Ugodę z Gotardem w rokn 1575 w Hofeumbergu zawartą, jako przymusową, odwołał uroczyście Kecke i dopiero d. 18 lutego r. 1576 przyszło do zgody trwałej pomiędzy nim a Gotardem, pod tym wszelako warunkiem, że książę kur-landzki mu ustąpi wszystkich dóbr neuenburski ch, które, wraz z zamkiem tejże nazwy, dotąd pozostają w posiadauiu dziedzicznym rodu

v. d. Recke. Przytem hardy ten komtur zdołał sobie wyrobić takie stanowisko, że odtąd już jedynie od króla polskiego, a nie od księcia kurlandzkiego, miał być zależny.— Za to nietyl-ko on, ale i ród jego niejednokrotnie dawali dowody wierności Rzplitej polskiej. Pierwszy dziedzic N-a, Thiess v. d. Recke, umiera w r. 1580, pozostawiając dwóch małoletnich synów, Dyderyka i Matyasza, z których starszy Dy dery k odziedzicza po nim dobra Üntrop w Westfalii, a młodszy Matyasz, obszerny okrąg neuenburski wraz z zamkiem tegoż imienia.—Jakkolwiek następnie wiele przyległo-ści neuenburskich stopniowo poprzechodziło w inne ręce skutkiem połączenia się córek tego starodawnego domu z innymi rodami kurlandzkiemi, sam atoli zamek i przynależne doń główne dobra od 327 lat pozostają stale w rodzinie Matyasza v. d. Recke, który niezatartemi głoskami zapisał swe imię na jednej z najpiękniejszych kart dziejów polskich, opisującej cuda waleczności i znajomości Bztuki wojennej nieśmiertelnego Jana Karola Chodkiewicza (ob.) i jego dzielnych hufców (ob. Kirch o lm). W bitwie pod Kircholmem, Szwedzi przeważni liczbą, już byli pewni zwycięstwa, gdy wierny lennik Rzplitej polskiej, młody książę kurlandzki Fryderyk Kettler z zastępem 300 jeźdźców, złożonym wyłącznie z młodzieży kurlandzkiej szlachecko-rycerskiej, zjawił się niespodzianie na lewym brzegu Dźwiny, przeszedł wpław rzekę i uderzył z tyłu na nieprzyjaciela. Napad ten, jak wiadomo, sprawił niesłychany popłoch w szeregach szwedzkich i przechylił szalę zwycięstwa na stronę Polaków. Stanowczej zaś klęski Szwedów o mało nie dopełniło schwytanie króla-przywłaszczyciela. Niespełna 30-letni dziedzic zamku neuenburskiego, Matyasz v. der Recka, już Karola IX pochwycił za ramię; lecz Henryk Wreede, poświęcając się za swego pana, stanął pomiędzy nim a dzielnym dziedzicem zamku neuenburskiego. Otrzymał wprawdzie Wreede od Reckego cios śmiertelny, ale Karol IX wydostał się szczęśliwie z niebezpieczeństwa. Wszakże mieczyk króla obosieczny, przyozdobiony srebrnemi arabeskami i godłami myśliwstwa oraz kapelusz królewski ze sznurem kosztownym, istne spolia opima, pozostały w ręku szlachcica kurlandzkiego, jako zwycięskie trofea, dowodzące, że miał już w ręku dostojnego jeńca. Kapelusz historyczny już dawno w zamku neuenburskim zniszczyły mole, miecz zaś do połowy zeszłego stulecia przechowywał się w tymże zamku, a przed rokiem 1886 przewieziony został do zbrojowni ordynackiej tejże gałęzi panów v. d. Recke w ordy-nacyi Paulsgnade (w pobliżu Mitawy), której najkosztowniejszy klejnot i dotąd stanowi, a tego klejnotu każde muzeum polskie ordynacyi Recków pozazdrościć może. W liczbie pamiątek historycznych, starannie przechowanych w sta-

G. M.

rodawnym zamku neuenburskim, znajdujemy cenny zbiór numizmatyczny, w którym na pierwszym miejscu widnieją monety wybijane w roku 1549 przez landmistrza inflanckiego Zakonu,

Jana IV v. d. Recke, a w r. 1648 przez panującego księcia-biskupa dorpackiego, Josta v. d. Recke, który obok pastorału dzierżył i berło książęce. Są tu i monety, które biskup pa-derbornski Teodor Adolf v. d. Recke w roku 1651 wybijać rozkał. Zbiór portretów rodzinnych całego szeregu odwiecznych dziedziców zamku N-go również na uwagę zasługuje. Jest tam też portret wspominanego już wyżej Matyasza v. d. Recke.—Dwa ogrody zamkowe, tak wielki jako i mały, już w pierwszej połowie stulecia XIX zamieniono na prześliczne parki. Zielenieją w nich dotąd lipy odwieczne, pod których cieniem siostra księżnej kurlandzkiej Doroty, słynna Eliza v. d. Recke, kreśliła w wieku XVIII liczne, a przez wielu cenione utwory poetyckie. Do licznych biografij tej kurlandzkiej poetki przybyło w końcu roku 1902 aż dwutomowe dzieło bogato ilustrowane, w którym jej pamiętniki i listy jej przyjaciół starannie są ogłoszone, wraz z opisaniem jej dwukrotnego pobytu w Warszawie w ciągu Sejmu czteroletniego.

Główuem zaś i najpewniejszem źródłem do opisu zamku N-go pozostaną i nadal, oprócz kilku dorywczych prac G. Manteuffla w „Przeglądzie powszechnym” (tom III str. 218 — 225) i innych pismach polskich, wyczerpujące dzieło niemieckie, wydane przez Konstantego hrabiego v. d. Recke-Volmerstein, tudzież Ottona barona v. d. Rec ke - J amaiken p. n. „Geschichte der Herren v. d. Recke”

(Wrocław r. 1878 w 8-ce większej, stron 420, oprócz dodatków i tablic).

Neuenbürg, miasto wirtemberskie, stolica okręgu Schwarzwald, leży w dolinie głębokiej rz. Enz, nad samą rzeką, stacya kolei Pforz-heim-Wildbad, 318 m. nad poz. morza, jest siedliskiem władz okręgowych, sądu, poczty, telegrafu, urzędu leśnego i telefonu. Ma kościół ewangielicki, bardzo starożytny, zamek z roku 1648, szkołę klasyczną i realną i fabryki biźu-teryi, skór, wyrobów z drzewa, kos i lamp żarowych. Nadto ludność trudni się flisactwem, handlem drzewem i pracą w tartakach. W r.

1895 liczono w N-u 2001 m-ców, w tej liczbie tylko 86 katolików. Niedaleko na wschód od miasta leżą zwaliska zamku.

Neuenstadt, miasta: 1) N. nad rz. Kocher, miasto wirtemberskie w okręgu Neckarsulm, w obwodzie Neckar, o 3 kim. od granicy ba-deÛBkiej, przy uściu Brettachu do rz. Kocher, przez którą przerzucony jest most starożytny;

181 m. nad poz. morza, jest siedliskiem władz okręgowych, poczty, telegrafu i telefonu, liczy (w r. 1895) 1 361 m-ców, w tej liczbie tylko 38 katolików i 7 żydów i ma kościół ewangielicki, starożytny z grobami książąt Würtem-berg-N., szczątki obwarowań starych, szkołę klasyczną i zamek zbudowany w r. 1565 przez ks. Krzysztofa. W okresie lat 1649 — 1742 N. był rezydencyą ks. Würtemb erg -N., linii bocznej obecnie panującego domu wirtemberskie-go.— Jako osobliwość miejscowa zasługuje na uwagę lipa odwieczna 2.6 m. średnicy mająca, pod którą niegdyś odbywały się sądy. — 2) N., inaczej zwane Neuveville, miasto szwajcarskie okręgowe, w kantonie Berneńskim, nad jeziorem Bienne (Biel) u stóp Chasseralu, 438 m. nad poz. morza, stacya kolei Bazylea-Biel Lausan-na, liczy 2 368 m-ców, przeważnie Francuzów, wyznania głównie reformowanego, trudniących się owocarstwem, uprawą wina, wyrobem zegarków i garbarstwem. Poczta, telegraf, Muzeum miejskie z zabytkami budowli wodnych, przedhistorycznych, ze zbrojownią burgundzką i t. d. Liczne pensyonaty. Okolica prześliczna; w pobliżu na górze wyniosłej (534 m.) zwaliska olbrzymie zamku średniowiecznego. Miasto założył Gerard von Wippingen, w celu udzielenia przytułku mieszkańcom m. Bonnville, z okolic Val du Ruz, które uległy napaści nieprzyjacielskiej. — Okrąg N. zajmuje 56.6 kim. □ obszaru, dzieli się na 5 gmin i liczy około 5 000 mieszkańców, po większej części wyznania reformowanego.

Neuern, miasto w Czechach, ob. Nyrsko. Neufahrwasser-Wester - Platte (Nowy Port) o 1 milę na płn. od Gdańska, którego jest przedmieściem i portem. Leży nad brzegiem Bałtyku i po stronie lewej t. z w. Wisły martwej. W r. 1895 liczył 7 285 m., wyznania głównie ewangielickiego, trudniących się żeglarstwem, handlem drzewa i węgli oraz wynajmowaniem mieszkań gościom kąpielowym i usługiwaniem im. Jest tu szkoła katol. i ewang., kościół kat. i ewang., dwie latarnie morskie, stacya kolei Tczewo-Gdańsk, telegraf, urząd rotmański, dwie stacye urzędu celnego, inspektorat budowli portowych, agentura stacyi obserwacyjnej i t. d. Port morski tutejszy jest przystępny dla okrętów o 1 200 ton. objętości. Tamy olbrzymie, z głazów wielkich zbudowane, zabezpieczają wjazd do portu.—Fabryka sikawek, browar i tartak parowy.—Przed 250 laty cały ten skrawek ziemi, We s ter-P 1 a tte zwany, z miastem, wcale nie istniał, utworzyło go dopiero morze sprowadzające bez ustanku na brzegi swe południowe ziemię oderwaną z brzegów szwedzkich. W r. 1627 nabyli ten obszar Gdańszczanie od opata oliwskie-go i wystawili jatki i szałasy dla rybaków i marynarzy. Taki był początek miasteczka dzisiejszego. Do jego wzrostu przyczyniło się również zamulanie się koryta głównego Wisły i utworzenie się po r. 1840 nowego uścia pod Górkami. Po podziale pierwszym Rzpltej została Oliwa i Nowy Port przyłączone do Prus. Traktat z r. 1807 w Tylźy wrócił Nowy Port znowu Gdańszczanom. W r. 1807 Francuzi rozpoczęli oblężenie Gdań-

ska bombardowaniem N. Naprzeciwko N-u le- Save „Le Origines de N.” in-8 z „l’Abeille de źy twierdza morska Weichselmünde (ob.), Vosges” z r. 1893. a na płn.-zachód kąpiele morskie Brösen (ob.)

Neufchâtel w Szwajcaryi, często błędnie za-

Neufeld Konrad, syn znanego profesora i autora filozoficznych rozpraw Jerzego, urodził się w Gdańsku w r. 1623. Tu ukończył szkoły dysputą publiczną w r. 1639, poczem przez lat 5 od r. 1640—1646 kształcił się za granicą po różnych uniwersytetach, osiągnąwszy w r. 1645 w Wittenberdze stopień magistra filozofii.—Powróciwszy do miasta rodzinnego, po krótkim tu pobycie, udał się do Królewca, gdzie został przy tamtejszej szkole profesorem, a w roku 1650 rektorem. I na tem stanowisku pozostał aż do śmierci, do r. 1656. Żył w ścisłych stosunkach przyjaźni z Misleutą i zasłynął jako autor wielu rozpraw filozoficznych i teologicznych w języku łacińskim. Oprócz tego wydał dwa większe dzieła p. n, „Vindiciae Manue-lis Prutenici” (Królewiec 1652) i „De octavo miraculo mundi” (tamże 1653). Zmarł w Królewcu d. 24 stycznia.—Lit. „Allg. Deutsche Biographie t. 23; Andreae Chari tii „Commen-tatio historico - litteraria de viris eruditis Gedani

Dr. J. M.

i N. posiada kąpiele morskie — 40 minut jazdy miast Neuchâtel (ob.), statkiem parowym—od Gdańska—w zatoce tego nazwiska. Powietrze leśne, morskie, kąpiele morskie ciepłe (ogrzane—w wannach) i zimne, lecz o słabem uderzeniu bałwanów. Pora dla kąpieli morskich zimnych: od 1 czerwca do 30 września. Frekwencya: 940 osób.

M. G-y.

ortis” (Wittenberg 1715).

Neufeld (Jeremiasz Ernest), pisownia błędna nazwiska lekarza Neif eld a (ob ), użyta przez F. S. Sobieszczańskiego w „Ency-klopedyi S. Orgelbranda (t. XIX, str. 290) i za nim bezmyślnie powtarzana przez odpisy-waczy, pomimo że L. Gąsioro w ski i S. Ko-śmiński (ob. te nazw.), lepiej rzeczy świadomi, piszą oba Nejfeld, co także nie jest ze wszystkiem poprawne, ponieważ w w. XVIII joty nie używano jeszcze w piśmie naszem bistość zaś nazwisko to nosząca na wydaniach prac swych pisała się stale nie Neyfeld lecz

Dr J. p.

Neufchâteau, miasto okręgowe i kantonalne francuskie w depart. Vosges, przy uściu rzeki Mosy do Mouzonu, pod 48n21’18v szer. półn. i 5°40' dług. wschodniej od Gr., węzeł kolejowy linii Wschodniej, liczy 4 164 m-ców i składa się z dwuch dzielnic: dolnej (ville-basse) i górnej (ville-haute). Ma 2 kościoły starożytne: św. Mikołaja z XII w. i św. Krzysztofa z XIII w., dalej zwaliska zamku ks. Iota-ryńskich, pomnik Joanny d’Arc, ratusz z wieku XVIII, 6 szkół, bibliotekę z 10 000 tomów, stanowiących niegdyś część większą księgozbioru opactwa sąsiedniego, Mureau, dalej teatr, szpital i dom sierot. Przemysł miejscowy reprezentują: przędzalnia wełny, fabryki grzebieni, obuwia, łańcuchów i sikawek, odlewnia miedzi, tartak, młyny, browary, drukarnie, fabryki tkanin, pasztetów itd.—Początki N. nie są pewne; uczeni niektórzy utożsamiają N. ze stacyą rzymską Novio-magus, położoną przy drodze rzymskiej, starożytnej, wiodącej z Langres do Toul, kiedy inni uczeni za Noviomagus podają miasto Nijon w dep.

oso-

Marny Wyższej.—Od w. IX do XI N. tworzył państewko samodzielne, które następnie uległo przemocy ks. Lotaryńskich. W w. XIII N. występuje czynnie na arenę handlową, w rękach jego kupców skupia się cały handel Szampanii.

Neifeld.

Neufeld Daniel (* w r. 1814 w Praszce— f w Warszawie w r. 1874), nauczyciel i pisarz w zakresie judaizmu. Otrzymawszy w domu rodzicielskim wykształcenie przygotowawcze, niezłe, oddany był w r. 1827 do klasy 2-ej szkoły wydziałowej ks. Pijarów w Wieluniu, gdzie gorliwie przykładał się do nauki, czyniąc w niej postępy widoczne. Wojna r. 1831 przerwała jego kształcenie się w szkole rzeczonej; powrócił wię do domu i, aczkolwiek sam bardzo młody jeszcze, zarabiał Da życie udzielaniem nauki młodszym od siebie spółwyznawcom swym, pracując przytym nadto nad dalszym wykształceniem własnym. W r. 1832 opuścił Praszkę i zajmował się tu i owdzie nauczycielstwem domowym w rodzinach żydowskich; następnie osiadł w Częstochowie i założył tam szkołę prywatną, połączoną z pensyonatem dla dzieci współwyznawców swych, a pozostając lat kilkanaście na stanowisku tym położył zasługę niejedną, przygotowując dzieci żydowskie do pobierania nauk w zakładach wyższych, publicznych, oraz wszcze-

W r. 1220 N. dostaje się pod panowanie Szampanii. W r. 1257 książę szampański nadaje N. przywilej komunalny, na wzór przywileju słyu-nego m. Beaumont. Okres od r. 1380 do 1412 był ciągiem jednym zaburzeń i walk miasta z książętami lotaryńskiemi, Janem I i Karolem II, z pod których władzy mieszczanie usiłowali się wyłamać, ale nadaremnie. Przyczyniło się to tylko do upadku miasta. W r. 1681 N. dostał się w posiadanie króla francuskiego.

su

W r. 1697 na mocy umowy w Ryswick powrócił jeszcze raz do rąk ks. lotaryńskich, aby w r. 1751 ostatecznie wraz z całą Lotaryngią wejść w skład państwa Francuskiego. Od cza-w°jny prusko-francuskiej i zabrania Fraucyi Metzu, N. zajął stanowisko pierwszorzędne pod względem strategicznym. — Por. Tissot „Topographie médicale de N.” w „Journal de médecine. chirurgie et pharmacie militaires” (październik 1788); Aug. Di got „Essai sur l’histoire de la commune de N.” (Nancy 1847 in*8-o);

D’Arbois de Jubainville „L’Eglise Saint-Christophe de N.” (Paryż, 1856, in-8); Gaston

d a (T. XIX, str. 291).

Red.

Ks. W. B.

piając w nie zamiłowanie do oświaty postępowej i przywiązanie do ziemi rodzinnej.— W r. 1861 przeniósłszy się do Warszawy, wydał tamże dzieło, wcześnie już opracowane, p. n. „Wielki Sanhedryn paryzki w roku 1806 przez Napoleona I zwołany, przyczynek historyczny do rozjaśnienia kwestyi żydowskiej”. W lipcu roku tegoż założył pismo tygodniowe p. n. „Jutrzenka, tygodnik dla Izraelitów polskich” i wydawał je do r. 1871, przemawiając w nim za zbliżeniem się Żydów do reszty mieszkańców kraju, oraz gromadząc w redakcyi swej grono współpracowników, złożone z młodzieży żydowskiej, wykształ-ceńszej i postęp miłującej.— W r. 1863 wydał dwa tomy przekładu polskiego „Pięcioksięgu Mojżesza” wraz z tekstem oryginalnym i z objaśnieniami „Or Turah” (^światło Zakonu); tomy dalsze zostały w rękopisie. W tymże samym czasie wydał jeszcze „Urządzenie konsystorza żydowskiego w Polsce”. W ciągu roku 1865 ogłosił drukiem „Modlitewnik dla Żydów Polaków” z objaśnieniami obszernemi, jako i przekład „Hagady szel Pesach, czyli wspomnienia o wyjściu Izraelitów z Egiptu”. Pisywał też poezye w języku hebrajskim, drukowane za granicą, oraz był współpracownikiem „Encyklopedyi powszechnej” S. Orgelbrada. — Por. art.

L. Goldmana w „Encyklop.” S. Orgelbrau-

Red.

Neuf Germain albo de Neugermain malarka, znana szczególnie ze zręcznego kopjowa-nia obrazów szkoły flamandzkiej. Bawiąc w połowie drugiej wieku XVIII czas pewien w Warszawie, wykonała kilka obrazów olejnych na zamówienie króla Stanisława Augusta. Wspomina ją E. Rastawiecki w „Słowniku ma-larzów polskich” (Warszawa 1855—1857), nie podając wszakże szczegółów o jej życiu.

Neugart Trudpert, zakonnik reguły św. Benedykta (* d. 23 lutego r. 1742 w mieście Willingen w Badenie—f d. 15 grudnia r. 1825 w klasztorze św. Pawła, w Karyntyi), pierwsze nauki pobierał w klasztorze benedyktyńskim w Willingen, następnie wstąpił do klasztoru benedyktyńskiego św. Błażeja w Szwarcwaldzie (ok. r. 1758). Poświęcał się tam studyom nad Pismem Św. i językami wschodniemi. Około roku 1767 został powołany na katedrę tych przedmiotów w uniwersytecie Fryburskim. Odwołany z tego urzędu po kilku latach, był profesorem w klasztorach benedyktyńskich, a następnie przeszedłszy szybko kilka mniejszych urzędów w klasztorach swej Reguły, zarządzał parafią należącą do klasztoru św. Błażeja. W r. 1807, po zniesieniu w Badenie klasztorów, osiadł w Austryi i umarł w klasztorze św. Pawła w Karyntyi. Zostawił kilka prac, pisanych po łacinie, historycznych, dotyczących przeważnie biskupstw i opactw benedyktyńskich. Między temi są i 1) „Codex di-plomaticu8” (II tomy, 1791—1795); 2) „Episco-patus Constantiensis Alemanicus sub metropoli

Moguntina cum Vindonissensi...” (1803 typis

S. Blasii). Ważne jest dla historyków dzieło: „Historia monasterii Ord. 8. Benedicti ad S. Paulum in valle inferioris Carinthiae Lavantina” (I et II pars Clagenfurti 1848 — 1854); „Codex traditionum fundatorum, fundationum, benefacto-rumque S. Pauli”. Jest to przeróbka dzieła U d airy k a, pierwszego opata klasztoru św. Pawła. Nadto dołączył on do tegoż dzieła swój komentarz. Wiele dzieł jego nie zostało ogłoszonych drukiem, znajdują się one w Karyntyi w klasztorze św. Pawła.

Neugarten=N owe Grodno, zamek krzyżacki naprzeciw Grodna wzniesiony około Zielonych Świątek (d.2 czerwca) r. 1392 na żądanie Witolda, a z okazyi wyprawy na Litwę, w której uczestniczył i Witold, sprzymierzony jeszcze z Krzyżakami od r. 1390, choć już porozumiewał się z Henrykiem mazowieckim, nominatem-bisku-pem płockim, w sprawie pogodzenia się z Jagiełłą (ob. Witold). Budowę zamku z rozkazu W. mistrza Konrada Wallenroda, prowadził Werner von Tettingen, marszałek Zakonu, przy pomocy komtura Bałgi, hr. Kyburga. Drewniany ten zamek na lewym brzegu Niemna, naprzeciw dolnego zamku grodzieńskiego, który właśnie był w rękach Witolda, miał bronić mostu i przeprawy na rzece. Lecz zaledwie ukończono około jego budowy robotę, zmienił się horyzont polityczny; Witold pogodził się z Ja giełłą na zjeździe uroczystym w Ostrowie, w dniu 5 sierpnia r. 1392 I właśnie, gdy spieszył na ten zjazd, uderzył ze sil-nem wojskiem na zamek, załogę wezwał do poddania się, co ta też uczyniła wobec trudnych warunków obrony i zamek wydała. — Witold kazał go spalić (koniec czerwca) kończąc w ten sposób jego zaledwo parotygodniowe istnienie.— Literat ura: Współcześni kronikarze: Wigand i Liudenblatt (Jan Possilge) w „Scripto-res rerum Prussicarum t. 2—3; V o igt J. „Geschichte Preussens” t. V.    M- G*y-

Neugebauer Salomon, piszący się de Ca-dano (* w Prusach w wieku XVI — r. 1615) pedagog i wydawca dzieł historycznych; był rektorem szkoły w Kocku, zresztą o życia jego kolejach nic nie wiadomo. Szereg wydawnictw historycznych Polski dotyczących, na których nazwisko swe położył, nie zawiera właściwie nic, coby nazwać można było owocem badań jego własnych, są to bowiem tylko wyciągi i przeróbki skrócone lub przełożone z dzieł innych, bez wymienienia źródła, więc nie wyrządzi się też krzywdy pamięci N-a, jeżeli go się nazwie po prostu plagjatorem. Drukiem ogłosił: „Oratio de palestrae literariae dignitate atque praestantia habita in Schola Kockoviana” (Kraków, 1599; w 4-e); „Historiae rerum polonica-rum libri V” (Frankfurt 1611; w 4-e); są to dzieje Polski sięgające do r. 1444, które N. uzupełniwszy je do r. 1586 wydał ponownie p.

Red.

'V.

•y

h.

r.

u. „Historia rerum polonicarum concinnata, et ad Sigismundum III usque deducta libris X” (Hannower 1618, w 4-e). Rzecz cała do r. 1506 jest wyciągiem skróconym z dzieła Kromera (ob.), bez wszelkich dodatków własnych, dzieje zaś dalsze są odpisane od Wapowskiego, albo też przełożone z dzieł Bielskich, Orzechowskiego i Heydensteina (ob. te nazw.). Z dzieła tego wyciąg wyszedł w zbiorze E 1 z e-virskim p. n. „De re nummaria Polonorum” i „De vectigalibus regis Poloniae”. Dzieło „Mo-seovia, hoc est de origine, situ, regionibus, mori-bus Moscoviae commentarius” (Gdańsk 1612, w 4-e, z mapą; wyd. 2-e tamże 1613) tak samo nie odznacza się oryginalnością. Nakoniec wydał jeszcze „Consilium de componendis excita-tis de religione motibus” (1615; w 4 e), — Podług F. M. Sobieszczańskiego w „Encykl. powsz. ” S. Orgelbranda (T. XIX, str. 292).

Neugebauer Ludwik Adolf (* w Dojutro-wie pod Kaliszem d. 6 maja r. 1821 — f w Ber-liuie d. 9 sierpnia r. 1890) lekarz zasłużony, pochodzący z rodziny niemieckiej, od czasów Jana Kazimierza w Polsce osiadłej. — Utraciwszy ojca i matkę bardzo wcześnie, wychowywał się w domu brata stryjecznego, znacznie od siebie starszego, obywatela ziemskiego, zamieszkałego w Chabierowie pod Wartą. W roku 1834 oddany był do szkół do Brzegu na Szląsku, a po ukończeniu ich w r. 1840 udał się w roku następnym do Dorpatu (dziś Jurjew) i zapisał się tam do wydziału lekarskiego; w r. 1843 przeniósł się do Wrocławia i tam w grudniu r. 1845, po obronieniu rozprawy „De calore plantarum”, osiągnął dyplom doktora medycyny i chirurgii, poczym odbył podróż naukową do Berlina, Paryża i Wiednia. — Powróciwszy do Wrocławia, w latach 1847 — 1849 sprawował obowiązki asystenta profesora B ets chi era (ob.) w klinice położniczo-ginekologicznej. W r. 1849 przybył znów ostatecznie do kraju rodzinnego, w którym przez lat 15 bywał tylko gościem w czasie wakacyi, a otrzymawszy od b. Rady lekarskiej w Królestwie Polskiem potwierdzenie dyplomu zagranicznego, osiadł w Kaliszu i zajął się wykonawstwem lekarskim. W r. 1850 mianowano go lekarzem tamtejszego szpitala św. Trójcy; obowiązki te spełniał lat 7 bardzo gorliwie i niemało przyczynił się do podniesienia i polepszenia szpitala pieczy swej powierzonego; również umiał sobie zjednać śród mieszkańców Kalisza i okolicy jego, sławę lekarza biegłego i sumiennego, a stąd też zażywał wzięto-ści wielkiej, zwłaszcza w położnictwie.— We wrześniu r. 1857 powołano go do wykładu tymczasowego anatomii w świeżo otworzonej Akademii medyko-chirurgicznej, warszawskiej; od czasu tego N. zamieszkał w Warszawie i resztę życia w niej spędził.—Gdy w r. 1859 katedrę anatomii oddano ostatecznie Hirschfeldowi (ob.), N. w październiku roku tegoż rozpoczął wykłady położnictwa i chorób niewieścich. W Szkole Głównej wykładał również oba te przedmioty do końca roku szkolnego 1868/9, z wyłączeniem wszakże lat 1866/7 i 1867/8.— Gdy Szkołę Główną przemieniono na uniwersytet, N. w listopadzie r. 1871 został w nim docentem prywatnym ginekologii; w roku następnym mianowano go docentem etatowym, nakoniec w r. 1890 przyznano mu tytuł profesorski, należący mu się oddawna.— Od r. 1857 do 1861 był lekarzem pensyj panien rządowej (Instytut Maryjski); od września r. 1858 do końca 1861 lekarzem ordynującym w szpitalu Dzieciątka Jezus; w styczniu r. 1862 objął, jako ordynator starszy, oddział chorób niewieścich w szpitalu św. Ducha;

Fig. 141. Ludwik Adolf Neugebauer z fotogramu ostatniego.

zawiadywał nim wzorowo do śmierci, a w nim też dla studentów miewał wykłady kliniczne, słusznie bardzo cenione i chętnie przez uczniów odwiedzane.— Bawiąc w sierpniu r. 1890 na zjeździe lekarskim, międzynarodowym w Berlinie, umarł nagle, rażony apopleksyą.— N., pomimo uczoności niezwykłej i posiadania ogromu zdumiewającego wiadomości ze wsyystkich dziedzin nauki lekarskiej i przyrodniczej, był jednak przede wszystkim lekarzem-wykonawcą wybornym, duszą całą przywiązanym do zawodu swego. Według zdania jego, lekarz, nie zaniedbując bynajmniej nauki, powinien jednak wciąż pamiętać o tym, że zadaniem jego głównym jest bezwarunkowo służenie ludzkości cierpiącej ; tej zasadzie był wierny do śmierci, na krok od niej nie odstępując i temu też pewno przypisać należy wziętość jego, oraz uznanie powszechne u chorych.— Zajmując się od czasu osiedlenia się w Warszawie wyłącznie już tylko położnictwem i leczeniem chorób niewieścich, w tej gałęzi sztuki lekarskiej doszedł do biegłości niezwykłej i zbogacił ją wieloma ulepszeniami, głównie praktycznemi, a był pod względem tym bardzo pomysłowy, czego między innemi dowodzą też rozmaite narzędzia przez niego wynalezione, jako też ulepszenia różne sposobów badania i operowania; słynął szczególnie jako wyborny operator przetok pęcherzowych. — Jako profesor był śród uczniów łubiany, słuchano go zawsze chętnie, pomimo że nie odznaczał się wymową świetną i błyskotliwą, a nadto nieraz po r. 1870 walczyć musiał z trudnościami języka wykładowego, którym władał słabo; ale przemawiał zawsze z zapałem, udzielającym się słuchaczom, przytym jasno i zrozumiale, umiejąc zwykle ugodzić w jądro rzeczy, a od czasu do czasu okrasić wykład swój konceptem jakim, nieraz dość swobodnym, lub anekdotą jaką, z rzeczą omawianą właśnie związek mającą; nauczając, zdumiewał też nieraz słuchaczów oczytaniem swym ogromnym i pamięcią rzeczywiście godną podziwu.— W stosunkach ze studentami bywał zazwyczaj łatwy, po koleżeńsku przyjacielski, dla każdego przystępny i na zapytanie każde odpowiadający chętnie.— Pomimo usposobienia bardzo żywego i jowialnego, oraz pociągu do towarzyskości, odznaczał się N. pracowitością niezmierną i zdolnością znalezienia czasu na wszystko.— Jako pisarz należy N. do nadzwyczaj płodnych. Będąc studentem jeszcze napisał dzieje rodu swego, opierając się na badaniach mozolnych i zaczynając od środku wieku XVII, to jest od czasu osiedlenia się N-ów w Polsce; dzieło to p. n. „Geschichte des Geschlechts Neugebauer aus Ostro wine in Schlesien” (Wrocław 1844), drukowane jako rękopis w szczupłej liczbie egzemplarzy, ofiarował bratu stryjecznemu, a dobrodziejowi swemu, w dniu jego wesela srebrnego.— Za nim poszły 3 rozprawy, nagrodzone medalami złotemi, pisane po łacinie, którym to językiem N. władał znakomicie. Prace te, z których na uwagę zasługuje zwłaszcza „Systema venosum avium cum eo mammalium et inprimis hominis collatum” (Wrocław i Bonn 1845, z 15 tablicami), otworzyły młodemu wówczas uczonemu podwoje cesarskiej Akademii Leopoldyno-Karolińskiej badaozów przyrody.— Do r. 1852 pisywał wyłącznie po niemiecku i po łacinie ; w roku wymienionym ogłosił pierwszą pracę swą po polsku p. n. „O odłożeniu wypadłego sznurka pępkowego” (w „Pamiętniku Tow. lek. warsz.” rok 1852, tom XXVII, str. 68 i nast. z rycinami w tekście, wykonanemi podług rysunków własnych, ołówkiem władał bowiem dość biegle); od tego czasu pisywał już wciąż po polsku i zbogacił lite-

Bnc. Powsz. Ilustr. S. U. Zesz. 9. T. II.

raturę naszą lekarską przeszło 100 pracami większych lub mniejszych rozmiarów, który oh tu oczywiście wyliczyć nie możemy; spis ich, sięgający do końca r. 1884, znajdzie czytelnik w 8. Kośmińskiego „Słowniku lekarzów polskich” (str. 347—351 i 616) i w B. Bartkiewicza i H. Dobrzyckiego „Szkole Głównej Warszawskiej” (t. II, Kraków 1901, str. 416—426; tamże życiorys krótki na str. 209 i 210, zwracający uwagę na odkrycia anatomiczne N-a). Tu jako prace większe i wybitniejsze, przytoczymy jeno: „Morphologie der menschlichen Nabelschnur” (Wrocław, 1858; w 8-e, str. 80 i 2 tabl.); „Wykład akuszeryi. Tom pierwszy, część pierwsza” (Warszawa 1860; w 8-ce str. 236; zawiera wstęp i część przygotowawczą; więcej nie wyszło); „Anatomia opisowa ciała ludzkiego podług Jó zefa Hyrtla” (t. I, Warszawa 1860, w 8-e str. 534; t. II, wspólnie z J. F. Nowakowskim, tamże 1861; str. 350; w obu tomach drzeworyty liczne); nie jest to bynajmniej przekład zwykły, lecz opracowanie opierające się tylko na dziele anatoma wiedeńskiego, zawierające szczegół niejeden zupełnie tam pominięty, zwłaszcza odznacza się anatomia narządów płciowych, niewieścich, napisana całkiem samodzielnie, oraz opatrzona rycinami oryginalnemu, podług rysunków autora. I to dzieło nie jest ze wszystkiem skończone, ponieważ nie dostaje mu nauki o nerwach. Dalej wymienić trzeba jeszcze dzieło „Fizyologia i dyetetyka ciąży, porodu i połogu” (Warszawa 1874; w 8-e str. 836 z 302 drzewor. — wchodzi w skład „Bibliot. umiejętn. lek.” Girsztowta).—Oprócz dzieł wymienionych powyżej, wydawał N. jeszcze liczne i bardzo staranne sprawozdania z oddziałów swych szpitalnych w Kaliszu i w Warszawie, zawierające materyał bogaty ginekologiczno-chirurgiczny, jako też wiele prac drobniejszych, drukowanych w wydawnictwach lekarskich polskich, niemieckich i od r. 1872 także w rossyjskich; najwięcej z nich zawiera „Pamiętnik Tow. lek. warsz.” — W rękopisie pozostawił N. pracę olbrzymią, nad którą pracował lat wiele aż do chwili ostatniej życia swego, poprawiając i uzupełniając ją bez ustanku; jest to bibliografia położnictwa i ginekologii od czasów najdawniejszych do najnowszych, zawierająca spis bibliograficznie ścisły prac w zakresie tym wydanych we wszystkich językach europejskich; niestety, nie znalazł się nakładca na dzieło tak cenne i ciekawe. Dr J- p-Neugebaner FranciszekLudwik(*w Kaliszu d. 13 kwietnia r. 1856), lekarz warszawski, syn Ludwika Adolfa N-a (ob.). Do szkół uczęszczał w Warszawie i we Wrocławiu, a osiągnąwszy tu i tam świadectwo dojrzałości, w r. 1874 zapisał się do wydziału lekarskiego w Warszawie; stamtąd udał się w roku następnym do Dorpatu (dziś Jurjew) i nauki ukończył w r. 1880. Obroniwszy tamże w grudniu r. 1881 rozprawę p. n. „Zur Entwickelungsgeschichte des

68

Dr J. P.

J. F. G.

spondylolisthetischen Beckens und seiner Diagnose” (w 8-ce, str. 292 z 1 tablicą i 97 drzeworytami w tekście), miał sobie przyznany dyplom doktorski.— Po doktoryzaoyi wyjechał niebawem dla kształcenia się dalszego za granicę i zwiedził wtedy wszystkie nieomal kliniki w Europie środkowej, oraz w Londynie i w Nowym Jorku, oddając się za przykładem ojca przeważnie chorobom niewieścim i położnictwu.—Z długiej wycieczki tej powrócił do Warszawy w jesieni r. 1887 i wkrótce potem był mianowany akuszerem honorowym miejskim; stanowisko to zajmuje dotąd (r. 1903). Od grudnia roku tegoż do końca 1890 był ordynatorem kliniki gi-niatrycznej w szpitalu św. Ducha, pod zawiadywaniem ojca jego pozostającej. Od r. 1893 zajmuje posadę lekarza ordynującego w oddziale ginekologicznym szpitala Ewangieliokiego w Warszawie, gdzie codziennie gromadzi wkoło siebie grono lekarzów młodszych, korzystających z u-dzielanych sobie chętnie rad i wskazówek ordynatora wytrawnego, używającego również i po za szpitalem powagi i wziętości zasłużonej. Od r. 1882 N. jest członkiem czynnym Towarzystwa lekarskiego, warszawskiego; z czasem zaliczyło go również do grona członków swych bardzo wiele towarzystw lekarskich i ginekologicznych bądź, krajowych, 'bądź zagranicznych, między innemi jest też członkiem-koresponden-tem Akademii medycznej w Paryżu i król. Akademii belgijskiej, oraz członkiem honorowym nowojorskiej Obstetrical Society.— N. z usposobienia i uzdolnienia bardzo podobny do nieboszczyka ojca swego, jest lekarzem nadzwyczaj uczonym, a znawcą wielkim chorób właściwych płci niewieściej; zajmuje też stanowisko poważne wśród badaczów zboczeń ustroju niewieściego, jako ich znawca niepospolity i pisarz w kierunku tym ceniony.—Płodnością w pisaniu N. przewyższył jeszcze ojca swego, także chętnie za pióro chwytającego, gdyż ilość prac jego własnych dotąd już setkę przekroczyła, a w liczbie tej znajdują się obok sprawozdań i rozpraw drobniejszych także i prace rozmiarów większych, najczęściej dostatnio rycinami wyposażone. — N. pisuje po polsku (głównie w „Pamiętniku Tow. lek. warsz.”, w „Gazecie lek.”, w „Medycynie”, w „Kronice lek.” ale i w wydawnictwach innych również), oraz po niemiecku i po francusku, czasem po rossyj-sku, a także i po angielsku; od r. 1886 pomieszcza stale w „Nouvelles Archives d’obstétrique et de gynécologie” sprawozdania o pracach polskich, wchodzących w zakres położnictwa i chorób niewieścich.—O wyszczególnieniu tu prac N-a oczywiście mowy być nie może, istnieją zresztą wykazy ich drukowane, jak oto: „Spis prac naukowych D-ra med. Fr. Neugebauera” (Warszawa 1899) i pełniejszy jeszcze „Fr. L. N. Verzeichniss wissenschaftlicher Arbeiten, Berichte, Vorträge und Demonstrationen... 1881—1896” (Wrocław b. w r.); od r. 1896 do 1903 przybyło

niejedno jeszcze do tam wymienionych. Z pomiędzy prac jego ostatnich przytoczymy tu dwie, jako nadzwyczaj ciekawe, a ważne zwłaszcza dla lekarzy sądowych, mianowicie: „Interessante Beobachtungen aus dem Gebiete des Schein-zwittertumes” (Lipsk 1902; odbicie os. z „Jahrbuch für sexuelle Zwischenstufen”) i „Chirurgische Ueberraschungen auf dem Gebiete des Scheinzwittertumes” (Lipsk 1903), obie książki są bogato ilustrowane, a treść ich poprzednio była już ogłoszona w szeregu artykułów w pismach lekarskich polskich; opracowanie niemieckie jest tylko ich zestawieniem w całość tu i owdzie uzupełnioną. — N. zwykł uczestniczyć gorliwie, nietylko w pracach naukowych Towarzystwa lek. warsz., ale z zamiłowaniem też bywa na wszelkich zjazdach lekarskich i przyrodniczych, zarówno polskich, jak obcych, a zazwyczaj nie przybywa na nie z rękoma pustemi, stąd też i znany jest w świecie uczonym europejskim i północno-amerykańskim, jako badacz poważny, a wydawnictwa lekarskie najlepsze, chętnie zawsze drukują prace jego, wyróżniające się zawsze niezmiernem bogactwem treści, a często też rycinami wybornemi.—N. próbował też sił swych pisarskich i na polu nielekarskiem; pomijając rzeczy inne, wymienimy z działu tego tylko „Wspomnienia z wycieczki na Szpicberg i pobrzeża Norwegii” (Warszawa 1903; z rycinami licznemi i z portretem autora; odbicie os. z tygodnika „Naokoło świata”).

Neugeboren Daniel Jerzy, historyk węgierski (* w Sibinie r. 1759 — f w Birthelmie w Siedmiogrodzie r. 1822), od r. 1799 pleban w Reusmarkcie, następnie w Mühlbach i Birthelmie i super - intendent siedmiogrodzki kon-fesyi augsburskiej. Wydał: „Joannis Com. de Betlen Commentarii de rebus Transsilvanicis” (2 tomy, Wiedeń 1778—1780); „De gente Batorea Commentarius” (Lipsk 1783); „Donatus latino-germanicus” (Sibin 1790),

Neugeboren Henryk, pisarz węgierski (* w roku 1832 w Braszowie—(Kronstadt)—f w r. 1901 tamże), kształcił się początkowo w gimnazyum w Braszowie, następnie uczęszczał na wydziały: filozoficzny i teologiczny w Berlinie i w Wiedniu. Po ukończeniu nauk został w r. 1856 nauczycielem gimnazyalnym w Braszowie, potem w roku 1877 kaznodzieją miejskim tamże, w r. 1889 wreszcie kaznodzieją w kościółku ewangielickim szpitalnym na przedmieściu Blumenowskiem w mieście rodzinnem. Rozpoczął tłómaczenie dokumentów łacińskich z archiwum świątyni narodowej braszowskiej i wydał je w języku nowogreckim: (część I wyszła w r. 1858 p. n. „KpTjicię fi-ecm-ap.dt(ov”). Do spółki z Ludwikiem Koro-dim wydawał czasopismo „Vierteljahresschrift für die Seelenlehre” (roczniki I i II, wychodziły w latach 1859 i 1860). Z innych prac N-a zasługują na wzmiankę „Johann Honterus, der Reformator der Sachsen” (wyd. 2, Barmen 1877);

ne.

M. G-y.

„Honterus Kalender” (Braszow 1877); „Führer durch Kronstadt und Umgebung” (tamże 1874), „Aus dem Leben eines Sächsischen Pfarrers” (Sibiń 1892). Prócz tego napisał monografie liczne z dziedziny pedagogiki i teologii protestanckiej.

Neugedein, miasto w Czechach, ob. Kdy-

Neuhaldensleben, miasto okręgowe pruskie, w regiencyi Magdeburskiej, nad rz. Ohre, węzeł kolei żelaznych: Magdeburg - Oebisfelde i N. -Eilsleben, jest siedliskiem władz okręgo-wyoh, sądu, urzędu celnego, poczty i telegrafu I-ej klasy, liczy (w r. 1895) 9615 m-ców, w tej liczbie 376 katolików i 51 Żydów. Ma gimna-zyum, szkołę żeńską wyższą z pensyonatem, szkółkę miejską żeńską i męzką, szkołę rzemieślniczą, szpital miejski, 2 przytułki dla starców, kościół ewangielicki i oświetlenie elektryczne. Pomnik Henryka Lwa (ob.).—Przemysł miejscowy reprezentują fabryki wyrobów z fajansu, majoliki, powozów, mydła, drożdży, rękawiczek, krochmalu, garnków, dalej cegielnie, fabryki wyrobów z miedzi i mosiądzu, fabryki organów, przędzalnie wełny, cukrownia, młyny, tartaki, browary i gorzelnie.— Por. Be hr ends „Chronik der Stadt N.” (wyd. 2-e, Neuhaldensleben 1882). — Okrąg N. zajmuje 677.54 klm. □ obszaru, składa się z 1 miasta, 55 gmin wiejskich i 39 folwarków. Ludności w r. 1890 liczył okrąg 60957 (30 404 mężcz. i 30 553 kob.).

Neuhaus — Nova domus, wieś w Prusach, ze starożytnym zamkiem. Wzniósł go w Sam-landyi nad zatoką Kurońską mistrz Konrad Tirbergk w r. 1283 dla zasłonięcia posiadłości krzyżackich w Samlandyi od napadów litewskich. Tak przynajmniej przedstawia to kronikarz krzyżacki Piotr Dusburg. Dziś nawet śladów po zamku nie zostało, a według Baliński e-go „Starożytna Polska” (t. I), miał się znajdować on tam, gdzie dziś jest góra zamkowa, leżąca za wsią Neustadt. Ale wieś tej nazwy nie istnieje wcale, jak mówi Voigt („Gesch. Preuss.” t. IV p. 5). Miał on (?) służyć potem za letnie mieszkanie dla kanoników królewieckich. Drugi zamek podobnej nazwy istnieć miał także w dawniejszej Skalowii, zbudowany przez Win-rycha v. Kniprode (ob.) w r. 1360 celem zabezpieczenia Ragnety (Voigt t. V str. 134). Literatura: Voigt „Gesch. Preussens” (t. IV, V); „Słownik geograficzny” (t. VII, kronika D u s b u r g a).

Neuhaus (Nova Domus, Hradec Indrzychow), miasto czeskie, po obu brzegach rz. Neżarki, liczyło w r. 1890—8 273 mieszkańców, a w tej liczbie tylko 50 Niemców. Jest siedliskiem sądu, urzędu skarbowego, poczty, telegrafu, ma szkołę miejską, męską i żeńską, szkołę rolniczą zimową, gimnazyum wyższe, drukarnię, 2 litografie, szpital, ochronę i inne zakłady dobroczynne. Przemysł miejscowy reprezentują 2 browary, 2 gorzelnie, fabryka krochmalu, ubrań jedwabnych, wyrobów plecionych, obuwia i t. d.—Z budowli pomnikowych, miejscowych, zasługują na uwagę: zamek starodawny z w. XII z wieżą pamiątkową, w której w r. 1421 zamorzono głodem wodza Taborytów, Martinka Houskę, z drugą wieżą „czerwoną”, z dwiema kaplicami i z archiwum założonem w r. 1865.—Kościół Wniebowzięcia N. M. Panny w stylu gotyckim, z wieżą wyniosłą z XV w., kościół ś. Jana Chrzciciela przy klasztorze Minorytów z w. XIII z pomnikami licznemi panów na Hradcu, kościoły: św. Jana, św. Wacława z XIV w., Trójcy Przenajświętszej z r. 1590—94; dawne kollegium jezuickie (z r. 1595) przy kościele ś. Maryi Magdaleny, ratusz starodawny, ratusz nowy z muzeum miejskiem, założonem w r. 1888, szpital (z r. 1892) i t. d.—Miasto założone zostało w r. 1220 przez Vitkovca Indrzyoha, pana na Hradcu, który był jednocześnie założycielem rodu szlacheckiego panów na Hradcu, stąd Czesi N. nazywają Hradcem Indrzycha, aczkolwiek sam Indrzych pisał się „de Novo castro”, co w nazwie niemieckiej miasta „Neuhaus” utrwaliło się dotychczas. Pod latami 1293 i 1294 kroniki czeskie wspominają o N-siejako już o mieście. Wskutek drogi handlowej ważnej, która prowadziła przez N., łącząc Czechy z Morawami i Austryą południowo-wschodnią, miasto wkrótce rozkwitło. W r. 1434 spalili je Taboryci. W latach 1447 i 1467 odbyły się tutaj dwa zjazdy słynne rycerstwa czeskiego. W czasie wojny 30-letniej miasto niejednokrotnie ulegało pogromowi. W latach 1773 i 1801 pożary nawiedzały je, pomimo to w w. XIX N. nanowo podniósł się. — N. dał czechom wielu ludzi zasłużonych, jak słynnego Prokopa, brata czeskiego (f 13 września r. 1507), Józefa Clau-diusa, kapłana i historyka (* r. 1777—f r.

1857), Józefa Z urn san de, malarza (* roku 1806—f r. 1865), Ottona Kropiła, franciszkanina i pisarza (* r. 1808—f r. 1877), dr. Józefa Prochazkę, pisarza (* r. 1811—f r. 1865), historyków Frań. Ru 11 a (* r. 1817—f r. 1883), Jana Coviego (r. 1819—f r. 1887) i J. J. Solar a (* r. 1827), ministra Ant. Re-zeka (* r. 1852), malarza Han. Schwaigra (* r. 1854) i t. d.—Por.: Claudius „Geschichten der Stadt Neuhaus” (1850); Rull „Monografie mësta Hradce Jiudrchüv” (1875); Orth „Nä8tin historicko-kulturniho obrazu Hradce Jin-drichüv” (1879—83, 2 tomy); Dom ećk a „Prü-vodce po Hradci Jindricbûv a okoli”. (1888).

Neuhaus—w Styryi—iya godziny jazdy powozem od stacyi kol. Cilli drogi żelaz. południowej (Wieden-Triest). Posiada cieplice obojętne -j-37°C. do kąpieli w zbiornikach (basseuach) i wannach, zakład wodoleczniczy, kąpieie elektryczne i słabe źródło żelaziste do picia. Klimat podalpejski — 397 m. nad poz. morza, powietrze czyste, leśne, wolne od kurzu, Wska-

zänia: choroby właściwe kobietom, choroby nerwowe, błędnica i brak krwi, gościec. Frekwen-

Dr J. M

IV, str. 358).

cya: 1230 osób.

Neuhaus, miejsce kąpielowe w Bawaryi — w pięknej dolinie rzeki Saali, przy stacyi kol. Neustadt nad Saalą, posiada źródła szczawy solankowej, zimnej, z których najważniejsze są: Marienquelle (NaCl : 15.9, CaCl : 1.0, C0₃ : 718 cm. sześć.), Bonifaciusquelle (NaCl : 14.7, Cale. chlorid, magnes, sulfat, magnes, carbonat. po 1 gram., C0₂:1138 cm. sześć.) i Elisabethenquelle (NaCl:8.02, C0₂:1052 cm. sześć.).—N. leży 220 metr. nad poz. m. i posiada zdrowe, czyste i krzepiące powietrze. Wskazania jak przy solankach kwascwęglowych. (Ob. Homburg, K i s singen).    Dr. j. m.

Neuhäusel (po węg. Érsek Ujvâr) miasto węgierskie z magistratem odrębnym, na brzegu prawym Nitry (Neutry), w komitacie nitrzań-skim, stacya kolei Presburg - Budapeszt, liczy 1163 domy i 11298 m-ców (w r. 1890) po większej części Słowaków, wyznania głównie katolickiego. Miasto ma rynki czworoboczne, prawidłowe, ulice regularne, pocztę, telegraf. Z budowli miejskich zasługują na uwagę 2 kościoły, klasztor franciszkański i panien zakonnic, pałac prymasa, ratusz, progimnazyum, szkoła miejska, a za miastem szpital i ogrody piękne. Ludność trudni się rolnictwem, hodowlą bydła i handlem zbożem. Targi na bydło, zwłaszcza na konie.— Do r. 1724 N. był warownią silną, która wytrzymała 10 oblężeń i która grała rolę bardzo ważną za czasów tureckich i podczas zawieruchy domowej za Bethlena i Rakoczego (ob.). W r. 1599 trzęsienie ziemi nawiedziło miasto i obróciło je w gruzy. Dnia 16 września roku 1663 wezyr wielki Achmet Kjörpili zdobył N. i odtąd miasto trzymali w swych rękach Turcy aż do r. 1685, wtedy Karol ks. Lota-ryński d. 19 sierpnia napowrót im je odebrał. Od r. 1703 aż do r. 1708 N. był w posiadaniu wojsk Rakoczego. W r, 1724 wreszcie twierdzę na rozkaz królewski zniesiono, tak, że obecnie trudno nawet odszukać śladów obwarowań dawnych. W r. 1856 Fr. F ar kasz założył tutaj szkołę dla cyganów.

Neuhauser Franciszek (f we Lwowie r. 1820), doktor medycyny, przysłany do Krakowa przez rząd austryacki na stanowisko lekarza obwodowego. W r. 1803 powierzono mu po Kosteckim (ob.) katedrę lecznictwa w u-niwersytecie Jagiellońskim, ale ją zajmował bardzo krótko, ponieważ już w r. 1804 powołano go do Lwowa na zastępcę protomedyka Galicyi, a na stanowisku tym, miał wedle świadectwa spółczesnych położyć zasługi niemałe około polepszenia stosunków lekarskich krajowych; ceniono go też jako lekarza - wykonawcę, w swej sztuce biegłego. Drukiem ogłosił: „Ueber die Ruhr, welche im Monate April. 1799 herrschte” (2 części) i „Co jest ospa krowia? W czem nie-sie pożytek ludzkości? Jakim sposobem używać jej należy? Upominek dla Galicy i zachodniej przez c. k. krak. cyrk. dokt. Neuhausera. Przekładania Walentego S.” (Kraków 1802; w 8-e, str. 19, toż wyd. 2-e, tamże 1802; w 8-e, str. 22 z ryciną) — wyszło równocześnie tamże po niemiecku p. n. „Was sind Kuhpocken?”.—Por. S. Kośmińskiego „Słownik lek. pols.” (str. 352) i „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte” (T.

Dr J. P.

Nsuhof Teodor, baron, król korsykański (* około r. 1686—f r. 1756), syn szlachcica westfalskiego, który służył w wojsku francuskiem. N. został paziem księżnej Orleańskiej, służył potem w wojsku francuskiem i szwedzkiem; minister szwedzki, hrabia Görtz używał go do różnych misyj dyplomatycznych. Po upadku Görtz a (r. 1718) N. uciekł do Hiszpanii, gdzie wkradł się w łaski Ripperdy i ożenił się z lady Sarsfield; miał udział w operacyach pieniężnych Lawa (ob.) i stracił przez to cały majątek. Włóczył się potem przez szereg lat po Europie, wreszcie w r. 1732, cesarz Karol VI mianował go rezydentem na Korsyce. Tutaj poznał wielu Korsykanów i oddał im niejakie usługi w walce z Genueńczykami. Korsykanie ci zaproponowali mu stanąć na ich czele, przybrać tytuł królewski i oswobodzić wyspę. N. zgodził się i wyjechał do Konstantynopola, gdzie potrafił sobie wyrobić poparcie rządu sułtańskiego, który kazał bejowi Tunisu zaopatrzyć go w okręt, zapasy, broń, amunicyę i pieniądze. Dnia 13 marca r. 1736 N. wylądował w Alerii na Korsyce i d. 14 kwietnia okrzyknięty królem pod imieniem Teodora I. Ponieważ jednak zapowiedziana przez niego pomoc zagraniczna nie dopisała i utworzyło się przeciw niemu stronnictwo, opuścił wyspę w listopadzie tegoż roku jeszcze i wyjechał do Amsterdamu. Tam zapewnieniem przyszłych korzyści handlowych skłonił kilku kupców do dania sobie pieniędzy na nową wyprawę; we wrześniu r. 1738 wrócił na Korsykę. Francuzi jednak, którzy przedtem wylądowali byli na wyspie, mieli nad nim zbyt wielką przewagę, tak, że w listopadzie N. znów musiał uciekać. Udał się wtedy do Neapolu, potem do Anglii, a gdy Francuzi opuścili Korsykę (r. 1741), zjawił się z dwoma okrętami angiel-skiemi przed wyspą, niepowodzenia jednak wkrótce zmusiły go do odwrotu (r. 1743). W r. 1744 stronnicy jego znów go okrzyknęli królem, N. jednak nie zdołał się utrzymać wobec Genueńczyków i nieprzyjaciół wewnętrznych. W r. 1749 przybył do Anglii, gdzie niezapłaceni dostawcy jego osadzili go w więzieniu za długi. Dopiero w r. 1756 za staraniem ministra Wal pole a, zebrano summę potrzebną do zaspokojenia ich pretensyj i N. odzyskał wolność, wkrótce jednak potem umarł w Londynie.—Jedyny syn jego, który przybrał imię Frede rik i tytuł pułkownika, był przez czas jakiś posłem księcia Wirtem-

Red.

z. w.

Neukomm Zygmunt (* d. lOlipca r. 1778 w Salzburgu — f d. 3 kwietnia r. 1858 w Paryżu), kompozytor muzyczny, uczeń obu braci Haydnów, Michała w Salzburgu i Józefa w Wiedniu. Posiadał tak wielkie zdolności, że w 15-m roku życia był już organistą, a w 16-m grał na wszystkich instrumentach, dętych i smyczkowych. Był to wogóle człowiek utalentowany wszechstronnie, wysoko wykształcony, elegancki, sprytny, posiadający rzadki dar zjednywania sobie wielbicieli, a przytem podróżnik namiętny. Cały swój długi żywot spędził w podróżach z tej i tamtej strony oceanu. Zaraz po ukończeniu studyów filozoficznych i matematycznych w uniwersytecie wiedeńskim, N. został w r. 1809 powołany do Petersburga na posadę dyrektora teatru niemieckiego, ale długo nie zagrzawszy tam miejsca, wyjechał do Paryża. Tu zapoznał się ze wszystkie-mi sławnemi muzykami i członkami rządu, między innymi z Talleyrandem, który go tak dalece polubił, że ofiarował mu mieszkanie w swo-

berskiego w Londynie i skończył samobójstwem w r. 1797. Wydał w r. 1768 „Mémoires pour servir â l’histoire de Corse”, w których opisane są losy jego ojca.—Por. Varnha-gen von Ense „Biographische Denkmale” (t. I Lipsk 1872).

Neuhoff-Ley, herb polski. Na tarczy w polu srebrnem łańcuch z dwuch jczarnych ogniw i dwuch półoguiw od góry i u dołu, prosto zawieszony. Nad hełmem bez korony między dwoma skrzydłami orlemi: prawem białem, lewem czarnem — łańcuch jak na tarczy. Labry czarne, podbite srebrem. Herb rodziny N e u h o f f, pochodzenia westfalskiego, z której w XV stuleciu jeden z członków, pojąwszy za małżonkę ostatnią dziedziczkę domu von der Ley, przyłączył jej nazwisko do swego. W tymże wieku zaczęły się wędrówki Neuhoffów do Kur-s**!

Fig. 142. Neuhoff-Ley, herb polski.

landyi. W XVIII wieku kilku z nich służyło w wojsku polskiem, Karol Teodor w roku 1725 osiadł na Litwie, gdzie potomkowie jego kwitną po dziś dzień. Według Kosińskiego i Borkowskiego Neu hoff-Leyowie są baronami niemieckimi od r. 1675, austryackimi od r. 1805. Rietstap też ich tak tytułnje, wszelako w źródłach niemieckich niema wzmianki o nadaniu im tytułu baronowskiego. — K o-siński III, 209—214; B o r k o w s k i; O str o w-ski; Rietstap; Siebmacher III, 11, 140 i III, 2, 28.

Neuilly-sur-Seine, miasto we Francyi, w departamencie Seine, obwodzie St.-Denis, na zachód od Paryża; leży nad Sekwaną, przez którą prowadzi tu do Courbevoie most na 250 m. długi, na północ od lasku Bulońskiego, przy drodze żelaznej obwodowej paryskiej; posiada kaplicę pamiątkową, zbudowaną na miejscu, gdzie uległ śmiertelnemu przypadkowi książę Ferdynand Orleański (r. 1842) i nowy kościół w stylu gotyckim, piękny ratusz i mnóstwo ładnych will; ludność zajmuje się hodowlą kwiatów i pracuje w miejscowych fabrykach przetworów chemicznych i machin. Mieszkańców 32 730 (r. 1898). Pałac w N., rezydencya letnia króla Ludwika Filipa, zburzony został d. 25 lutego r. 1848, przez tłum rozhukany.

Neukirch Benjamin (* d. 27 marca roku 1665 we wsi Roinike pod Głogowem—f w Ans-bachu d. 15 sierpnia r. 1729), poeta niemiecki. Wykształcenie prawnicze otrzymał w uniwersytetach frankfurckim, hallskim i lipskim, poczem osiadł w Berlinie, gdzie mu się wiodło źle bardzo, aż do otrzymania w r. 1703 miejsca profesorskiego w szkole szlacheckiej (Bitteracademie)\ gdy w r. 1718 posadę jego zniesiono, margrabia ausbachski mianował go radzcą dworu swego i powierzył mu wychowywanie syna najstarszego; na stanowisku tym życia dokonał.—N. był wierszorobem miernym, z początku napuszonym, później jałowym; jako utwór jego najlepszy uchodziły niegdyś satyry, drukiem ogłoszone we Frankfurcie i w Lipsku (1732 i 1757), dla czytelnika dzisiejszego niesmaczne, najwięcej zaś rozgłosu zdobył sobie przekładem wierszowanym „Telemaka” Fénelon a, który wydał p. n. „Begebenheiten des Prinzen von Itha-ka” (Ansbach 1727 — 1739—i kilkakrotnie później jeszcze).

Neukirchen beim heiligen Blut, osada w Bawaryi Niższej, w obwodzie Kötzting; ma 3 kościoły katolickie; w jednym z nich „zum heiligen Blut” znajduje się cudowny obraz N. Panny Maryi, malowany na drzewie, z którego miała popłynąć krew, gdy go Husyci rąbać zaczęli (r. 1450); obraz ten liczni odwiedzają pielgrzymi. Oprócz tego znajduje się w N. klasztor franciszkanów, N. znane jest z wyrobu różańców. Mieszkańców 1496 (r. 1895).

Neukirchit, minerał będący mieszaniną izo-morfową getytu i manganitu, zawierający 56.3 tlenku manganowego, 40.35 tlenku żelazowego i 6.70 wody. Znany w Alzacyi (Neukir-chen).

A. Pol.

St. A. K.

im domu, i nie rozłączał się z nim, nawet w swych wycieczkach i podróżach dyplomatycznych. Był też N. wraz ze swym wszechmocnym protektorem w Wiedniu, w czasie kongresu 1815, gdzie urządzał różne uroczystości muzyczne. Tu napisał Requiem, wykonane w kościele św. Stefana, podczas nabożeństwa żałobnego za Ludwika XVI, wobec zebranych na kongresie monarchów, za co otrzymał od Ludwika XVIII order legii honorowej i dyplom szlachecki. Lecz choć opływał w dostatki, choć królowie i książęta zaszczycali go względami, N. sprzykrzył sobie żywot spokojny. Rozłączył się więc z Talleyrandem i puścił się na wędrówkę, trwającą przeszło 20 lat. Naprzód wyjechał z ks. Luksemburskim do Rio Janeiro. Tu wciągu pięciu lat potrafił zdobyć sobie przychylność ministrów i wicekróla, który go obdarzył tytułem kapelmistrza dworu, znaczną pensyą, orderami i t. p. Po wybuchu rewolucyi w r. 1821 N. wrócił do Paryża, i zamieszkał znów u Talleyranda. Rok 1826 spędził w podróży po Włoszech, 1827-my po Belgii i Holandyi, 1829-ty po Anglii, a wszędzie zawierał znajomość z najpotężniejszemi tych krajów obywatelami. W 1830 towarzyszył Talleyrandowi do Londynu, w którym zabawi do r. 1833, poczem podróżował po Włoszech, Al-gieryi, Anglii i Francyi, aż do końca swego ruchliwego żywota. Pomimo że całe niemal życie spędził w podróżach po świecie, N. zdołał napisać ogromną liczbę utworów muzycznych, mianowicie :    5 niemieckich i 2 angielskie oratorya,

15 mszy, 2 Tedeum, 5 kantat religijnych, 17 niemieckich, 10 angielskich, 7 włoskich i 4 łacińskie psalmy na głos pojedynczy, a 10 łacińskich, 2 rosyjskie i 18 angielskich na chóry mieszane; 10 oper niemieckich i 3 włoskie; około dwustu pieśni do słów niemieckich, francuskich, angielskich i włoskich; 7 fantazyj na orkiestrę, 5 uwertur, 20 kwartetów, kwintetów i t. d., 10 sonat fortepianowych, 57 utworów na organy, oraz mnóstwo tańców, serenad, marszów i t. p. na orkiestrę wojskową. Ponieważ komponował po większej części na obstalunek ludzi możnych, królów i książąt, często więc zbywało mu na czasie, niezbędnym do starannego wykończenia dzieła. Stąd też, mimo melodyjności tematów, jego utwory szybko zeszły z repertuaru.

Neukuhren, wieś w prowincyi Królewieckiej, w okręgu Rybackim, na brzegu północnym półwyspu Sambijskiego, 20 m. nad poziom Bałtyku wzniesiona. W r. 1890 miała 350 mieszkańców, wyznania ewangielickiego, trudniących się głównie rybołówstwem. Ma pocztę, telegraf (otwarte tylko latem o.d 15 czerw, do 20 wrześn.) i kom-munikacyę omnibusową z Królewcem. W roku 1840 znaleziono tu monetę z Dyrrhachiura, którą umieszczono w muzeum królewieckiem (ob. „Preuss. Prov. BI.” 1857, II, str. 414). Gleba gliniasta i piaszczysta. Pokłady bursztynowe znajdują się 44 m. pod ziemią, ale na terryto-ryutn do wsi należącem nie kopią bursztynu, tylko we wsiaoh sąsiednich Rauschen i Sassau. Są tu kopiele morskie.

Neulauenhurg (do r. 1885 wyspy ks. Yorku) nazwa grupy wysp należących do archipelagu Bismarcka (Nowej Brytanii). Wyspy N. leżą w kanale św. Jerzego, między półwyspom Ga-zellskim wyspy Nowej Pomeranii (Nowej Brytanii) i wyspą Nowym Meklenburgiem (Nową Ir-landyą) i składają się z 7 wysepek drobnych: N. Makadd, Schweineinsel, Mioko, Kabakon, Ke-rawara i Utuan, ogółem zajmujących 58 kim. □ obszaru. Są to wszystko wyspy koralowe, niz-kie, pokryte warstwą ziemi urodzajnej, przeważnie gęsto- zalesionej. Wyspa N. tworzy wraz z wysepką Makada, skalistą i lesistą, położoną na zachodzie i 100 m. ponad poziom morza wyniesioną, port mały tego imienia (t. j. Makada). Drugi port, Hunter, leży na przylądku północnym wyspy N. i jest jednocześnie siedliskiem głównem missyj Metodystów (Weslejanów), którzy tutaj energicznie prowadzą propagandę i posiadają na wyspie ogółem 8 misyj. Ludność cudzoziemska na wyspie N. składa się z 2 Niemców, Anglika, Szweda i 2 Chińczyków. Towarzystwo handlowe i plantacyjne ma zarząd swój na wyspie Mioko. Na wyspie Kerawara był w latach 1888—90 zarząd Towarzystwa No-wo-Gwinejskiego, które następnie przeniosło się na wyspę Nową Pomeranię i tutaj na górze Herbertshöhe osiadło na stałe.

Neuma, ob. Ne um y.

Neumann Kacper (* r. 1648 we Wrocławiu—f r. 1715 tamże), pastor i statystyk. Teologii i filozofii uczył się w Jenie, został kaznodzieją u ks. Chrystyana Sachsen-Gotha, potem dyakonem dworskim w Alteuburgu, następnie dyakonem kościoła św Maryi Magdaleny we Wrocławiu. W r. 1697 został pastorem primariusem. Prace jego około statystyki śmiertelności służyły za podstawę do tablic naukowo statystycznych Halley a. N. zebrał za lata 1687—91 ze wszystkich probostw wrocławskich dane o zejściach z uwzględnieniem urodzeń osób zmarłych. Uczynił to z początku po to tylko, by z dokumentami w ręku walczyć przeciw przesądom astrologicznym, wówczas jeszcze panującym, a opierającym się na przekonaniu, iż pewne lata zwiększają śmiertelność. Im bardziej jednak wgłębiał się w tę pracę, tern ściślej naukową metodą operował i wykrywał prawidła statystyczne. N. nie był w bezpośrednim stosunku korespondencyi z Halleyem, za pośrednika służył Leibnitz. Dopiero zresztą w r. 1881 fizyolog prof. Burdon Sanderson wykrył oryginalny memoryał N-a, dołączony do rękopisu, znajdującego się w archiwum „Royal Society” w Londynie.

Neumann Z Pucholca Wacław, prawnik czeski, słynny (* w r. 1670 w państewku maleszowskiem należącem do hr. Szporka—f w r. 1743 w ma-

Neumann Karol Jerzy (* w Gerze d. 13 marca r. 1774 — f w Akwizgranie w r. 1850), lekarz. Do nauk zawodowych przykładał się w Dreźnie, Lipsku, Jenie i Wiedniu, nakoniec w Wittenbergu, gdzie też w r. 1795, po obronieniu rozprawy „De balneis frigidis” dyplom doktorski osiągnął. W r. 1797 wstąpił do służby rządowej saskiej i został z początku fizykiem urzędowym (AmtsphysiJcus) w Colditz pod Lipskiem; w r. 1801 przeniesiono go do Pirny, a po roku do Miśni. Od roku 1807 znajdował się w służbie wojskowej saskiej, w stopniu lekarza dywizyjnego; jako taki towarzyszył wojskom we wszystkich wyprawach wojennych, napoleońskich. W r. 1811 zostawszy lekarzem sztabu w Dreźnie, przeniósł się na służbę do ks. Warszawskiego; w r. 1813 dostał się do niewoli rossyj-skiej. W r. 1816 porzucił służbę saską, do której był powrócił po wypuszczeniu z niewoli, a przeniósł się do Prus, gdzie naprzód zajął u-rząd radzcy lekarskiego przy regiencyi szczecińskiej, od roku zaś 1819 był lekarzem naczelnym i nauczycielem klinicznym w szpitalu berlińskim Charité. W r. 1828 uwolnił się od służby i w r. 1830 osiadł w Akwizgranie, gdzie po latach 20-u życia dokonał.—N. był na wskroś przesiąknięty zasadami t. zw. fiilozofii natury (ob.) i pisał bardzo wiele, prace jego wszakże dziś zająćby mogły tylko bibliografa lub badacza dziejów lecznictwa, więc ich tu nie wymieniamy; najważniejsze z nich wylicza „Biograph. Lex. der hervorrag. Aerzte” (T. IV, str. 359), wszystkie zaś podaje C alii sen w „Med. Scbriftsteller-Lex.” (T. XIII, str. 479—486 i T.

Dr J. p.

Neumann Karol Fryderyk (* d. 28 grudnia r. 1793 w Reichmannsdorfie pod Bamber-giem—t w Berlinie d. 17 marca r. 1870), znawca wielki Wschodu, filolog i historyk.—N. z u-rodzenia był Żydem, nazywał się pierwotnie Bamberger i dopiero po ochrzczeniu się w r. 1818 przybrał nazwisko N. do imion na chrzcie otrzymanych. Do nauk uniwersyteckich przykładał się na wydziale filozoficznym w Heidelbergu, Monachium i Gietyndze, a po ukończeniu ich został nauczycielem gimnazyalnym w Spirze; stanowisko to zajmował tylko od r. 1822 do 1825, poczem oddał się nauce języka ormiańskiego u Mechitarystów (ob.), w San Lazzaro pod Wenecyą. W r. 1828 udał się do Paryża w celu kształcenia się dalszego, stamtąd zaś w roku następnym wyjechał do Chin, gdzie zdołał zgromadzić 12 000 tomów dzieł chińskich, treści rozmaitej, znajdujących się obecnie w Monachium; nadto zakupił w tymże czasie 2 400 tomów dla biblioteki królewskiej w Berlinie.— Powróciwszy z tej wycieczki dalekiej, został w r. 1831 profesorem w Monachium, ale w r. 1852 z powodu swych przekonań politycznych stracił katedrę, mieszkał jednak dalej w stolicy bawarskiej, aż do r. 1863, w którym przeniósł

jątku swoim, Suchdolu i pochowany został w klasztorze franciszkańskim w Zasmukach). Już w r.

1688 został mistrzem nauk wyzwolonych, a w 23 roku życia doktorem praw obojga. Po ukończeniu nauk poświęoił się początkowo adwokaturze i na tern polu dorobił się majątku olbrzymiego.

Równocześnie wykładał prawo rzymskie i kościelne w uniwersytecie praskim i tutaj nabrał rozgłosu tak szerokiego, że 15 razy obierany był dziekanem wydziału prawnego i 5 razy rektorem uniwersytetu. Za staraniem N-a kolle-gium starodawne Karola przebudowano, rozszerzono, a jednocześnie podniesiono pensye profesorom. Za usługi swoje na niwie naukowej był hojnie nagradzany, a w r. 1738 powołany został, wraz z prawnikami, najznakomitsze-mi, na członka komissyi wysadzonej w celu opracowania kodeksu nowego dla Czech. Powierzono mu mianowicie opracowanie postępowania prawnego i urządzeń sądowniczych. Napisał szereg cały prac prawnych, z których wymieniamy najcelniejsze: „ Annotationes in Henr. Zoesii Com-mentarium ad XXV anteriores Digestorum li-bros” (Norymberga 1732); „Annotationes ad Gabr. Schewederi Introtuctionem in Jus publicum Imperii Romano - Germanici” (Frankfurt 1717); „Disputatio de jure publico et feudali”

(1716); „An in imperio Rom. Germ. Landsassia-tus ex situ terrarum probari posait, adversus Lud. Menke” (1722); „De jure servitutum”

(1728); „De subhastationibus” (1729); „De foro competenti” (1727); „De legibus, senatusconsul-tis et longa consuetudine” (1729); „De delictis publicis et privatis” (1730); „De abusibus Pra-

xeos bohemicae” (1730); „De speoialitatibus Ju- XXXI, str. 31—33). ris Bohemici” (1735); „De processu concursus creditorum” (1732); „An et qualis ad fora Re-gni Bohemiae in casibus jure Boh. non decisis sit juris communis usus et observantia” (1732);

„De fideicommissis” (1735); „De advocatia to-gata et armata” (1737); „De commissionibus et commissaris” (1739); „Tractatus de cambio cum anexa nova ordinatione cambiali” (1732) i t. d.

Neuman Jan Baltazar, architekt niemiecki (* r. 1687 — t r. 1753), studyował architekturę w Niemczech, Włoszech i Francyi, a szczególnie zajęły go wiedeńskie budowle Hildebran-da i Fischera v. Erlach.— W r. 1749 mianowano go pułkownikiem artyleryi frankońskiej.

Wykonał on wiele budowli dla hr. Schönbor-n a, pomiędzy któremi rezydencya biskupia w Wiirzburgu ze wspaniałem urządzeniem we-wętrznem i kaplicą z grobami rodzinnemi stanowi najznakomitsze dzieło sztuki niemieckiej stylu barokowego. Prócz tego wybudował on wielki kościół, zwany „14 świętych”, zamek Oberzell pod Wiirzburgiem, zamek Werneck i wiele innych budynków w Niższej Austryi, Frankonii i krajach nadreńskich. Budowle jego są wykonane w stylu baroko i rokoko. Wytworzył on w Niemczech znaną szkołę architektów. H-

Red.

S. K.

295).

Neumann Innocenty, lekarz, który w r. 1805 w Krakowie osiągnął dyplom doktora medycyny, następnie tamże w r. 1809 został doktorem chirurgii. Od lipca r. 1806 do listopada r. 1809 był w uniwersytecie Jagiellońskim prosektorem i wykładał anatomię po polsku i po niemiecku. Koleje życia jego są zresztą niezua-ne.—Por. S. Kośmińskiego „Słown. lek.

Dr J. P.

Dr J. P.

się do Berlina, gdzie też po latach kilku życia dokonał.—Z dzieł N-a wymienić należy się następujące: „Versuch einer Geschichte der armenischen Litteratur” (Lipsk 1836); „Die Völker des südlichen Russland” (tamże 1846; praca nagrodzona od Akademii francuskiej; wyd. 2-e

1855); „Geschichte des englisch - chinesischen Kriegs” (t-że 1846; wyd. 2-e 1855); „Geschichte des englischen Reichs in Asien” (tamże 1857, 2 tomy); „Ostasiatische Geschichte 1840—1860” (tamże 1861) i „Geschichte der Vereinigten Staaten von Amerika” (Berlin 1863—1866; 3 tomy). Oprócz tego wydał GützlafFa „Geschichte des chinesischen Reichs” (Sztuttgart 1847). Spis zupełny prac jego znaleźć można w wydawnictwie „Royal Asiatic Society“ (Londyn 1871).

Neumann Franciszek Ernest, fizyk (* roku 1798 w Joachimsthalu pod Berlinem—f roku

1895), po odbyciu wojny r. 1815 kształcił się w Jenie i Berlinie, r. 1826 habilitował się jako docent w Królewcu i w r. 1828 został tam profesorem nadzwyczajnym, a w r. 1829 zwyczajnym. W okresie, gdy pod naciskiem spekulacyi filozoficznej fizyka w Niemczech była w zaniedbaniu, N. wpłynął na jej podniesienie, pierwszy bowiem wprowadził do uniwersytetów niemieckich wykład fizyki teoretycznej, którą wówczas rozwinęli uczeni francuscy. Sam przeprowadził liczne badania w różnych działach fizyki. Pierwsza jego większa rozprawa (r. 1835) obejmuje badania teoretyczne nad prawami odbijania i załamywania się światła na granicy dwuch doskonale przezroczystych środków. Następnie zbadał prawa podwójnego załamania światła w ciałach ściśniętych lub niejednostajnie ogrzanych, oraz ogłosił kilka jeszcze innych rozpraw optyczno-krystalograficznych, w których wbrew Fresne-lowi przyjmował, że płaszczyzna drgań schodzi się z płaszczyzną polaryzacyi. Ważniejszy jeszcze wpływ wywarł na rozwój teoryj elektrycznych, a to przez swoją teoryę prądów elektrycznych (ob. In du key a, str. 920), którą wyłożył w dwuch rozprawach: „Allgemeine Theorie der inducirten elektrischen Ströme” (1845) i „Ueber ein allgemeines Princip der mathematischen Theorie inducirter elektrischer Ströme” (1847). Z innych prac jego, do działu elektryczności należących, przytoczymy jeszcze badania nad prądami termoelektrycznemi, nad rozkładem magnetyzmu w magnesach, oraz rozprawę matematyczną o funkcyaeh kulistych, wraz z zastosowaniem ich do teoryi magnetyzmu. Wykazał dalej, że równoważne chemicznie ilości ciał, mających skład analogiczny, wymagają do jednakiego ogrzania jednakich ilości ciepła, oraz udoskonalił metody oznaczania ciepła właściwego. Staraniem jego uczniów wydane zostały wykłady jego fizyki matematycznej: „Vorlesungen über die Theorie des Magnetismus” (1881); „Einleitung in die theoretische Physik” (wyd. Papego 1893); „Vorlesungen über elektrische Ströme” (wyd. Vonder-mühlla 1884); „Vorlesungen über theoretische Optik” (wyd. Dorna 1882); „Vorlesungen über die Theorie der Elastizität” (wyd. O. E. Meyera 1885); „Vorlesungen über die Theorie des Potentials” (wyd. syna jego Karola N. 1887); „Vorlesungen über Kapillarität” (wyd. Wangerin a 1894). — Por. Volkmann „Franz N.” (1895); S. Kramsztyk „F. E. N.” („Wszechświat* 1895).

Neumann Jan (w. XIX), starożytnik łużycki zamieszkiwał w Lebnowie (Lubien) na Łużycach Dolnych i zajmował się gorliwie badaniem przeszłości ziemi ojczystej. W latach 1835 — 1838 wydał w Lebnowie, wspólnie z C. C. Gallusem „Beiträge zur Geschichte und Alterthumskunde der Nieder-Lausitz”; w dziele tern między inne-mi znajduje się rozprawa, zajmująca się pytaniem, czy książęta polscy na początku wieku XI byli przez czas niejaki panami Łużyc Dolnych. Podług F. M. Sobieszczańskiego w „Enc. powsz.“ S. Orgelbranda (tom XIX, str.

Red.

pols.” (str. 352).

Neumann Albert Konstanty (* w Kwidzynie w r. 1803) lekarz zasłużony na polu gimnastyki leczniczej. Od r. 1831 był lekarzem powiatu Brodnickiego w Prusach Królewskich, od roku zaś 1854 urzędował w Grudziążu. Podczas wycieczki naukowej, która gó zawiodła w r. 1851 do Stockholmu, Petersburga i Londynu, zapoznał się z gimnastyką szwedzką Linga (bb.) i w r. 1853, przekonawszy się o jej pożyteczności, urządził zakład gimnastyczny, na wzór stokholmskiego, w Berlinie.— Napisał między innemi: „Die Heilgymnastik” (Lipsk 1857; wyd. 2-e); „Das Muskelleben des Menschen” (Berlin 1855); „Lehrbuch der Leibesübung des Menschen” (tamże 1856; 2 tomy) i „Grundzüge der vergleichenden Therapie” (tamże 1861).

Neumann Henryk (* we Wrocławiu d. 17 stycznia r. 1814—f d. 10 października r. 1884) lekarz chorób umysłowych. Wykształcenie zawodowe otrzymał w uniwersytecie wrocławskim i tamże przyznano mu w r. 1836 dyplom doktorski, poczem zajął się wykonawstwem lekarskim w mieście rodzinnym, zajmując się badaniem chorób umysłowych. W r. 1852 stanął na czele zakładu prywatnego dla obłąkanych w Popowicach (Pöpelwitz) pod samym Wrocławiem i zajmował stanowisko to do r. 1881. Będąc już wcześniej docentem prywatnym, został w r. 1863 profesorem nadzwyczajnym chorób umysłowych we Wrocławiu, w r. 1867 ordynatorem starszym oddzia-

Dr J. P.

Od r. 1863 wykładał historyę na

S. K.

St. A. K.

łu dla obłąkanych w szpitalu Wszystkich Świętych tamże, nakoniec w r. 1876 dyrektorem kliniki psychiatrycznej uniwersytetu tamtejszego.— Oprócz kilku prac drobniejszych, ogłosił: „Der Arzt und die Blödsinnigkeitserklärung”; „Reflexionen über den Entwurf zum Strafgesetzbuch”

1    „Lehrbuch der Psychiatrie”.—Por. życiorys N-a przez A. Leppmanna w „Allgem. Zeitschrift für Psychiatrie” (r. 1885, t. XLII str. 180).

Neumann Karol, historyk i gieograf niemiecki (* r. 1823 w Królewcu —f r. 1880 we Wrocławiu), wykształcenie uniwersyteckie otrzymał w Królewcu, w latach 1856—60; redagował później w Berlinie „Zeitschrift für allgemeine Erdkunde”.

uniwersytecie wrocławskim. Głównego dzieła jego „Die Hellenen im Skythenlaude” wyszedł tylko t. I (Berlin 1855). Po śmierci N-a wydano z jego papierów: „Geschichte Roms während des Verfalls der Republik” (Wrocław 1881 — 84

2    tomy); „Das Zeitalter der Punischen Kriege” (tamże 1883); „Phisikalische Geographie von Griecheland” (tamże 1885).

Neumann Karol Gotfryd, matematyk i fizyk, syn Franciszka N. (ob.) * r. 1832 w Królewcu, kształcił się tamże, r. 1858 habilitował się jako docent w Halli, r. 1863 został profesorem uniwersytetu w Bazylei, r. 1865 w Tybindze, r. 1869 w Lipsku. Ważne zwłaszcza zasługi położył przez udoskonalenie teoryi potencyału. Napisał: „Vorlesungen über Riemanns Theorie der Abelschen Integrale” (1865, wyd. 2-e 1884); „Die Haupt-und Brennpunkte eines Linsensystems” (1866, 2 wyd. 1893); „Theorie der Bes-selschen Funktionen” (1867); „Die Prinzipien der Elektrodynamik” (1868); „Ueber die Prinzipien der Galilei-Newtonscheu Theorie” (1860); „Die elektrischen Kräfte” (1873); „Vorlesungen über die mechanische Theorie der Wärme” (1875); „Untersuchungen über das logarithmische und Newton sehe Potential” (1877); „Hydrodynamische Untersuchungen” (1883); „Beiträge zu einzelnen Teilen der mathematischen Physik” (1893); „Untersuchungen über das Newtonsche Prinzip der Fernwirkungen” (1896) i in. Nadto wydał odczyty swego ojca o teoryi potencyału i funkcyj kulistych. W r. 1868 założył wraz z Clebschem „Mathematische Annalen”, które po jego śmierci sam redagował 1873—76.

Neumann Fryderyk Juliusz (* r. 1835 w Królewcu). Do nauk państwowych i prawnych przykładał się w Lipsku, habilitował się w Królewcu. W r. 1871 powołany został na profesora ekonomii do Bazylei, stamtąd w r. 1873 do Fryburga, a w r. 1876 do Tybingi. Ogłosił „Gestaltung der mittleren Lebensdauer in Preussen seit 1816” (Królewiec 1865); „Zur Reform deutscher Fabriksgesetzgebung” (Lipsk 1874); „Die progressive Einkommensteuer" (Lipsk 1874); „Ertragssteuern oder persönliche Steuern” (Fryburg

1876); „Die Steuern” (Lipsk 1887); „Volk und

Enc. Powsz. Ilustr. S. II Zesz. 9. T. II.

Nation” (Lipsk 1877); „Grundlagen der Volkswirtschaftslehre” (Tybinga 1889); „Die Gemeindesteuer nreform” (Tybinga 1895); „Die persönlichen Steuern vom Einkommen” (Stuttgart 1896). Uczestniczy gorliwie w różnych wydawnictwach i czasopismach ekonomicznych. Kilka jego poważniejszych prac wyszło wG. Schönberga „Handbuch der politischen Oekonomie”, którego streszczenie z wydania pierwszego istnieje w polskim języku („Ekonomia polityczna” Z. Piaseckiego podług najznakomitszych badaczów ułożona, (Warszawa 1888); tu znajdują się Fr. J. N-a „Zasadnicze pojęcia ekonomiczne” i „Kształtowanie się cen”.

Neumann Izydor (* na Morawach dnia 2 marca r. 1887), lekarz, dermatolog. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Wiedniu, i już jako student pod przewodnictwem H e b r y (ob.) żywo zajmował się chorobami skórnemi. Osiągnąwszy w r. 1858 dyplom doktorski, został niebawem docentem prywatnym w Wiedniu, później otrzymał tamże katedrę profesorską, oraz klinikę chorób skórnych. Oprócz wielu prac pomniejszych napisał „Lehrbuch der Hautkrankheiten” (Wiedeń 1869; wyd. 5-e, tamże 1880), w przekładzie polskim A. Stockmanna p. n. „Nauka o chorobach skóry (Dermatalogia)” (Warszawa 1869, w 8-e, str. IV, 307, XVII, II; wchodzi w skład „Bibl. umiejętn. lek.” Girsztow-ta); istnieją również przekłady: francuski (Paryż

1880) i włoski (Neapol 1875); dalej wydał też wspaniały „Atlas der Hautkrankheiten” (Wiedeń 1881—1890, in fol. 72 tablic chromolit. i wyd. 2-e, tamże 1895 — 96, tabl. 82), napisał także „Lehrbuch der venerischen Krankheiten und der Syphilis” (Wiedeń 1888).—Por. „Biogr. Lex. der hervorrag Aerzte” (T. IV, str. 354) i S. Koźmińskiego „Słów. lek. pois.” (str. 352). Dr J- p* Neumann-Spallart Franciszek Ksawery (* w r. 1837 w Wiedniu—f w r. 1888 tamże), profesor, ekonomista i statystyk. Przykładał się do prawa i nauk społecznych w Wiedniu i tam też we wszystkich wyższych zakładach naukowych (akademii handlowej, uniwersytecie i szkole wyższej rolniczej) zajmował katedry ekonomii i statystyki. N.-S. należał do szkoły podmiotowo-indywidualistyczuej, broniącej handlu wolnego. Uczestniczył w utworzeniu „Związku postępu społeczno-gospodarczego” w Wiedniu („Verein des volkswirtschaftlichen Fortschritt”). W dziedzinie statystyki celował i był wyznawcą psychologii społecznej Queteleta(ob.). Duże zasługi położył na polu statystyki administracyjnej w Austryi. Od r. 1871 był członkiem c. kr. centralnej komisyi statystycznej; należał do założycieli międzynarodowego Instytutu statystycznego.— Słynnem jego dziełem było „Ueber-sichten über Produktion, Welthandel u. Verkehrsmittel” (lata 1870, 72, 74, 76; potem 1878, 79, 80, 81, 82, 83, 84). Dalszy ciąg tej statystyki prowadzi Juraschek (ob.). Z innych

69

dawnictwach statystycznych.

Neumann Angelo (* d. 18 sierpnia r. 1838 w Wiedniu), śpiewak i dyrektor teatru. W młodości N. był kupcem, później wykształciwszy się u Stilke-Sessiego w śpiewie, wystąpił na scenie w Kolonii, jako tenor liryczny (r. 1859), następnie śpiewał na różnych scenach prowin-cyonalnych, a od r. 1862—1876 w operze wiedeńskiej. W r. 1882 zebrawszy trupę operową na własną rękę, dawał z nią przedstawienia oper Wagnera w Niemczech i Włoszech. W r. 1885 objął dyrekcyę teatru niemieckiego w Pradze.

G. M.

Red.

dzieł godne są uwagi: „Die Civilisation und der wirtschafliche Fortschritt” (Wiedeń 1869); „Volkswirschaftslehre mit besonderer Anwendung auf Heerwesen und Militaerverwaltung” (Wiedeń 1873); „Die Kunst in der Wirtschaft” (1873); „Der Schutz in der Weltwirtschaft” (1879). Współpracował też w „Oesterreich - Ungarn in Wort und Bild”, wydawnictwie arcy-księcia Rudolfa, gdzie ogłosił przeglądy ekonomiczne. Uczestniczył w różnych zbiorowych wy-

St. A. K.

A. Pol.

Neumann Wilhelm, budowniczy i historyk sztuki (* d. 26 września r. 1849), uczęszczał do szkoły średniej w Rydze, resztę zaś wychowania otrzymał zagranicą. Zdolność jego do rysunku ściągnęła na siebie uwagę dyrektora b. kolei lysko-dyneburskiej, który skierował pracę młodzieńca do zawodu technicznego i zajął go w biurze in-żenierskiem tejże kolei żelaznej, ułatwiając mu równocześnie pracę u jednego z miejscowych architektów, a następnie wyjazd do Akademii sztuk pięknych w Petersburgu, gdzie, jako wolny słuchacz, pracował w latach 1876 i 1877. Postanowiwszy oddać się badaniom historyi sztuki, wyjechał N. do Niemiec i zajmował się przeważnie poszukiwaniami muzealnemi, a zwłaszcza badaniem dziejów malarstwa, to zaś go zniewoliło do zwiedzenia Włoch, Hollandyi i Belgii. W roku 1879 objął posadę budowniczego miejskiego w dawnym Dyneburgu (dzisiejszym Dźwińsku), a w wolnych chwilach badał zwaliska zamków odwiecznych, leżących tamże w dawnem księstwie Inflanckiem, czyli w tak zwanych Inflantach polskich. Owocem badań tych była rozprawa N-a, ogłoszona w roczniku inflanckiego Tow. histor. archeologicznego p. n. „ Die Ordensburgen in Polnisch-Livland”,aprzychylnieocenionanietylko w pismach niemieckich, ale i w wychodzącym we Lwowie „Kwartalniku historycznym” (IV, str. 759 i 760). Zachęcony przez słynnego prof. Wilhelma Lübkego (ob.) w Karlsruhe, przystąpił N. do skreślenia zarysu dziejów sztuki nadbałtyckiej i już w r. 1887 wydał książkę o 180 stronicach w małej 8-ce, opatrzoną w 80 drzeworytów w tekście p. n.: „Grundriss der bildenden Künste und des Kunstgewerbes in Liv-Est-und Kurland”, o której znajdujemy recenzye aż w dwuch poważnych czasopismach polskich: „Biblioteka warszawska” z roku 1888 (ogólnego zbioru tom 188 str. 118— 125) oraz „Kwartalnik historyczny” (z r. 1891, V, 140—146), omawiające obszernie tę pierwszą próbę skreślenia zarysu dziejów sztuki inflanckiej. W roku 1892 wydało inflanckie Tow. historyczne większe już rozmiarami dzieło N-a p. n.: „Das mittelalterliche Riga” (Berlin 1892, VI i 58 stron in folio imperiali z załączeniem 26 tablic i 55 drzeworytów). Pracę tę poważną ocenia także „Kwartalnik historyczny”, (VII, 99—101). W tymże roku ogłosił tenże pracę p. n.: „Werke der mittelalterlichen Holz-Plastik und Malerei in Liv-und Estland” (Lubeka, 1902 r., 23 tablice in folio imperiali i 14 takichże stron tekstu), ocenianą pomiędzy innemi i w „Kwartalniku historycznym” (VII, 643 644). Pomijamy mniejsze prace N-a, które mu w Lipsku zjednały dyplom doktora filozofii, oraz magistra sztuk wyzwolonych. Ostatnie większe prace N-a noszą napisy : „Kunstdenkmäler der Stadt Reval” i „Baltische Maler und Bildhauer des 19 Jahrhunderts”; prace te ogłosił w roku 1900 i 1903. Od roku 1895 opuścił dawny gród komturów, Dźwiósk, i objął w Rydze posadę budowniczego, kierującego pracami restauracyjnemi 7-wiekowego tumu ryskiego, a obok tego założył tu własne biuro techniczne, bardzo wzięte.

Neumann (Fritz) Fryderyk (w Warnemünde d. 23 kwietnia r. 1854), filolog badający wyłącznie prawie języki romańskie. W r. 1882 został profesorem zwyczajnym filologii w Freiburgu bryzgowskim, a w jesieni r. 1890 przeniósł się na takież stanowisko do Heidelberga. Z prac jego wielu, przeważnie cennych, wymieniamy: „Zur Laut-und Flexionslehre des Altfranzösisohen” (Heidelberg 1878) i „Die romanische Philologie, ein Grundriss“ (Lipsk 1886; także w przekładzie włoskim); od roku 1880 redaguje wspólnie z Behaghelem „Litteraturblatt für germanische und romanische Philologie”.

Neumann. Karol Jan, historyk niemiecki (* r. 1857 w Głogowie), uczył się w Lipsku i Tybindze filologii i historyi starożytnej, doktoryzował się w r. 1880 po obronie rozprawy „Jnliani Imperatoris librorum contra Christianos quae supersunt”, w r. 1881 zaczął wykładać hi-storyę starożytną, jako docent prywatny, na uniwersytecie w Halli, w r. 1884 został profesorem uniwersytetu i dyrektorem instytutu starożytności w Strasburgu. Napisał: „Kaiser Julians Bücher gegen die Christen. Nach ihrer Wiederherstellung übersetzt” (Lipsk 1880); „Strabons Landeskunde von Kaukasien“ (Lipsk 1883); „Ludwig Lange, Nekrolog” (Berlin 1886); „Der römische Staat und die allgemeine Kirche bis auf Diokletian” (tom. I, Lipsk 1890) i inne.

Neumann Michał ob. Neander M.

Neumannowa Anna, autorka polska współczesna, pisująca pod pseudonimem Kalina, przebywała czas dłuższy na Wschodzie, zwłaszcza w Egipcie i ogłosiła kilka prac belletrystycznych jak np. Obrazy, Legiendy Wschodu i t. p.

Red

w których opisuje, co widziała i słyszała podczas swych podróży; nadto pisuje też wiersze, no welle i dramaty, jako współpracowniczka różnych wydawnictw polskich. Mieszka po powrocie we Lwowie.

Neumark, miasto w regencyi Kwidzyńskiej, ob. Nowe-Miasto.

Nemnark, czyli Nowa Marchia. Pod nazwą Nowej Marchii rozumiano w Wiekach Średnich tę częśó marchii Brandenburskiej, która leżała już po prawym brzegu Odry, między Odrą od zachodu, Wartą i Notecią od południa, a Dra gą od wschodu. Od północy graniczyła z Pomorzem, od wschodu z Polską, mianowicie z dzielnicą wielkopolską, od południa ze Szląskiem i Łu-źycami, od zachodu miała ona Starą Marchię (Alt-mark) i Marchię Ukrzańską (Uckermark). Jednem słowem obejmowała dzisiejsze pruskie obwody: Königsberg, Landsberg, Soldin, Friedeberg, Arnswalde, Dramburg i Schievelbein. Do XV wieku nazywano kraj ten: Marchia Transoder ana, Marchią Zaodrzańską, dopiero w XV w. w przeciwieństwie do Starej Marchii zaczęto ziemię tę, ostatni wielki nabytek w Średnich Wiekach marchii Brandenburskiej, nazywać Nową Marchią. Kraj ten do r. 1454 (kiedy przeszedł ostatecznie w posiadanie Hohenzollernów i odkąd zaczął stale dzielić swe losy z Brandenburgią) był przez wiele wieków ustawicznie jabłkiem niezgody, pozo-stającem chwilowo to w rękach Polski, to Pomorza, Brandenburgii lub Zakonu niemieckiego (Krzyżaków).—Pierwotne dzieje kraj u tego są zupełnie nieznane, prócz tego, iż była to zupełnie czysta ziemia słowiańska, zaludniona w części ludnością pomorską, a w części polską, t. j. ludźmi należącemi do grup językowo najbardziej do siebie zbliżonych, a w tych okolicach zapewne bardzo mało się różniących. Dziś z tych słowiańskich mieszkańców Nowej Marchii nie pozostało prawie śladu, częste wojny zdziesiątkowały ludność pierwotną. Kolonizacya Niemcami i rządy brandenburskie ostatecznie zgiermanizowały ten kraj zupełnie.—W końcu X w. Polska zagarnęła chwilowo Pomorze, wtenczas zapewne i te okolice dostały się na pewien czas pod władzę polską, w ciągu XI w., podczas ustawicznych walk Polski z Pomorzem, kraj ten musiał często zmieniać swych panów: Polacy i Pomorza nie nawzajem go sobie wydzierali. W końcu XI w. należał jednak głównie do Pomorzan, Pomorzanie go silnie bronili, — Polacy posiadali jako twierdzę graniczną, powstrzymującą napady pomorskie, Santok „straż królestwa i klucze”, jak powiada współczesny kronikarz polski Gall-A no nim.—W początku XII w. młody Bolesław III (Krzywousty) ze zdwojoną energią walczył z Pomorzanami: to też kraj ten ogromnie ucierpiał na owych ustawicznych wojnach. Kiedy bowiem w r. 1124 św. Otto, biskup bamberski, apostoł Pomorza, tędy przejeżdżał, widział okolicę tę pustą prawie i w ruinach i zgliszczach. Sw. Otto bamberski był pierwszym, który przyniósł tu chrześciaństwo i utrwalił je. Odtąd przez wiek cały, jak się zdaje bez przerwy i zmian jakichkolwiek kraj ten należał do Polski, a mianowicie był w posiadaniu linii wielkopolskiej Mieszka Starego i jego potomków. Przynajmniej przez sto tych lat, aż mniej lub więcej po r. 1230, nie mamy żadnych wiadomości o losach tej krainy, a ponieważ w XIII w. spotykamy ją w rękach Polaków tak, jak w XII, więc prawdopodobnie przez stulecie to pana nie zmieniła. Tymczasem jednak zmieniło się bardzo ukształtowanie stosunków politycznych na zachodnich pograniczach państwa polskiego przez utworzenie się tam nowej potęgi: margrabia Albrecht Niedźwiedź nad Odrą, na gruzach Słowiańszczyzny tamtejszej budował państwo, które miało się już niedługo stać nie-bezpiecznem dla osłabionej podziałami Polski. Była to marchia Brandenburska (ob. Brandenburg), która naturalnym biegiem rzeczy rozszerzać się mogła jedynie ku wschodowi, oczywiście kosztem Polski i Pomorza, korzystając z niezgody książąt polskich między sobą i częstych sporów z książętami pomorskiemi. — Tak w r. 1234 nastąpiło podzielenie rzeczonego kraju, późniejszej Marchii Nowej, między Henryka Brodatego, księcia szląskiego a Władysława O do ni cza, księcia wielkopolskiego. Henryk zabrał sobie cały kraj na lewym brzegu Warty wraz z kasztelanią Santocką na brzegu prawym. Stan taki prawie bez zmiany przetrwał do r. 1247, a nie wpłynęły na rozbicie go liczne wypadki śmierci książąt polskich, jak Henryka Brodatego, jego syna Henryka Pobożnego i Władysława Odonicza. Dopiero r. 1247 przyniósł pewną zmianę w tych stosunkach,—ks. pomorski Barnim, usiłuje zagarnąć Santok, lecz pierwsze jego zamachy przy zgodzie Bo lesława Łysego, szląskiego, i Przemysława I, wielkopolskiego, nie udają się. Niedługo jednak, bo już w latach następnych zaraz, zajął Barnim kraj nad dolną Wartą i opanował Santok. W r. 1252 zdobył Barii i m także gród Drezdenko nad Notecią, ale nie zdołał się w nim utrzymać. Odtąd zaczynają się częste napady wzajemne, które doprowadziły ostatecznie do najsmutniejszego wyniku. Tymczasem margrabiowie brandenburscy utrwaliwszy się na lewym brzegu Odry, zaczęli sięgać po zdobycze na brzeg prawy. Ich stosunki, zwykle przyjazne, z Pomorzem ułatwiały działanie w kraju zaodrzańskim (N. Marchii), gdzie wolno, ale coraz pewniejszą stawali stopą, budując grody, jak Oderburg lub Königsberg i zakładają pierwsze kolonie niemieckie. Gorliwych mieli margrabiowie przyjaciół w niektórych klasztorach na tym terytoryum, a zwłaszcza Templa-ryuszach, którzy tu mieli dotychczas znaczne posiadłości, odstąpione w r. 1262 markgrafom

Janowi i Ottonowi III. Dział, który miał w tych stronach Bolesław Łysy, szląski, topniał bardzo szybko: Bolesław w wojnach z braćmi wyczerpał swe zasoby finansowe. Koło r. 1249 musiał oddać arcybiskupowi magdeburskiemu połowę ziemi Lubuskiej, margrafowie brandenburscy zabrali w r. 1250 lub 1251 drugą jej część za koszta pomocy, której Bolesławowi udzielili. Była to wielka strata dla Polski, która w ten sposób została odepchnięta od Odry; w Polsce to odczuto dotkliwie i współczesne prawie głosy ostro kreślą winy płytkiej polityki Bolesława Łysego. Odtąd już margrabiowie tylko zaokrąglali swe dawne nabytki nowemi, wolno ale systematycznie, tak, iż w r.

goźnie. W każdym razie wyszło to na korzyść tylko markgrafom: Władysław Łokietek nie był w stanie podołać ciężkości położenia, w której się Polska znajdowała. Markgraf o wie zajęli wtenczas na pewien czas Santok i Drezdenko z okolicą. Również posiedli parę ziem na Pomorzu i nad Notecią, lecz były to zdobycze chwilowe, które bądź stracili, bądź oddawali innym, np. Zakonowi. W każdym razie, mimo wszelkich usiłowań, tak książąt pomorskich, jak w pierwszym rzędzie wiolkopolskich, Askań-czycy zdołali usadowić się na stałe na prawym brzegu Odry, opanować uście Warty i Noteei, i w ten sposób założyli pierwsze podwaliny tej żelaznej obręczy, która pod postacią późniejszego państwa Pruskiego miała dusić Rzeczpospolitą.—Świetne czasy Nowej Marchii zmieniły się znacznie na niekorzyść w początku XIV w. W r. 1320 wymarli Askańczykowie, nastały długoletnie zamieszki, których nie usunęła dynastya Wittelsbach ów, która w r. 1324 otrzymała Marchię Brandenburską. Cesarz Karol IV luksemburski zmusił układem w Fürstenwalde w r. 1373 Wittel sbachó w do zrzeczenia się Brandenburgii, lecz zmiana ta nie polepszyła smutnej doli Brandenburgii, tak Karol IV, jak i syn jego Zygmunt nie dbali całkiem o nią, starali się tylko wyciągnąć z niej jak najwięcej pieniędzy, by pokryć wieczne niedobory swego skarbu. Kilkakrotnie w ciągu w. XIV czyniono ze strony polskiej starania odzyskania ziem straconych w XIII w. nad Odrą, nigdy jednak nie doszło do jakiego czynu stanowczego. Na początku XV w. r. 1402 zdawało się, że taka chwila nadeszła: Zygmunt, wówczas król węgierski, ofiarował Władysławowi Jagielle Nową Marchię w zastaw pod dość dobremi warunkami. Był to jednak tylko wybieg: równocześnie bowiem wszedł w układy z Konradem von Jungingen, w. mistrzem Zakonu niemieckiego, dla którego usadowienie się Polaków w Nowej Marchii byłoby znaczną klęską. Zakon Krzyżacki, jak wszystkie zakony rycerskie, rozporządzał wielkiemi kapitałami; zręczną groźbą sprzedaży Nowej Marchii Polsce, zdołał Zygmunt wyśrubować cenę jej do summy 120 000 fi. za którą ją sprzedał Zakonowi. Była to nowa klęska polityczna Polski na tem polu. Usiłowano co prawda w r. 1404 i 1405 remonstrować przeciwko temu, wyciągano prawo zwierzchności do Drezdenka nad Notecią, lecz i tu doznano niepowodzenia: właściciel Drezdenka Ulrych von der Oest sprzedał je Krzyżakom, którzy mu więcej ofiarowali niż Jagiełło. Odtąd losy Nowej Marchii są ściśle związane z losami Zakonu (ob. Krzyżacy) aż do r. 1454, kiedy Fryderyk II „Żelazny Hohenzollern”, margrabia brandenburski, w r. 1454 odkupił Nową Marchię od Zakonu. Dalsze losy Nowej

1267, podczas podziału posiadłości askańskich między margrafów Jana i Ottona III, po raz pierwszy wymieniono między marchiami tego domu Nową Marchię jako „terram trans Oder am”.

Część ta przypadła margrabiemu Janowi.—Nowa Marchia miała dużo do zawdzięczenia margrabiom askańskim pod względem materyalnym: dobrzy ci gospodarze zakładali miasta, im zawdzięczają swe istnienie prócz już wymienionych Oderburga i Königsbergu prawie wszystkie miasta, które na tej przestrzeni widzimy, zaś przedewszystkiem arcyważny i handlowy Frankfurt nad Odrą (na lewym brzegu) i Landsberg nad Wartą. Cały kraj pokrył się gęsto koloniami niemieckiemi, które przynosiły lepszą uprawę ziemi, znajomość rzemiosł i t. d., jednem słowem wytwarzały konkurencyę pierwotnym słowiańskim mieszkańcom tych stron tak wielką, że dawny porządek obok nowego utrzymać się nie mógł, lecz musiał runąć. Zwolna ludność tamtejsza zgiermanizowała się prawie do szczętu, tak, iż dziś małe tylko ślady dawnej sło-wiańskości tej ziemi znachodzimy. Od chwili, gdy Nowa Marchia przeszła pod rządy Askań-czyków, splotły się jej losy z losami Brandenburgii (ob. Brandenburg) pokrótce je można więc tutaj tylko zaznaczyć. Markgrafowie od chwili zajęcia Nowej Marchii wywierają coraz widoczniejszy wpływ na losy Pomorza i Polski, a zwłaszcza na losy zjednoczania się jej pod Przemysławem II. To zjednoczauie się Polski było dla nich groźne, to też działają oni przeciw niemu jak mogą najusilniej, łączą się często z zakonem niemieckim, naturalnym nieprzyjacielem Polski; wiadomo, że król Przemysław II zginął w r. 1296 wskutek zamachu wywołanego głównie przez margrabiów brandenburskich. Chodziło mianowicie o spadek po zmarłym w r. 1294 księciu pomorskim Mściwoju, do którego zarówno Przemysław II, tak i markgrafowie rościli sobie prawa. Powstała zatem wojna o sukcessyę pomorską, do której i Krzyżacy rąk przykładali. Przemysław, w posiadaniu tak wielkiej spuścizny, koronował się w r. 1295 znów na króla polskie- Marchii należą odtąd (jak i już poprzednio go, wkrótce jednak został zamordowany w Ro- w znacznej ozęści) do Brandenburgii (ob. Bran-

—394); tenże „Die Erwerbung der Neumark durch die Askauier” (tamże tom IV str. 323 — 397); Zickermann F. „Das Lehnverhältniss zwischen Brand, u. Pommern” (tamże t. IV str.

S. Ktrzn.

Red.

s. K.

Dr J. P.

den burg) i Królestwa Pruskiego (ob. Prusy).— Literatura: prócz dzieł ogólnych, traktujących historyę Brandenburgii i Prus, zaznaczyć należy: KletkeK. „Regesta historiae Neo-marchicae” T. I—III (Berlin 1867); Hoffmann „Topographie der Neumark” (1815); Voigt G. „Die Erwerbung der Neumark” (Berlin 1863); P. van Ni es sen „Neumärkische Studien” („Forsch, zur Brandenb. u. Preuss Gesch.” t. II str. 341

1—120).

Neumark Jerzy (* d. 16 marca r, 1621 w Laugensalzy — f w Wejmarze d. 8 lipca r. 1681), poeta niemiecki: Od r. 1643 kształcił się w uniwersytecie królewieckim; w r. 1652 został bibliotekarzem w Wejmarze, pełniąc nadto obowiązki registratora i później sekretarza archiwum.—Z prac jego wartość największą posiada jeszcze „Neuentsprossender deutscher Palmbaum” (Norymberga 1668), jest to rys dziejów towarzystwa „Fruchtbringende Gesellschaft”, do którego autor należał od r. 1653. Wiersze jego, wydawane od r. 1652 kilkakrotnie, są napuszone, jałowe, niesmaczne i nudne, do tego stopnia, że dziś chyba tylko historyk literatury niemieckiej na przeczytanie ich mógłby się zdobyć. N., będąc muzykalnym, dorabiał też i melodye do wielu utworów swych.—Por. Knauth „Georg. N. nach Leben Dichten” (Langensalza 1881).

Neumarkt, miasto na Szląsku, ob. Środa.

Neumarkt, miasto bawarskie, okręgowe, w Pa-latynacie górnym, nad rz. Sulz i kanałem Ludwika (łączącym Dunaj z Menem) węzeł kolei Pasawa-Norymberga-Würzburg i N-Beilngries, 423 m. nad poziomem morza, siedlisko władz o-kręgowycb, sądu, urzędu leśnego, poczty i telegrafu, liczyło w r. 1895—5 865 mieszkańców, wyznania głównie katolickiego. Ma 6 kościołów katolickich, śród których wyróżniają się zwłaszcza kościół parafialny w stylu gotyckim, z pierwszej połowy XV w. i kościół dworski; dalej ma kościół ewangielicki, szkołę realną, konserwato-ryum muzyczne, zakład dla sierot, fabryki we-locypedów, ciast, pierników, cementu, naczyń glinianych, cegielnie, tartak, browary, fabrykę pozłoty ramiarskiej i t. d. Wodociągi i oświetlenie gazowe. Handel zbożem, bydłem i wełną.— Pod N-tem i wsią Denningiem arcyks. Karol odniósł d. 22 sierpnia r. 1796 zwycięstwo nad Ber nad ottem.—W pobliżu miasta leżą zwaliska wspaniałe zamku Wolfstein, dalej szczątki klasztoru Gnadenberg i uzdrowisko Wildbad ze źródłami mineralnemi żelazistemi (siarka z kwasem węglowym), bardzo pomocnemi w rumatyz-mie, chorobach brzusznych i niewieścich.—Por.: Giehl „N. in der Oberpfalz mit dem Mineral-bad” (Amberg, 1873).

Neumarktl, miasto w Krainie, ob. Trźić.

Nemayer Jerzy, geofizyk i meteorolog (* r. 1832 w Kirchheimbolanden), studyował w Monachium nauki przyrodnicze i matematykę, w Hamburgu nautykę i został nauczycielem w tamecznej szkole żeglarskiej. W r. 1852—56 odbywał podróże morskie, kilkakrotnie przebywał w Australii, gdzie założył „Flagstaff Observatory” w Melbourne, r. 1864 wrócił do Europy i wraz z Bastia nem założył towarzystwo afrykańskie w Berlinie. W r. 1872 został hydrografem admiralicyi niemieckiej, r. 1876 dyrektorem obserwatoryum morskiego w Hamburgu. Jest też członkiem komitetu meteorologicznego międzynarodowego. Ogłosił: „Results of the meteorological, magaetical and nautical observations, made and collected at the Flagstaff Observatory” (1858 — 64); „Results of the magnetic survey of the colony of Victoria” (1869). Wraz z innymi wydał „Anleitung zu wissenschaftlichen Beobachtungen auf Reisen” (1875, wyd. 2-e, 2 tomy, 1888), a jako prezes niemieckiej komissyi obserwacyj podbiegunowych ogłosił „Die deutsche Expedition und ihre Er-gebuisse” (2 tomy, 1890—91). Do nowego wydania atlasu fizycznego Berghausa opracował atlas magnetyzmu ziemskiego (5 kart, 1891).

Neumayr Melchior (* d. 24 października r. 1845 w Monachium—f w Wiedniu d. 29 stycznia r. 1890), gieolog. Nauki uniwersyteckie odbył w Monachium i w Hejdelbergu. Od r. 1868 do 1872 był naczelnikiem sekcyi w ces. zakładzie gieologicznym, wiedeńskim. W r. 1872 przeniósł się do Hejdelberga i został tamże docentem prywatnym gieologii, po roku uniwersytet wiedeński zamianował go profesorem nadzwyczajnym, nakoniec w r. 1880 otrzymał katedre zwyczajną paleontologii.— W celach naukowych zwiedzał Karpaty, Alpy, Dalmacyę, ziemie bałkańskie, Włochy i Azyę Mniejszą. Bardzo szczegółowo badał zwłaszcza formacyę jurajską i zawarte w niej szczątki roślin i zwierząt, i mnóstwo prac zajmujących się przedmiotem tym ogłosił w wydawnictwach zawodowych; nadto wydał „Die Stämme des Tierreichs. Wirbellose Tiere” (Wiedeń 1890, wyszedł tylko tom jeden) i „Erdgeschichte” (Lipsk 1885—1887; 2 tomy z mnóstwem rycin wybornych; wyd. 2-e w opracowaniu U h 1 i g a 1895). N. był stanowczym bardzo zwolennikiem poglądów Darwina (ob.).

Neumeister Erdmann (* d. 12 maja roku 1671 w Uechteritz pod Weissenfelsem—f w Hamburgu d. 28 sierpnia r. 1756) teolog protestancki, luteranin zagorzały. Wykształcenie uniwersyteckie otrzymał w Lipsku a będąc tam studentem teologii, wykładał równocześnie sam poetykę, o której dać nam mogą wyobrażenie prace jego „Specimen dissertationis” (1695; o poetach niemieckich wieku XVII) i „Allerneueste Art zur reinen und galanten Poesie zu gelangen” (w roku 1707 wbrew woli autora wydał Huuold),

Red.

fein” (Wiedeń 1890 i 1893).

Salicus Climacus

Flexa (Clivis, Clinis, Plica descendens) [dens) ł' Pes (Podatus, Plica ascen-,/2 Pes Flexus (Torculus) Strophicus ^ Sinuosa

Porrectus (Gutturalis) Quilisma.

.*/

będące wzorem pedantyzmu wstrętnego, dalekiego od poezyi wszelkiej. W r. 1706 powołano go na duchownego do Żarowa (Sorau), gdzie się uwikłał w spory zajadłe z pietystami (ob.), stojąc zawsze twardo przy luteranizmie najskrajniejszym; w r. 1713 przeniósł się jako pastor primarius do Hamburga i tam działał do śmierci. Poetą był bardzo lichym, pomimo to spół-cześni cenili pieśni jego kościelne, również używały u nich powodzenia jego pisma treści duchownej. Na uznanie rzeczywiste zasługują wszakże usiłowania jego, dążące do ulepszenia muzyki oraz śpiewu kościelnego.

Neumeister Maksymilian (* d. 15 maja r. 1849 w Kleindrebnitz w Saksonii), leśnik znakomity. Zawodowo wykształcił się w akademii leśnictwa w Tharandcie, następnie do r. 1880 zajmował się urządzaniem gospodarstw leśnych, potem zarządzał lasami księcia Hatzfeldta w państwie stramburskiem (Tracheuberg) na Szląsku; nakoniec w r. 1882 powołano go do Tharandtu na profesora leśnictwa; od r. 1894 jest dyrektorem akademii tamtejszej. — Napisał: „Wie wird man ein Forstwirt?” (Lipsk 1887); „Forst - und Forstbetriebseinrichtung” (Wiedeń 1888; jest to wyd. 4-e, przerobione dzieła Pr easier a); „Laub-und Kalkfütterung des Edel-und Rehwildes” (Tharandt 1891); sporządził też wydania 7-me i 8-e Presslera „Kubierungsta-

Red.

Neumünster, miasto w regiencyi pruskiej Szle-zwickiej, w okręgu Kielskim, nad rz. Schwale, niedaleko od rz. Stör, węzeł kolei Altona-Kiel, N.-Oldesloe, N.-Neustadt nad rzeką Holst, N.-Wamdrup i N.-Tönning, 22 m. nad poz. morza, jest siedliskiem sądu, urzędu leśnego, poczty, telegrafu, filii Banku Państwa i kommissyi włościan-skiej. N. połączony jest nadto telefonami z Hamburgiem, Altoną, Kielern, Szlezwigiem, Flensbur-giem, i t. d. Ma kościół katolicki (od r. 1893j, kościół ewagielicki, pomnik na cześć 3 cesarzów, progimnazyum, szkołę realną, szkoły: handlową, rzemieślniczą i rolniczą, kasę pożyczkową i oszczędności, i liczy (w r. 1895)—22,492 m-ców wyznania głównie ewangielickiego. Przemysł miejscowy reprezentują fabryki chustek, papieru szarego, kartonów, machin, warsztaty kolejowe, o-dlewuie, browary, garbarnie, fabryki obuwia, wyrobów wełnianych i półwełnianych, waty i kobierców. Handel głównie zbożem i rybami. Miasto (dawniejszy Wippendorf w okolicy zwanej niegdyś Gau [powiat] Faldera) nazwę swoją, N., otrzymało od klasztoru Augustyanów, założonego w r. 1130 przez św. Vi cel i na, apostoła Holsztynu, i w r. 1326 przeniesionego do Bor-desholmu. W r. 1870 zamieniono osadę N. na miasto.—Por.: Dittman „Aus dem alten N” (Neumünster, 1879).

Nemy. Tak się zowią znaki muzyczne, któ-remi w Wiekach średnich nutowano śpiewy gre-goryańskie. Początek ich niewiadomy. Zdaje się że je wynaleziono w Wiekach średnich, w Rzymie, i stąd zapewne zwano „Nota roma-na”. Nie były to pierwotnie nuty—jak to dziś wielu pisarzów utrzymuje bezzasadnie—lecz pewien rodzaj metody poglądowej, w formie znaków (kropek, kresek, haczyków i t. p.) umieszczanych bez linij nad tekstem poezyi, rzadziej z boku, bardzo przypominających stenografię dzisiejszą, a oznaczających pewne połączenia tonów i stosunek ich wzajemny, kierunek melo-dyi, ekspresyę, nawet miejsca oddechu i t. p. Kreski idące w górę oznaczały wznoszenie się, idące zaś w dół, spadek melodyi. Takie N. mogły tylko utrwalać w pamięci śpiewaka dobrze mu już znaną melodyę, śpiewać jej wszakże à vista niemógł; nikt też dziś odcyfrować neum nie potrafi dokładnie. Wówczas dopiero, kiedy N. zaczęto pisać na liniach, mogli muzycy utrwalać dźwięki, i rzecz prosta, odczytywać je bez trudu. Z biegiem czasu, zacząwszy od wieku X, znaki neum pisano już na liniach (z początku na jednej, potem na dwuch, trzech, czterech, wreszcie pięciu). Nie tracąc swej pierwotnej nazwy, kształtowały się N. stopniowo, aż w końcu przybrały formę nut dzisiejszych. Pierwsza linia, na której umieszczano znaki neum w wieku X i znak klucza F, była oznaczana farbą czerwoną, druga, wprowadzona w użycie jeszcze przed r. 1000 była oznaczana farbą żółtą; na niej umieszczano znak klucza C. W w. XI Guittone z Arezzo (ob. T. XXVII str. 74) v. Guido z Arezzo, nadał N om kształt nut dość wyraźny i wskazał sposób umieszczania tych nut na czterech liniach. Znaków neum pierwotnych była znaczna liczba. Z tych najgłówniejsze: Virga i Pun-

Punctum Bipunctum .* Tripunctum f Apostropha ,, Distropha *<• Tristropha i(lf) Virga V Bivirgis vr Trivirgis Scandicus

ctum, służyły do oznaczenia jednego dźwięku; Pes (Podatus) dla oznaczenia interwallów wznoszących się; Clinis (Flexa) dla interwallów opadających; do oznaczenia pewnych manier w wykonaniu, służyły znaki: Tremula (drżenie), Plica (portament, przeciąganie głosu z jednego dźwięku na drugi), Quilisma (tryl) i t. d. Ile było tych znaków, wszystkie co pewien czas zmieniały swą postać, z wyjątkiem jednej tylko N. zwanej punctum. Inaczej oznaczano tę lub ową N-ę w wieku VIII i IX (wprowadzenie każdej zmiany w użycie powszechne, przeciągało się prawie przez dwa wieki), inaczej w w. X i XI, inaczej w XII i XIII i t. d. Z rodzaju pisma neumatycznego, dwa głównie wyrobiły sobie prawo obywatelstwa w Europie: nutacya (szryft)

A. Pol.

Rossya np. życzyła sobie przedmieścia Grodna, położonego na lewym brzegu Niemna i pragnęła je ufortyfikować, żądała następnie całego koryta Niemua i t. d., ostatecznie jednak odstąpiła od tych wymagań. Z Austryą demarkacya odnosiła się tylko do delty między Wisłą i Bugiem, mającej trochę osłonić Warszawę i załatwiona została ostatecznie dopiero d. 31 stycznia r. 1798.

Trz.

łacińska i gotycka v. podkówkowa. Różniły się nie tyle kształtem odmiennym znaków neum, ile charakterem samego pisma; łacińskie było cieńsze, zaokrąglone delikatnie, gotyckie zaś grubsze i bardziej kańciaste, ale za to wyraźniejsze; w ligaturach np. (połączeniach nut) wy-raźaiej wskazywało położenie każdej poszczególe nuty, znajdującej się w ligaturze, czego pismo łacińskie nie wskazywało, lecz kazało się go domyślać. Pismem łacińskiem posługiwały się narody romańskie, głównie Włosi i Francuzi, gotyckiem zaś giermańskie, głównie Niemcy. Każdy z tych rodzajów wykształcał się niezależnie, stopniowo, i z biegiem czasu przybierał formy coraz doskonalsze, aż wreszcie w w. XV przybrał kształt nut (ob.), po dziś jeszcze używanych do nutowania ksiąg liturgicznych.

Neunkirchen, gmina pruska w regiencyi Tre-wirskiej, w okręgu Ottweiler, nad rz. Blies, węzeł kolei Wellesweiler - Saarbrücken, Saarbrücken-^ Bingerbrück-N. i innych pomniejszych, 224 m. nad poz, m., ma 2 kościoły ewangielickie w stylu gotyckim, kościół katolicki w stylu romańskim, gimnazyum realne, szkołę wyższą mę-zką i żeńską, szkołę sztygarów, rzeźnię miejską, wodociągi, oświetlenie gazowe, szpital „Victoria” i kilka szpitali stowarzyszenia górników. Jest siedliskiem sądu, urzędu leśnego, inspekcyi górniczej, poczty, telegrafu i ma połączenie telefoniczne z miastami Ottweiler, Saarbrücken i Malstatt - Burbach. W r. 1895 liczono w N. 22 677 mieszkańców wyznania głównie ewangelickiego i katolickiego. W mieście znajdują się słynne zakłady mechaniczne braci Stumm ów, znanych wsteczników i przyjaciół cesarza Wilhelma II. Zakłady te zużywają rocznie (nprz. w r. 1893) 108,454 tonn koksu, 164,534 tonn rudy żelaznej, 5410 tonn żelaza lanego i 164,110 ton fabrykatów i zatrudniają około 4 000 robotników. Prócz tego w N. są fabryki machin, kotłów, cementu, mąki żużlowej, mydła, świec, drożdży i octu, 2 cegielnie parowe, tartak, browar parowy wielki i t. d. Niedaleko miasta leżą 2 kopaluie węgla kamiennego (w tej liczbie kopalnia Heinitz-Drehen, największa w zagłębiu Saary), zatrudniające około 8000 górników i produkujące (1894/95) 1,800,000 tonn węgla.

Neu-Ost-Preussen. Prusy Nowo-Wscho-dnie. Przez trzeci rozbiór Polski zyskiwały Prusy między innemi kraj ograniczony na południe Bugiem od uścia do Narwi aż do Konstantynowa, na wschodzie linię od Konstantynowa do Grodna, a stąd Niemnem do starej granicy pruskiej, na północy starą granicę pruską, a na zachodzie linię drugiego zaboru pruskiego. Należała tu jeszcze niewielka delta pomiędzy Bugiem i Wisłą. Demarkacyę tego kraju od strony Rossyi ukończono już d. 2 lipca r. 1796 (do traktatu podziałowego przystąpiły Prusy d. 19 października r. 1795); ustaliła ona granicę długości 80 mil. Spornych punktów było niewiele.

Do zaznaczonego wyżej kraju i delty—patenta królewskie z d. 15 i 16 maja r. 1796 włączyły obwód Płocki, należący dotąd do Prus południowych (Süd-Preussen) i całości nadały nazwę Neu-Ostpreussen. O nazwie tej mówi dzisiejszy historyk pruski P h i 1 i p p s o n „...das Land wurde mit dem nichtssagenden und völlig ungerechtfertigten Namen Neu- Ostpreussen helegtpodług Holschego obszar Prus nowo-wschodnich wynosił mil kw. 778; pod względem administracyjnym Prusy nowo-wschodnie były podzielone na 2 departamenty: Białostocki i Pruski. Siedliskiem władzy centralnej był Królewiec, gdzie rezydował minister Schroetter, zarazem zarządzający Prusami Wschodn. i Za-chodn. — Por. Philipp son „Geschichte des preussischen Stsatsweseus” T. II.

Neuötting, miasto bawarskie w regiencyi Gór-no-Bawarskiej, w okręgu Altötting, o 2 kim. na północ od miasta okręgowego, niedaleko od rz. Inn, stacya kolei Ulm-Monachium-Simbach, 394 m. nad p. m., ma kościół katolicki piękny, klasztor kapucyński z kościołem, 2 szpitale, zakład dla sierot, instytut panien angielskich (ob.), zakład św Józefa, pensyonat dla chłopców i dziewcząt, filię banku bawarskiego, pocztę, telegraf i oświetlenie elektryczne. Z fabryk miejscowych zasługują na uwagę: przędzalnia wełny, fabryka chustek do nosa, odlewnia żelaza, browary. Handel zbożem i bydłem. W r. 1895 miasto liczyło 2 715 m-ców wyznania głównie katolickiego. W okolicy m. N-gu na polu zwa-nem Mordfeld, Bawarczycy w r. 912 odnieśli zwycięstwo nad Węgrami.

Neupommem, największa wyspa z archipelagu Bismarcka, ob. Nowa Pomerania.

Ueuquen (Gobernacion del N.), teryto-ryum w Argentynie, na granicy Chilijskiej, otoczone gobernacyami Pampa i Rio Negro i pro-wiucyą Mendoza. Północno wschodnią granicę N. stanowi rz. Rio Barrancas, przezwana później Colorado; południowo-wschodnią Lago Nahuel Huapi i rzeki Limay i Rio Neuquen ; zachodnią Andy z wulkanami Quetrupillan (3 680 m.) i Trilope. Przez Andy prowadzi kilka wąwozów (Pichachen 1990 m., Palanquen, Saco) do Chili; odnogi Andów zapełniają całą wschodnią część kraju. Przestrzeni zajmuje N. 109080 kim. kw. (1981 mil kw.). Nieliczna ludność (Indyan wypędzono stąd w r. 1881) zamieszkuje brzegi rzek, dokoła fortów, które pobudowano dla jej obrony. Stolicą jest Fuerte Cuarta Division nad Rio Neuquen.

Neu-Rakoczy—źródła szczawy solanko- królewskiej fabryki porcelany.—Liter. „Conver-wej—godzina jazdy od Halle nad Saalą—źródło sationslexikon” Brockhausa; Cotta „Kunst-N. 1 zawiera 10.2 soli kuchen, i 127 cmt. sześć, blatt” 1839, 1842, 1844, 1847; „Deutsches gaz. kwas węgl. — źródło N. II: 4.7 sol. kuch. i 124 cm.3 kw. węgl. — w litrze wody. Wskazania lecznicze jak przy Kissingien i Homburg (ob.), z któremi źródła te są prawie iden-

Kunstblatt” 1854, 1858; Hagen „Die deutsche Kunst in unserem Jahrhundert”; Kugler „Kleine Schriften”; Nagler „Die Monogrammisten”; Raczyński „Historya nowszej sztuki niemieckiej”; Sölel „Die bildende Künste in München”; Fr. Müller „Neuestes Künstlerlexikon.” K-B-Neureuther Gotfryd (* w Mannheimie d. 22 stycznia r. 1811—f w Monachium d. 13 kwietnia r. 1887)brat Eugieniusza Nap. N-a (ob.), budowniczy. Wykształcenie otrzymał w Monachium, po części w uniwersytecie, po części w akademii sztuk pięknych; w r. 1840 został budowniczym (BauJcondukteur) w Norymberdze; w r. 1856 radcą ministeryalnym w ministeryum handlu; w r. 1859 profesorem szkoły politechnicznej, monachijskiej. W r. 1868 przeszedł jako profesor zwyczajny do nowo założonej akademii technicznej i nauczał w niej do r. 1882. N. był głównie zwolennikiem renesansu włoskiego, a gmachy podług niego wzniesione odznaczają się zarówno urządzeniem dogodnym, jak i pięknością wykonania szczegółów. Z dzieł jego na uwagę szczególną zasługują: gmach administracyjny zarządu kolei palatyńskiej w Ludwigshafen, szkoła politechniczna w Monachium, akademia sztuk pięknych tamże i kilka innych budowli prywatnych; sporządził też plan biblioteki

tyczne.

Dr J. M.

Neuralgia, albo N e w r a 1 g i a, ob. Nerwoból.

Neurastenia (łac. Neurasthenia z greckiego to veöpov=:nerw i vj äafi^vsta^niemoc, niedomaganie) po polsku niedomoga lub niemoc nerwowa (ob.).

Neurath Wilhelm (* r. 1840 w komitacie Preszburskim na Węgrzech), kształcił się w Wiedniu i Tybindze, poczem objął katedrę ekonomii i statystyki rolnej w uniwersytecie i w wyższej szkole rolnej w Wiedniu. Ogłosił szereg cennych prac ekonomicznych i badań socyologicz-nych; między innemi: „System der social - und politischen Oekonomie” (Lipsk i Wiedeń 1889);

„Moral und Politik” (Wiedeń 1891); „Das Sinken des Zinsfusses” (Wiedeń 1893); „Die Wirtschaftskrisen und das Kartellwesen” (Wiedeń i Lipsk 1897); „Das Hauptproblem der modernen Volkswirtschaft” (Wiedeń 1899).    st* A- K-

Neurektomia, ob. Neurotomia.

Red.

Neureuther Eugeniusz Napoleon, malarz i rytownik, ur. w Monachium r. 1806 Do

Neuri, po grecku Neopot, Neurowie, lud według scytyjskich obyczajów żyjący, chociaż nie był pochodzenia scytyjskiego, w Sarmacyi europejskiej zamieszkały, który na trzydzieści lat przed panowaniem króla perskiego Daryusza, z przydomkiem Hystaspis, dotychczasowe siedziby swe, więcej ku północy leżące, dla ogromnej liczby wężów opuścił i osiadł w ziemi Budynów, na północ od źródeł rzeki Tyras (dzisiejszego Dniestru), na wschód od ludu Agathyrsów, a więc w dzisiejszej Galicyi i na Wołyniu; uchodzili oni u sąsiednich ludów za czarnoksiężników biegłych, którzy w pewnych czasach podobno w wilki przemieniać się umieli. — Por. Herodot (IV 17, 51); Pliniusz „Nat. Hist.” (IV 12, 26);

S. Drz.

Pomp. Mela (II 1, 7).

Neuritis (z greek. to vepöov = nerw) oznacza zapalenie nerwu. Stan zapalny w nerwie rozwinąć się może pod wpływem różnorodnych szkodliwości. Naprzód może on być następstwem urazu, bezpośredniego lub pośredniego (rana, zgniecenie, ucisk). Niekiedy zapalenie przechodzi na nerw z tkanek otaczających. Ważną też rolę w powstawaniu N. odgrywają różne choroby zakaźne (błonica, dur, ospa, przymiot, trąd i t. d.), dalej otrucia przewlekłe (wyskokiem, metalami, nikotyną i t. d.), także pewne choro-

roku 17 kształcił się pod kierunkiem swojego uniwersyteckiej dla Würzburga. ojca, Ludwika, malarza zdolnego, który przebywał na dworze księcia Maksymiliana Bawarskiego, a następnie zajmował stanowisko nauczyciela rysunków w szkole w Bambergu, gdzie umarł w r. 1830. Eugeniusz, wyszedłszy z pod kierunku ojca, uczęszczał do Akademii Monachijskiej, szczycąc się opieką królewską. Bezpośrednim potem kierownikiem jego był Cornelius (ob.), który wziął go do pomocy przy malowaniu fresków w Gliptotece monachijskiej i powierzył mu wykonanie obramień, skomponowanych z kwiatów i arabesków. Studyując stale rośliny, zwierzęta i arabeski, z motywów tych wyrobił sobie N. własny styl arabeskowy, który w następstwie z powodzeniem wielkiem stosował w rozmaitych sposobnościach. I tak: między latami 1829 — 1839 opracował i wydał ozdoby i ilustracye do romansów i ballad Goethego, rysowane piórkiem na kamieniu. Zjednało mu to uznanie. Wydawcy w trakcie tego czasu zamawiają u niego ozdoby obramień do obrazów rewolucyi Lipcowej, oraz do nowego wydawnictwa pieśni narodowych i w tym celu wysyłają go do Paryża. Wykonywa te prace, które ukazują się p. n.: „Souvenir du 29, 30, 31 Juillet”. Po powrocie publikuj ce w litografii rysunki do klasyków niemieckich. W r. 1844 rytuje na stali ilustracyę wielkiego święta artystów, które by przemiany materyi (dna, cukrzyca). Z pośród odbyło się w Monachium w r. 1840; od r. 1848 objawów początkowych zapalenia nerwu najbar-zostaje mianowanym kierownikiem artystycznym dziej charakterystyczny jest ból, odczuwany

Dr. J. S.

Neurobatae po grecku veopoßatai, linoskoczki, zwyczajnie niewolnicy, którzy na linie cienkiej jak struna sztuki swe pokazywali, tak, że widzom wydawało się, jakobyw powietrzu się unosili, podczas gdy funambuli (linochody) na grubej linie sztuki łamane wyprawiali. Lina, na której na przedstawieniach cyrkowych tańczyli, zwała się z greckiego catadromus. W wiekach starożytnych biegać umiały na linach także tresowane słonie.—Por. Suetonius „Nero” (11); „Galba” (6); Vopiscus „Car.” (19); Plinius „Nat. Hist,” (VIII 2, 3); Tertullian „Depudit. L.” s- Drz-

K. K-ć.

bądź to w pewnem miejscu określonem, bądź też, najczęściej, na całym przebiegu chorego nerwu. Jest to ból gwałtowny, rwący, świdrujący lub piekący, przeważnie stały, aczkolwiek natężenie jego wahać się może. Nerw, znajdujący się w stanie zapalenia jest bardzo wrażliwy na ucisk. Szczególnie wrażliwemi okazują się zwłaszcza niektóre jego miejsca (punkty bolesne). Bardzo częste są dalej różne p arestęży e (ob.) oraz nadczułość skóry w obrębie dotkniętego nerwu. Daleko rzadziej występują objawy podrażnienia w zakresie ruchowym, jako to drżenie włókienkowe, wzmożone napięcie mięśni i t. d. Odruchy ścięgien mogą być z początku wzmożone, później wszakże zwykle słabną, nawet znikają doszczętnie. Do rzadszych objawów należą zaburzenia odżywcze (troficzne) w częściach ciała przez nerw chory obsługiwanych. Stosunkowo najczęściej jeszcze spostrzegać się daje t. z w. półpasiec (herpes zoster, ob)., wyjątkowo tylko odleżyny i zgorzel. — W okresie późniejszym występują zjawiska, świadczące o upośledzeniu przewodnictwa nerwowego: znieczulenia i zaniki oraz bezwłady mięśniowe w o-brębie nerwu chorego. Przebieg choroby bywa rozmaity. Zapalenie ostre nerwu może zakończyć się wyzdrowieniem po kilku tygodniach. Zwykle wszakże sprawa przeciąga się na dłużej, albo przechodzi w postać przewlekłą, niekiedy zupełnie nieuleczalną. Opis powyższy stosuje się do tych przypadków, w których sprawa zapalna obejmuje nerwy pośredniczące w czynnościach czucia i ruchu. Jeżeli zapaleniu ulega wyższy nerw zmysłowy (wzrokowy, słuchowy), zaburzenia ujawniają się oczywiście w obrębie odpowiedniego zmysłu. Ostatecznym wynikiem choroby może być w takim razie nawet zupełne zniesienie czynności odpowiedniego narządu zmysłowego, a więc ślepota, głuchota, jedno lub obustronna. Nadmienić wreszcie należy, że pod wpływem niektórych wspomnianych powyżej momentów przyczynowych (choroby zakaźne, otrucia) zmiany zapalne występować mogą w wielu nerwach jednocześnie. Mamy wtedy do czynienia z t. zw. zapaleniem nerwów rozsianem (neuritis multiplex), chorobą bardzo rozmaioie przebiegąjącą zarówno pod względem objawów jak i zejścia.

Neurobranchiata (Vulmonata operculata) — mianem tern oznaczają w systematyce zoologicznej jeden z pięciu podrzędów (subordines) mięczaków brzuchonogich (Gasteropoda), przodo-skrzelnych (Prosobranchiata)\ mięczaki te oddychają za pomocą płuc, posiadają muszlę skręconą, i prawie zawsze, wieczko; narządy płciowe męskie sterczą zawsze z prawej strony ich ciała; głowę posiadają wydłużoną, opatrzoną dwoma różkami niekurczliwemi. Z budowy tarki (radula) podobne są bardzo do gromady Taenio-glossa\ trzymają się w miejscach wilgotnych na lądzie, szczególnie w krajach podzwrotnikowych; najwięcej ich spotkać można w Indyach Zachodnich i na wyspach Azyi południowej.

Neiirode (Neuroda), miasto okręgowe na Szląsku Górnym w regieucyi Wrocławskiej, o 2¹/, mili od Kładzka, nad rzeką Waldycą, na stokach południowych góry Sowiej, niedaleko granicy czeskiej, stacya kolei z Kładzka do Dittersba-chu, w archidyecezyi Praskiej, 386 m. nad poz. morza. N. jest siedliskiem władz okręgowych, sądu, urzędów katastralnego i podatkowego, poczty i telegrafu. Ma kościół ewangielicki (od r. 1867), kościół katolicki par. nowy, św. Mikołaja, w śródmieściu, 2 kościoły filialne na przedmieściach i 2 kaplice katolickie, ratusz piękny nowy (w r. 1893 zbudowany) w stylu odrodzenia staroniemieckiego, zamek starożytny z wieku XIV, odrestaurowany i przebudowany w stylu rococo, gmach sądu nowy, szkołę wyższą dla chłopców i dziewcząt, zakład dla sierot, zakład dla chorych, szpital, rzeźnię miejską, kanaliza-cyę, kasę oszczędności i zaliczkową. Ludność (w r. 1896 było 7 079, m-ców, wyznania głównie katolickiego) trudni się sukiennictwem, górnictwem i kamieniarstwem. Liczne fabryki wyrobów wełnianych, bawełnianych, farbiarnie, kopalnie węgla, wapna, piaskowca czerwonego, używanego do wyrabiania stołów, schodów i poręczy ; zakłady olbrzymie chromolitograficzne (przeszło 300 robotników). Znaczny handel wyrobami domowemi, okryć, dywanów, łapci i wstążek. W pobliżu miasta leży zakład kąpielowy hydropatyczny Centnerbrunn i góra Kapellenberg (647 m.) z kaplicą św. Anny, miejscem pielgrzymek licznych i widokiem pięknym na okolicę. N. od r. 1347 jest miastem, już od w. XVIII słynie sukiennictwem.— Por. K 1 a m b t „Urkundliche Chronik der Stadt und Herrschaft Newrode” (Neurode 1843); Rud. hr. v. Stillfried-Ra t-tonitz „Die Stillfriede und die Stadt N.” (tamże 1879).— Okrąg Neurodzki zajmuje 317 klm. Q obszaru, składa się z 2 miast, 36 gmin i 28 folwarków, a liczy (w r. 1890) 49 728 m-ców (23413 mężczyzn i 26 315 kobiet), głównie katolików, przeważnie mówiących po niemiecku. Pomimo położenia górzystego, ze stokami lesistemi i szczytami skalistemi, zaludnienie jest nadzwyczaj gęste. Ludność trudni się po większej części przemysłem fabrycznym

70

Enc. poważ. IluBtr. S. II. Zesz. 9. T. II.

M-cho.

Z. W.

Neurologia (z gr. veöpov = nerw i b Xôyoç — słowo, nauka i t.p.), część anatomii opisowej, zajmująca się układem nerwowym we wszystkich szczegółach jego, więc nietylko nerwami w znaczeniu ściślejszym, ale również mózgiem i mleczem pacierzowym.

Neuroma, ob. Nerwiak.

Neuron, ob. Nerwowy układ.

Neurony, Ob. Nerwowy układ.

Neuronia—Wie szczycą rodzaj owadów siat-koskrzydłych (Neuroptera), zaliczony do rodziny Phryganeidae, różki posiada prawie tej samej długości co i skrzydła, larwy ich, żyjące w wodzie budują sobie domki z czworokątnych, spiralnie układanych patyczków; N. ruficrus Scop. czarny, z czerwonawo-żółtym pierwszym odcinkiem tułowia, nogami bronzowo-źółtemi, skrzydłami ciemnemi, nakrapianemi, zamieszkuje w Środkowej i Północnej Europie; zjawia się w czerwcu, lipcu i sierpniu. N. reticulata L. — czarny, z pierwszą parą skrzydeł żółtawo-brunatną, na-krapianą, nieco mniejszy (9 — 11 m.).

Dr J. P.

tyce.

S. Drz.

K. K-ć.

i górniczym. Kopalnie liczne węgla kamiennego, rudy żelaznej i miedzianej, wapna, piaskowca, płóciennictwo i sukiennietwo dają tej ludności środki do utrzymania.

Neurolina, C₁₀HnOC₃Hs — naftolat etylu, powstaje przez nasycenie kwasem solnym roztworu spirytusowego ß-naftolu; znajduje zastosowanie w perfumeryi.

Neurolit, minerał występujący w Kanadzie w postaci długich, cienkich, dosyć szerokich włókien barwy żółtawozielonej. Twardość około 4, ciężar właściwy 2.47. W płomieniu dmuchawki bieleje nie topiąc się. Wynik rozbioru chemicznego nie daje się ująć we wzór chemiczny. Sądząc ze składu chemicznego, jest to odmiana agalmatolitu ściśle zmieszanego z kwarcem.

K. K-ć.

Neuropatologia, nauka o chorobach nerwom właściwych (por. Nerwowe choroby, Nerwica, Neuritis i Niemoc Nerwowa). Neuroptera, ob. Siatkoskrzydłe.

Neuropterłs Brngt. rodzaj paproci z pokładów węglowych — należy do rodziny paprociowa-tych (Filicineae), mają pęd pojedyńczy albo widlasty, nieraz bardzo gruby, liście pojedyńcze albo pierzasto złożone, blaszki pojedyńczych listków silne, podłużne lub podłużno języczko-wate, także jajowate, tępe, rzadko spiczaste; nerw środkowy silny, jak również i żeberko środkowe, które zwykle dochodzi do połowy blaszki liścia, nerwy boczne nadzwyczaj liczne, pod kątem ostrym ze środkowego wybiegające i aż do brzegu listka dochodzące. Do rodziny N. należy bardzo wiele gatunków, szczególnie ze środkowej formacyi węglowej; znaleziono je także, w jednym albo w dwu znanych okazach, a pochodzących z czasów pàleantracytycznych, razem z utworami permskiemi; następnie znikają, aby się pojawić napowrót w węglu górnym, chociaż rzadko. Narządów owocowania N-u dotychczas nie znaleziono, a raczej nie w takim stanie, ażeby można temu gatunkowi, który w czasie węglowym był tak licznie reprezentowany, przeznaczyć właściwe mu miejsce w systema-

J. Rei.

Neurospastum, po grecku veopèarcaotov, veo-poonaoToopsvov, często po łacinie sigillarium, nervis alienis mobile lignum, maryonetka, lalka, z pomocą we wnętrzu jej ukrytych nici i strun, członkami poszczególnemi zręcznie poruszać mogąca. Z lalkami takiemi, znanemi już, jak Herodot wyraźnie poświadcza, w Egipcie starożytnym, wędrowali po ziemiach greckich i rzymskich, najpodrzędniejsi, tak zwani „artyści specyalni” od miasta do miasta i publicznośoi niewybrednej za pieniądze zabawki takie dziecinne pokazywali.—Por. Horatius, „Sat.” II, 7, 82; Xenophon, „Sympos”. IV, 54; Herodot, 11, 48; Aristoteles, „De mundo”, rozdz. 6.

Neuroterus. rodzaj owadów błonkoskrzydłych (Hymenopłera), zaliczony do rodziny galasówek (Ginipidae), tarczkę posiada nieco rozszerzoną u podstawy, z boków przewężoną; znane są tylko samice; wywołują tworzenie się galasów na dębach; znanych jest około 15 gatunków. N. lenticularis Ol. czarny z szczękami górnemi i zewnętrznymi brzegami oczu—czerwonemi; nasady różków i nogi czerwonawo-żółte. Długość 2.5 mm.; wywołuje na dolnej stronie liści dębowych galasy, żółte, w kształcie płaskiej soczewki, o kantach ostrych, pokryte włoskami delikatne-mi—długość 4—5 mm. N. numismatis Ol., podobny do poprzedniego i tej samej wielkości, wywołuje galasy kształtu odmiennego, przypominające wewnątrz guziczki owinięte nićmi je-dwabnemi; N. fumipennis, podług nowszych badań ma być pokoleniem partenogenetycznie zrc-dzonem przez gatunek Spatbegaster albipes.

Neurotomia i Neurektomia (z gr. v?5pov= nerw i téjivw ~ tnę, kraję i ixtépLVCô^wycinam). N. jest to proste przecięcie gałęzi nerwu; neurektomia zaś jest wycięciem kawałka nerwu (1 ctm. — 2 ctm.) z ciągłości jego.— Celem ope-racyj tych jest przerwanie drogi, po której biegnie energia nerwowa—z nerwów obwodowych do ośrodków mózgowych. Klinicznie mówiąc jest to chęć nie dopuszczenia do świadomości tych wszystkich podrażnień przykrych, których przyczyna znajduje się na obwodzie naszego ciała (nerwiaki, nerwobóle [ob. te wyr.]). Pierwsza z tych opera-cyj N., jako mało skuteczna coraz częściej bywa zastępowana przez drugą—neurektomię.—Przecięcie bowiem nerwu przerywa kommunikacyę nie na długo. Przecięte kawałki bowiem szybko zrastają się.— Daleko lepszy i dłuższy skutek otrzymuje się przez wycięcie kawałka nerwu. Najczęściej operacya ta stosuje się do nerwu pod-oczodołowego i żuchwowego, dalej idzie nerw nadoczodołowy i wreszcie językowy (przy raku

rurgii.

Neurydyna—C₅H₁₄N₂, zasada wykryta w mózgu ludzkim przez Brie g era; spotyka się też w jajach kurzych, a szczególnie w mieszaninach ulegających gniciu. N. stanowi pierwszy dwua-min wyosobniony z ciała zwierzęcego. Zasada ta łatwo rozpuszcza się w wodzie, bardzo trudno w wyskoku i eterze; rozgrzewanie roztworu jej wodnego wywołuje rozkład; w tych warunkach wydziela się dwu i trójmetyloamin. Opierając się na wytworach rozkładu, Brieger przypuszczał, iż zasada ta jest pokrewna neury-ny (lub newryny) i nadał jej nazwę powyższą. W stanie czystym N. jest najzupełniej nietru-jącą

M-cho.

roz-

Tri.

Dr J. M.

języka). — Szczegóły podają podręczniki chi-

Dr K. S.

Neuroza (łao. Neurosis, fr. névrosé), ob. Ner-wica.

M-cho.

Neuryna—CH₂:CH.N(CH₃)₃OH —zasada amonowa, wykryta przez Liebreich a. Syntetycznie otrzymał ją Hofmann przez ogrzewauie związku C₂H₄Br.N(CH₃)₃Br. z wilgotnym tlenkiem srebra. Wolna zasada przedstawia się w postaci płyDU gęstego, o silnie alkalicznym odczynie; w wodzie bardzo łatwo rozpuszczalna; przez ogrzewanie wodnego jej roztworu powstaje rozkład zasady, przyczem wydziela się trójmetyloamin. N. jest silną trucizną; w przypadkach otrucia neuryną stosowana bywa atropina, jako odtrutka (ob.).

Neusalz nad Odrą, miasto pruskie w okręgu Kożuchowskim, w regiencyi Legnickiej, stacya kolei z Wrocławia do Szczecina i N.-Kożuchów-Żegań, 69 m. n. poz. morza. Jest siedliskiem sądu okręgowego, poczty, telegrafu i (w r. 1895) liczy 10581 m-ców, wyznania głównie ewangelickiego. Ma 2 kościoły ewangielickie, kościół filialny katolicki, zbór braci czeskich (herrnhu-tów), progimnazyum, szkołę katolicką od roku 1699 i szkołę ewangielicką. Położenie nadrzeczne sprzyja żegludze, handlowi (zwłaszcza drzewem) i przemysłowi fabrycznemu. Z fabryk miejscowych zasługują na uwagę dwie huty żelazne, zakłady wyrobów emaliowanych, wyrobów skórzanych, mebli, wozów, fabryki machin i statków rzecznych, tkanin bawełnianych i lnianych, wyrobów ze szczeciny, kamieni młyńskich, browar, tartaki i młyny. Fryderyk Wielki zamienił w r. 1743 osadę dawniejszą N. na miasto. Bracia czescy osiedli tu w r. 1744 i zajmują dzielnicę odrębną miasta. Przystań.— Por. Bronisoh „Geschichte v. N. an der Oder” (Neusalz 1893).

Neusalza, miasteczko saskie w obwodzie Lubawskim (Löbau), w okręgu Budyszyńskim, nad Sprewią, łączy się za pośrednictwem kolejki N.-Spremberg z koleją Biskupice-Źytawa; 333 m. nad poz. morza, jest siedliskiem sądu, poczty kl. II-giej, telegrafu, ma wodociągi, kanaliza-cyę, kościół ewangielicki, drukarnię wielką z litografią i kasę oszczędności, i liczy (w r. 1895) 1 295 m-ców wyznania przeważnie ewangelickiego. Z zakładów przemysłowych, miejscowych, wymieniamy fabrykę mydła, świec, bielidła chemicznego, fabrykę guzików, kopalnię i szlifiernię syenitu. Handel znaczny przędzą lnianą. Na południu miasto graniczy z Czechami i leży pośród wioski przemysłowej Sprembergu, której właściciele, panowie von Salza, założyli N-ę w r. 1670 i osiedlili tam emigrantów z Czech, Moraw i Sławonii. Słynie nadto jako letnisko.

Neusatz, miasto wolne w Serbii, ob. Nowy Sad.

Neu-Schlesien, Nowy Szląsk. Trzeci biór Polski oddał w ręce Prus księstwo Siewierskie i część województwa Krakowskiego, Było tu 41 m. kw. z miasteczkami: Czeladź, Będzin, Siewierz, Modrzejów, Niwka, Włodowice, Ogrodzieniec i t. d. Rozgraniczenia z Austryą tego obszaru dokonała, zawarta za pośrednictwem Rossyi, konwencya krakowska z d. 31 stycznia r. 1798. Obszar ten pod względem administracyjnym połączyli Prusacy ze Szląskiem i nazwali go Nowym Szląskiem.

Neu - Schmecks (szczawy Sławkowskie, po węgier. Ujtâtrafüred), uzdrowisko klimatyczne, górskie, na południowym stoku Tatr, 1060 metr. nad poz. morza. Najbliższa stacya kolejowa Poprad-Felka dr. żel. Bogumińsko-Ko-szyckiej (Oderberg-Kaschau), skąd godzina jazdy do N.-S. — Wspaniały, bardzo obszerny park z drzew iglastych. Zakład wodo-leczniczy. — Choroby płuc, nerwowe—a w szczególności choroba Basedowa (ob.), osłabienia i małokrwi-stość, choroby właściwe kobietom, etc.

Neuschwanstein, zamek w Bawaryi, ob. Hohenschwangau.

Neuse, rzeka amerykańska w Stanach Zjednoczonych, mianowicie w Karolinie północnej, bierze początek na zachód od m. Roxborough i ubiegłszy 500 kim. wpada poniżej miasta New-bern do Pamplico Sound, zatoki oceanu Atlantyckiego. Spławna jest na przestrzeni 250 kim. parowce zaś pojemności znacznej dochodzić mogą w ciągu 8 miesięcy do m. Kingstonu. Z dopływów najważniejsze są prawe: Little River

1    Moccasin River.

Neusiedl am See (po węgier. N e z s i d e r), miasteczko węgierskie na brzegu północnym jeziora tegoż imienia (ob. Nezyderskie jezioro), w komitacie Moszońskim (Wisselburg), liczy

2    899 mieszkańców, w tej liczbie 2 508 Niemców i 320 Węgrów, wyznania głównie rzymskokatolickiego (w r. 1890); jest siedliskiem sądu, załogi wojskowej, poczty i telegrafu. Ma kościół katolicki, klasztor zakonnic, fabrykę papieru i prowadzi handel rozległy owocami, winem i warzywem z Wiedniem i miejscami kąpielo-wemi poblizkiemi. Ongi N. bywał wianem królewien węgierskich.

Neusiedler, jezioro na Węgrzech, ob. Nezyderskie j ezioro.

Neuss, miasto powiatowe w Prusach, w regiencyi Düsseldorfski ej, nad kanałem Erft o 3 kim. na zachód od Renu, połączone drogami że-laznemi z Kolonią, Düsseldorfern, Zevenaar, Akwizgranem, Viersen i Düren; posiada piękny kościół katolicki św. Kwiryna, w stylu romańskim (zaczęty w r. 1209), gimnazyum, dom sierot i inwalidów, 2 zakłady dla obłąkanych. Mieszkańców liczy 25026 (r. 1895). Przemysł w N. jest bardzo rozwinięty: istnieją tam 2 wielkie papiernie, fabryka śrub, krawatów, odlewnie żelaza, młyny wodne i parowe, tartaki i wiele innych fabryk. Handel, zwłaszcza zbożem i bydłem, jest znaczny.—N. (Novesium) założone zostało przez Rzymian; w r. 1474 wytrzymało przez 11 miesięcy oblężenie Karola Zuchwałego (ob.); w r. 1586 zburzył je Aleksander Farnese. W r. 1887 odkryto pod miastem fundamenty obozu rzymskiego, największego ze wszystkich za Alpami. Pod miastem znajduje się założony w r. 1215 klasztor Cystersów Gnadenthal. — Por. Tücking „Geschichte der Stadt Neuss” (Düsseldorf 1891).

Neustadt, nazwa wielu miast w Niemczech. 1) N. nad rz. Aisch, miasto w Bawaryi, w regiencyi Mittelfranken, przy drodze żelaznej z Würzburga do Norymbergi, posiada 2 zamki

Neusohl (po węgier. Beszterczebànya, po łać. Neosolium), miasto wolne, królewskie i górnicze na Węgrzech, aż do r. 1876 stolica komitatu Zwolińskiego (Sohl), na brzegu prawym Hronu, przy uściu jego do Bystrzycy; jedno z najpiękniejszych miast węgierskich, stacya kolei Zwoleń-Erdokoz, leży w dolinie malowniczej, urodzajnej, otoczonej górami wysokiemi. Jest stolicą biskupa katolickiego, siedliskiem sądu, urzędu skarbowego, zarządu górniczego, leśnego, izby handlowej i rzemieślniczej, poczty i telegrafu. Ma zamek starożytny z w. XIV z dwoma kościołami katolickiemi, katedrę katolicką z ołtarzem (z w. XIV) rzeźbionym z drzewa i kropielnicą starożytną, kościół ewangielicki, synagogę, pałac biskupi, gmach piękny kapituły, ratusz z archiwum bogatem, miejskiem, liceum biskupie, seminaryum katolickie, gimnazyum wyższe katolickie, gimnazyum niższe ewangie-lickie, szkółki miejskie i liczy (w r. 1890) 7 485 m-ców, Słowaków, Węgrów i Niemców, wyznania głównie katolickiego i ewangielickiego. Przemysł miejscowy reprezentują fabryki papieru, chustek do nosa, zapałek, dystylarnie, cukrownia, garncarstwo, huty żelazne, kuźnice miedzi, fabryki sukna, farbiarnie i kopalnie żelaza i miedzi. W okolicy rozwinięta jest bardzo hodowla śliwek i znajduje się olbrzymia topiel-nia srebra. N. otrzymał przywilej miejski w r. 1255 od Beli IV. W r. 1620 odbyło się tu zgromadzenie stanów węgierskich, które powołały Bethlena (ob.) na króla. — Por. Ipolyi „Geschichte der Stadt N” (po niem., Wiedeń 1875).

i bibliotekę bogatą w stare druki. Kilka fabryk. Mieszk. 3 754 (r. 1895). N. było przez czas jakiś stolicą margrabi Brandenburskiego Albrechta Alcybiadesa. — 2) N. nad Hardt, miasto w Palatynaoie bawarskim, ma 3 kościoły (piękny protestancki z r. 1356), gimnazyum (w dawnym gmachu uniwersyteckim Casimirianum), szkołę realną i szkołę muzyki, bogaty szpital i kilkanaście fabryk (tkackich, mydłami, papierni, młynów, browarów i gorzelni); pod miastem, wielkie winoice i ogrody; znaczny handel winem. Mieszk. 15 994 (r. 1895).—3) N. nad rz. Salą, miasto w Bawaryi, w regiencyi Unterfranken, znane z targów na bydło, zwłaszcza na stadniki; mieszkańców 2 071 (r. 1895). Po drugiej stronie Sali leży miejscowość kąpielowa Neuhaus z zamkiem.—4) N., miasto w wielkiem księstwie Meklembursko-Zwierzyńskim, na utworzonej przez Elbę wyspie; dwa pałace wielkoksiążęce, szkoła techniczna i kilka fabryk; mieszkańców 2225 (r. 1895).— 5) N. nad rz. Dossą, miasto w Prusach, w regiencyi Potsdamskiej ; fabryka narzędzi rolniczych i młyn parowy; mieszk. 1061 (r. 1895). Pod miastem stadniny Friedrich-Wilhelms-Gestiit i Lindenau i wielka papiernia we wsi Hohenau.— 6) N. am Rübenberg, miasto w Hannowerze, nad rz. Leiną, posiada zamek (Landestrost) i kilka fabryk oraz dużo pracowni stolarskich; mieszk. 2264 (r. 1895).— 7) N. unterm Hohnstein, osada w Hannowerze, w regiencyi Hildesheimskiej, 838 mieszk. (r. 1895). Zjeżdża się tu wiele osób na letnie mieszkanie. Nad N., na wysokiej skale, zwaliska zamku Hohnstein (z wieku XII).— 8) N., miasto w Holsztynie, nad zatoką Lubecką, z dobrym portem; posiada piękny kościół protestancki, przytułek dla obłąkanych i kilka fabryk (odlewnia żelaza, fabryka machin, cygar i zapałek, warsztaty okrętowe); pod miastem licznie odwiedzane kąpiele morskie (Julienbad i Marienbad); mieszk. 4189 (r. 1895).— 9) N. bei Stolpe n, miasto w królestwie Saskim, w obwodzie Drezdeńskim, nad Polenzą; emaliernia, 2 fabryki noży i innych wyrobów ze stali; 4 365 mieszk. (r. 1895).—10) an der Heide, miasto w księstwie Sasko-Koburskim; szkoła rysunku i modelowania, rozwinięta fabrykacya zabawek. N. jest licznie odwiedzaną stacyą klimatyczną. Mieszkańców 5 451 (r. 1895). — 11) N. nad rz. Orlą, miasto w wielkiem księstwie Sasko-Wejmarskim, z godnym uwagi zamkiem z wieku XVI; szkoła realna, fabryka mebli, cementu, sukna, wyrobów metalowych; mieszk. 6 030 (r. 1895). Pod miastem zwaliska zamku Arnshaugk. — 12) N. pod Wiedniem ob. Wiener-Neustadt.

Neustadt, nazwa niemiecka następujących miast polskich: Wejherowa w Prusach królewskich (w regiencyi Gdańskiej), Lwówka i Nowego Miasta nad Wartą w Wielkopolsce (w regiencyi Poznańskiej), oraz Prądnika na Szląsku (w regiencyi Opolskiej); ob. pod temi nazwami.

lica leśna, osłonięta, piękna.

Neustadt, herb polski z indygienatu. Na tarczy w polu czarnem, pas poprzeczny złoty, a na nim trzy róże czerwone. Na hełmie korona szlachecka. Herb

ll

herb. polski.

Neustadt (po węg. Ke resztényfalu, po rumuńsku Kristian), miasteczko węgierskie, rolnicze, w komitacie Braszowskim, w okręgu Fel-videckim, liczy (w r. 1890) 547 domów i 2674 m-ców, w tej liczbie 1616 Niemców, 856 Rumunów i 114 Węgrów; ma pocztę, 2 kościoły, grecko-katolicki i ewangielicki, gmach szkolny okazały. Stacya kolei Braszów-Zerna (Zernest). Jest to miasteczko ładne i zamożne. Mieszkań

cy N-tu uchodzą za najpostępowszych gospodarzy rolnych w okręgu całym i istotnie mają doskonale zagospodarowaną ziemię i bydło rasowe. Słyną zwłaszcza z produkcyi ogromnej spirytusu i bydła opasowego, które zdobyło sobie uznanie na całych Węgrzech. W pobliżu miasteczka leżą kopalnie węgla i gliny ogniotrwałej .

Neustadt, miasto w Czechach, ob. Nowe Miasto nad Metuą.

Neustadt-Eberswalde, ob. Eberswalde (t. XVII — XVIII, str. 756). — N.-E., posiada zdroje żelaziste i liczne urządzenia lecznicze i kąpielowe, godzina jazdy od Berlina, oko-

Dr J. M.

Jo rodziny von Neustadt, SjlK z której Jan, major wojsk 11 polskich, otrzymał indygie-nat w roku 1673. — Źródła. „Volumina Legum” (V 152); Kneschke; Rietstap. D-Ir Neustädtel (N. pod Sehnee-bergiem), miasto saskie w okrę-Fig. 143. Neustadt, Su Ćwikawskim, w obwodzie Schwarzenberskim, za pośrednictwem kolejki N.-Schnee-berg łączy się z koleją Niederschlema - Schneeberg, 468 m. nad poz. morza, ma kościół ewangielicki, szkołę koronkarską, sanatoryum żeńskie dla członków kasy chorych w Lipsku, pocztę, telegraf, telefon, fabrykę machin do szycia (160 robotników zatrudniającą), fabryki korków, szmerglu i trumien, kopalnie srebra, bizmutu, kobaltu i niklu. Liczy (w r. 1895) 4316 m-ców, wyłącznie niemal wyznania ewangielickiego, trudniących się pomiędzy innemi koronkarstwem ręcznem i machinowem (110 machin) i stolarstwem artystycznem.

Neustadtl, nazwa kilku miast, z których wymieniamy 1) N. miasto czeskie w okręgu Fried-landzkim, nad Łomnicą, u stóp gór Izerskich, ma kościół parafialny starodawny św. Katarzyny z r. 1607 z obrazem malarza niemieckiego, Józefa Führicha (ob.), klasztor żeński ze szkołą, szkołę miejską, pocztę, telegraf, urząd celny niższy i zarząd skarbowy wyższy. Fabryki wyrobów wełnianych, bawełnianych, lnianych i porcelanowych, 4 młyny i 2 tartaki. N. ma 614 domów i 4 499 m-ców, wyłącznie niemal Niemców. Handel drzewem i wyrobami wełnia-nemi, bawełnianemi i lniauemi. Na południo-wschód od miasta wznosi się szczyt Tafel-fichte (1123 m.) z widokiem pięknym na okolicę. 2) N. miasto morawskie, okręgowe, w Iglaw-skim, niedaleko granicy czeskiej, 598 m. nad poz. morza, liczy (w r. 1890) 2 386 m-ców, prawie wyłącznie Czechów. Ma zamek starodawny, kościoły katolickie: św. Kunegundy (od r. 1397 parafialny) z prezbiteryum gotyckim, założony w w. XIV, i N. M. Panny na cmentarzu, z wieku XVII; dalej kościół ewangielicki nowy, zbudowany w r. 1898 w stylu odrodzenia, szkołę realną wyższą, ratusz (z r. 1555), pocztę i telegraf. Stacya kolei ze Żdżaru do Tysznowa. Ludność trudni się głównie gospodarstwem rol-nem. Z fabryk miejscowych zasługują na uwagę zakłady ubrania wojskowego, krochmalnia, tartak i 4 młyny, rozwinięty jest nadto przemysł domowy bawełniany, pracujący na zamówienie firm wiedeńskich i berneńskich.— Początek N-lowi dali górnicy iglawscy w w. XIII. Jako miasto czy miasteczko (nova civitas) wspomniany jest N. pod r. 1293. W r. 1405 zastępy Zygmunta, króla węgierskiego, ciągnęły tędy na Czechy. Podczas wojny 30-letniej miasto wielce cierpiało od wojsk nieprzyjacielskich, zwłaszcza szwedzkich. W r. 1742 zajmowały miasto wojska saskie i polskie, a po nich pan-durzy węgierscy. W r. 1805 wojska francusko-bawarskie wymogły na mieście kontrybucyę 1 800 zł. reńskich. W r. 1814 gospodarowali tutaj w drodze na Paryż, Kozacy. W r. 1866 N. służył za jeden z ważniejszych punktów operacyjnych wojny prusko-austryackiej. Zaraza morowa nawiedzała miasto w latach 1481, 1484, 1670 i 1714, pożary — w latach 1588, 1723 i 1801, wreszcie powódź straszna w r. 1714.— Por. Dr Jos. Koprviva „Gesch. der Stadtgemeinde N. in Mähren” (Berno 1856).

Neustettin (po polsku Szczecinek, albo N o-wy Szczecin) miasto okręgowe na Pomorzu, w regiencyi koszalińskiej, pod 53°43' szer. półn. i 84°22' dług. wschód.; 135 m. nad poz. morza, między jeziorami Vilm i Streitzig, węzeł kolei Ruchnow-Jabłonowo, N.-Białogród i N.-Słupsk (Stolp). Ma kościół ewangielicki, gimnazyum, synagogę, urzędy poborowy, katastrowy, ziemski i nadleśny, filię banku państwa, pocztę kl. I, telegraf i rzeźnię miejską. Liczy (w r. 1895) 9,226 m-ców, głównie wyznania ewangielickiego, trudniących się rolnictwem, hodowlą bydła i owiec. Z fabryk wymieniamy odlewnię żelaza, fabrykę machin, farbiarnię, 2 tartaki, cegielnie i browary. Handel ogranicza się na zbożu, wełnie i spirytusie.—Miasto założone zostało w r. 1313 według planu miasta Szczecina przez księcia W ra-tysława IV. R. 1321 przeszło w ręce biskupów kamieńskich, wróciło jednak znowu pod rządy

Bogusława V i Barnima V. R. 1653 po śmierci Bogusława XIV, ostatniego ks. pomorskiego, oddziedziczył je Fryderyk Wilhelm, elektor brandenburski. W w. XVI N. nawiedziło kilka razy powietrze morowe, a w r. 1540 zgorzał do szczętu. Do wzrostu miasta wielce przyczyniła się księżna J ad w i g a, córka Juliusza z Brunswik u, a siostra sławnego w dziejach wojny 30-letniej Chrystyana z Brunświku, która, jako wdowa, mieszkała tu przez lat 28, założyła gimnazyum i szpital. R. 1807 zaszła tu utarczka między oddziałem wojska polskiego a mieszczanami, którzy zostali pobici.—Por. „Beschreibung der vaterländischen Alterthümer im Neustettiner und Schlochauer Kreise”. (Gdańsk, 1881); Wilcke „Chronik der Stadt N.” (Neustettin 1862).

Neustrelitz, miasto stołeczne W. ks. Mecklenburg - Strelitz, między jeziorami, Zierker i Glam-becker See, węzeł kolei Berlin-Stralsund, N.-Warnemünde, i N.-Buschhof, 83 m. nad poz. morza; zbudowane jest regularnie w kształcie gwiazdy 8-promiennej, której środek zajmuje plac z rynkiem i pomnikiem w. ks. Jerzego, wystawionym w r. 1866. N. ma 3 kościoły (dwa ewangielic-kie: nowy dworski i zamkowy z dwiema wieżami, miejski, zbudowany w latach 1768 — 78 w stylu włoskim, i katolicki), zamek wielkoksiążęcy piękny, w stylu doryckim i rzymskim (po za miastem, z biblioteką zawierającą 80,000 tomów, gabinetem numizmatycznym, ze zbiorami starożytności obotryckich i parkiem rozległym), pałac następcy tronu, pałac Maryjski, stajnię wspaniałą na konie w stylu bizantyjskim, teatr, ratusz piękny, telefony, załogę wojskową i liczy (w r. 1900) 11,340 m-ców, wyznania głównie ewangelickiego. Oprócz młynów i tartaków parowych, olbrzymich, mamy w N. 2 fabryki machin, 2 odlewnie, 2 fabryki parowe wyrobów z mleka, fabrykę chustek do nosa, konserw, octu i pieców, browary, fabryki statków rzecznych i t. d. Handel niewielki wytworami rolnemi, miodem i drzewem. — N. jest siedliskiem mini-steryów wszystkich, kollegiów krajowych, najwyższych, sądu i zarządu leśnego. Ma gimnazyum, szkołę realną, kapelę dworską, wyborną i 2 szpitale. Za pośrednictwem jeziora Zierker-See łączy się N. z rzekami Habolą (Havel) i Eide, z któremi ma stałą komunikacyę parowcową. Do sądu krajowego w N. należy 10 sądów okręgowych, mianowicie: Feldberg, Friedland, Fürstenberg, Mirów, Neubrandenburg, N., Schönberg, Stargard, Strelitz i Woldegk. — Tuż pod miastem leży las wspaniały. O 3 kim. na południo-wschód leży Altstrelitz. 0 9 kim. na północo-zachód zamek letni, Hohenzieritz, w którym d. 19 lipca r. 1810 umarła Ludwika królowa pruska, z domu księżniczka meklemburska.—Miasto N. wznosi się na miejscu twierdzy starożytnej Lunkin czy Lienke, która w r. 930 zburzona została; później znane jest jako dwór

Glienke. N. założony został w r. 1726 a w r. 1733 ks. Adolf Fryderyk nadał mu prawą miejskie (d. 20 maja).

Neustrya (Neustria, Neuster, Neptrecum u kronikarzy średniowiecznych, po franc. Neustrie, zwana także Francia occidentales, po niem. Westfrancien). Zwała się tak część zachodnia państwa Merowingów (ob.), rozciągająca się od uścia rzeki Skaldy do Loary, obejmująca prowincye francuskie późniejsze: Isle-de-France, Orléanais, Perche, Touraine, Anjou, Maine, Bretanię, Normandyę, Pikardyę, Artois, uakoniec Flandryę francuską i belgijską; graniczyła na południe z Akwitanią (ob.), na zachód i na północ z morzem, na wschód z Burgundyą i Austrazyą (ob. te wyr.). Miastami najgłów-niejszemi były: Soissons, Paryż, Orlean i Tours.— Nazwę N-i spotykamy poraź pierwszy w dziele św. Grzegorza T uroneńskiego (ob ), ale oczywiście musiała już istnieć wcześniej, jeno nie była, jak później, określeniem kraju o granicach politycznych, stałych, lecz oznaczała tylko ogólnikowo połać zachodnią kraju zawojowanego przez Franków, gdy wschodnia nosiła miano Austrazyi. Podział podobny, także gieo-graficzny, nie polityczny, spotykamy współcześnie we Włoszech północnych, w państwie Longobardów (ob.), którego część zachodnią zwano zupełnie tak samo N-ą, wschodnią zaś Au-stryą. Gdy wszakże po podziale państwa Franków część przypadająca na Chilperyka I odpowiadała mniej lub więcej krainie zachodniej, królestwo zaś S i g e b e r t o w e wschodniej, więc w wieku VI nazwy N. i Austrazya, poozątko-wo czysto gieograficzne, nabrały znaczenia politycznego i zachowały je w ciągu dwu wieków.— Za czasu Karolingów, którzy zagarnęli i złączyli pod panowaniem swym całe dziedzictwo Merowingów, nazwy N. i Austrazya wróciły znów do znaczenia pierwotnego, geograficznego, chociaż ze zmianami pewnemi, gdyż wsunięto wtedy między nie Francyę środkową (Media Francia), tworząc ją z ziem wschodnich N-i i z zachodnich Austrazyi.— W r. 843 odpadły od N-i jeszcze hrabstwa Rennes i Nantes, przyłączone do Bretanii, a w końcu w. X nazwa N-i przysługiwała już tylko Normandyi, której wyjątkowo dawana bywała i w czasach późniejszych nawet. — Dziś poeci francuscy czasami pozwalają sobie nazywać tak kraj swój rodzinny {l'antique Neustrie).— Od końca wieku VI królowie N-i i Austrazyi wojowali wciąż prawie między sobą, walcząc o władzę nad całością, na krótko też oba kraje połączone bywały pod jednym panem, ale niebawem rozłączały się znowu, aż je w końcu dłonie żelazne Karlo-wingów skuły na czas dłuższy w jedną całość. W N-i, za czasów jej samodzielności panowali królowie następujący: Chilperyk I od r. 561 do 584; Klotar II do r. 630; Dagobertldo r. 639; Klodwig II do r. 657; Klotar III

Red.

Red.

do r. 673; Childeryk II, brat poprzedzającego, do r. 675; Teoderyk (Thierry) III, brat dwu poprzedzających, do r. 691; Klodwig III, syn Teoderyka, do r. 695; Childebert III, również syn Teoderyka, do r. 711; Dagobert III, syn Childeberta III, do r. 715; C h il p e ry k II, syn C h ildery k a II, do r. 722; Teoderyk (Thierry) IV, syn Dagoberta III, do r. 737; od r. 737 do 742 bezkrólewie; Childeryk III, syn Chilperyka III, od r. 742 — 752, strącony i pozbawiony władzy przez Pepina Małego, ojca Karola Wielkiego; wogóle ostatni królowie N-i w wieku VIII nie panowali już wcale, będąc igraszką w ręku swych Majordomów, potomków Karola Młota (ob.).— Por. w tej „Encyklop.” Au straży a, Frankowie i Francy a.— Podług „Grande Encyclopédie” (T. XXIV, str. 992).

Neustupow, miasteczko czeskie, w starostwie obwodowem sedlczańskiem, w okręgu votickim, ma 109 domów i 771 m-ców (w r. 1890), kościół Wniebowzięcia Najśw. Maryi Panny (od r. 1350 jest kościołem parafialnym) z pomnikami licznemi i wieżą historyczną w stylu romańskim, zamek (odrestaurowany w r. 1899), szkołę, pocztę, telegraf, kilka targów dorocznych i młynów. Nazwę swą otrzymało miasteczko od założycieli, rycerzy czeskich Neustupów, których ród wspominany jest w kronikach czeskich po raz pierwszy w r. 1185, po raz ostatni w r. 1437.—W r. 1666 N. został miasteczkiem i otrzymał herb własny. Od r. 1892 miasteczko należy do hr. Artura Aichel-burga. Por. A. Vlasak „Okres votickÿ” (str. 66 i następ.); A. Sedlńćek „Hrady a zämky ćeske”; „Öesky Jih” (z r. 1901).

Neuteich, miasto w Prusiech wschodn., ob. Ni t y ch.

Neutitschein, miasto na Morawach, ob. Ji ein Nowy.

Neutra, komitat węgierski, ob. Nitrzański komitat.

Neutralizacja (Neutralisatio) w chemii to samo, co po polsku zobojętnienie (ob.). W fizyce nazywamy N-ą wyrównanie elektryczności dodatniej przez ujemną, lnb magnetyzmu północnego przez południowy.—Por. Elektryczność i Magnetyzm.

Neutralność (w łac. późnej neutralitas, franc. neutralité, niem. Neutralität, rossyj. nejtralitiet), z przymiotnika łacińskiego neuter—nijaki, przerobionego w łacinie późniejszej na neutralise. obojętny, stąd N. znaczy w stosunkach międzynarodowych, obojętne, bierne zachowanie się państwa wobec mocarstw prowadzących z sobą wojnę. Stanowisko takie wypływa z dobrze zrozumianego interesu własnego, lub z przyjaźni dla obu krajów walczących. Podstawą stosunku jest zupełnie pokojowe i bezstronne zachowanie się w ten sposób, aby nie uczestniczyć zgoła ani bezpośrednio, ani pośrednio w sporze krwawym,—„nie być—jak mówi Klubę r—ani sędzią, ani pomocnikiem”. N. jest dla państwa każdego, niema-jącego zobowiązań poprzednich, szczególnych, prawem naturaluem, które winno być uszanowane przez strony wojujące, choćby z utratą korzyści strategicznych i materyalnycb. Rząd neutralny ma prawo żądać nietykalności swego tery-toryum, inaczej, wolno mu zabronić wejścia oddziałom żołnierzy, zaciągów, poboru, uzbrojeń, gromadzenia amunicyi, zapasów żywności i paszy. Bezpieczeństwo całkowite musi istnieć na ziemi neutralnej dla majątku i osób, nawet zaliczonych du obywateli jednej ze stron walczących. Bezpośrednie ściganie kogokolwiek nie może być dopuszczone.—Przywileje zasadnicze N-i: pociągają za sobą pewne obowiązki ogólne, mianowicie: pomimo jakiejś szkody realnej, trzeba zapomnieć w granicach koniecznych i własnego dobra, o przyjaźni wyjątkowej i wstrzymać się od wszelkiej życzliwości protekcyjnej, od każdego kroku i czynu mającego cechę pomocy lub ułatwień w ruchu wojsk, albo zapewniającego bądź najdrobniejsze środki, bądź przewagę w siłach. Dla tego też sprawę poruszoną przez Vat tel a: czy wolno udzielić pożyczki pieniężnej, trudno nazwać pytaniem poważnym. Kredyt bowiem i moneta obiegowa, udzielona we właściwym czasie, mogą ułatwić zwycięstwo, a tern samem operacya podobna stanowi pogwałcenie N-i.—Z powodu, że N. jest prawem natu-ralnem, niema potrzeby obwieszczać ją przez manifest oddzielny. Przyjęte są jednak zwykłe proklamacye i w nich neutralni ogłaszają np. że blokada (ob.), o tyle obowiązuje, o ile jest rzeczywista, że np. flaga neutralna broni od nagabywań towar nawet nieprzyjacielski, z wyjątkiem kontrabandy wojennej, przewózki depesz itp. Nawzajem państwo wojujące zawiadamia z góry: co poczytywać będzie za kontrabandę wojenną (ob), tj. czy tylko przedmioty wyłącznie do użytkuwojsksłużące, jak broń,amu-nicyę, prowiant (kontrabanda absolutna), czy i rzeczy inne, jak liny okrętowe, budulec, złoto, srebro, pewne towary itp. (kontrabanda względna). Tego rodzaju ograniczenia są niedogodne dla mocarstw nie uczestniczących w wojnie, są bowiem przyczyną strat wielkich w przemyśle, handlu, kommunikacyach, stąd rodzi się potrzeba wymiany not dyplomatycznych przygotowawczej i manifestów. — N., choć znana już w Starożytności i Wiekach Średnich, choć teoretycznie podstawy jej w mnóstwie książek oddawna opracowano i traktatami stwierdzono, nie ma dziś jeszcze norm stanowczo określonych, lecz tylko od pokoju utrechekiego (ob.), wojen napoleońskioh, i wojny krymskiej, utrwaliły się obyczajowo powyższe zasady główne.—Bywa, że walka między dwoma państwami z samego początku, lub w dalszym jej przebiegu, niszczy dobro i interesy pewnego kraju neutralnego, gwałci równowagę polityczną, stąd rodzi się potrzeba zmiany w zachowaniu się, a teorya i praktyka odróżnia obok

N-i naturalnej, wynikającej z obojętności przyrodzonej na spory cudze i chęci przyjaznego stosunku ze wszystkiemi sąsiadami, oraz N-i pokojowej, gdy bezpośrednio interesy są mało dotknięte toczącą się wojną, jeszcze N. konwen-cyonalną, powstałą z poprzedniej umowy i wreszcie N. zbrojną, gdy państwo, z pozoru bierne, wobec walki sąsiedniej, gromadzi wojska i środki wojskowe, aby w chwili stanowczej zabezpieczyć interesy własne i niedopuścić do ich pogwałcenia.—Nakoniec są państwa stale, wiecznie neutralne, inaczej zneutralizowane, którym służy tylko prawo obrony koniecznej terrytoryum swego, obywateli, ich dobra i praw nautralności. Do takich krajów należy Szwaj-carya i ongi była rzeczpospolita Krakowska od r. 1815, dalej Belgia od r. 1831, Luksemburg od r. 1867, Kongo od r. 1885 oraz pewne terrytorya jak np. kanał Sueski i morze Czarne między r. 1856 a 1870 itp.—Z literatury bardzo obszernej przytaczamy: Vattel „Droit des gens”; G. F. Martens „Précis du droit des gens modernes”; Ortolan „Règles nationales et diplomatiques de

do pracowni Picota, z której nie wynosi właściwie nic oprócz zaznajomienia się z trybem pracy i studyów malarskich. Obdarzony łatwością rysowania niezmierną, dochodzi szybko do wprawy i jako ilustrator zapewnia sobie utrzymanie, wyrabiając się przytem wytrwale jako malarz. W r. 1859 występuje po raz pierwszy w Salonie z obrazem, osnutym na tle epizodu z oblężenia Sewastopola p. n. „Atak d. 18 lipca roku 1855”. Obraz ten otrzymał medal trzeci. Po nim nastąpiły: „Strzelcy piesi gwardyi cesarskiej przy oblężeniu Sewastopola”; „Epizod z bitwy pod Magentą”; „Awans szyldwacha”; „Wojna włoska”; „Faust i Walenty” (r. 1865); „Bitwa pod San-Lorenzo w Meksyku” (r. 1867); „Śmierć gie-nerała Espinasse” i „Strzelcy piesi przebywają Czerną” (r. 1868).— Pamiętny dla Francuzów rok 1870, stał się dla N-a szkołą najlepszą. Jako oficer przebył cały czas oblężenia Paryża, poznał wojnę zbliska, patrzył na bohaterskie wysiłki żołnierza francuskiego, przesiąkł dymem prochu. Wrażenia otrzymane głęboko odbiły się w jego duszy. To też w całym szeregu obrazów następnych błyszczy, jako urodzony batalista narodowy, francuski. „Biwak w le Bourget” zdobywa mu rozgłos artystyczny, „Ostatnie naboje”, w których N. zamknął cały tragizm smutnie dla Fraucyi kończącej się wojny, czynią go popularnym. Oprócz tych należy wymienić: „Zasadzka w okolicy Metzu”; „Bitwa pod Forbaoh”; „Obrona le Bourget” i słynny „Cmentarz Saint-Privat”. Wiele jego obrazów poszło do Ameryki. Śród ilustracyj, wykonanych przezeń, na wyszczególnienie zasługują: doskonałe rysunki do „Historyi Francyi” Guizota, w książce Quatre lie sa „A coups de fusil” i w „Historyi sztandaru” Clarettiego. Goupi-lowie wydali szereg jego portretów żołnierzy francuskich, nowoczesnych w reprodukcyath he-

K. B.

la mer”; Spasowicz „O prawach neutraluawo

fłaga" (Zbiór dzieł 1890).

r. o.

Neuwarp niegdyś Nienwarpe, miasto pruskie na Pomorzu, w obwodzie Szczecińskim, w okręgu Ueckermünde, o 16 kim. na wschód od miasta okręgowego, nad uściem rz. Odry

Neuulm, miasto okręgowe w Bawaryi, w re-giencyi Szwabskiej, nad Dunajem, pod miastem Ulmem, z którym połączone jest mostem Ludwika Wilhelma; węzeł kolei Ulm-Mona-chium-Simbach i Kempten-Ulm, ma kościół katolicki parafialny, kościół ewangielicki, ratusz piękny, szkołę realną, pocztę, telegraf, bank pożyczkowy, kasę oszczędności, filię banku hypotecznego, bawarskiego, szpital, zakład dla biednych, rzeźnię, fabrykę złota ramiarskiego i przemysł ogrodniczy. Jest siedliskiem sądu obwodowego i okręgowego i załogi wojskowej, wraz z którą Neuulm w r. 1895 liczył 8 684 m-ców, w tej liczbie 5 581 ewangielików i 78 żydów. N. założony został w r. 1821, w r. 1844 ufortyfiko- liograwiurowych. wany, w r. 1857 zamieniony na miasto, w r.

cińską. Ma kościół ewangielicki, szkołę miejską, pocztę, telegraf, tartak, młyn parowy i liczy (w r. 1895) 2 205 m-eów, wyznania wyłącznie niemal ewangielickiego, trudniących się żeglugą, rybołówstwem i rolnictwem. Prawa miejskie otrzymało miasto w w. XIV; w latach 1491, 1555 i 1692 pożary zniszczyły je doszczęt-Obecnie jest letniskiem licznie odwiedza-nem przez mieszkańców Szczecina i innych miast. Naprzeciwko N-u leży wieś Alt warp.

Neuwedell, miasto pruskie w regiencyi Frankfurckiej, w okręgu Arnswalde, nad rz. Drawą (Drage) niedaleko od wejścia jej do jeziora We-dell; stacya kolei Kallies-Arnswalde, jest siedliskiem sądu okręgowego, ma kościół ewangielicki, pocztę, telegraf, cegielnie, młyn wodny,

1891 na miasto stanowiące odrębną gminę miejską. Pod względem fortyfikacyjnym N. należy do obwodu twierdzy Ulm. — Okrąg N. zajmuje 329.73 kim. □ obszaru i liczy 20 494 m-ców i jeziorem Warp, łączącem się z zatoką szcze-(9 747 mężczyzn i 10 747 kobiet).

Neuve ville, miasto szwajcarskie, ob. Neuenstadt 2.

Neuville-SUr-Saône, miasto we Francyi, w departamencie Rhône, obwodzie Lyońskim, na lewym brzegu Saony, przy drodze żel. z Lyonu do Trévoux; posiada źródło żelaziste, fabryki przetworów chemicznych, i tkalnie oraz drukar- nie nie. Mieszkańców liczy 2 673 (r. 1891).

Neuville Alfons Mary a de, malarz francuski, najwybitniejszy z grupy batalistów, urodził się w Saint-Omer d. 31 maja r. 1836, umarł w Paryżu d. 20 maja r. 1885.—Po trzech latach, przebytych w szkole prawniczej, porzuca ją, pociągnięty zamiłowaniem do malarstwa i przybywa do Paryża. Tu na razie dostaje się

nad poz. morza, ma 3 kościoły

(por. Ren).

Red

Ks W. B

fabrykę majolik i wyrobów z gliny ; liczy (w r.

1895) 2 884 m-ców, w tej liczbie 3 katolików i 93 żydów.

Neuweiler, miasto dolnoalzaekie, w okręgu Zaberu, w kautouie Lützelstein, w górach Wo-gieskich; stacya kolei Zabern-Hagenau. Ma kościół ewangielicki, kościół katolicki, zarząd leśny, oddział pocztowy i telefony. Lasy olbrzymie w okolicy. W r. 1895 N. liczył 1401 m-ców (w tej liczbie 596 ewangielików i 113 żydów) trudniących się uprawą wina (czerwonego) i chmielu. Powstanie swe miasto zawdzięcza opactwu Benedyktynów, z którego obecnie przechowały się zaledwie kościół pod wezwaniem Piotra i Pawła i sala kapituły. W pobliżu znajdują się zwaliska twierdzy starożytnej Herrenstein i zamku Hüneburg.—Por. Fischer „Geschichte der Abtei und Stadi'N.” (Zabern 1876).

Neuwerk: 1) wyspa na morzu Niemieckiem, w uściu Elby, na zachód od Kuxhaven, należy do Hamburga, leży poza kordonem celnym, liczy 70 m-ców, ma 2 latarnie morskie, posterunek Towarzystwa ratowania tonących, oddział pocztowy i telegraf. N. jest częściowo opasana groblą, zajmuje 20 hektarów żuław i w czasie odpływu morza łączy się za pośrednictwem odsepisk z lądem tak, że wozem wówczas dostać się na nią można.—Por. Obst „Die Insel N.” (Kuxhaven 1888). — 2) Wieś fabryczna pruska w re-giencyi Düsseldorfskiej, w okręgu Gladbach, niedaleko m. Niers, za pośrednictwem linii Neer-seu-N. łączy się z węzłem kolei Krefeld-Rheydt i Neuss-Viersen; ma kościół katolicki (poklasz-torny, z w. XII, w stylu romańskim), przędzalnię mechaniczną wraz z zakładem tkackim (300 robot.), kilka innych zakładów przędzalniczych i liczy (w r. 1895) 7 159 m-ców, w tej liczbie 164 ewangielików i 12 żydów.

Neuwied, miasto okręgowe w regiencyi Ko-blenckiej, pruskiej i miasto główne hrabstwa zme-dyatyzowanego Wied, na brzegu prawym Renu, przez który w tem miejscu prowadzi most ruchomy, stacya kolei Frankfurt nad Menem-Trois-dorf, 54 m.

ewangielickie, kościół katolicki, synagogę, zamek wspaniały hr. Wie d, ze zbiorami starożytności rzymskich, pięknym parkiem i liczy (w r. 1895) 10,593 m-ców, wyznania przeważnie ewangelickiego, trudniących się wyrobem mydła, świec, cykoryi, makaronu, krochmalu, tytoniu, cygar, pieców, wyrobów fajansowych, żelaznych i blaszanych, dalej piwa, cegieł, żeglugą i handlem. N. ma gimnazyum, progimnazyum realne, seminaryum nauczycielskie w sąsiedniej wiosce Heddesdorf, zakład dla głuchoniemych, szkoły gminy herrnhutów, sąd i filię banku państwa. Do sądu krajowego w N. należy 14 sądów okręgowych, mianowicie: w Altenkirchen, Asbach, Daaden, Dierdorf, Ehrenbreitstein, Hachenburg, Höhr-Grenzhausen, Kirchen, Linz, Montabaur, N.,

Selters, Wallmerod i Wissen. W pobliżu miasta leży rezydencya letnia, zamek Monrepos z widokiem wspaniałym. Naprzeciwko miasta, na brzegu lewym Renu leży N.-brzeg lewy, stacya kolei Kalscheuren-Bingerbrück.—N. założony został w r. 1662 przez hr. Fryderyka III v. Wied w celu zabezpieczenia religiom różnym wolności wyznania i do dziś jest siedzibą wyznań licznych (baptystów, herrnhutów, starokatolików i t. d.). Od d. 12 sierpnia do d. 15 września r. 1795 zaszły tu 4 potyczki między Austryakami a Francuzami o przeprawę przez Ren, ostatecznie Francuzi przekroczyli rzekę. Dnia 18-go kwiet. r. 1797 Francuzi pod dowództwem Ho ehe a odnieśli pod N. zwycięstwo nad Austryakami pod dowództwem Wer neck a. Por. Wirt gen „N. und Umgebung” (Neuwied 1892).

Neuwiedzka zieleń (Neuwieder Grim), to samo co Sohweinfurcka zieleń (ob.).

Neuwiedzkie Zagłębie (Neuwieder Becken), część rozszerzona doliny Renu, pomiędzy miastami Koblencyą i Arnheimem, otoczona wyżynami, oddalającemi się dość znacznie od koryta rzeki, uważana przez gieologów za ślad pozostały P° jeziorze wielkim, niegdyś tu istniejącym,

Red.

Neuwiedzki błękit (.Neuwieder Blau), farba niebieska, którą się otrzymuje, wlewając rozczyn siarczanu miedzi i chlorku ammonu do wapna w wodzie rozrobionego, osad błękitny, powstający wtedy, przemywa się i suszy następnie. Siarek wodoru zabarwia go na czarno. N. b. używany bywa jako farba klejowa, szczególnie do barwienia obić papierowych, przyrządzają z niego też farbę olejną, na pół przezroczystą.

Neuwille Anna Józef, jezuita (* d. 7 maja r. 1672—f r. 1750 w Paryżu). Umysł jego głęboki ocenili wcześnie przełożeni i powierzyli mu wykład filozofii w szkołach swoich (ok. r. 1703). Po kilkunastu latach profesury N. zapragnął poświęcić się missyonarstwu i w tym celu udał się do Chin, gdzie lat kilka spędziwszy, wrócił do Paryża i pozostawał tutaj aż do śmierci.—Tu też napisał kilka dziełek treści ascetycznej, które wydał bezimiennie. Z tych najważniejsze są: „Exercice de piété pour se préparer a une sainte morte” (Nantes 1717); „Morale des familles chrétiennes” (Paryż 1723); „Morale du Nouveau Testament partagée en reflexions pour tous les jours de l’année” (Paryż 1722).

Neuwiller, ob. N eu weil er.

Neuwirth: 1) N. Józef, dziennikarz i polityk austryacki (* d. 6 maja r. 1839 w Triesztie na Morawach—f d. 20 maja r. 1895 w Mariagrün pod Hradcem), studyował w Pradze i Wiedniu ekonomię polityczną i chemię i zasłynął następnie jako dziennikarz. W r. 1861 był współpracownikiem „Ostdeutsche Post”, wydawanej przez Kurandesa; w r. 1862 dziennika „Presse”, w r. 1864 uczestniczył wreszcie w zakładaniu pisma „Neue Freie Presse”. Wybrany w r. 1873

71

Enc. Powsz. Ilnstr. S. II. Zesz. 9. T. II.

bis zu den Husitenkriegen” (1892); „Mittelalterliche Wandgemälde und Tafelbilder der Burg Karlstein in Böhmen” (1896); „Der Bildercyklus des Luxemburger Stammbaumes aus Karlstein” (1897); „Die Wandgemälde im Kreuzgange des Emausklo8ter8 in Prag” (1898); „Studien zur Geschichte der Gothik in Böhmen” (1—II, 1892 —1900); „Prag” (w zbiorze „Berühmte Ktfdst-stätten” 1900).

Neuwittelsbach (Bawarya) — 15 minut jazdy koleją elektryczną od Monachium. Zakład leczniczy zamknięty (sanatorium); urządzenia kąpielowe wszelkiego rodzaju. Powietrze czyste, podalpejskie, 521 metr. nad poz. morza. Frekwen-

Dr J. M.

przez izbę handlową Berneńską posłem do parlamentu, wstąpił tam do lewicy niemieckiej i u-czestniczył w wielu pracach parlamentarnych o znaczeniu gospodarczym i finansowym. Z prac większych N-a wymieniamy: „Bank-und Valuta in Oesterreich-Ungarn” (Lipsk 1873—74, 2 tomy); „Zollpolitik und Handelsbilanz” (Wiedeń 1876); „Der Kampf um die Währung” i inne. 2) N. Józef, historyk niemiecki sztuk pięknych (* d. 5 czerwca r. 1855 w Nowym Zamku w Czechach), początkowo był nauczycielem w gimna-zyum niemieckiem w Pradze, a następnie docentem i profesorem nadzwyczajnym uniwersytetu niemieckiego tamże. Potem był profesorem zwyczajnym w politechnice wiedeńskiej, gdzie wykładał historyę sztuki. Jest znawcą wybornym sztuki średniowiecznej, czeskiej, aczkolwiek nie jest przyjaźnie usposobiony dla Czech. Po między innemi napisał: „Geschichte der christlichen Kunst in Böhmen bis zum Aussterben der Przemysliden” (1888); „Wochenrechnungen und der Betrieb des Prager Dorabaues in den Jahren 1372—78” (1890); „Peter Parier von Gmünu und seine Familie” (1891); „Geschichte der bildenden Kunst in Böhmen vom Tode Wenzels III

cya: 980 chorych.

Neuzen, albo Terneuzen, miasto portowe, warowne, hollenderskie, w prowincyi Zeeland, w okręgu Middelburg, nad Westerszeldą, za pośrednictwem kanału łączy się z Gandawą, a za pośrednictwem kolei z Gandawą i Mecheln. Ma arsenał, sąd kantonalny, prochownię, kazamaty, zakłady budowy statków, przystań obszerną i prowadzi handel poważny (wwóz składa się z węgli, żelaza surowego, rudy, wełny i bawełny; wywóz — z kartofli, żelaza belgijskiego, kamieni i t. d.). W r. 1894 zawinęło i wypłynęło z portu ogóiem 469 statków o pojemności 1093 723 ton. N. w r. 1894 liczyło 7 093 m*ców. Parowce dochodzą do Vlissingen.

Nevada, jeden ze Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej. Leży pomiędzy 35° a 42° szer. półn. i 114° a 120° dług. zach. od Greenwich, graniczy na północ z Oregonem i Odaho, na południe i zachód z Kalifornią, na wschód z Arizoną i Utah. Powierzchni zajmuje 286 700 km. kw. (5 204 mil kw.). T^iększą część kraju sta-

nowi płaskowzgórze przeciętnej wysokości 1860 m. nad poz. morza. Na płaskowzgórze to wybiegają odnogi Siena Nevady, ciągnące się po większej części z północy na południe; ze szczytami docbodzącemi do 3 000 m. wysokości (Charleston Peak 3 315 m.), pokrytemi wiecznym śniegiem. Przeważną część kraju zajmują pustynie lub przestrzenie pokryte trawą rzadką; tylko na zachodzie ziemia jest żyzna. Największą rzeką jest Humboldt River, na 480 kim. długa; wpada ona do jednego z jezior wewnętrznych; rzeka Colorado stanowi część granicy wschodniej stanu. Wiele rzeczek wpada do jezior wewnętrznych, lub ież gubi się w jamach (t. zw. siks) i płynie dalej pod ziemią. Z licznych jezior największe są: Pyramide Lake, Tahoe, na granicy z Kalifornią (2 017 m. nad poz. morza) i Walker. Napotyka się często źródła gorące. Lasy wysokopienne znajdują się tylko na stokach wschodnich Sierra Nevady w zachodniej części stanu; gdzieniegdzie bywa tylko sosna karłowata, jałowiec i mahoń górski. Ze zwierząt i'zikich żyją tu t. zw. antylopy, niedźwiedzie, wilki i lisy. Grunt N-y kryje w sobie znaczne bogactwa mineralue. Ludność, która w r. 1880 wynosiła 62 266 osób, ciągle się zmniejsza: w r. 1890 było już tylko 44 761 (0.2 na kim. kw.;

29 214 mężczyzn, 16 547 kobiet), w r. 1900:

42 335. W r. 1890 Murzynów było 242, Chińczyków 2 792, Indyau cywilizowanych 3 599; na dwóch agenturach żyło 1627 Indyan z plemion Pah-ute, Pi-Ute i Szoszone, poza agenturami 6 815.—Do Bzkół publicznych (z 497 nauczycielami) uczęszczało wtedy 7 569 dzieci; w Reno znajduje się uniwersytet. Gazet wychodzi 26. Rolnictwo możliwe jest tylko przy sztucznym nawadnianiu; w r. 1890 z 33 studzien artezyjskich używano w tym celu 20; 289 251 hektarów obsiane było jęczmieniem, owsem, pszenicą i ziemniakami. Zwierząt domowych liczono w r. 1890: 56 788 koni, 210 900 sztuk bydła, 273 469 owiec, 7 373 świnie. Znacznie więcej niż rolnictwo rozwinięte jest górnictwo. Do dnia 30 czerwca r. 1891 w N-ie wydobyto za 29 883 948 dolarów złota i za 100279 775 dolarów srebra; pod względem produkcyi srebra N. zajmuje pierwsze miejsce w Unii, pod względem ogólnej produkcyi metalów szlachetnych—drugie (po Kalifornii). W ostatnich czaBach ta gałąź przemysłu też znacznie podupadła.—Jeziora dostarczają dużej ilości boraksu: jest tu też wiele soli i siarki.— Dróg żelaznych było w r. 1892: 1514 kim.; wielka droga żel. Dwuch Oceanów przecina stan ze wschodu na zachód. Żadna z rzek nie jest spławna. —Gubernatora, sędziów i wyż- 4 szych urzędników stanu ludność wybiera na 4 4 lata. Władza prawodawcza spoczywa w ręku Benatu z 20 członków i izby poselskiej z 40.

Do senatu Unii wysyła N. dwuch członków, do izby reprezentantów jednego; przy wyborze prezydenta ma 3 głosy. Dochody stanu wynosiły

N. T.

Red.

w r. 1890: 387 630 dolarów, wydatki 366 538, długi stanu 509 525, hrabstw 812 676, okręgów szkolnych 15 300 dolarów. Stolicą jest Carson City.— N. odstąpiona została Stanom Zjednoczonym w r. 1848 przez Meksyk. W tym samym roku osiedli w niej Mormoni; w r. 1861 zorga nizowano N-ę jako terytoryum, w r. 1864 przyjęto ją jako 36-y stan do Unii. — Por. Powell-„Nevada, the land of silver” (San Francisco 1876); H. Bancroft „History of the pacific states of North America”, tom XX (San Francisco 1890).

Nevada-City, miasto w Ameryce północnej, w stanie Missouri, stolica hrabstwa Vernon, przy drodze żelaznej Missouri-Pacific; liczne fabryki. Mieszkańców 7 262 (r. 1890).

Nevada-Sierra, ob. Sierra Nevada.

Neve, albo Le Neve Jan, historyk (* roku 1679 — f roku 1741) student uniwersytetu w Cambridge, autor wielu pamiętników historycznych, biografij świadczących o pracowitych poszukiwaniach, ale pozbawionych samodzielności i wartości historycznej wyższej. Prywatne życie jego było zatrute długą walką z wierzycielami, którym udało się zamknąć go w więzieniu za długi; w nim też umarł.

Nevé Jan de, (* w r. 1785 — j w Wilnie w r. 1839) był adjunktem do wykładu języka francuskiego w uniwersytecie wileńskim, a następnie w Akademii medyko-chirurgicznej; przez lat wiele pełnił też obowiązki cenzora; ogłosił drukiem: „Grammaire française démonstrative divisée en parties à l’usage des Polonais... avec un volume des thèmes polonais pour la traduction en français etc” (Wilno 1826,w 8-e); „Początki pierwsze Grammatyki francuskiej, zastosowane do ćwiczeń w czytaniu, dla użytku poczynających i t. d. Les premiers élémens de grammaire française appliqués etc.” (tamże 1826, w 8-e) i „Lexicographie ou méthode pour faciliter l’étude de l’orthagraphe absolue; communément appellée: orthograph d’usage etc.” (tamże 182e; w 8-e większej, str. XIV i 173). Napisy pełne książek, tu skrócone, znaleźć można w K. Estreichera „Bibliogr. polsk. XIX stólecia” (t. II, str. 224).—Por. J. Bielińskiego „Stan nauk lek. za czasów Akad. med.-chir. wileńskiej” (Warszawa 1889, str. 589).

Nevers, miasto we Francyi, stolica departamentu Nièvre, 201 m. nad poz. morza, rozłożone malowniczo na wzgórzu, na brzegu prawym Loary, do której wpada pod miastem rzeka Nièvre, stacya węzłowa dr. żel. Paris Lyon-Mediterranée. Zbudowane jest nieregularnie, posiada resztki dawnych fortyfikacyj, katedrę St. - Cyr (XIII—XVI wiek), kościół St.-Etienne (z wieku XI), dawny pałac książęcy (z wieku XV, obecnie gmach sądu), bramę tryumfalną na pamiątkę bitwy pod Fontenoy. Mieszkańców 27 108 (r. 1898). Przemysł reprezentują: wielka walcownia żelaza, fabryki narzędzi rolniczych, porcelany i fajansu, kabli, przetworów chemicznych, pracownie powroźnicze i olejarnie. N. prowadzi też handel ożywiony winem, zbożem, drzewem, bydłem i wyrobami swych rękodzielni. Z zakładów naukowych N. posiada liceum, dwa seminarya, instytut kształcący nauczycielki, szkołę rzemiosł i artystyczną, bibliotekę publiczną (20 000 tomów), muzeum (starożytności, monety i ceramika), galeryę obrazów, zbiory mineralogiczne, towarzystwo przyjaciół nauk i sztuk. N. jest siedzibą prefekta, biskupa, trybunału, sądu handlowego, izby rolniczej i rzemieślniczej oraz oddziału banku Francuskiego. W okolicach znajduje się kilka zakładów metalurgicznych. O 12 kim. od N. w kierunku północno-zachodnim leży miejscowość kąpielowa Pougues-les-Eaux ze źródłami zimnemi, mineralnemi (12°) dającemi wodę podobną jak w Spaa i Selters (806 m-ców).—N. za czasów rzymskich Edujczyków (Ae-dui) nazywało się Novi o dunum, później Ne-virnum. Za Klodwiga powstało tu biskupstwo (r. 506). Hrabiowie z N. lub Nivernais pojawiają się dopiero w wieku IX; jeden z nich, Wilhelm, uczestniczył w r. 1100 w wojnie Krzyżowej. Po wygaśnięciu rodu tego w liniii męskiej (r. 1184), hrabstwo Nivernais przez małżeństwo hrabianki Agnieszki dostało się Piotrowi z Courtenay, cesarzowi łacińskiemu w Konstantynopolu; z rodu Courtenay, zawsze przez małżeństwa przechodziło w posiadanie domów Donzy, Châtillon, Bourbon i Flandryj-skiego.—M ałg o r z a t a Flandryjska wniosła N. drugiemu mężowi swemu, Karolowi Zuchwałemu, Burgundzkiemu, a ten dał je drugiemu synowi swemu, który zginął pod Azincourt. Od tych burgundzkich hrabiów na N., przeszło w r. 1491 hrabstwo na Engelberta Kliwij-skiego, którego ojciec Jani, żonaty był z wnuczką Karola Zuchwałego. Król Franciszek I wyniósł hrabiów N. do godności książęcej.— Pierwszym księciem N. był Franciszek I Kliwij8ki. Synowie jego Franciszek II i Jakób zmarli bezpotomnie; księstwo dostało się ich siostrze Henryce, zamężnej za Ludwikiem Gonzaga-Mantua. Z domu tego pochodziła Ludwika Marja, królowa polska (ob.). Wnuk Henryki, Karol III, sprzedał księstwo w r. 1659 kardynałowi Ma-z a r i n i e m u, po którym odziedziczył je siostrzeniec Filip Julian Mancini-Mazaiini (* r. 1641—f 1707). Potomkowie tegoż w linii prostej przybrali tytuł książąt N. lub Nivernais.

Nevers, Ludwik Juliusz Barbon Man-cini Mazarini de N., franc, mąż stanu i grand hiszp. (* d. 16 grudnia r. 1716 w Paryżu f d. 25 lutego r. 1798 tamże). Wstąpił zrazu do służby wojskowej i służył pod Villarsem we Włoszech, później (r. 1741) w Niemczech, lecz już w r. 1745, z powodu słabego zdrowia, opuścił wojsko w stopniu brygadyera i oddał się zaję-

Kość.

ciom naukowym i dyplomatycznym, zostawszy wkrótce członkiem Akademii francuskiej. R. 1748 wyjechał jako poseł nadzwyczajny, francuski do Rzymu i przebywał tam aż do r. 1752. Za jego to sprawą nie zostało wówczas umieszczone na Indeksie dzieło Montesqieugo (ob.) „Esprit des lois”. Wróciwszy do Paryża, przez kilka lat znajdował się na dworze; w r. 1755 wysłany był z misyą dyplomatyczną do Berlina, by przeszkodzić sprzymierzeniu się Anglii i Prus (co mu się jednak nie udało); w r. 1762, dla układów pokojowych do Anglii, gdzie przez prawość charakteru zyskał sobie przychylność powszechną. R. 1769, po śmierci ojca, otrzymał posiadłości dziedziczne, a służbę u dworu opuścił. W sporach rządu z parlamentami stał po stronie tychże i energicznie protestował przeciw reformie kanclerza de Maupoux(ob.). W czasie Rewolucyi dostał się (r. 1793) do więzienia, z którego dopiero po upadku Robespierrea uwolniony został, utraciwszy jednak znaczną część majątku swego.—Poezye, przekłady i szkice historyczne jego wyszły w 8 t. w Paryżu w r.

1798, w roku zaś 1807 ukazały się w 2 tomach jego „Oeuvres posthumes”.—Por. art. w „Biogr.

Gén.” pod „Nivernais”.

Nevesinje czasem Nevesiń, miasto okręgowe w Hercegowinie, nad rz. Górną Narentą, na stoku południowym gór Veleskich, 895 m, nad poz. morza. Ma władze okręgowe, zarząd brygady górskiej, szpital wojskowy, 4 dżamije (meczety), kościół parafialny, szkołę elementarną, pocztę, telegraf, rzeźnie miejskie, wodociąg założony w r. 1896, i liczy (w r. 1895)

1,779 m-ców, wyznania przeważnie mahometań-skiego, a pochodzenia serbskiego.—Trakt nowy przeprowadzony w latach 1880—82 łączy N. z Mostarem i wiedzie dalej na wschód do Gacka.

Już w w. X miasto było stolicą żupaństwa Za-chlomskiego. Za panowania tureckiego było miastem okręgowem. W końcu maja r. 1875 mieszkańcy okoliczni wypędzili urzędników podatkowych tureckich i podnieśli powstanie, które szybko ogarnęło całą stronę południową Hercegowiny. Wskutek położenia górzystego Turcy długo w żaden sposób nie mogli dotrzeć do miasta i uspokoić je i dopiero w sierpniu t. r., po nadejściu posiłków znacznych z Konstantynopola, opanowali napowrót Stolac, a następnie i N. od r. 1878 N. należy do ziem okupacyjnych Austro-Węgierskich.—Okręg (kotor) Nevesmski zajmuje 1213,3 kim. □ obszaru i 20,114 m-ców (15,34 na 1 kim. □) w tej liczbie 1,270 wojska, 5,085 mahometan, 13,150 wyznawców Kościoła wschodniego, 586 katolików i 21 żydów.

Neviges, osada w regiencyi pruskiej, Diissel-dorfskiej, w okręgu Mettmann, stacya kolei Vohwinkel-Kupferdreh, 150 m. nad poz. morza; ma kościół ewangielicki, kościół katolicki, klasztor franciszkański, 4 zakłady tkackie, mechaniczne (zatrudniające 1 200 robotników), odlewnię żelaza, fabrykę machin, garbarnię, papiernię i liczy (w r. 1895) 4,658 m-ców wyznania przeważnie ewangielickiego. N. jest miejscem ulubionem pielgrzymek katolickich i rocznie odwiedzane bywa przez 80,000 pątników. W pobliżu leży zamek Hardenberg.

Neville, stara rodzina angielska, która dostarczyła ojczyźuie swojej wielu wybitnych wodzów i polityków. Zasługują na wymienienie: Hugo N., jeden z potomków Gilberta de N., który dowodził był flotą Wilhelma Zdobywcy (ob.). Hugo był w blizkichstosunkach z Ryszardem I, towarzyszył mu w r. 1190 do Palestyny, w r. 1194 na wyprawie do Normandyi, W r. 1208 został podskarbim; wywierał wpływ wielki na politykę zagraniczną państwa. Po śmierci Jana bez Ziemi (ob ) przyłączył się do stronnictwa baronów. Umarł w r. 1222.—Godfryd N. (f r. 1225), był od r. 1207 szambelanem królewskim, jeździł jako poseł do Rajmunda hrabiego Tuluzy i do Piotra Aragońskiego (r. 1213), w r. 1215 został seneszalem (ob.) Poitou, w r. 1219 walczył w Gaskonii z Hugonem z Lu8ignanu.—Ralf N. (f r. 1244), w r. 1222 został biskupem Chichesteru, w r. 1232 kanclerzem Irlandyi. Zostawił po sobie wspomnienie jednego z najlepszych doradzców królewskich, dobroczyńcy i opiekuna ubogich. — Godfryd N. (f r. 1285) odegrał rolę wybitną podczas wojny z baronami, w której stanął po stronie króla. W bitwie poh Lewes dostał się do niewoli (r. 1264), wymknął się potem i połączył z księciem Edwardem, wraz z którym dostał się powtórnie do niewoli w roku następnym. Zajmował później urzędy sądownicze wysokie.— Ralf N., baron Raby (* r. 1291 —f r. 1367), był seneszalem domu królewskiego. Bronił energicznie interesów króla na pograniczu szkockim; w r. 1337 uczestniczył w oblężeniu Duubaru. W r. 1342 układał się o pokój z Francyą. W r. 1346 odparł najazd Dawida Bruce (ob.); odniósł zwycięstwo pod Red Hills, gdzie Bruce został schwytany i ścigał niedobitków szkockich aż do granicy. — Jan N. baron Raby (f r. 1388), syn poprzedniego, towarzyszył ojcu swemu w wyprawie do Szkocyi (r. 1346), walczył w r. 1349 w Gaskonii, w r. 1370 został kommendantem floty, w r. 1371 służył w Akwi-tanii, w r. 1372 zawarł przymierze zaczepno-odporne z księciem Bretanii, Janem Montfor-te m. Wkrótce potem wylądował we Francyi północnej, ale zwycięstwa Du Guesclina (ob) zmusiły go do powrotu do Anglii. Oskarżony o prze-dajność, N. pozbawiony został wszystkich urzędów. Odzyskał je wszakże wkrótce; w r. 1378 byl już namistnikiem królewskim w Akwitanii. Popierał Karola Nawarskiego przeciwko Henrykowi Kastylskiemu. Wrócił do kraju w r. 1381 i aż do śmierci służył na pograniczu szkoc-kiem. — Aleksander N. (f r. 1392), brat poprzedniego, od r. 1373 był arcybiskupem Yorku;

należał do przyjaciół najwierniejszych i najlep- Warwick i Salisbury (* r. 1438 — f r. 1471), szych doradzców Ryszarda II.—Ralf N., ba- syn Ryszarda, hrabiego Salisbury (ob. wyżej), ron Raby, hrabia Westmoreland (* r. 1364 — f największy ze wszystkich N-ów; ob. War w i ck.— 1425), syn Jana (ob. wyżej), uczestniczył w r.

Jerzy N., brat poprzedniego (* r. 1433 —f r. 1476). Został księdzem; pokrewieństwu z Warwie kie m i Yorkiem zawdzięcza szybką ka-ryerę. W r. 1455 został biskupem w Exeter, w r. 1460 kanclerzem Anglii. Odznaczył się zdolnościami dyplomatycznemi. Podczas ważnej missyi we Francyi (r. 1463), spotkał sie w Hes-din z Ludwikiem XI i księciem Burgundyi i zdołał odciągnąć jednego od przymierza z domem Lankasterskim, od drugiego zaś wytargował przywileje handlowe we Flandryi. W r. 1465 został arcybiskupem Yorku. Tymczasem Edward IV, który chciał się pozbyć N-ów, zaczął od odebrania pieczęci kanclerskiej Jerzemu. Groźny Warwick zmusił jednak króla do zwrócenia bratu tej godności, która mu zresztą odebrana została powtórnie, gdy Warwick był zmuszony schronić się do Francyi. Po raz trzeci został Jerzy kanclerzem w roku 1478 po powrocie do władzy Henryka VI. Edward IV zebrał jednak stronników i pociągnął na Londyn. Arcybiskup Yorku musiał otworzyć przed nim bramy; starał się uzyskać przebaczenie dla W ar wieka, ale napróżno. Wkrótce potem Warwick zginął w bitwie pod Barnet. W r. 1472 N. został uwięziony pod zarzutem korrespondowania z hrabią Oxfordu. W r. 1475 odzyskał wolność dzięki staraniom przyjaciół; był już jednak schorowany i żył potem niedługo.—Jan N., markiz Montaga, hrabia Northumberland (f r. 1471), brat poprzednich. Uczestniczył w walkach rodziny swej z rodziną Per-cych. W r. 1461 wpadł w ręce Małgorzaty Andegaweńskiej. Zwycięstwom Edwarda IV zawdzięczał wolność; dowodził potem wojskiem, wysłanym przeciwko Szkotom, zmusił ich i Lanka-sterczyków do zaniechania oblężenia miasta Carlisle, zdobył Bamborough (r. 1462), zaprowiantował Norham Castle (r. 1463) i uczestniczył w układach o pokój ze Szkocyą. Pobił Somerseta pod Hedgeley Moor i Hexham, co zmusiło Henryka VI do ucieczki do Westmorelandu. N. kazał stracić Somerseta i wielu innych wybitnych jeńców, co było ciężkim ciosem dla stronnictwa laukasterskiego. Po śmierci Henryka Percy eg o, otrzymał po nim hrabstwo i Northumberland. N. trzymał się zdaleka od intryg War-wicka, które tak drogo kosztowały jego braci. Gdy jednak hrabstwo Northumberland zwrócone zostało rodzinie Percych, N. zebrał 6000 ludzi i oświadczył się za domem Lankasterskim. W ten sposób umożliwi! powrót Henryka IV, Powierzono mu obroDę hrabstw północnych. W r. 1471 pozwolił Edwardowi IV przejść przez Yorkshire i zająć York. Zaczęto go oskarżać o zdradę. Połączył się jednak z War wiekiem i zginął z nim razem w bitwie pod Barnet. — Humphrey N. (* r. 1439—f r. 1469), prawnuk

1380 w wyprawie do Francyi, służył potem na pograniczu szkockiem; w latach 1389, 1390,

1383 i 1394 prowadził ze Szkocyą układy. Miał wielkie wpływy u dworu; w r. 139 7 został hrabią Westmoreland. W r. 1399 oświadczał się jednak przeciwko Ryszardowi i był jednym z tych, którzy byli przy jego abdykacyi w Wieży Londyńskiej. Henryk IV obsypał go łaskami. N. skorzystał z tego, aby zniweczyć rodzinę Percych(ob.), rywalizującą z N-ami.—Ryszard N., hrabia Salisbury (* r. 1400—f 1460); syn poprzedniego. W r. 1424 zaślubił jedyną córkę Tomasza Montacute, hrabiego Salisbury i po śmierci teścia (r. 1428) odziedziczył po nim tytuł i posiadłości. W r. 1429 był posłem do Szkocyi, w r. 1431 towarzyszył królowi do Paryża.

Przez czas długi lawirował pomiędzy stronnictwem dworskiem, z którem był związany przez Beaufortów, a oppzycyą, z którą łączyli go Yorkowie. Po napadzie obłąkania Henryka VI, przeszedł otwarcie na stronę Ryszarda, księcia Yorku, i odniósł nad wojskiem królew-skiem zwycięstwo pod Bloreheath (r. 1459).

Wkrótce jednak szczęście wróciło do króla. Książę Yorku, opuszczony przez swych sprzymierzeńców, uciekł do Irlandyi, a N. do Calais. D.

26 czerwca r. 1460 stronnicy Yorka wylądowali w hrabstwie Kent, które było powstało i d. 2 lipca odbyli wjazd tryumfalny do Londynu. N. został jako dowódzca w stolicy, towarzysze zaś jego pobili wojsko królewskie pod Northampton.

Wkrótce jednak wojska królewskie stanęły znów do walki. York i N. wyruszyli na nie i ponieśli straszną klęskę pod Wakefield (d. 30 grudnia r. 1460). W dwa dni później N. został zamordowany, a głowę jego powieszono na murze miasta Yorku. — Wilhelm N., baron Faucon-berg, hrabia Kent (f r. 1463), brat poprzedniego; w r. 1428 uczestuiczył w oblężeniu Orleanu, w r. 1439 był gubernatorem wicehrabstw Auge, Orbec i Pont-Audemer. W latach 1441 —

1442 służył pod księciem Yorku, w r. 1448 prowadził układy o pokój, w r. 1450 należał do ambasady, wysłanej do Karola VII, króla francuskiego. Wraz z braćmi przeszedł nastronę księciaYorku; wr. 1457 stanął na czele eskadry w Southamptonie, w r. 1460 walczył dzielnie pod Northamptonem.

W r. 1461 połączył się z Edwardem IV, przyczynił się do zwycięstwa pod Towton i pobił do szczętu lorda Cl if ford a. Król obsypał go zaszczytami, miauował lordem intendentem domu królewskiego, radzcą tajnym i hrabią Kentu.

W r. 1462 został admirałem Anglii, wyruszył z Bretanii i spustoszył wyspę Ré, nie zdołał jednak zapobiedz wylądowaniu królowej Małgorzaty w Anglii. Zajmował później urzędy wysokie w sądownictwie. — Ryszard N. hrabia

N.

Ralfa, hrabiego Westmoreland (ob. wyżej), wbrew rodzinie swojej, stanął po stronie Lanka-sterskiej. W r. 1464 bronił Bamboroughu prze-oiwko Warwickowi.Po zdobyciu miasta przez lat pięć ukrywał się w nim po piwnicach. W r. 1469 rozpoczął znów walkę i narobił dużo szkody Warwickowi. Pobity wreszcie przez niego i wzięty do niewoli, stracony został z jego rozkazu.—Anna N. (* r. 1456—f r. 1485), córka Ryszarda, hrabiego Warwick, była żoną króla Ryszarda III (ob.). — Jerzy N., baron Bergavenny (* r. 1471—f r. 1535), wnuk Ralfa N., hrabiego Westmoreland (ob. wyżej), był ulubieńcem Henryka VII; walczył przy jego boku pod Blakheath (r. 1497) i towarzyszył mu do Calais (r. 1500). Odegrał rolę wybitną podczas wyprawy do Francyi w r. 1513. Od r. 1515 był członkiem rady tajnej; zawikłany w intrygi teścia swego Buckingham a, dostał się w r. 1521 do więzienia, wkrótce jednak wolność odzyskał. On to był autorem słynnego listu do papieża Klemensa VII w sprawie rozwodu króla (r. 1530). Z Cromwelem był w dobrych stosunkach; należał do nieprzyjaciół Tomasza More a.— Ralf N., hrabia Westmoreland (* r. 1499—f r.1550), służył w Szkocyi wr. 1522, przyjmował Karola V, cesarza, w Anglii. Był energicznym obrońcą pogranicza szkockiego, uczestniczył też w różnych układach z tym państwem; w r. 1526 zasiadł w radzie tajnej; zajmował też urzędy wysokie sędziowskie. — Karol N., hrabia Westmoreland (* r. 1543—f r. 1601), wnuk poprzedniego, był stronnikiem Maryi Stuart. W r. 1579 stanął na czele buntu przeciwko Elżbiecie; wraz z hrabią Northumberland wtargnął do katedry w Durham i kazał w niej mszę odprawić. Pociągnął na Doncaster; głosił, że chce zapobiedz niesnaskom religijnym i wrócić do dawnych zwyczajów. Hrabia Sussex, wódz Elżbiety na północy, bronił energicznie Yorku. Katolicy bali się jednak łączyć z N-em; wojska jego wkrótce się rozprzęgły, sam zaś N. uciekać musiał do Szkocyi, a stamtąd do Niderlandów hiszpańskich. Dobra jego zostały wzięte na skarb. N. uczestniczył w spisku Ridol-fiego, robił starania o pomoc w wojsku i pieniądzach u rządu hiszpańskiego. Nic jednak nie otrzymał. Umarł zapomniany w Nieuport. — Na nim wygasł ród N.; istnieje dotąd tylko jedna linia boczna, która w r. 1450 przez małżeństwo otrzymała tytuł baronów, a w r. 1876 tytuł markizów Abergavenny. — Por. Rowland „Account of the noble family of Nevill” (Londyn 1830); Swallow „De Nova Villa” (Londyn

1885).

Neville E., astronom, ob. Neisson E.

Nevis, wyspa angielska w Antylach Małych, w grupie Leewardlslands, na południo-zachód od wyspy Ś-go Krzysztofa, pod 17°8' szer. półn. i 62°38' dłng. wschód, od Gr., zajmuje ogółem 113 Q obszaru, składającego się prócz pasa pobrzeżnego, urodzaj nęgo, z wyżyny wulkanicznej. Wysokość najwyższa nad poziomem morza wynosi 1 096 m.—N. jest urodzajny, doskonale zroszony i zalesiony, ma 3 zatoki i liczy (w r. 1893) 13 671 m-ców, niemal wyłącznie Negrów. Wyspa wytwarza głównie trzcinę cukrową, wywozi cukier trzcinowy, melas, arak i bydło za sumę 273 799 f. sz. rocznie; przywóz zaś roczny wynosi 184192 f. st. Od czasu niedawnego zaprowadzono tutaj plantacyę kawy. Stolicą wyspy jest port Charlestown, na brzegu zachodnim wyspy, z 1600 m-cami i handlem znacznym wytworami N-su. Do wyspy należy także wysepka maleńka, poblizka Redonda (5 kim. □ powierzchni), która wraz z wyspami sąsiedniemi S - go Krzysztofa i Anguilli tworzy okrąg kolonialny angielski grupy wysp Leeward Islands, zajmujący ogółem 385 kim. □ obszaru i liczący (w r. 1893) 59 263 m-ców.— N. odkrył w r. 1498 Krzysztof Kolumb, w r. 1628 zajęli go Anglicy. Przez czas dość długi był rynkiem niewolniczym ważnym. Od r. 1883 stanowi wraz z wymie-nionemi powyżej wyspami okrąg samodzielny.

Nevis, góra w Szkocyi, ob. Ben.

Nevsimal August Wojciech, humorysta czeski (* r. 1847); ukońozywszy wydział prawny w uniwersytecie praskim, poświęcił się adwokaturze, pisując jednocześnie do kilku czasopism czeskich humorystycznych; jeduego z nich był nawet przez kilka lat redaktorem. Humoreskami 8wemi zyskał rozgłos szeroki w Czechach; zwłaszcza wielką popularnością cieszą się dwa jego obszerniejsze utwory humorystyczne: „Troj-listek” (Praga 1876) i parodya „Edip kräl” (tamże 1875, wyd. 2-e w r. 1893). Obok tego N. napisał kilka dzieł naukowych z zakresu prawa i sporo drobuych artykułów prawniczych, drukowanych w czasopismach czeskich.

New, imiona własne krajów, zaczynające się od tej zgłoski, a tu nie zamieszczone, ob. pod Nowy... Nowa...

Newa, rzeka w Rosyi, wypływa z jeziora Ładoż-skiego, łączy zatokę Fińską z dorzeczem olbrzymiem wewnętrznem, składającem się z jezior Ładoż-skiego, Oneżskiego, Umienia i innych. Nazwę swą otrzymała N. od wyrazu fińskiego „Newo” albo „New”, co znaczy „morze”, tak bowiem nazywali Finnowie jezioro Ładożskie. Za pośrednictwem kanałów Maryińskiego, Tichwińskie-go i Wyszniewołockiego łączy się N. z dorzeczem Wołgi i wskutek tego staje się jednym z najważniejszych traktów wodnych rossyjskich. Wypływa dwoma ramionami z kąta południowo-zachodniego jeziora Ładożskiego, w pobliżu miasta Szlisselburga, zatacza potem w kierunku południowym półkole i ubiegłszy 70 wiorst wpada do zatoki Fińskiej, od strony wschodniej, ramionami licznemi, tworząo deltę rozległą, w której leży Petersburg. Z ramion najważniejszemi są: Wielka Newa, Wielka i Mała Newka. Zarówno

ostatecznie odebrał ją Szwedom. — Por. E. B a ż e n o w „Baktieorołogiczeskoje izsledowa-nie Newskoj wody” (Petersburg 1895); P. Biela w s kij „Rzeka Newa” (z mapą, tamże 1881).

z. w.

schaft” (tomy 45 i 47).

O*

■4

przy wyjściu z jeziora Ladożskiego jak i przy uściu do zatoki Fińskiej - N. jest bardzo zamulona. Tylko wskutek przeprowadzenia Kanału Morskiego, projektowanego jeszcze przez Piotra W-go, a ukończonego dopiero w r. 1885, kanału (30 wiorst długości, 22 stopy szerokośoi) łączącego przystań Kronsztadzką z Nowym portem na wyspie Gutajewskiej w Petersburgu, udało się ułatwić okrętom dostęp do rzeki. Brzegi N-y, z wyjątkiem delty, dość wysokie i urwiste. Progi Newskie (Pelskie) nie przeszkadzają żegludze wobec dość znacznej głębokości (20 stóp i więcej) rzeki i szerokości (100 sążni). Szybkość prądu w uściu wynosi 3‘/a w. na godzinę, a wody na sekundę wlewa N. do zatoki Fińskiej 116000 stóp sześciennych. Zamarza około d. 25 listopada, puszcza około d. 21 kwietnia; przeciętnie wolna jest od lodu przez 218 dni w roku. Wylewy najczęściej zdarzają się w ciągu ostatnich 4 miesięcy roku. Najstraszniejsze powodzie były: d. 23 listopada r. 1723, d. 1 listopada r. 1726, d. 26—28 listopada r. 1752, d. 10 września r. 1777 i d. 7 listopada r. 1824 (największa).—Woda N-y, według badań D-ra Bażenowa w r. 1893, obfituje w oiała organiczne, pochodzenia roślinnego, i w okolicach Petersburga bardzo jest zabagnio-na przez ciała organiczne, pochodzenia zwierzęcego, szybko gnijące. Dopływy N-y ze strony prawej — Czornaja, Dubrowka, Ochta; z lewej — Mojka, Mga, Iżora, Sławianka.—Ruch towarowy i pasażerski na rzece znaczny: w r. 1892 kursowało ogółem 129 parowców o sile 5 077 koni parowych, żaglowych zaś było 388 statków o pojemności 7 947 tys. pudów—N. zdawien dawna grała ważną rolę handlową. Za czasów Nowogrodu Wielkiego należała do niego. W w. XIII Szwedzi usiłowali opanować brzegi rzeki, ale Ale-ksander Newski (ob.) odparł ich w r. 1240. Potem N. aż do pokoju w Stołpowie (r. 1627) należała do Moskwy. Od pokoju tego przeszła do Szwedów i aż do w. XVIII była w ich mocy. Usiłowania Rossyan w r. 1655, aby odebrać Szwedom N-ę, skończyły się skutkiem niepomyślnym. W r. 1700 znowu wybuchła wojna pomiędzy Szwedami i RosByanami z powodu rzeki, aż wreszcie w roku 1703 Piotr W.

New-Albany, miasto w Ameryce Północnej, stolica hrabstwa Floyd, w stanie Indiana, nad rz, Ohio, poniżej wodospadów jej, które dostarczają siły poruszającej wielu fabrykom; od roku 1886 połączone z leżącym naprzeciwko Louisvil-lem za pomocą mostu 750 m. długości. Ma piękny gmach sądowy, ratusz, operę, kolegium Metodystów, bibliotekę; mieszkańców liczy 21059 (r. 1890), którzy zajmują się wyrabianiem tkanin bawełnianych i wełnianyoh, szkła, machin, wyrobów żelaznych i mosiężnych i prowadzą bardzo znaczny handel na rz. Ohio.

New Almaden, wieś przemysłowa w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, w stanie Kalifornia, w hrabstwie Santa Clara, o 85 kim. na płd.-płd.-wschód od San-Francisco, w stronie wschodniej doliny malowniczej Santa Clara, na stoku płn.-wschodnim góry Bach; liczy 995 m-ców. N. otrzymała nazwę swą od kopalni rtęci hiszpańskich, odkrytych tutaj w okolicy Almadenu w r. 1845 przez pewnego dygnitarza meksykańskiego. Rtęó występuje tu między 36° — 39° szer. półn. 3-ma pasmami, z których najbogatsze jest New Almadeńskie, dosięgająoe portu San Francisko. Kopalnie miejscowe dostarczyły dotąd około 40 mili. klg. rtęci; od czasu niedawnego produkcya tutejsza rtęci zmniejszyła się znacznie, spadłszy do 700000 klg. rocznie wobec 2630 000 klg. w r. 1877.

Newadyt, lub lepiej w liczbie mnogiej ne-w ad y ty, są to porfiry kwarcowe, wyróżniające się od reszty skał, grupę porfirów kwarcowych składających, znacznie lepszym stanem krystali-zacyi minerałów skałotwórczych, a raczej większą ich ilością. Ciastoskalne prawie całe rozpadło się na kryształy, gdy przeciwnie w reszcie porfirów kwarcowych ciastoskalne jest przeważającą częścią składową skały, a minerały porfiryczne gdzieniegdzie zrzadka w niem są rozsiane. Prócz tego, drugim rysem charakterystycznym newadytów, jest znaczna przymieszka minerałów żelazo zawierających w porównaniu z resztą porfirów kwarcowych. Najznaczniejszem miejscem ich występowania jest C o 1 o r o d o.

Newari, jedno z plemion zamieszkujących Nepal (ob.). Język monosylabiczny, jak u ludów tybetańskich i birmańskich. Ongi lud panujący w dzielnicach Kâthmânda, Lalitpalan i Bhatgaon, ale przybycie Gorkhów pozbawiło go władzy. N. zajmują się rolnictwem oraz niektóremi rzemiosłami (wyrobem dzwonów, ślusarstwem, jubi-lerstwem). Pod względem fizycznym niższe warstwy mocno przypominają Chińczyków. Język bardzo mało zbadany, istnieje alfabet (a nawet 3 różne alfabety, zapożyczone z tybetańskiego), uboga literatura własna.—Por. Hodgson »Language Literature and Religion of Nepal” (Londyn 1887), oraz specyalne prace o języku N. w „Zeitschrift der deutsch. Morgenland. Gesell-

L. K*

Newark, kilka miast w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej. 1) Stolica hrabstwa Essex, w Btanie New Jersey, nad rzeką Passaic, która o 6 kim. od miasta wpada do zatoki Newark, połączonej przez cieśninę Kill van Kuli z portem Nowego Yorku, o 14 kim. na zachód od Nowego Yorku położone. Posiada piękny gmach urzędu celnego, ratusz, dwie biblioteki, kilka towarzystw naukowych i szkół wyższych; mieszkańców liczy 246070 (r. 1900). W 2490 zakładach przemysłowych (r. 1890), 46 848 ro-

lones (Chili).

16 000 m-ców.

botników wyrobiło towarów za 93 476 652 dolary. Z fabryk znajduje się tu: 50 garbarni, 17 browarów, 68 rękodzielni jubilerskich, 49 fabryk kapeluszy, 73 odlewnie i fabryki machin, 17 fabryk obuwia, 93 fabryk sukien, 53 wyrobów z żelaza, 4 z celluloidu i t. d. Bardzo znaczny jest też handel; doki dla okrętów ciąguą się na przestrzeni 2 kim. W N.mieszka Edison (ob.) i ma tam swoją pracownię.— 2) Stolica hrabstwa Licking w stanie Ohio, nad rzeką Licking i kanałem Erie-Ohio, stacya węzłowa dróg żelaznych; leży wśród okolicy żyznej i niedaleko od bogatych pokładów węgla kamiennego. Mieszkańców liczy 14270 (r. 1890), zajmujących się wyrabianiem szkła, machin i pieców, prowadzących handel znaczny węglem, zbożem i bydłem. — 3) Miasto w stanie New York, nad kanałem Erie, stacya węzłowa dróg żelaznych; kilka fabryk. Mieszkańców 3 698 (r. 1890).

Newark upon Trent, miasto w Anglii, w hrabstwie Nottingham, nad rzeką Trent, ze zwaliskami sławnego zamku z wieku XII (król Jan umarł tutaj w r. 1216), kościołem św. Maryi Magdaleny w stylu gotyckim i ładnym ratuszem. W mieście znajdują się wielkie słodow-nie, młyny, browary i odlewnie żelaza; N. prowadzi też znaczny handel zbożem. Mieszkańców liczy 14457 (r. 1891). Pod miastem wydobywają gips i wapień.

New Bedford, miasto w Ameryce Północnej, w stanie Massachusets, przy uściu rzeki Accush-net do zatoki oceanu Atlantyckiego Buzzardbai. Posiada wiele domów starych, malowniczych, dobry port, broniony przez forty, skąd parowce utrzymują kommunikacyę codzienną z Nowym Yorkiem; mieszkańców liczy 49 733 (r. 1890). W mieście znajduje się 27 stowarzyszeń religijnych, w tej liczbie jedna missya wewnętrzna. W 413 zakładach przemysłowych (r. 1890) 11 422 robotników wyrobiło towarów za 17 025 779 dolarów, z tego tkanin bawełnianych za 8 185 000 dolarów. Od r. 1755 N. jest portem głównym wielorybników amerykańskich. W blizkości, na wyspie Penikese, znajduje się stacya zoologiczna uniwersytetu Harvarda (Harvard College).

Newbergit, minerał rombowy składu HMgP0₄.3H₂0.

Kształt kryształów tabliczkowaty lub słupkowały. Łupliwość w dwu kierunkach: zupełna, równolegle do ściany podłużnej i niezupełna, równolegle do ściany podstawnej. Twardość pomiędzy 3 i 4, ciężar właściwy 2.1, N. jest bezbarwny i przezroczysty, czasami przeniknięty jak najdrobniejszym pyłem guana, w którem występuje w Skiptonie (okolice Ballasatu) i w Wiktoryi (jedno i drugie w Australii), ą również w Mejel-

z. w.

New Berne (także Newbern), miasto w Ameryce Północnej, stolica hrabstwa Craven, w stanie Karoliny Północnej, nad rz. Neusą, która przyjmuje tu Trent i wpada do Jamlicosundu. Posiada młyny i tartaki, prowadzi handel ożywiony bawełną, drzewem, zapasami okrętowemi, owocami, ostrygami, nawozem. Mieszkańców 7 843 (r. 1890), w połowie Murzynów.

New Brighton, miasto w Ameryce północnej, w stanie Pensylwanii, w hrabstwie Beaver, nad rzeką Beaver, której wody dostarczają siły do poruszania wielu fabryk. M-ców 5 616 (r. 1890).

New Brighton (wym. nju brajtn). 1) Kąpiele morskie angielskie, licznie odwiedzane i dobrze urządzone przy uściu rzeki Mersey, w hrabstwie Cheshire położone. — 2) kąpiele morskie amerykańskie, położone na brzegu północno-wschodnim wyspy Staten Island blisko Nowego Yorku, urządzone wspaniale, ulubione miejsce pobytu letników. Miasto posiada przeszło

Dr J. p.

New Britain, miasto w Ameryce Północnej, w hrabstwie Hartfordu, w stanie Connecticut, o 10 kim. od Hartfordu, z arsenałem, seminaryum nauczycielskim i fabrykami pończoch. Mieszkańców 16 518 (r. 1890). N. jest miejscem urodzenia apostoła pokoju. Elihu Burritta.

New-Bmnswik, miasto w Ameryce północnej, stolica hrabstwa Middlesex, w stanie New Jersey, nad rzeką spławną Raritan, połączona długim na 67 kim. kanałem z Delawarą. Ulice w N.-B. są wązkie; posiada operę, hallę wolnych mularzy, katedrę katolicką, Hutger’s College (szkołę rolniczą i politechniczną, założoną w r, 1770) i seminaryum teologiczne obrządku reformowanego. Mieszkańców liczy 1 860 (rok 1890), którzy zajmują się szewctwem, pończosz-nictwem, fabrykacyą igieł i wyrobów gumowych oraz ogrodnictwem.

New-Brunswiok, ob. Nowy Brunświk.

Newburgh 1) osada w Szkocyi, w hrabstwie Fife, nad Firth of Tay, ze zwaliskami opactwa Liu-dores; 1,685 mieszk. (r. 1891).—2) miasto w Ameryce Północnej, stolica hrabstwa Orange, w etanie New York, na brzegu zachodnim Hudsonu, 40—90 m. nad rzeką położone, o 100 kim. od N. Yorku odległa, stacya węzłowa dróg żelaznych, posiada seminaryum teologiczne i kilka szkół wyższych; mieszkańców liczy 24536 (r. 1892), zajmujących się wyrobem tkanin wełnianych i bawełnianych, przedmiotów ze skóry, machin i in.; w r. 1890 w 287 zakładach przemysłowych4,516 robotników wykończyło towarów za 6,964,287 dolarów. — Stary dom kamienny, w którym Washington miał był tu kwaterę główną, utrzymywany jest kosztem Stanu.—Statki parowe u-trzymują komunikaeyę regularną pomiędzy N., a Nowym Yorkiem i Albany.—N. założone zostało przez wychodźców z Palatynatu w r. 1709. Po ukończeniu wojny o niepodległość wojsko amerykańskie tu w dniu 23 czewca r. 1783 rozpuszczone było.

Newbury, miasto angielskie w hrabstwie Berkshire, nad rz. Kennet i kanałem Kennet-Avon w równinie urodzajnej, o 25 kim. na zach.-

Newcastle, miasto w Ameryce Północnej w stanie Delaware, o 10 kim. poniżej Wilming-tonu, z fabrykami tkania bawełnianych i narzędzi rolniczych; mieszkańców 4,010 (1890).

Newcastle, kąpiele morskie na morzu Irlandz-

Dr J. M.

kiem.

CO î

połudn.-zachód od miasta Reading; stacya kolei Londyn-Bristol; ma kościół gotycki św. Mikołaja z czasów Henryka VII (w r. 1868 odrestaurowany), instytut literacki z Muzeum, szkołę łacińską, szpital i prowadzi handel zbożem, słodem i wytworami rolnemi. W pobliżu papiernie znaczne. N. w r. 1891 liczył 10 002 m-ców.—Niedaleko od miasta leży Donnigton Castle, gdzie umarł poeta angielski, wybitny Geoffrey Ch au cer (ob.) i Shaw House, zamek najpiękniejszy w hrabstwie, z czasów królowej Elżbiety. N. jest miastem starem. Dnia20 września r. 1643 pod N. stoczona była bitwa nierozstrzygnięta pomiędzy wojskiem Karola I, a wojskiem parlamentu, dowodzonem przez Essex a. W dniu zaś 27 paźdz. r. 1644 stoczyły te same strony rywalizujące bitwę pod N. ponownie, ale ze skutkiem niepomyślnym dla króla.

Newburyport, miasto amerykańskie w Stanach Zjednoczonych, jedno z 3 miast głównych hrabstwa Essex, w stanie Massachusets, o 53 kim. na płn.-płn.-wschód od Bostonu, w okolicy malarycznej, na brzegu prawym uścia (2 — 2y2 kim. szer.) rz. Merrimack do oceann Atlantyckiego, stacya kolei Portland-Boston. N. ma port obszerny, tylko wobec piasków u wejścia niezbyt dostępny. W mieście rozwinięty jest przemysł bawełniany i wyrób obuwia. Ludności w r. 1890 było 13 947 m-ców, trudniących się poza przemysłem wspomnianym, handlem i budową statków. Z budowli i instytucyj zasługują w N-ie na uwagę: świątynia Old South, biblioteka miejska z 21000 tomów książek, uniwersytet języków nowożytnych itd. Miasto założone zostało w r. 1635, ale wzrastać zaczęło dopiero od r. 1734.

Newcastle, miasto w Australii, w kolonii angielskiej Nowej Południowej Walii, przy uściu rzeki Hunter do oceanu Spokojnego, połączone drogą żelazną z Tamworthem; posiada wielkie doki i warsztaty okrętowe; mieszkańców liczy 13,460 (r. 1893). N. jest po Sydneyu najważniejszym portem kolonii i miejscem wywozu wszelkich wytworów okręgu Hunter, jak oto: węgli kamiennych, wełny, mięsa mrożonego, koni, łoju, miedzi i t. d.—Przywóz w r. 1893 wynosił: 461,253 funty szterl., wywóz 1,608,510 funtów; przez port N. przeszło 678 statków parowych 772,363 tonn objętości i 595 żaglowych, objętości 594,844 tonn. Do portu należały 52 statki żaglowe o 7,521 tonnach i 53 parowe o 3,160 tonnach.

Newcastle,miasto w Ameryce Północnej, stolica hrabstwa Lawrence w stanie Pensylwanii w miejscu, gdzie rzeki Neshannock i Shenango zlewają się w rzekę Beaver, w miejscowości bogatej w węgiel; stacya węzłowa dróg żelaznych. Posiada ulice piękne cieniste, odlewnie żelaza, wielkie piece, fabryki igieł, huty szklane i t. d.; mieszkańców 11,600 (1890).

Newcastle, miasto w Ameryce Północnej, w prowinoyi angielskiej Nowym Brunszwiku, nad rz. Miramichi, powyżej Chathamu, dostępne dla dużych statków, przy drodze żelaznej z Quebecu do Halifaxu. Mieszkańców 4,500 (r. 1891), zajmujących się budową okrętów, rybołówstwem i handlem drzewem.

Newcastle under Lyme, miasto w Anglii, w hrabstwie Stafford, na zachód od Stoke, z fabrykami obuwia i kapeluszy, wielką hutą żelazną (Silverdole) i papierniami; mieszk. 18,452 (r. 1891).

New Castle upon Tyne, miasto w Anglii, stolica hrabstwa tejże nazwy, na lewym brzegu rzeki Tyne, o 12 kim. od jej uścia, na wzgórzu położone; połączone jest z leżącym po drugiej stronie rzeki miastem Gateshead trzema mostami: kamiennym, leżącym nisko w dolinie, zwodzonym i wreszcie zbudowanym przez Roberta Stephensona (ob.) mostem High Level Bridge, wysomm na 34 m., długim na 419 m. służącym zarówno ruchowi wozowemu, jak i drodze żelaznej. Dolna część miasta jest starsza; ma uliczki ciasne i brudne; górna poprzecinana jest ulicami pięknemi szerokiemi (główna Grey Street z pomnikiem hrabiego Grey a). Ze starego zamku Wilhelma Rudego (ob.), zostały tylko lochy więzienne (keep) i dwie bramy; zachowały się też szczątki dawnych murów miejskich. W północno-zachodniej części miasta leży park publiczny Town Moor. Z budowli zasługują na uwagę: kościół św. Mikołaja z wieku XIV, z wieżą wysoką na 59 m., halla gildyjna (obecnie giełda) z r. 1658, nowy ratusz; halle targowe i teatr. N. zajmuje 21.7 kim. kw., mieszkańców liczy 214 803 (r. 1901).—Znaczenie swoje zawdzięcza N. bogatym kopalniom węgla, któremi jest otoczone. Oprócz tego jest jeszcze N. wielkiem ogniskiem przemysłu; posiada znaczne warsztaty mechaniczne (w r. 1891: 7 272 robotników), stalownie i huty żelazne (3245 robotników), warsztaty okrętowe (1915 robotników), huty szklane, cegielnie i fabryki przetworów chemicznych. Na przedmieściu Elswich znajdują się słynne zakłady W. Armstronga. Miasto prowadzi bardzo ożywiony handel morski. Przywóz w r. 1894 wynosił 6 977 328 funtów ster., wywóz 3 919433 funty (w r. 1890: 5 743 051 funtów). Głównemi przedmiotami wywozu są: węgle kamienne i koks, żelazo, miedź, ołów, machiny; przywozu: zboże, owoce, masło, cukier, nafta.—Z zakładów naukowych N-u należy wymienić: bogatą bibliotekę, muzeum towarzystwa Filozoficznego, zbiory starożytności w zamku, kolegium nauk przyrodniczych (od r. 1871); kolegium lekarskie (od roku 1893; obadwa naieżą do uniwersytetu Durham-

72

Ene. Powsz. Ilustr. Ser. II. Zesz. 9. T. II.

OT

Newcastle Tomasz. — Newel.

nych, surowy dJa włościan, słynny ze swej dumy i pyszności, jest on wzorem magnata angielskiego, starego autoramentu, który był już anachronizmem w Anglii postępowej za rządów królowej W i który i.

Newcomb Szymon, astronom (* r. 1835 w Wallace w Nowej Szkocyi), został w r. 1857 rachmistrzem w urzędzie almanachu żeglarskiego (Nautical Almanac office) w Waszyngtonie, r. 1861 profesorem matematyki i astronomii przy obserwatoryum morskiem, r. 1877 dyrektorem „American Ephemeris and Nautical Almanac Office”, a obok tego r. 1884 zarazem profesorem matematyki i astronomiii w Baltimore. Prace jego odnoszą się głównie do astronomii teoretycznej, był też wszakże bardzo czynny przy budowie i ustawianiu olbrzymiego 26-calowego refraktora w Waszyngtonie i był członkiem czynnym komissyi do obserwacyi przejśó Wenery r. 1874 i 1882. Przeprowadził liczne obserwacye gwiazd stałych, oznaczył ich paralaksę, a w szczególności opracował teoryę biegu księżyca i planet: „The orbit of Neptune” (1866), „The orbit of Uranus” (1893), „Researches of the motion of the moon” (1878), „Astronomical papers prepared for the use of the American Ephemeris” (4 t., 1884 — 1892), „The elements of the four inner planets and the fundamental constants of astronomy” (1895). Prócz tego napisał wyborną „Popular astronomy” (przekł. niemiecki Eugelmanna, 1881, wydanie 2-e, uzupełnione przez Vogl a

S. K.

skiego), Rutherford-College (od r. 1878; nauki przyrodnioze), szkołę górniczą, ogród botaniczny i obserwatoryum astronomiczne. Miasto jest siedzibą biskupa katolickiego i anglikańskiego. —

N. jest dawnym rzymskim Pons Aelii, które nazwane zostało od mostu zbudowanego około r. 120 przez cesarza Adryana. O 5 kim. na wschód od N., pod Wallsend zaczyna się wał Adryana. — Za Anglosasów N. nazywało się Monkchester, to jest „zamek mnichów” i było ulubionym miejscem pielgrzymek. Obecna nazwa pochodzi od zamku z czasów Normandów.

Do r. 1888 N. należało do hrabstwa Northumberland. Dzieje miasta opisali Welford (r. 1884—

87, 3 tomy), Charleton (r. 1880) i Boyle (r. 1890).

Newcastle Tomasz Pelham Holles, margrabia Clare i książę N e w o a s 11 e, mąż stanu (* r. 1693—f r. 1768). Po śmierci królowej Anny, jako stronnik domu Brunświckiego, zostaje mianowany w r. 1714 lordem-lieutenantem hrabstwa Middlesex, a w r. 1716 wiceadmirałem. Za werbowanie wojsk przeciw preteudentowi otrzymał dostojeństwa margrabiego Clare i księcia Newcastle. Wysoko skoligowacony, nadzwyczajnie bogaty, używa stanowiska wpływowego, wchodzi do ministeryum w r. 1730, jako sekretarz stanu do spraw Szkocyi. Pozbawiony zalet istotnych męża stanu, sprowadził niejeden kłopot na W a 1-polea (ob ), szczególnie na kongresie w Akwizgranie. W r. 1754 zostaje pierwszym lordem skarbowości. Pod przewodnictwem Pitta (ob),    1892).

tak jak wprzódy pod Wal polem, był tylko fi-gurantem i lord Bute zmusza go w r. 1762 do ustąpienia z ministeryum. Powraca wprawdzie do władzy, jako lord pieczęci w gabinecie Buck-hin ghama (r. 1765—66), ale umiera r. 1768 nie odegrawszy istotnie roli wybitniejszej.

Newcastle Henryk Pelham Fiennes Pelham-Clinton, potomek starożytnego rodu Clintonów, datującego od XII stulecia, czwarty książę Newcastle (* r. 1785 —f r. 1851).

Po otrzymaniu wychowania w Eton, udał się do Francyi, gdzie w r. 18Ü3 po pokoju w Amiens, był więziony przez 4 lata. Po powrocie do kraju rozpoczyna życie publiczne w warunkach wyjątkowo korzystnych. Ale pomimo swego wysokiego rodu i fortuny ogromnej nie wzniósł się na żadne stanowisko wyższe. Stanęły mu na zawadzie przekonania reakcyjne, posunięte do fanatyzmu. Podczas agitacyi poprzedzającej wielki „bill Reformy” lud spalił do szczętu zamek jego w Notingham i napadł na inne rezy-dencye jego. Po przejściu „billu Reformy” w r.

1832 wystąpił z parlamentu, oświadczywszy, że nie będzie w nim dłużej zasiadał i słowa dotrzymał. Lord John Rus seil (ob.) odebrał mu nawet dygnitarstwo honorowe lorda- lieutenanta Nottinghamu wskutek impertynenckiego listu wy- nią się rolnictwem i rybołówstwem, Żydzi zaś stosowanego do lorda-kanclerza. Zatwardniały drobnym handlem i rzemiosłami.—Okolice N-u w swych przekonaniach religijnych i politycz- wspominane są u kronikarzy rossyjskich już pod r.

N. T.

N. T.

Newcomen, ślusarz angielski z Darmouth z wieku XVII, który pierwszy zastosował parę jako siłę poruszającą, i w r. 1712 wybudował machinę parową atmosferyozną, która zastosowana była do podnoszenia wody w kopalni w Warwickshire.— Ob. Parowe machiny.

Newcomena machiny, ob. Parowe machiny.

Newel, miasto powiatowe w gub. Witebskiej przy usciu rz. Emieuki (Jemienki) do jeziora Newelskiego, pod 56°1' szer. płn. i 47°55' dług. wschód, od Gr., o 829 wiorst na płn.-wschód od Warszawy, przy szosie z Witebska do Ostro-wia. Ma 3 cerkwie, kościół katolicki pod wezwaniem św. Jerzego męcz., wzniesiony w roku 1785, a w r. 1866 odnowiony, synagogę, klasztor mnichów prawosławnych, szkodę powiatową 2-klasową, bibliotekę, szpital, władze miejskie i powiatowe, sąd, pocztę, telegraf. Przemysł drobny: w r. 1895 było 20 fabryczek z 43 robotnikami i 14620 rb. wytwórczości: w liczbie zakładów przemysłowych przeważały cegielnie i garncaruie (11) i fabryki sukien (4). Ludność (w r. 1897 było 9 988 m-ców: 4 609 mężczyzn i 5 379 kobiet) wyznania głównie prawosławnego, pochodzenia białoruskiego. Chrześcianie trud-

H.

D.

Pa

rniej sco-

iipi

Fig. 144. Newelski, herb polski.

1185. O samym jednak mieście spotykamy pierwszą wzmiankę dopiero w w. XV, jako o miejscu kresowem, należącem do włości Toropeckiej. W w. XVI N. był już zamkiem litewskim, obronnym. W r. 1562 załoga polska zamku N-skiego pod dowództwem hetmana Leśniowolskiego i Do wojny uległa Moskwie. — W r. 1576 wojewodą newel8kim był W e 1 j am i n o w. W r. 1580 wojska polskie pod dowództwem Dorohostaj-fikiego i Jana Bornamissy zdobyły N. W roku następnym odbywały się tutaj rokowania bezskuteczne o pokój między królem Stefanem Batorym, a posłami Iwana Groźnego. Na mocy pokoju zawartego w r. 1582 w Jamie Zapolskim N. dostał się carowi moskiewskiemu. Do Polski wrócił wr. 1634 na mocy pokoju Wiaziemskie-go i został wcielony do województwa Połockiego. Wazowie nadali włości newelskie Radziwiłłom. W r. 1655 Aleksy Michajłowicz zdobył miasto i zniszczył zamek i dopiero pokój zawarty w r. 1678 przywrócił N. Rzeczypospolitej.—Po rozbiorze pierwszym Polski w roku 1772 N. wcielony został do prowincyi Po-łockiej, gub. Pskowskiej; w r. 1777 wszedł w skład gub. Połockiej, a w r. 1802 został miastem powiatowem gub. Witebskiej.— Powiat Newels ki graniczy na płn. z gub. Pskowską, na wschód z pow. Wieliskim, na płd. z pow. Horodeckim, na zachodzie wreszcie z powiatami Połockim i SiebieBkim i zajmuje ogółem 3 578.9 wiorst □ powierzchni. Lasów (sosnowych i jodłowych) 104 402 dz., a ziemi pod pługiem 109 269 dz. należy do obywateli i 116 865 dowłościau. Z jezior znaczniejsze Iwan (18.1 w. kw.), Newelskie (14.1 w. kw.) i t. d. ogółem 300, zajmujących powierzchni 183 w. □.—Z rzek do powiatu N-skiego należą: Łować z dopł. Emienka, Uszan-ka, Plisa, Iskoł, Udroj; z nich tylko Łowaó jest spławny od wsi Krasny brzeg.—Powierzchnia powiatu wzgórzysta. Wyniosłości znaczniejsze ciągną się w stronie północnej na pograniczu gub. Pskowskiej. U stoków góry najwyższej Poczanow8kiej wypływają źródła siarczane, obfite, dotychczas niewyzyskane. Błota, z których największe Niewiedro i Wołożno (20 w. £] obszaru), grupują się na granicy pow. Siebieskie-go. Grunta wogóle są piaszczyste i kamieniste. Przemysł fabryczny słaby: w r. 1890 liczono 48 fabryk z produkcyą na sumę 69 955 rb. Hodowla bydła również słabo rozwinięta: w roku 1890 liczono 24745 koni, 54 081 szt. bydła rogatego, 35 011 owiec, 20964 świń i 2 001 kóz. Siane jest najwięcej żyto. Sadownictwo i ogrodnictwo na nizkim szczeblu rozwoju. Ludność ogólna powiatu w r. 1897 wynosiła 112 583 ra-ców wyznania przeważnie prawosławnego, pochodzenia białoruskiego. Jedyny klasztor Franciszkanów we wsi Sokolniki oddano w r. 1865 duchowieństwu prawosławnemu.

Newelski, herb polski. Na tarczy w polu ęzerwonem trzy wręby srebrne ku dołowi zmniejszające się; najniższy z nich obejmuje rogami półksiężyc złoty. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie. Odmiana herbu Ko r-czak (ob.), powstała prawdopodobnie w XVI stuleciu, używana przez rodzinę Newel-8kich z Newla w Inflantach.—Kojałowicz, Niesie c k i.

New Forest

wość lesista w Anglii, na półn.-zachód od Hampshire, pomiędzy zatoką Southampton i Avonem. Jest to płat ziemi trójkątny, zajmujący mniej lub więcej 25 000 hektarów nieupra-wnych ; trzy czwarte tej przestrzeni zajmują lasy, przeważnie dębowe. Należy do korony od czasów Wilhelma Zdobywcy (ob.), który tu zburzył kilka wiosek, aby rozszerzyć obszar swych polowań. Zginął tu na polowaniu syn jego Wilhelm Rudy (ob.). Lord-warden, zarządzający N.-F-em rezyduje w Lynd-thurst. Po N. F. błąkają się zdziczałe konie, które według podania, są potomkami koni hiszpańskich z Armady niezwyciężonej (ob.) i na pół dzikie świnie. Mieszkańcy okoliczni mają prawo pastwiska na gruntach tutejszych od końca września do połowy listopada. Dęby dostarczają budulcu marynarce angielskiej.

New Foundland, wyspa u wybrzeży wschodnich Ameryki Północnej, po obu stronach 50° szerokości, zamykająca zatokę św. Wawrzyńca, oddzielona od lądu (Labradoru) cieśniną Belle-Isle; ma kształt trójkąta równoramiennego, jeden z boków równych jest zwrócony na zachód ku zatoce, drugi na południe, trzeci bok, najdłuższy, najbardziej poszarpany, zwrócony jest na północo-wschód ku oceanowi otwartemu; poszarpanie największe widoczne jest na południo-wschodzie, gdzie wązką szyją wyrasta z trójkątnego kadłuba wyspy, półwysep Avelon, kończący się przylądkiem Race. Obszar wynosi blizko 111000 km. kw.—Powierzchnia wyspy składa się z bagien, śród których sterczą wyniosłości skaliste; w części zachodniej wyspy, stanowią one łańcuch Long Range na 450 km, długi, ciągnący się na przedłużeuiu Apalachów, góry te składają się ze skał archaicznych, najwyższy szczyt, Erskine, dosięga tylko 600 m.—Z rzek, przepływających jeziora, największą jest Exploit River, na 320 km. długa, płynie na północo-wschód, prze poławiając trójkąt wyspy; wzdłuż jej doliny biegnie kolej żelazna. Klimat jest chłodny, mglisty i dżdżysty, wysokość deszczu roczna sięga dwueh metrów. W porcie St. Johns ciepłota średnia, roczna wynosi przeszło -j- 5°C z maximum blisko 4- 32° i minimum przeszło — 16°.—Ludność wyspy (w r. 1901 przeszło 220000), po-»

zwrócił znów Anglii.

wstała ze zmieszania się Francuzów z Anglikami, zamieszkuje głównie wybrzeża. Ludnośó pierwotna, indyjska, Beotukhowie, zupełnie zniknęła; później przywędrowali tu Mie Macowie, którzy jednak są bardzo nieliczni. Pod względem politycznym N. F., wraz z przeciwległym sąsiednim wybrzeżem Labradoru, stanowi osobną kolonię angielską. Położenie kolonii tej na Atlantyku, jest wyborne, u wyspy tej bowiem, leżącej najbliżej Europy (2 640 km.), zbiegają się wszystkie linie parowców i żaglowców, pływających między Europą i Ameryką Północną, zresztą silne mgły stawiają tu znaczną przeszkodę w żegludze, za to znów wielkie znaczenie nadaje tej wyspie sąsiednia ławica New Foundlandzka, na której gromadzą się masy ryb i fok niezliczone; poławiają się tu głównie sztokfisze, foki, a także śledzie, łososie i homary. Piócz tego wyspa obfituje w miedź. Ziemi ornej jest niewiele, uprawiają tam owies, jęczmień, pszenicę i konopie. Głównem miastem i portem jest St. Johns; iane porty ważniejsze, rybackie są: Harbour Grace i Toulinquet na małej wysepce nadbrzeżnej, niedaleko od uścia Exploit River. Ne wybrzeżu Labradoru, należącym do N. F. znajdują się wsie Eskimów i kolonie Herrnhutów (ob.), jak Ho-pedale, Nain. Hebron i t. d., które zajmują się połowem śledzi i fok.—Małe wysepki nadbrzeżne u południowego wybrzeża N. F.: St. Pierre i Miquelon są francuskiemi stacyami rybackiemi, są to resztki dawnych wielkich kolonij francuskich, w tych stronach.—N. F. został odkryty w r. 1583 przez Cabotów i wzięty w posiadanie przez Anglię, zresztą był on jak się zdaję, już przedtem w XI stuleciu odwiedzany przez Normanów. Przy końcu XVI stulecia wyspę tę opanowali Francuzi, lecz w r. 1713 pokój Utrechcki wyspę

w. N.

New Hampshire (w skróceniu N. H.) jeden z 13 stanów pierwotnych Związku Połnocuo-Amerykańskiego, wysunięty najbardziej ku północy, leży między 42°40'—45°18' szer. północnej i 70°40'—72°35' dług. wschód, od Gr. i graniczy na północy z Kanadą angielską (Quebec), na południe ze stanem Massaohusets, na zachodzie— Vermont, na półn.-wschodzie ze stanem Maine i na wschodzie wreszcie z Oceanem Atlantyckim; ogółem zajmuje 24,100 klm. Q powierzchni, włącznie z grupą wysp Isles of Shoals, do stanu należących, a niedaleko od brzegów położonych. Z Oceanem N. H. graniczy na przestrzeni 28 kim. tylko, przyczem brzegi morskie ma nizkie, skąpe w zatoki, dogodne Fdostępne jedynie dla statków małej pojemności.—Wskutek swego położenia górzystego, wspaniałego i obfitości jezior N. H. z dawien dawna nosi miano „Szwajcaryi Amerykańskiej”. Nazwa ta stosuje się zwłaszcza do części północnej stanu, zajętej przez góry₄Białe (White Mountains) i Frankońskie, których szczyty wysokie Mt Washington (1913m). Adams, Jefferson, Madison górują wyniośle nad okolicą. Na południe od tych gór ciągnie się cały łańcuch górski, składający się z grup Ke-arsarge, Chocorua, Moose Hillock, Prospect, Grand Mouadnock i t. d. Budowa gieologiczna stauu składa się z granitu i gnejsu, a dolina rz. Connecticut jest pochodzenia syluryjskiego. Okres lodowy pozostawił po sobie w N. H. ślady bardzo liczne. Brzeg morski zajmują piaski.—Z rzek tutejszych zasługują na uwagę: Connecticut, rzeka największa w N. H. stanowiąca jednocześnie granicę zachodnią stanu; przez sam środek jego przepływa rz. znaczną Merrimack, która atoli w biegu dolnym należy całkiem do stanu Massa-chusets; wodospady liczne, dostarczające siły mechanicznej wielu fabrykom, uniemożliwiają żeglugę po tej rzece i w ten sposób obniżają jej znaczenie jako środka komunikacyjnego; w całej swej rozciągłości należy do stanu jedynie rzeka niewielka Piscataqua, w której uściu leży port najważniejszy Hampshireu, Portsmouth. Jeziora ogółem zajmują 1100,00 akrów; z jeziór za najpowabniejsze uchodzą: Winnipiseogee (158 m. n. p. morza) — największe i Sunapee.—Klimat surowy ale zdrowy. Już w listopadzie rzeki zamarzają. a na północy stanu śnieg leży do maja. Ciepłota roczna, przeciętna w m. Concord 4-7°C. (max.-f-37°, minim.—24°); opady atmosferyczne dosięgają rocznie 1170 mm. Latem N. H. uchodzi za sanatoryum i okolice gór Białych coraz liczniej odwiedzane bywają przez rekonwalescentów. Ziemia, z wyjątkiem dolin rzecznych, nie jest zbyt urodzajna, natomiast odpowiednia jest bardzo dla hodowli bydła. Sieją tu głównie pszenicę i owies i sadzą kartofle. Góry obfitują w pastwiska wyborne i okryte są lasami gę-stemi, składającemi się z dębów, świerków, jodeł, brzóz, modrzewi, jaworów i sosen, które dostarczają drzewa wspaniałego okrętowego i budulcowego.—Zwierzęta dzikie reprezentowane są przez niedźwiedzie, wilki, jelenie i inne. Rzeki obfitują w ryby, zwłaszcza w pstrągi. Ludnośó, pochodzenia przeważnie szkockiego i irlandzko-protestanckiego, wynosiła w r. 1790 — 141,899 m-ców, w roku zaś 1900 — 411,588 (17 na 1 kim. □): 205,379 mężczyzn (49.9°/₀) i 206,609 kobiet (50,1%). Z liczby ogólnej 78,6%, czyli 323,481, było urodzonych w Ameryce, reszta zaś 21,4% t. j. 88,107 są przybysze, a wśród nich Polaków jest 964. Pod względem koloru skóry ogół ludności N, składał się z 410,791 białych, 662 negrów, 112 Chińczyków i t. d.—Oświata stoi bardzo wysoko. W r. 1890 do szkół publicznych uczęszczało 60,195 uczniów (z ogólnej liczby 84,600 dzieci w wieku szkolnym) pod kierunkiem 3,134 nauczycieli. W m. Hannoverze znajduje się nadto szkoła wyższa „Dartmouth College” z wydziałami lekarskim, inżynierskim, rolniczym i t. d., na których w r. 1900 liczono 728 słuchaczów. Z innych urządzeń stanowych zasługują na uwagę: zakład dla chorych na u-myśle, zakład naukowy dla głuchoniemych i ocie-

mniałych, dom poprawy i więzienie centralne w Concordzie. Rolnictwo i hodowla bydła słabiej są rozwinięte, niż przemysł fabryczny. Farmerzy opuszczają często rolę i przenoszą się bądź do miast, bądź na Zachód daleki. W rokul890— 29,151 farmerów posiadało 1,383,607 hektarów ziemi, a w tej liczbie 690,955 hektarów pod kulturą ryżu i owsa, a następnie pszenicy, kartofli, chmielu, tytoniu i lnu. Hodowla bydła w r. 1890 tak się przedstawiała: 52,458 koni, 222,888 bydła rogatego, 131,611 owiec i 58,585 świń. Otrzymano stąd 7,942,840 funtów masła, 341,235 f. sera i 717,149 f. wełny. Rybołówstwo i przemysł górniczy (złoto, srebro, miedź, ołów, grafit i t. d.) stoją na nizkim szczeblu rozwoju. Natomiast bardzo wysoko jest rozwinięty przemysł fabryczny, którym trudni się 41% ludności. W r. 1890 liczono w N. H. 3,229 fabryk, zatrudniających 66,361 robotników i wytwarzających towarów za sumę 85,770,549 doli. Miejsce pierwsze w przemyśle fabrycznym zajmuje przemysł bawełniany (36 fabr. z 16 529 robot, i 17 953 403 doli. towaru), a następnie wełniany (85 fabr. z 7 352 robot, i to w. na sumę 13 220 850 doli.), po nim następują fabryki obuwia, i pończoch, tartaki i garbarnie. Handel zagraniczny dość znaczny: flota handlowa stanu składa się z 66 okrętów o pojemności 1891 tonu. Sieć kolei liczy 1,760 kim. długości.—Władzę wykonawczą sprawuje gubernator wraz z radą składającą się z 5 członków. Prawodawstwo należy do General Court, izby złożonej z dwuch ciał: senatn (24 członków) i izby poselskiej (360 członków), zasiadających w stolicy Concord. Na kongres Stanów Zjednoczonych N. H. wysyła 2 senatorów i 2 posłów; przy wyborze prezydenta Związku rozporządza 4 głosami.—Dochody stanu w r. 1890 wynosiły 1,365,426 doli., wydatki 445,366 doli. dług publiczny stanu 2,691,019 doli., dług hrabstw 556,987 doli., dług gmin 4,718,025 doli. wreszcie dług okręgów 182,331 doli.—Stolicą stanu jest m. Concord; z innych miast zasługują na wzmiankę: Portsmouth, Manchester (56987 m eów w r. 1900), Dover i t. d.—Europejczycy po raz pierwszy poznali okolicę dzisiejszego N. H w r. 1603, ale badaczem pierwszym tego kraju był kapitan angielski J. Smith, fktóry sporządził w r. 1614 mapę pierwszą N. H-u. W r. 1662 Towarzystwo handlowe z m. Plymouth w Anglii, uzyskawszy poprzednio od Jakóba I przywilej na prawo wyzysku i zarządu całą Nową Anglią, odprzedało część swego obszaru, pomiędzy rz. Merrimakiem i Connecticutem, pp. Ferdinando Gorgesowi i kapitanowi Janowi Masonowi. W r. 1629 Gorges i Mason podzielili się krajem kupionym w ten sposób, że drugi wziął część południowo-zachodnią, t. j. część większą stanu dzisiejszego N. H., który już podówczas otrzymał swą nazwę. Żadna z kolonii Nowej Anglii nie ucierpiało tyle od napaści ze strony Indyan, co N. H. W r, 1641 N. H. przyłączył się do Massachusets; w r. 1679 na mocy postanowienia Karola II stanowił prowincyę odrębną, potem znowu wszedł w skład kraju Massachusets, aby w r. 1741 na mocy postanowienia królewskiego zostać na nowo prowincyą samodzielną. W r. 1775 zgromadzenie narodowe uznało władzę królewską angielską za wygasłą i przystąpiło do federacyi republikańskiej, wystawiwszy w pole 12,000 żołnierza. Podczas wojny domowej amerykańskiej, w latach 1861—65, N. H. w celu podtrzymania stanów północnych zmobilizował 32,000 żołnierza; czyli 10$ ludności ówczesnej,—Por. Mac Clintock „Story of N. H.” (Boston 1888); Belknap „History of N. H.” (tamże 1812); S anb or n „History of N. H.” Hitchcock „Geology of N. H.” (Concord 1875—77).

Newhaven 1) miasto angielskie w hrabstwie Sussex wschodnim, przy uściu rz. Ouse; ma kościół z czasów normandzkich, port mały, warsztaty okrętowe, rozporządza 31 okrętami o pojemności 5,620 tonn, i liczy (w r. 1891) 4,955 mieszkańców. Ma komunikacyę stałą, codzienną z m. Dieppe we Francyi i z wyspami położonemi w kanale La Manche. Wywóz towarów angielskich z N. w r. 1894 wynosił 1,954,018 f. str., a zagranicznych i kolonialnych 607,665 f. str.; wwóz zaś dosięgał cyfry olbrzymiej 7,656,981 f. str. Portu broni warownia. 2) stolica hrabstwa tegoż imienia w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, w stanie Connecticut, o 6 kim. od cieśniny Long Island Sound, przy uściu 3 rzeczek, stacya kolei New-York-New-London i punkt wyjścia 3 głównych linij kolejowych i jednej drugiego rzędu, liczy (w r. 1900) 108,027 m-ców. Pod względem przemysłu, handlu i ludności N. Haven jest miastem największem w stanie Connecticut. Zajmuje 6 hektarów przestrzeni pomiędzy morzem a pasmem górskiem, ma ulice szerokie i tak bogato ocienione wiązami, że stąd otrzymało nazwę „miasta wiązów”. Jest to miasto piękne i rozległe, z wielu gmachami wspa-niałemi, jak b. pałac stanowy z stylu doryjskim na placu publicznym, ratusz, sąd, komora, biblioteka publiczna z 200,000 t., muzeum miejskie, 65 kościołów, 5 teatrów, mosty i t. d.—Zakłady naukowe tutejsze, zarówno publiczne jak i prywatne, stoją bardzo wysoko. Z nich wyróżnia się zwłaszcza gimnazyum klasyczne Hoc-kins a, istniejące od r. 1660 i Yale College, jedna z najlepszych i, po H arv ardz ki e j, najstarszych wszechnic amerykańskich. Założona w r. 1701, w r. 1717 przeniesiona została do N. Początkowo wykładano w niej nauki teologiczne, prawne i historyę języków klasycznych, obecnie program znacznie rozszerzono i otworzono przy wszechnicy „Sheffield Scientific School”, gdzie wykładane są nauki przyrodnicze i lekarskie. Personel profesorski wszechnicy składa się ze 187 osób, a ilość studentów dosięga 2,000. Do Yale College należy nadto muzeum Peabodyegq

z. w.

ze zbiorami bogatemi gieologicznemi, mineralo-gicznemi i przyrodniczemi i biblioteka olbrzymia. Liczne stowarzyszenia studenckie, naukowe, literackie i sportowe, 30 szkół publicznych, 9 banków, 7 pism codziennych i 15 innych pe-ryodycznych. Wodociągi i oświetlenie elektryczne i gazowe. Port N. jest największy w stanie całym, rozporządza 286 statkami o pojemności 50,445 tonn, ma komunikacyę prawidłową, parowcową z Nowym Yorkiem, a trudni się żeglugą nadbrzeżną i handlem z Indyami Zachodniemu Wywóz wynosi 2.5 milionów doli., wwóz zaledwie ‘/₂ mil. doli. Znaczenie atoli portu wobec konkurencyi olbrzymiej ze strony Nowego Yorku jest coraz mniejsze. Przedmiotem głównym handlu miejscowego, morskiego są ostrygi. Ludność trudni się przeważnie przemysłem: w r. 1890 było w N. 2,490 fabryk zatrudniających 17,864 robotników i wytwarzających towarów za sumę 33,396,311. doli. Z pośród fabryk zasługują na wzmiankę: 7 fabryk konserw mięsnych, fabryki żelaza, stali i mosiądzu, zegarków, broni (słynna fabryka Winchesterska), wyrobów gumowych i narzędzi muzycznych. Z przedmieści N-u zasługują na uwagę Fair-haven, gdzie rozwinięta jest na wysoką skalę hodowla ostryg, Westhaven i Easthaven z hutami miedzi.—Miasto założyła w r. 1638 pewna kompania handlowa z Londynu. Do r. 1662, t. j. do czasu przyłączenia miasta do stanu Connecticut, N. stanowił odrębną kolonię. Do r. 1873 był stolicą stanu Connecticut.—Por. Dexter „Sketh of the history of Yale Uniwersity” (New-York 1887).

Newja, rzeka, ob. N ej w a.

Newjanskij albo N ej wińsk ij zawód, wieś przemysłowa rossyjska z hutą żelazuą olbrzymią, w gub. Permskiej, w pow. Jekatierinbur-skim, nad rzeką Nejwą (dopływem Tobołu, mającym 240 w. długości), stacya kolei z Permu do Jekatierinburga. Liczy 22485 m-ców, ma cerkiew prawosławną,    4 cerkwie sekciarzy

rossyj8kich i starowierców, szkołę fabryczną, szkółkę cerkiewną i szpital. Huta miejscowa istnieje z dawien dawna. Do r. 1725 przetapiała tylko rudę żelazną, szarą, a potem i inne. W r. 1894 na N-skim zawodzie i na Pietrokamienuym wydobyto razem 1 262 000 pud. rudy żelaznej, wytopiono 587 000 pud. żelaza lanego i przetopiono 94 257 pud. żelaza. Ogółem w zakładach pracuje około 1000 robotników. — N. z. założony został w r. 1700 przez Nikitę Demidowa; od r. 1769 należy do Jakowlewów.

Newjanskit, minerał chemiczny, będący iry-doosmem. Oprócz irydu i osmu zawiera również rod i ruten. Własności fizyczne takie same jak irydu. Stosunek części składowych niestały. Kształt kryształów heksagonalnie romboedryczny. Występuje w Newjansku i Kuszwińsku. Minerał ważny ze względu na to, że dowodzi dwuposta-ciowości irydu, oraz że jest jeduym ze źródeł osmu i irydu, które coraz bardziej są w technice poszukiwane.

New Jersey, jeden ze środkowych Stanów Ameryki Północnej, pomiędzy 38°56' a 41°21' szer. półn. i 73°54' a 75°33' dług. zachód, od Greenwich ; graniczy na północ ze stanem New York, na wschód z oceanem Atlantyckim, na południe z zatoką Delaware; zajmuje 20 240 kim. kw. (367.6 mil kw.). N. Jersey tworzy rodzaj półwyspu, zakończonego przylądkiem May; brzegi jego, oddzielone wysepkami niskiemi od morza, obfitują w dobre przystanie dla statków średnich i małych. Od brzegu ciągnie się płaszczyzna wielka, piaszczysta, porosła sosnami i jodłami; zbierają tam rocznie do 45 000 hektolitrów malin. Ku północy, pod Sandy Hook, naprzeciwko wejścia do portu Nowo-Yorskiego, grunt podnosi się i dochodzi do 114 m. (wzgórza Ne vis ink). Część północna jest krajem pagórkowatym, przeciętym przez trzy równoległe pasma gór Allegbanów. Wzgórza te tworzą wysokie i strome brzegi nad rz. Hudsonem. Naj-wyższemi punktami są: Rutherford Hill (453 m.) i High Point na granicy stanu New York (550 m.). Oprócz dwuch rzek pogranicznych, Hudson i Delaware, wymienić należy: Passaic i Hackensack, które wpadają do zatoki Newark, stamtąd zaś dostają się do zatoki Nowo-Yorskiej ; Raritan i Great Egg Harbor River. Staten Island poniżej Nowego Yorku, i Newark należą do stanu N. Jersey.— Klimat jest po większej części morski; różnica pomiędzy częścią północną a południową stanu wynosi 2° C.— W Trenton, położonym we środku, przeciętna ciepłota lata wy-nosi+21.5⁰, zimy+O.l⁰, roczna-f-10.5 °C. Opady atmosferyczne wynoszą rocznie 1010—1035 mm. Klimat jest wogóle zdrowy, z wyjątkiem płaszczyzn nadbrzeżnych, błotnistych ; ładne kąpiele morskie liczą latem wielu gości.— Ludność, która w r. 1702 wynosiła tylko 10000 mieszkańców, doszła w r. 1860 do 672 053, w r. 1890 do 1 444 933 (720 819 mężczyzn i 724114 kobiet), w r. 1902 do 1 883 670 mieszkańców (93 na kim. kw.); przyrost w ciągu lat ostatnich dziesięciu wynosił 30°/₀- W r. 1890 było w N. Jersey 47 638 Murzynów i Mulatów i 328975 urodzonych za granicą.— Szkoły publiczne z 4465 nauczycielami kształciły w roku 1892: 234072 dzieci (376238 było w wieku szkolnym); w pięciu szkołach wyższych (m. in. se-minaryum teologiczne i instytut techniczny) wykładało osób 114, uczyło się 1 354. Pism peryo-dycznych wychodzi w stanie 360.—Grunt nie jest żyzny, przez staranną uprawę rolnicy miejscowi doszli jednak do zbiorów znacznych, nawet w miejscowościach piaszczystych. W r. 1890 pod pługiem było 799 647 hektarów; uprawiano głównie kukurydzę, owies, pszenicę i ziemniaki; zebrano też znaczną ilość siana. Ogrodnictwo (jabłka, brzoskwinie) jest też bardzo rozwinięte,

twierdzi O kolski, miał dodać gwiazdy i krzyż i nazwać herb N-em, za to, że Ernest, brat Szymona Ronneberga, bił się mężnie pod Newlem (Newlin) i tam poległ. Używają go rodziny: Drożnych, Gordziewiczów, Łukowiczów (nob. r. 1764); Mazarakich (nob. 1659); New-lińskich, Ronnebergów (indyg. około r. 1570) i Wagnerów (nob. r. 1662).— Źródła: O kolski, Niesiecki, Ostrowski, Siebmacher (III 2, 298).

New London, nazwa jednego z dwuch miast głównych hrabstwa tegoż imienia, w części południowo-wschodniej stanu Connecticut, w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, na brzegu prawym rz. Thames, o 5 kim. od uścia jej do oceanu Atlantyckiego. Ma najlepszy w Stanach księciu Yorku, ten zaś ustąpił ich lordom Ber- Zjednoczonych i rzadko zamarzający port, któ-keley i Carteret. W r. 1702 N. Jersey wró- rego bronią dwie warownie morskie, Griswold ciło w posiadanie korony i tworzyło odtąd pro- i Trumbull. Mieszkańcy, których w r. 1890 li-wincyę osobną, zarządzaną przez gubernatorów czono 13 757, trudnią się rybołówstwem (poło-3 angielskich aż do rewolucyi w r. 1776. W wal- wem wielorybów, stokfiszów i makreli) i pro-3 ce o niepodległość N. Jersey odegrało rolę wadzą handel nadbrzeżny, rozległy. Istnieją tu ₃ znaczną. Tutaj stoczono w grudniu r. 1776 bitwę fabryki papieru, wyrobów wełnianych, kos, jedwa-pod Princeton, w czerwcu r. 1778 bitwę pod biu, machin i wyrobów żelaznych, nadto są Monmouth, pod osobistym kierunkiem W ashing- warsztaty okrętowe, rządowe i arsenał. Ma koto na. W Morristown wojsko amerykańskie prze- munikacyę stałą parowcową z Nowym Yorkiem zimowało w r. 1776—77.— N. Jersey jest jednym i jest letniskiem ulubionem Amerykanów.—N. Lon-z trzech stanów, które przyjęły jednogłośnie don założony został w r. 1645; w r. 1781 gie-

\m

to

Zwierząt domowych było w r. 1890: 86 925 koni, 212 062 sztuk bydła rogatego, 55 409 owiec i 229388 świń. Gospodarstwo mleczne dało 8 367218 funtów masła i 23 613 funtów sera. Przemysł górniczy ogranicza się do wydobywania rudy żelaznej (r. 1899: 415 510 tonn) i cyny; znajduje się też glinka garncarska, kamień budowlany i łupek. Rybołówstwo zatrudniające 590 okrętów i 4 065 łodzi; przyniosło dochodu w r. 1890: 4198 550 dolarów, z tego 3126 067 za ostrygi. Przemysł przetwórczy jest wszechstronnie rozwinięty; w r. 1890 w 9 221 zakładach przemysłowych 186 901 robotników wyrobiło towarów za 353 897 688 dolarów. Wyrób tkanin jedwabnych stoi tu najwyżej ze wszystkich stanów Unii; w r. 1890 w 132 fabrykach o 378 780 wrzecionach 17 917 robotników do-

starczyło towaru za 30 760371 doi. Tkaniny bawełniane (77 fabryk 374442 wrzecion, 5683 robotników) przyniosły w r. 1890: 5 902615 dolarów, tkaniny wełniane (55 fabryk, 86 617 wrzecion, 7 248 robotników 9 984640 dolarów); Poważnemi gałęziami przemysłu są jeszcze: far-biarstwo (41 fabryk, 3 864 robotników, wytwór 6183 397 dolarów), wyrób machin i wszelkich przedmiotów żelaznych, cygar i t. d. Najważ-niejszemi ogniskami przemysłu są: Newark, Paterson, Jersey City, Trenton i Orange. Prawie cały handel skupia się w portach Nowego Yorku i Filadelfii. Kanały łączą Jersey City z rzeką Delaware. Dróg żelaznych było w r. 1890: 3 571 kim.; do stanu należało 1078 okrętów o 89 412 tonnaeh.— Gubernatora stanu wybiera ludność na trzy lata. Władzę prawodawczą wykonywa senat z 21 członków i izba poselska z 60 członków. Do kongresu Unii wysyła N. Jersey 2 senatorów i 8 reprezentantów; przy wyborach prezydenta ma 10 głosów. Dochody stanu wynosiły w r. 1890: 3 933 708, wydatki 1 564 254, długi stanu 1022642, hrabstw 3 728130, gmin 42990338, okręgów szkolnych 1592479 dolarów. Stolicą jest Trenton.— Pierw-szemi osadnikami w N. Jersey byli Hollendrzy r. (r. 1617—20); w r. 1637 osiedli nad rzeką De-laware Szwedzi i Finnowie, zostali jednak przez . Hollendrów w r. 1655 wypędzeni. Hollendrzy li musieli wszakże ustąpić wkrótce przed Anglika-ti mi, którzy w r. 1664 zajęli kraj przemocą; ii Karol II podarował N. Jersey i New York konstytucyę Stanów Zjednoczonych w r. 1787.— Por. Raum „History of New Jersey” (Filadelfia 1880, 2 tomy).

Newlin, herb polski. Na tarczy w polu błę-kitnem, między dwiema gwiazdami złotemi, sześcio-promiennemi — strzała złota żeleźcem do góry, z opierzeniem, w środku przekrzyżowana. Nad hełmem w koronie szlacheckiej skrzydło czarne strzałą w prawo przeszyte. Herb ten z Niemiec przyniesiony przez Szymona Ronneber-ga za Zygmunta Augusta, podług Ni osiecki ego, pierwotnie przedstawiał tylko ukośną strzałę bez krzyża. Zygmunt August, jak

Sa

i3>ś

Fig. 145. Newlin, herb polski.

D.

nawróceń.

nerał angielski Arnold spalił miasto do szczętu. Na pamiątkę tego pożaru i spustoszenia sprawionego przez działa fortu Griswoldu, wystawiono obelisk na Croton Heights nad brzegiem rzeki Thames.

Newman Jan Henryk (* d. 21 lutego r. 1801 w Londynie—f w Edgabastonie d. 11 sierpnia r. 1890), kardynał, wybitny krzewiciel katolicyzmu w Anglii. \N. urodził się w anglika-nizmie. Od lat najmłodszych odznaczał się u-mysłem bystrym. Wrażliwy, inteligientny, wielbiciel piękna zarówno w naturze, jak i w sztuce, czuł zawsze nader żywo. Uniwersytet ukończył w Oksfordzie. Umysł jego rozwijał się coraz bardziej. Młody marzyciel stawał sio myślicielem, który odróżnił się niebawem od ogółu. W roku 1822 mianowany został „fellow” w Oriel i proboszczem św. Maryi w Oksfordzie. Wkrótce skupił wokoło siebie grono kształcącej się młodzieży i w poważnych rozmowach roztrząsał z nią sprawy i zagadnienia najżywotniejsze. Skutkiem tych dysput osłabła w nim wiara w prawdziwość wiary anglikańskiej. W r. 1826 otrzymuje stopień „tutora”. Wykłady jego budzą ogólne zaciekawienie i zajęcie, a niecą zachwyt w słuchaczach. Pewne jednak zapatrywania jego w sprawach religijnych wywołują protest ze strony kolegów, skutkiem czego zmuszony jest przerwać na czas pewien swoje wykłady. Zabiera się wtedy do pracy nad „HiS" jioryą aryjską”, oraz nad wydawnictwem Ojców Kościoła. Bliższe poznanie patrologii (ob.) godzi go z wieloma punktami nauki katolickiej.— Dla poratowania zdrowia nadwątlonego, udaje się na wyspę Korfu, a następnie ze swym przyjacielem R. H. Froudem wstępuje do Rzymu. Tu już roztrząsa otwarcie z ks. W i s e m a n e m, rektorem kollegium angielskiego, na jakich warunkach mógłby wrócić na łono Kościoła katolickiego. Odstręcza go atoli jeszcze konieczność przyjęcia wszystkich bez wyjątku orzeczeń soboru Trydenckiego. — Powróciwszy w r. 1836 do Anglii zastaje już w Oksfordzie gwałtownie rozwinięty ruch religijny. Uczestniczy w nim żywo, nawołując w tak zwanych „tracts” do powrotu do wiary i obyczajów chrześcian pierwszych wieków. Wystąpienie to miało powodzenie niesłychane. Widząc w tern dla siebie niebezpieczeństwo, z gniewem przeciwko N-owi wystąpił Kościół anglikański. Ze strony katolickiej zabrał głos w założonej przez siebie „Dublin Review” uczony ks. Wiseman (ob.). Spokojnie, z wielką prostotą wykazał, jak bardzo dzisiejsi Anglikanie podobni są do donatystów i przypomniał owe krótkie, ale zdaniem św. Au gust y-n a rozstrzygające spór zdanie: securus judicat orbis terrarum. Pod wpływem tego artykułu N. zaczyna w pierwszej chwili myśleć o połączeniu się z Kościołem katolickim. Po pewnym czasie wyrabia w sobie przekonanie, że lubo an-glikanizm, jako teorya nie wytrzymuje krytyki, to i katolicyzm nie musi byé wolny od skażenia. Szuka tedy drogi pośredniej. Powoli jednak nikły jego uprzedzenia do Rzymu. Daleką jeszcze musiał wszakże odbyć drogę, nim doszedł do światła; długo błąkał się śród dręczących go ciemności i zwątpienia; nawracał się stopniowo i to kosztem cierpień strasznych i o-fiar bolesnych.—D. 25 września r. 1843 pięknem kazaniem żegna tych wszystkich, których przez długi czas nauczał, usuwa się z Oksfordu do zacisznego Littlemore i pędzi tam wraz z kilkoma przyjaciółmi życie iście zakonue. Przechodzi ostatecznie na wiarę katolicką dnia 8 października r. 1845. Udaje się następnie do Rzymu i wstąpiwszy do szkoły Propagandy (ob.), przyjmuje niebawem święceuie kapłańskie. Powróciwszy do ojczyzny zakłada w Birminghamie nowy zakon na wzór oratoryanów św. Filipa (ob. Neri F.) i żyje z kilkoma towarzyszami w ustroniu, zdała od świata, oddany pracy naukowej, dający wiedzieć o sobie głównie przez czyny swych uczniów, których do walki zaprawia. Podczas szerzącej się w tym czasie cholery, daje dowody poświęcenia bohaterskiego. Ofiarowaną sobie godność biskupa in parübus, kilkakrotnie odrzuca. Kapelusz kardynalski o-trzymuje zaledwie w maju r. 1879.—N. przed swem nawróceniem, jako profesor i proboszcz, był chlubą Oksfordu i jedną z najbardziej wpływowych postaci tego starego grodu uniwersyteckiego. Stąd też jego powrót do Kościoła jest ważną datą w historyi odrodzenia katolicyzmu w Anglii, stał się bowiem hasłem do licznych bardzo

Ks K. K.

N. był autorem płodnym, z prac jego wymieniamy: „Letters on certain difficulties felt by Anglicaus in submitting to Rome” (Londyn 1850; wyd. 5-e, 1875 —1879, 2 tomy); „Discourses addressed to mixed congregations” (tamże 1850; wyd. 7, 1891; przekład niem. Moguncya 1851); „Apologia pro vita sua. History of my religious opinions” (Londyn 1865; wydanie nowe, tamże 1801; przekład niem. Kolonia 1865); „Critical and historical essays” (wyd. nowe Londyn 1890; 2 tomy); „Discussion and arguments” (tamże 1872); „Historical Sketches” (tamże 1891, 3 tomy); pisywał także powieści, z których najwięcej ceniona „Callista”; zdobył sobie też rozgłos pewien jako poeta i wydał „Verses on various occasions” (Londyn 1863 i wiele wydań późniejszych; ostatnie tamże 1889). Pieśń jego religijna „Lead, ländly light” śpiewana bywa dotąd w kościołach angielskich i amerykańskich, zarówno katolickich, jak protestanckich, i odznacza się rzeczywiście podniosłością wielką.—Wydanie zbiorowe wszystkich dzieł N-a wyszło w 36 tomach (Londyn 1870 — 1879). — Por. Jennings „J. H. Newman, story of his life” (Londyn 1881 i kilka wydań późniejszych); Hutton „Cardinal N.” (tamże 1890); Anna M o z 1 e y „Letters and correspondence of J. H

Newman Franciszek Wilhelm. — Newport,

577

Red.

1891).

nakoniec współpracownikiem „Timesa”, „Pall Mall Gazette”, „Economista”, „Morning Chronicie” i t. p. W Anglii uchodzi za ekonomistę

St. A. K

zwa-

N. during his life in the Anglican Church” (tamże 1891, 2 tomy); F. W. Newman „Contributions chiefly to the early life of Cardinal N.” (tamże 1891); Abott „The Anglican career of Cardinal N.” (tamże 1892, 2 tomy).

Newman Franciszek Wilhelm (* w Londynie, w czerwcu r. 1805), student uniwersytetu Oxfordzkiego. następnie profesor języków klasycznych w Brystolu, w Akademii Manchester-skiej i nakoniec (od r. 1846 —1863) w uniwersytecie Londyńskim. Pracowity filolog, zasłużony historyk, nie wybił się atoli nigdy na stanowisko pierwszorzędne i zaćmiony był przez sławę swego wielkiego brata, kardynała (ob.). On sam pozostał wiernym protestanckiemu racyonalizmo-wi, jak o tern świadczą jego dzieła.— Napisał: „The soul, her sorrows and her aspirations” (Londyn 1849; przekład niem., Lipsk 1850); „Phases of faith” (Londyn 1850); te dwa dzieła wsławiły go najwięcej, oprócz nich ogłosił nadto: „A History of the Hebrew monarchy” (Londyn 1847); „Regale Rome: an introduction to Roman history” (tamże 1852); „Crimes of the house of Habsburg” (tamże 1851); „Catholic union: essays towards a church of the future” (tamże 1844); „Theism, doctrinal and practical” (tamże 1858); „English institutions and their reforms” (tamże 1865); „Miscellanies” (tamże 1869 — 87; 2 tomy); „The cure of the great social evil” (tamże 1870); „Europe of the near future” (tamże 1871) i „Life after death” (tamże 1886; wyd. 2-e 1887). Ceniono też prace jego lingwistyczne, wśród których na czele stoją: „A handbook of modern Arabio” (Londyn i Hereford 1866); „A grammar of the Berber language” (tamże 1871) i słownik arabski, wyborny.— Nakoniec napisał życiorys brata swego, kardynała, p. n. „Contributions chiefly to the early history of the late Cardinal N.” (Londyn

N. T.

Newmarck Wilhelm (* r. 1820 w Thirsk w hr. York w Anglii—f r. 1882 w Targay w hr. Devon), kupiec, dyrektor banku, statystyk i ekonomista angielski. Był członkiem instytutu francuskiego, „Royal Society”, oraz sekretarzem, a potem i prezesem „Statistical Society” w Londynie. W r. 1856 został powołany do wydziału ankiety Banku angielskiego, a od r. 1862 przez lat 19 kierował bankiem Glyna. Jako teoretyk hołdował szkole ortodoksyjnej wolnego handlu i zwalczał traktaty handlowe z ich taryfą, krępującą gospodarstwo krajowe. Był gorącym wielbicielem Picard a (ob.). W statystyce oświadczał się za metodą indukcyjną. Wraz z Tookiem wydał dzieło głośne „History of prices and of the state of the circulation during the nin years 1848/56” (Londyn 1856, 2 t.). Jest to wyborne dzieło historyczno-gospodarcze. Nadto ogłosił „The new supplies of gold”, (tamże 1853). Pozatem napisał niezliczoną ilość rozpraw, o-głoszonych w czasopismach zawodowych. Był

Enc. Powsz. Ilustr. S. U. Zesz. 10. T. 11.

genialnego.

Newmarket, miasto angielskie w części zachodniej hrabstwa Suffolk, o 20 kim. na wschód od m. Cambridge, stacya kolei Great Eastern, liczy (w r. 1891) 6,213 m-ców. Słynie najlepszym w całej Anglii torem wyścigowym, Newmarket Heath, na którym stale trenuje się przeszło 400 koni wyścigowych. Wyścigi w N. odbywają się 8 razy do roku. Gonitwy najświetniejsze urządzane są w drugi dzień Wielkanocy (Craven meeting) i w końcu października (Houghton meeting). Skutkiem tego N. jest siedliskiem głównem Jockeyklubu angielskiego. Por. Horę „History of N. and the annals of the turf” (Londyn 1886, 3 tomy).

New Mexico, ob. Nowy Meksyk.

New Orleans, ob. Nowy Orlean.

New Plymouth, miasto na Nowej Zelandyi, stolica prowincyi Taranaki na brzegu zachodnim wyspy Północnej; połączone jest drogą żelazuą z Wellingtonem. Posiada szpital, przytułek dla obłąkanych i dom sierot; mieszk. liczy 3 350 (1891).

Newport, miasto w Anglii południowo - zachodniej, przy uściu rzeki Usk, nad morzem położone. Posiada stary kościół normandzki, liska zamku (z w. XI), doki dla statków największych, walcownie żelaza, fabryki igieł i drutu.—W r. 1897 do portu N. weszło 8 233 okrętów (2 421274 tonn), wyszło 8 304 okrętów (2 395 275 tonn); przywóz wynosił 943 968 funtów sterl. (główne przymioty: ruda żelazna i drzewo, po 400 000 fuutów), wywóz 1 800 000 funtów sterl. (głównie węgle, 1 400000 funtów i szyny dla dróg żelaznych, 250000 fuutów).— Do portu należało w r. 1894: 89 okrętów morskich (25 296 tonn). Mieszkańców N. liczy 54 707 (1891),

Newport, miasto w Anglii, stolica wyspy Wight, posiada ratusz i halle targowe, instytut literacki, szkołę łacińską i wielkie piekarnie sucharów. Mieszkańców 10 216 (r. 1891). Pod miastem znajduje się wieś Carisbrooke ze wspa-niałemi zwaliskami zamku, w którym w r. 1648 uwięziony był Karol I. Na drodze do Cowes znajdują się koszary (Albany Barracks) i zakład poprawczy dla przestępców młodocianych (Bark-hurst Reformatory).

Newport, miasto w Ameryce Północnej w stanie Rhode-Island, stolica hrabstwa tegoż imienia i jedna z dwu stolic stanu, na brzegu zachodnim wyspy Rhode-Island, nad zatoką Nar-raganset; najmodniejsza z miejscowości kąpielowych amerykańskich, ozdobiona wieloma piękne-mi willami, z parkiem Touro i wieżą ciekawą, zwaną Round Tower, zbudowaną według podania w w. XI przez Normandów; prawdopodobnie jednak dopiero w wieku XVII. N. posiada

73

Ks. Wł. Kr.

N. T.

dom rządowy, ratusz bibliotekę z 40 000 tomów, port bezpieczny, przez dwa forty broniony; liczy 19 458 mieszk. (r. 1890).

Newport, miasto w Ameryce Północnej, stolica hrabstwa Campbell w stanie Kentucky, na południowym brzegu rzeki Ohio, naprzeciw Cincinnati. Posiada kilka stalowni i odlewni żelaza oraz fabrykę pieców, mieszkańców liczy 24198 (r. 1890).

Newralgia, ob. Nerwoból.

New Ross, miasto irlandzkie, na pograniczu dwóch hrabstw, Kilkenny i Wexford, na wybrzeżu bagnistem rz. Barrow, o 30 kim. powyżej uścia jej do Oceanu Atlantyckiego, stacya końcowa kolei Great Southern and Western Railway. Ma port dostępny podczas przypływu morza dla okrętów pojemności 800 tonn; posiada gorzelnie, prowadzi handel dość znaczny i liczy (w r.

1891) 5,847 m-ców.

Newroza, ob. Nerwica.

Newry, miasto irlandzkie w hrabstwie Down, o 55 kim. na połuduio-zachód od m. Belfast, w dolinie malowniczej rz. Newry, nad kanałem N.-Lough Neagh, liczy (w r. 1891) 12,961 m-ców. Jest stolicą biskupa katolickiego; ma katedrę katolicką i seminaryum duchowne tegoż wyznania, fabryki płótna żaglowego, narzędzi rolniczych, powrozów i wyrobów z żelaza, browary, garbarnie i t. d. Prowadzi handel drzewem, węglem, owcami, bawełną i łupkiem. Wywóz bydła i wytworów rolnych do m. Holyhead. N. ma port 2,5 m. głęboki i rozporządza 33 okrętami o pojemności 1 952 tonn i 242 statkami rybackiemi. Rocznie zawijają do portu 1 743 statki o pojemności 274 873 tonn, wypływa zaś z portu 1718 statków o pojemności 266 293 t. Wobec płytkości portu N. większe okręty zawijają do War-renpoint, portu o 10 kim. poniżej położonego. Wartość roczna wwozu z zagranicy dosięga 131031 f. str., wywóz zaś wynosi 2 750 f. str. W pobliżu N. znajdują się kopalnie olbrzymie granitu i szlifiernie.

New Shoreham albo Shoreham, miasto angielskie portowe, w części zachodniej hrabstwa Sussex, przy uściu rz. Adur do cieśniny La Manche, łączy się za pośrednictwem kolei z miastem Brighton i liczy (w r. 1891) 3 393 m-ców. Ma kąpiele morskie, muzeum, szkołę łacińską, kościół starożytny (niegdyś kollegiatę) w stylu normandzko-ostrołukowym i warsztaty okrętowe. Mieszkańcy (w r. 1891 było 3 393), trudnią się połowem ostryg i prowadzą handel znaczny (zwłaszcza drzewem) z Francyą. W roku 1895 port rozporządzał 65 okrętami, o pojemności 4 533 tonn i 78 statkami rybackiemi. Wwóz towarów z zagranicy w r. 1895 dosięgał 142497 f. str.— Old-Sh or eh am, niegdyś miasto znaczne, Cymenesore, pod którem w roku 477 wylądowali w Anglii Sasowie zwycięzcy, jest obecnie wsią.

Newski Jan, pijar prowincyi polskiej, żył w pierwszej połowie XVIII wieku, kaznodzieja; w zakonie nazywał się Idzi od św. Józefa

1    pod tem imieniem wydawał swe dzieła. Napisał: 1) „Kazania świąteczne” (Warszawa 1739,

2    tomy in folio): 2) „Kazania niedzielne” (Warszawa 1741, in folio); 3) „Żywot św. Józefa Kalasancyusza” (Warszawa 1744 w 4-e). — Ob. „Encyklo. Powsz.” S. Orgelbranda.

New South Wales, ob. Nowa Południowa Walia.

Newstead, opactwo Augustyanów, położone w hr. Nottingham, założone w r. 1170; było jednem z 49 klasztorów w okręgu m. Nottingham, które zostały zsekularyzowane w r. 1530. Zamienione na rezydencyę miejską, należało z kolei do kilku rodzin szlacheckich, pomiędzy in-nemi do Byronów, wsławionych przez poetę romantycznego lorda Byrona (ob.).

Newszehr albo Newszeher (nowe miasto), miasto w Azyi Mniejszej, stolica kazy w sandża-ku Nigde, w wijalecie Konja, o 10 kim. od brzegu południowego rz. Kisił Irmak (Halys), o kilkanaście kilometrów od stacyj Avanos i Ürgüb, kolei Angora-Kaisarie, w dolinie malowniczej, zniżającej się ku północy, u stóp góry Argäus (1 050 m.), liczy 20—25 000 m-ców, przeważnie Greków, którzy w rękach swych trzymają cały handel. Okolice miasta przedstawiają wgłębienie erozyjne i zawierają mnóstwo kamieni tufowych, częściowo w kształcie kul i piramid 5—30 metrowej wysokości, w których mieszkańcy tutejski wydrążają sobie mieszkania, a nawet świątynie, spichlerze i grobowce. Budowle tego rodzaju sięgają czasów bardzo starożytnych i już za cesarzy rzymskich ulegały częstym grabieżom. Grzegorz Naziauzeński uskarża się na to zniszczenie w w. IV naszej ery. Kunsztowno-ścią największą odznaczają się budowle i jaskinie z kamienia tufowego w Matszanie i Gorenie, gdzie razu pewnego przed napadem Turków powstało drobne państewko mnisie,

1    w Ürgüb i e.

Newton Abbot albo N. Büschel, miasto angielskie w hrabstwie Devonshire, o 20 kim. na południe od m. Exeteru, stacya kolei Exeter-Plymouth, nad rz. Leman, liczy (w r. 1891) 10 951 m-ców, ma kilka kościołów, klasztor,

2    parki piękne, zamek Farde House i liczne zabytki starożytności. — Przemysł fabryczny reprezentują warsztaty kolei, browar, słodownia i fabryki zamszu. W okolicy są kopalnie bogate gliny garncarskiej. Handel ożywiony bydłem i zbożem.

Newton, nazwa wielu miast w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej. Z nich wymieniamy: 1) N. miasto w stanie Massachusets, nad rz. Charles River, o 13 kim. na zachód od Bostonu, którego przedmieściem w przyszłości niedalekiej zapewne zostanie, ma instytut teologiczny, seminaryum nauczycielskie, żeńskie i inne zakłady naukowe wyższe. Liczył w r. 1890 —

S. K.

24 379 m-ców, a wraz z Watertown 31452. Przemysł miejscowy reprezentują fabryki wyrobów bawełnianych, jedwabnych i z wełny czesankowej, fabryki papieru, machin do przędzenia bawełny i przetworów chemicznych. 2) N. stolica hrabstwa Harvey w stanie Kanzas, na północ od miasta Wichita, w okolicy rolniczej, urodzajnej, węzeł kolei żel.; liczył w r. 1890—5 605 m-ców. Ce* gielnie, młyny i browary; handel zbożem i narzędziami rolniczemi. 3) N. stolica hrabstwa Sussex, w stanie New Jersey, na zachód od Nowego Yorku, punkt środkowy okręgu rolniczego i górniczego. Liczył w r. 1890 — 3 003 m-ców; fabryki obuwia.

Newton Heath, miasto angielskie w hrabstwie Lancashire, na północo-wschód od Manchesteru. Liczy (w r. 1891) 29 018 m-ców i ma fabryki wyrobów jedwabnych, przędzalnie bawełny olbrzymie i znacznie rozwinięty przemysł chemiczny.

Newton in Makerfield albo N. the Willows, miasto angielskie w hrabstwie Lancashire, o 24 kim. na zachód od m. Manchesteru, stacya kolei Liverpool-Manchester, liczyło w r. 1891 — 12 861 m-ców. N. in M. ma szkołę rolniczą, gmach sztuk pięknych, warsztaty mechaniczne, olbrzymie kolei Północnej, cukrownię, fabrykę papieru, odlewnię żelaza i hutę szklaną. Targi znaczne na konie i bydło, kopalnie węgla, a w pobliżu zamek Haydock Park z zakładem dla umysłowo chorych.

Newton John, matematyk (* r. 1622 w Oun-dle, w hrabstwie Northampton, w Anglii — f r. 1678), był kapelanem króla Karola II, następnie o-trzymał probostwo w Ross w Szkocyi. Ogłosił „Astronomia britannica” (1656); „Help to calculation with tables of declination, ascension etc.” (1657); „Mathematical elements” (1660) i in.

Newton Izaak, matematyk i fizyk gienialny, epokowego w dziejach nauki znaczenia (* d. 5 stycznia [u. st.] r .1643, prawie w rok po śmierci Galileusza w Woolsthorpe, w pobliżu miasteczka Grantham, w hrabstwie Lincoln — f d. 31 marca r. 1727 w Kensingtonie). Ojciec jego umarł już w kilka miesięcy po ożenieniu się, a N. urodził się po śmierci ojca przedwcześnie i stąd był dzieckiem dro-bnem i słabowitem. Gdy matka jego po trzech latach zaślubiła pastora Smitha w North-Wi-tham, oddany został pod opiekę babki, która się o jego rozwój umysłowy nie troszczyła i dopiero od 12 roku życia zaczął uczęszczać do szkoły miejskiej w Grantham, gdzie z początku uchodził za ucznia słabo uzdolnionego i niezbyt pilnego. W zabawach swych towarzyszy uczestniczył rzadko, natomiast chętnie zajmował się robotami mecha- j nicznemi, wykonywał zegary słoneczne i zegary wodne, wiatraki, oraz drobne sprzęty domowe i skrzynki, zwłaszcza dla młodej dziewczyny, miss Storey, córki lekarza, która była przedmiotem jego miłości młodzieńczej. W r. 1656 umarł ojczym jego, a matka wraz z trojgiem dzieci, zrodzonych w drugiem małżeństwie, wróciła do Woolsthorpe, dokąd też wezwała 14-letniego syna dla pomocy w gospodarstwie. Gdy jednak N. do zajęć rolniczych usposobienia nie okazywał i wolał szperać w książkach, postanowiła za radą i przy pomocy brata swego, pastora Ayscou g ha, posłać go do uniwersytetu w Cambridge. W 18 więc roku życia, w czerwcu r. 1660, przyjęty został do Trinity-College, a jakkolwiek niedostatecznie przygotowany, mógł sobie rychło poradzić z pismami matematycznemi Descartes a, od których naukę swą rozpoczął, dalej zaś stu-dyował W a 11 i s a „ Arithmetica infinitorum“, optykę Keplera i logikę Saundersona. Ścisłą też przyjaźń zawiązał z profesorem greczy-zny Barrowem (ob.), który w r. 1663 został profesorem matematyki i w r. 1669 wydał od-

:!

fes

Fig. 146. Izaak Newton, (podług Spamera).

czyty swoje o optyce, składając w przedmowie podziękowanie N-i za przejrzenie rękopisu i ważne uzupełnienia. W r. 1665 uzyskał N. stopień bakałarza, w r. 1667 magistra i starszego kolegiata. W r. 1669 zrzekł się Barrow na rzecz N. katedry matematyki, by się całkowicie oddać teologii.—W czasie tym wzniósł już N. fundamenty tych wielkich odkryć, które go chwałą taką okryły i tak wybitne mu stanowisko w dziejach nauki zapewniły. W r. 1666 wykazał rozmaitą łamliwość różnych promieni światła, wtedy też powziął pierwsze pomysły zasady ciążenia powszechnego, a nadto zdobył nową metodę matematyczną, która stała się narzędziem po-tężnem do rozwiązywania zadań, dawniej zgoła niedostępnych. Odkrycia te matematyczne wypłynęły z twierdzenia o potęgach b i nomu czyli dwumianu (ob. Dwumian Newtona); gdy N. poznał, że twierdzenie to stosuje się nietylko do wykładników całkowitych i dodatnich, ale także do ułamkowych i ujemnych; z zasady tej wyprowadził metodę ogólną „fluksyi“, która dała możność wnioskowania o własnościach i wartościach wielkości matematycznych ze sposobu, jak się dokonywu stopniowy ich przyrost.—Iloraz dwuch wielkości nieskończenie małych rozważa N. jako wartość graniczną, do której stosunek wielkości niknących tern bardziej się zbliża, im mniej8zemi się stają; toż samo tyczy się sumy nieskończenie wielu takich ilości. Wielkości zmienne (x, y, z) nazywa N. „fluentes“, t. j. płynące, prędkości zaś tych zmian (w znakowaniu N-a x, y, z ), są to „fluksye“, rachunek zatem fluksyj z danych ruchów wyprowadza prędkośći, i nawzajem wynajduje te ruchy, gdy znane jest prawo ich prędkości. Wykład tego rachunku „Me-thodus fluxionum“ wykończył N. w r. 1671, jednakże wydany został dopiero po śmierci autora w r. 1738. N. sam żadnej swej rozprawy czysto matematycznej nie wydał, dla tego może, iż w owym czasie, gdy matematycy przez podawanie różnych zagadnień wzajemnie się na próbę wystawiać zwykli byli, niechętnie ujawniali metody, które im do rozwiązywania pewnej kategoryi zadań służyły; może też N. ogłoszenie metody swej nowej, rachunkowej odkładał do czasu lepszego jej wyrobienia, zwlekanie to wszakże powiodło go w r. 1712 do sporu o pierwszeństwo odkrycia z Leibnitzem (ob.), który też same w zasadzie metody matematyczne rozwinął w swoim rachunku różniczkowym. Spór ten, często podsycany przez namiętności międzynarodowe, toczył się jeszcze długo między stronnikami obu tych gie-nialnych mężów, ustaliło się jednak wreszcie przekonanie, że rachunek różniczkowy i całkowy przez każdego z nich samodzielnie wynaleziony został. N. niewątpliwie pierwszym jest jego wynalazcą, i Leibnitz jednak wyprowadził go samodzielnie, pobudzony wynikami przez N-a osiągniętemi, ale nie wiedząc nic o jego metodzie; w każdym razie przypada mu pierwszeństwo ogłoszenia. Podstawy całej metody pod względem teoretycznym uzasadnił N. ściślej, ale algorytm Leibnitz a, czyli wprowadzony przezeń system znakowania okazał się dogodniejszym (ob. Różniczkowy rachunek). Inne dzieło matematyczne N-a „Arithmetica universalis, sive de compositione et resolutione arithmetica liber“ złożone z wykładów algiebry, które przez 9 lat miewał w Cambridge, wydał wbrew jego woli Whiston (r. 1707, nast. wyd. 2 t. 1761 i 1845). Jego „Methodus differentialis“ i „Analysis per aequationes numéro terminorum infinitas“ ogłoszone zostały również przez obce ręce, ale za jego zezwoleniem (1711). Dwie inne rozprawy matematyczne N-a są: „Tractatus de quadratura cur-varum“ i „Enumeratio linearum tertii ordinis“; pierwsza obejmuje zastosowanie teoryi fluksyj do kwadratury linij krzywych, druga podaje kla-syfikacyę 72 krzywych trzeciego stopnia i ich

własności. W wydaniu pośmiertnem dzieł N-a znajduje się nadto pismo matematyczne „Artis analyticae specimina vel geometria analytica“, traktujące w 12 rozdziałach o różnych zagadnieniach, które wydawca zestawił z trzech różnych rękopisów.—Badanie dzieł Des cart es a i Keplera, oraz wykładów B arr o w a, skierowały N-a już w początkach jego zawodu na pole optyki. W grudniu r. 1671 przesłał towarzystwu królewskiemu (Royal Society) ulepszony swój teleskop, a wskutek tego już w styczniu r. 1672 obrany został członkiam tego towarzystwa. Nowy członek okazał się rychło godnym zaszczytu, już bowiem d. 6 lutego nadesłał towarzystwu rozprawę obejmującą odkrycie rozszczepienia światła i wyjaśnienie barw, przyczem w załączonym liście do sekretarza towarzystwa nadmienił, że pierwsze doświadczenia nad przebiegiem promieni przez pryzmat rozpoczął w r. 1666. Druga rozprawa optyczna N-a „Discours on light and colours“ zakomunikowana towarzystwu królewskiemu w r. 1675, obejmowała teoryę barw płytek cienkich, sprzeczną z teoryą, którą w tymże przedmiocie nieco wcześniej przedstawił Hooke (ob.); spowodowało to rozjątrzony spór między obu uczonemi, który tak dalece się zaostrzył, że N. postanowił żadnej pracy o świetle za życia Ho o kea już nie ogłaszać. Rzeczywiście też dopiero po jego śmierci ukazało się dzieło „Optics, or a treatise of the reflexions, refractions, inflexions and colours of light“, w którem N. zebrał swe badania światła. Optyka, wydawana wielokrotnie (1714,    1721,

1730), tłómaczona na łacinę (1706, 1719, 1721, 1728 w Londynie, 1740 w Lozannie, 1773 w Padwie) i na język francuski (1720, 1726, 1787), obejmuje trzy księgi; pierwsza traktuje o odbijaniu, załamaniu i rozpraszaniu światła, druga o barwach płytek cienkich, o barwach naturalnych ciał i o barwach płyt grubych, trzecia o uginaniu światła (co N. nazywa infleksyą) i kończy się szeregiem pytań, doświadczeń nie-ukończonych i zagadnień nierozwiązanych. Drugie dzieło optyczne N-a „Lectiones opticae“, wydane już po jego śmierci, obejmuje wykład ściślejszy nauki o świetle. Rozszczepieniem światła na barwy składowe rozszerzył N. niesłychanie zakres optyki, a doświadczenia, któremi potwierdził, że światło zwykłe jest rzeczywiście złożone z promieni różnobarwnych, powtarzane we wszystkich podręcznikach fizyki, nazwał za Bakonem „experimentum crucis“, jak krzyż bowiem na rozstajnych drogach, usuwa wszelkie wątpliwości. Tą drogą mógł N. wyjaśnić nietyl-ko barwy ciał, ale nadto podał wyjaśnienie dokładne wszelkich szczegółów tęczy. Nie mnięj-szej doniosłości są doświadczenia nad barwami płytek cienkich, w szczególności zaś otrzymane i dokładnie przez niego zmierzone pierścienie barwne, zwykle nazwiskiem jego oznaczane; mniej jednak szczęśliwy był w tłómaczeniu tych obja-

Newton Izaak.

581

pis towarzystwu królewskiemu. Hooke przeciw dziełu temu wystąpił zawistnie, utrzymując jakoby N. skorzystał z jego pomysłów i osiągnięte przezeń wyniki podał za swoje. Na oskarżenie to odpowiedział N. listem do Halley a z d. 20 czerwca r. 1686, w którym ze swej strony Hookea o plagiat obwinia. Wreszcie książka nakładem towarzystwa królewskiego i staraniem Halley a wydrukowana została w maju r. 1687 p. n. „Philosophiae naturalis principia mathematical Przez filozofię natury rozumieć tu należy fizykę, dzieło to bowiem obejmuje pełny traktat fizyki matematycznej, o ile wykład ten był możliwy przy stanie ówczesnym nauki. Wstęp zawiera wyjaśnienie pojęć zasadniczych, uwagi tyczące się czasu, przestrzeni i ruchu, oraz aksiomaty czyli prawa ruchu i zasadę rów-noległoboku sił. Całe dzieło rozpada się na trzy księgi. „O ruchu ciał księga pierwsza“ rozpoczyna się rod wykładu metody stosunków pierwszych i ostatnich, co właściwie oznacza metodę granic stosunków gieometrycznych, którą posługuje się N. w swych wywodach matematycznych. Syntetyczna ta, czysto gieometryczną drogą utrudnia czytanie książki matematykom dzisiejszym, nawykłym do metod analitycznych; w drugim dopiero rozdziale księgi drugiej podaje N. zasady swego rachunku fluksyi. Oprócz tego rozdziału przygotowawczego, księga pierwsza obejmuje 13 rozdziałów; w pierwszych z nich jest mowa o oznaczeniu siły dośrodkowej i dowód, że przy drodze eliptycznej lub parabolicznej siła ta musi być Odwrotnie proporcyonalna do kwadratów z odległości. Dalej następują traktaty o spadku ciał, o wahadle, o ruchach ciał kulistych, które się nawzajem przyciągają, wreszcie ciał bardzo drobnych, pędzonych przez siły skierowane ku oddzielnym częściom ciała większego“, co stanowi właściwie rzecz o załamaniu światła, w duchu teoryi emisyjnej prowadzoną. Pierwsze rozdziały „księgi drugiej o ruchu ciał“ mówią o biegu ciał w środowisku stawiającym opór, w rozdziale piątym jest wykład hy-drostatyki, w 8-ym wykład matematyczny akustyki, rozdział 9-y i ostatni tej księgi, o ruchach wirowych ciał ciekłych, ma głównie na celu wykazanie, że ruchy tego rodzaju posłużyć nie mogą do wytłómaczenia praw biegu planet, zwrócony jest zatem przeciw poglądom Kartezyu-sza. Trzecia dopiero księga ma napis „O układzie świata“, a wstęp do niej podaje cztery „re-gulae philospJiandiu, wedle których postępować należy przy tłómaczeniu zjawisk przyrody. Rozdział pierwszy „o przyczynach układu świata“ sprowadza te przyczyny do działania siły ciężkości, trzy ostatnie rozdziały traktują o nierównościach biegu księżyca, o wielkości przypływów morskich i o poprzedzaniu punktów równonoc-nych. Ostatnie to zjawisko, odkryte przez Hip-

wów, dla wyjaśnienia bowiem pierścieni, naprze-mian jasnych i ciemnych w świetle jednobarwnym, przyjmował, że promień światła w drodze swej ulega pewnym przystosowaniom, skąd zależnie od grubości warstwy, którą przebiega, w jednych miejscach przegrody łatwiej się odbija, w innych łatwiej przez nią przechodzi, skąd wypływa postać kolista pierścieni barwnych; do wytłómaczenia wszakże objawów uginania światła przystosowania takie były niedostateczne i trzeba było przyznać światłu inne jeszcze przystosowanie, ujawniające się, gdy promienie przedzierają się przez szczeliny. Co do samej istoty światła przyjmował N. hypotezę emisyjną, według której ciało świecące wysyła nader drobne cząstki, które padając na siatkówkę oka, sprawiają wrażenie światła; światło czerwone składa się z cząstek największych, fioletowe z najmniejszych. Niedostateczność swą wszakże ukazywała hypoteza ta już tern, że każdy objaw nowo poznawany wymagał przypisywania coraz nowych własności cząsteczkom światła, a trudności jej występowały zwłaszcza wyraźnie przy tłómaczeuiu odkrytego wtedy podwójnego załamania światła w szpacie wapiennym, które tak jasno tłómaczył Huyghens teoryą undulacyjną.

o ruchu

N. oświadczał wprawdzie zawsze, że wszystkie jego odkrycia optyczne zgoła są niezależne od jakiejkolwiek hypotezy o istocie światła i że teoryę swoją uważa jedynie za środek dogodny do wyjaśnień, ale za rzetelnością jej bynajmniej nie obstaje; uczniowie jednak i następcy mistrza ostrożności tej nie zachowali, a opierając się na jego powadze, hypotezę emisyjną światła, jako jedynie możliwą, przyjęli i ze szkodą dla postępu nauki tryumf teoryi undulacyjnej o całe stulecie opóźnili (ob. Światło).—Prace optyczne N-a kończą się w ogólności z r. 1676, odtąd pochłaniają go przeważnie badania mechaniczne, które wiążą się z jego odkryciem zasady ciążenia powszechnego. Pierwsze pomysły w tym przedmiocie powziął zapewne około r.

1666, rozwinął je wszakże dopiero we 20 lat później. Co do historyi tego odkrycia i sposobu, jak N. wykazał tożsamość przyciągania ziemskiego z ciążeniem powszechnem, ob. Ciążenie.—Współcześnie z N-em mechaniką ruchów niebieskich zajmowali się też Hooke, Wren i Halley; ten ostatni napotkał w rachunkach swych trudności, których pokonać nie mógł, i w r.

1683 zapytał o te zadania Hooke a w obecności Wre na. Hooke oświadczył, że na zasadzie atrakcyi potrafi wyjaśnić wszelkie ruchy niebieskie i oznaczyć drogi planet, do wyłożenia jednak swych metod nie dał się nakłonić.

Natomiast, gdy Halley w sierpniu r. 1684 odwiedził N-a w Cambridge, znalazł tam, o co pytał Hookea i więcej nawet, aniżeli mógł oczekiwać.

Starał się też nakłonić go do bezzwłocznego ogłoszenia tych prac, jednakże dopiero w kwietniu parcha jeszcze, teraz dopiero zyskało wyja-

r. 1686 przesłał N. zupełnie wykończony ręko- śnienie, a już to jedno wystarczyć mogło do za

pewnienia tryumfu teoryi N-a. Ostatni wreszcie rozdział, piąty, poświęcony jest kometom.—O gie-nialności umysłu autora świadczy nietylko całość wywodów jego ścisłych, ale i wzmianki drobne, po całem dziele rozrzucone. Tak np. przewiduje on, że ziemia posiada spłaszczenie podbiegunowe, że ciężar jej właściwy wynosi 5 lub 6, że plamy słoneczne unoszą się na jaśniejącej powierzchni słońca, co wszystko następnie dopiero stwierdzone zostało badaniami bezpo-średuiemi. Przyczyny, która powoduje przyciąganie ciał, N. nie poszukuje, hypotez bowiem nie tworzy („hypotheses non fingo”), jednakże ta zagadka wzajemnego na siebie oddziaływania ciał z odległości, niemożebność zrozumienia tej „actio in distans”, utrudniała rozpowszechnienie się zasad N-a i opóźniła zwycięstwo nad panujące-

którzy biografowie sądzą nawet, że umysł jego nie odzyskał już nigdy potęgi poprzedniej, a w każdym razie uderzającą jest rzeczą, że po tej epoce żadnej pracy wybitniejszej już nie ogłosił; napisał w tym czasie jedynie rozprawę o ciepłocie (1701), podał pomysł budowy sekstan-su, oraz rozwiązanie zadania podanego przez Jana Bernouillego o brachistochronie czyli linii najkrótszego spadku. Położenie jego materyalne jednak znacznie się poprawiło. Za wpływem dawnego ucznia swego, lorda Montague, został w r. 1695 nadzorcą, a w r. 1699 zwierzchnikiem mennicy („master of mint“) z płacą 1 500 funtów szterlingów. W r. 1703 opuścił katedrę swą w Cambridge i odtąd przebywał w Londynie lub w Kensingtouie. Został członkiem parlamentu, towarzystwo królewskie od r. 1703 obie-

wa Anna nadała mu tytuł szlachecki.—Jak wielu znakomitych uczonych owego czasu N. nie był żonaty, a domem jego zarządzała siostrzenica, która wraz z mężem przy nim mieszkała. W ostatnich latach życia wpadł w mistycyzm religijny i zajmował się spekulacyami teologicznemi; w r. 1736 pośmiertnie wydane zostały jego rozprawy o proroctwach Daniela i apokalipsie św. Jana. Od r. 1722 cierpiał bardzo na reumatyzm i dolegliwości kamienia, ale jeszcze na miesiąc przed śmiercią prezydował w Royal Society. — Pochowany został z honorami wielkiemi w opactwie Westmiusterskiem. W r. 1731 wybito na cześć jego medal z napisem „Felix cognoscere causas”. W r. 1755 w przedsionku Trinity College w Cambridge ustawiony został posąg jego z napisem: „Qui genus humanum ingenio superavit”. W izbie wreszcie, gdzie się urodził, znajduje się tablica z napisem ułożonym przez poetę Pope a: „Przyroda i prawa przyrody pogrążone były w ciemności. Bóg wyrzekł: niech będzie Newton, i wszystko stało się światłem”. Uwielbienie, które się w słowach tych wyraża i które powszechnie pamięć N-a otacza, znajduje dobre wyjaśnienie w następnem zdaniu Helmholt za: „Odkrycie prawa ciążenia i jego następstw jest najbardziej imponującą zdobyczą, do jakiej kiedykolwiek zdolną była siła logiczna umysłu ludzkiego. Nie chcę przez to powiedzieć, ażeby nie żyli nigdy ludzie o takiejże samej lub większej sile abstrakcyi, nigdy jednak nie przedstawił się materyał tak podatny, jak złożone i zawiłe ruchy planetarne, które dawniej śród widzów nieoświeconych podsycały jedynie zabobony astrologiczne, a teraz sprowadzone zostały pod jedno prawo, które zdołało złożyć najdokładniej sprawę z najdrobniejszych szczegółów ich ruchów”. — Zbiorowe wydanie dzieł N-a ogłosił S a m u e 1 Horsley: „Isaaci Newtoni opera quae extant omnia” (5 t., 1779—85). Życiorys N-a najdokładniej opracował Brewster „Life of Newton” (1831), wyd. 2-e p. n. „Memoirs of the life, writing and discoveries of Sir

mi jeszcze wirami eterycznemi K art e z y u s z a. , rało go corocznie swoim prezydentem, a królo-Opór ten przeciwników podniecił zapewne stronników N-a i wywołał rozdrażnienie, które się jasno okazuje z przedmowy do drugiego wydania „Principiów” (1713), napisanej przez Cote sa, gdzie wyraźnie zaprzeczona jest możność dochodzenia dalszych wyjaśnień ciężkości. Za życia N-a ukazało Bię jeszcze wydanie trzecie tego dzieła w r. 1726; przekłady angielskie wyszły w latach 1729 i 1802; francuski w r. 1759; niemiecki w r.1872.—W różnych ustępach dzieł N-a znajdujemy wzmianki odnoszące się do innych działów fizyki. Zajmował się pomiarami ciepłoty przy pomocy termometru powietrznego lub napełnionego olejem lnianym, którego punkty stałe oznaczał z ciepłoty śniegu topniejącego i ciepła ciała ludzkiego; do tegoż służyły mu też stopy łatwo topliwe. — W r. 1675 zakomunikował towarzystwu królewskiemu doświadczenia swe nad elektryzowaniem szkła, starał się wykryć prawo przyciągań i odpychań magnetycznych, poruszał nadto różne zagadnienia meteorologiczne, gieologiczne i chemiczne, które wszakże istotnego znaczenia nie posiadają.

Zajmował się nadto pytaniami chronologicz-nemi i w przedmiocie tym napisał „The chronology of ancient kingdoms amended” (rzecz o chronologii narodów starożytnych).—Na życie prywatne N-a wielkie jego dzieło bezpośrednio wpływu nie wywarło; położenie jego materyalne było dosyć przykre i jeszcze w r. 1692 napróż-no prosił o podwyższenie płacy. W listopadzie lub grudniu r. 1692 zgnębił go silnie przypadek nieszczęśliwy, mianowicie pożar wzniecony w czasie jego nieobecności przez ulubionego jego psa, przyczem spłonęły papiery, obejmujące wyniki długoletnich doświadczeń optycznych. Przypadek ten tak silnie miał umysłem jpgo wstrząsnąć, że przez czas pewien własnego swego dzieła nie rozumiał; do przejściowego tego przytłumienia jego władz umysłowych przyczynić się mogła i praca nadmierna, dla której często przez noce całe czuwał. Zresztą okoliczność ta w życiu N-a nie jest dostatecznie rozjaśniona; nie

1887).

N. T.

S. K.

S. K.

S. K.

Z. W.

I. Newton” (Edynburg 2 t., 1855, wyd. nowe 1860).—Por. Heller „Geschichte der Physik”

(t. II, 1884, str. 253 — 301); Rosenberger „Die Geschichte der Physik” (t. II, 1884, str.

189—245), oraz „Isaac N. und seine physikalischen Prinzipien” (1895), S. Kramsztyk „Philosophiae naturalis principia mathematica. Dwuchsetletni jubileusz książki” (Wszechświat

s. K-

Newton Karol Tomasz, archeolog (* r. 1816 — f r. 1894). Wykształcony w Oxfordzie był od r. 1840 do 1852 adjunktem wydziału starożytności grecko-rzymskich w British Museum londyńskiem. Spędziwszy następnie kilka lat na podróżach exploracyjuych w Azyi Mniejszej i Grecy i, i uczyniwszy kilka słynnych wykopalisk, któ-remi zbogacił British Museum, powrócił tam w r. 1861 jako kurator wydziału starożytności.

Newton Hubert Anson, astronom amerykański (* r. 1830 w Sherburn—f r. 1896), był profesorem matematyki w uniwersytecie Yale w Newhaven, 1883 został tamże dyrektorem ob-serwatoryum Winchestra. Znany jest zwłaszcza z badań swoich nad gwiazdami spadającemi, a w szczególności zawdzięczamy mu dokładną znajomość roju listopadowego meteorów czyli

t. zw. Leonidów (ob.).

Newtona dwumian, binom Newtona, ob. Dwumian Newtona.

Newtona krążek barwny, ob. Barwa (T. VII str. 29), Rozszczepianie światła.

Newtona pierścienie, ob. Pierścienie barwne.

Newtona prawo, prawo ciążenia powszechnego, ob. Ciążenie. Prawem Newtona nazywa się też prawo tyczące się szybkości stygnięcia ciał, według którego utrata ciepła ciała danego w każdej chwili jest proporcyonalna do różnicy między ciepłotą tego ciała a ciepłotą otoczenia. Prawo to wszakże służyć może jedynie w przybliżeniu w tych przypadkach, gdy nadmiar ciepłoły ciała ponad ciepłotę otoczenia jest nieznaczny, nie przechodzi 40 do 50 najwyżej stopni. Ob. Promieniowanie.

Newtona stop, stop łatwo topliwy, złożony z 2 części ołowiu, 3 cz. cyny i 5 cz. bizmutu; u-żywany był przez Newtona do badań termome-trycznych. Topi się w ciepłocie 94,5° C.

Newtonit, minerał tworzący białe i miękkie skupienia, robiące wrażenie kaolinu, składające się z maleńkichromboedrów składu AlgSi.jO^.öHgO, ciężaru właściwego 2.37. W ciemnoszarej glinie około Sneed’s Creek w Arkanzasie znajdują się nieraz zbite masy tego minerału po 40 funtów ważące.

Newtown, nazwa dwuch miast: 1) N. miasto angielskie w hrabstwie Montgomery, w ks.Wales, nad rz. Severn i kanałem Montgomery; liczy wraz z miastem sąsiedniem Llanllwehaiarn, z którem stanowi niejako jedną całość, 6 610 m-ców (w r. 1891). Jest ogniskiem głównem wyrobów flanelowych w ks. Wales. 2) N. miasto amerykańskie w stanie Connecticut, o 15 kim. na wschód od m. Danbury, jest ogniskiem okręgu przemysłowego i liczy 3 539 m-ców (w r. 1890).

Newtownards, miasto irlandzkie, starodawne, fabryczne, w hrabstwie Down, w prowincyi Ulster, o 3 kim. na północ od Strangford Lonhg i o 13 kim. na wschód od Belfastu, w okolicy malowniczej; stacya kolei Donaghadee-Comber, liczyło 9197 m-ców w r. 1890. Przemysł miejscowy reprezentują fabryki płótna, adamaszku i muślinu, przędzalnie lnu. Handel wytworami ogrodniczemi. W pobliżu łomy kamieni.

New Westminster, miasto w Kanadzie, w Kolumbii, prowincyi Brytańskiej, o 24 kim. powyżej uścia rz. Fraser, jedna ze stacyj końcowych kolei kanadzkiej „Pacific”, pod 49°12' szer. płn.; liczyło (w r. 1891) 6 641 m-ców, śród których było 1100 Indyan i 200 Francuzów. Ma Bzkołę wyższą, kościół katedralny angielski, tartaki, fabryki okien, drzwi i innych wyrobów z drzewa; prowadzi handel bardzo znaczny drzewem, mieszkańcy nadto trudnią się połowem łososi.— Niegdyś N. Westminster aż do przyłączenia Van-couveru, był stolicą Kolumbii brytańskiej. Obecnie coraz bardziej traci na znaczeniu handlo-wem, pomimo położenia wybornego w okolicy lesistej. Klimat ma łagodny, aczkolwiek bardzo dżdżysty.

New York, jeden ze Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej, najludniejszy i najznaczniejszy; leży pomiędzy 40°30' a 45° szer. półn. i 71°51' a 79°46'dług. wschodniej od Greenwich; granice jego stanowią na północ jezioro Ontario, rzeka św. Wawrzyńca i Kanada, na wschód stany Vermont, Connecticut i Massachusets, na południe ocean Atlantycki, New Jersey i Pennsyl-wania, na zachód Pensylwania, jezioro Erie i rzeka Niagara. Zajmuje 127 350 kim. kw. (2 315 mil kw.). Kraj jest w części wschodniej pagórkowaty i górzysty, w zachodniej przeważnie płaski. Brzeg morski w N. Y-u nie jest tak rozciągnięty, jak w innych starych stanach Unii; jedyną zatoką jest Nowo-Yorska, która przez t. zw. „narrows” (cieśniny) pomiędzy wyspami Long i Staten Island połączona jest z zatoką zewnętrzną Lowerbai. Pomiędzy pomieuionemi wyspami leży Manhattan z miastem N. Y. Góry Alleghany dwoma łańcuchami ciągną się od New Jersey i Pennsylwanii do południowo-wschodniej części stanu. Łańcuch, ciągnący się od New Jersey, przerwany jest pod West Point przez rzekę Hudson i tworzy znane Highlands (płaskowzgórza Hudsonu). Od Hudsonu łańcuch, zwany górami Taconic lub Taghkauic, zwraca się na północ i łączy się z górami Green Mountains w Vermont. Pod West Point płaskowzgó-rze dochodzi do szerokości 30 kim., nie przekracza jednak wysokości 450 m.; tylko w jednym miejscu, na brzegu wschodnim rzeki, pod

Cała część

Fishhill wznosi się do 518 m. W stronie północno-zachodniej, prawie równolegle z płasko-wzgórzem, leżą góry Shawangank, a dalej góry Catskill (1159 m.), które na przestrzeni 30 kim. ciągną się równolegle do rzeki Hudson, później jednak zawracają w kierunku rzeki Mobawk. Dalej na północ, za Mohawkiem, leżą góry Adirondack ze szczytem Mount Marcy (1556 m.), pokryte gęstemi lasami z jeziorami licznemi, ma-łemi i strumieniami wartkiemi. wschodnia stanu jest górzysta lub pagórkowata, zachodnia przeważnie płaska, za wyjątkiem kąta południowego od strony Pennsylwanii. Rzeką najważniejszą jest Hudson z dopływem Mohawkiem; wzdłuż brzegów tegoż przeprowadzony jest kanał Erie. Na granicy północno-wschodniej leży jezioro Champlain, długie na 200 kim., na północy jeziora Erie i Ontario i wielka rzeka św. Wawrzyńca. W środku stanu mają początek Delaware i Susquehanna. Genesee, największa rzeka w zachodniej części stanu, jest spławna tylko kawałkami z powodu licznych wodospadów.—Jezior mniejszych, przeważnie bardzo malowniczych, sporo jest w stanie N. York: we wschodniej części piękne jezioro George, pośrodku Oneida, Owasco, Cayuga, Seneca, Crooked i Canandaigua; w części południowo-zachodniej Chautauqua. — Klimat w różnych częściach stanu jest rozmaity; przeciętna ciepłota roczna w mieście N. Y. wynosi -f-10.6°C (w lecie -)-24.2⁰C, w zimie —1.7°C), w Utice —{—7.5°C (w lecie +19°, w zimie —4°). Różnice w ciepłocie bywają bardzo znaczne; w Rochester naprzykład zdarzały się upały do -f-39°C, mrozy do —22°C. Zimy w części północnej są długie i ostre; wewnątrz kraju klimat ma raczej charakter kontynentalny, w części zachodniej blizkość wielkich jezior miarkuje zimna. Okres wzrostu roślin trwa w części środkowej 174 dni, w blizkości rzeki św. Wawrzyńca 152, na Long Island 186 dni. Port w Buffalo bywa niekiedy zawalony lodem aż do d. 15 maja, rzeka Hudson, jak pamięć sięga, nie była nigdy zamarznięta krócej niż przez dni 42. Lasy składają się przeważnie z drzew iglastych, dębów, klonów, buków, modrzewi i brzóz. Ze zwierząt dzikich, dawniej tak licznych w lasach Nowo-yorskich, napotyka się jeszcze jelenie, niedźwiedzie czarne, żbiki, wilki, bobry, gronostaje, wydry; kuny, zające i inne. — Ludność, która w r. 1790 wynosiła tylko 340120 dusz, doszła w r. 1890 do 5 997 853 (2 976 893 mężczyzn, 3 020 960 kobiet), w r. 1902 do 7 268 894 mieszkańców (57 na kim. kw.). W roku 1890 było w N. Y. 70 092 Murzynów i Mulatów, 5 236 In-dyan (Seneca, Onondaga, Tuscarora) w 6 rezer-wacyach, 1 571050 urodzonych za granicą. Do szkół publicznych (31982 nauczycieli) uczęszczało w r. 1890: 1 054 044 dzieci (1496 600 było w wieku szkolnym); w 23 szkołach wyższych (6 dla kobiet) wykładało 831 osób, uczyło się

10 859. Najważniejszemi szkołami wyższemi są: College City (48 profesorów 1153 słuchaczów; biblioteka z 27 137 tomów), Columbia College (226 profesorów 1 573 słuchaczów; biblioteka z 140 000 tomów), Pratt Institute (125 profesorów 4 000 słuchaczów; biblioteka z 40 000 tomów) i uniwersytet w N. Yorku (98 profesorów, 1 288 słuchaczów; biblioteka z 11000 tomów). Pism peryodycznych wychodzi 1 993 (z tego kilka polskich m. inn.: „Polak w Ameryce” i „Echo” w Buffalo). Szkół zawodowych znajduje się w Stanie: teologicznych 13, lekarskich 14; oprócz tego jest, tam 5 domów dla obłąkanych, 3 zakłady dla ociemniałych i jeden dla głuchoniemych, przytułek dla alkoholików, kilka dla głuptaków i w. inn. dobroczynnych. Katolików było w r. 1890: 1 153 130.    20°/₀ ludności zajmu

je się rolnictwem; w przemyśle pracuje 34%* reszta przypada na handel i inne zawody. W części zachodniej kraju, na płaszczyznach Genesee i w dolinach Hudsonu i Mohawku ziemie są bardzo żyzne; grunty, faliste na południu i północy, nadają się dobrze do hodowli bydła; znaczna część jednak na południo-wschodzie jest nieurodzajna. Ziemi uprawnej było w r. 1890: 6 555 752 hektary; zebrano: owsa 38.9, kukurydzy 15.1, jęczmienia 8.2, pszenicy 8.3, tatarki 4.7, żyta 3.1, bobu 1.1 milionów buszli; tytuniu 9.3, chmielu 20.1 milionów funtów. Wartość ogólną płodów rolnych obliczano na 161593 000 dolarów. Owoców zebrano też znaczną ilość. Pod względem hodowli zwierząt domowych, N. Y. odznacza się wielką ilością sztuk rasowych. W r. 1890 było: 664430 koni, 2131392 sztuk bydła rogatego, 1 528 979 owiec, 843 342 świnie. Masła wyrobiono 44 208 816 kg., sera 1945 813 kil., wełny otrzymano 2 822 059 kg. Winnice zajmują 17 340 hektarów, pracuje w nich 25 500 ludzi. — Rybołówstwu na jeziorze Erie oddawało się 160, na jeziorze Ontario 287 ludzi; zarobek pierwszych wyniósł 53 214, drugich 85 431 dolarów. Rybołówstwo na morzu przyniosło 3 347 851 dolarów, z tego przypada na dochód z ostryg 2286880 doi.—Z metalów wydobywa się tylko ruda żelazna (w r. 1899 w 35 kopalniach 1247 537 tonn, wartości 3100216 dolarów); produkcya miedzi, ołowiu i cynku jest nieznaczna. Soli dostarcza w wielkiej ilości jezioro Onondaga, wapna Glen Falls.—Pod względem przemysłu stan N. Y. zajmuje pierwsze miejsce ze wszystkich stanów Unii; w r. 1890 w 65 840 zakładach 850 084 robotników wyrobiło towarów za 1 711 577671 dolarów. Najznaczniejsze są fabryki odzieży, później idą cukrownie, młyny, odlewnie, fabryki machin, 42 fabryki tkanin bawełnianych (8 401 robotników, wytwór 9 777 295 dolarów), 378 fabryk tkanin wełnianych (38 596 robotników, wytwór 19 417 796 dolarów), 185 fabryk tkanin jedwabnych (13151 robotników, wytwór 19417 796 dolarów), fabryki przetworów mięsnych, tytuniu i cygar, mebli, różnych wy-

Manhattan Bronx . Brooklyn Richmond Queens

148.

795 kim, kw.

na-

robów ze skóry, żelaza i stali, browary i wiele innych. — Handel Nowego Yorku przewyższa handel wszystkich innych stanów, razem wziętych. Kanały i drogi żelazne stanu ułatwiają olbrzymi handel tranzytowy. Z najdalszego wschodu zarówno, jak i z południa, zwożą do N. Y-u mąkę i zboże, bydło i mięso, bawełnę i tytuń. W r. 1890 należało do stanu 1384 statki parowe o 505 626 tonnach i 2 497 statków żaglowych o 463 000 tonn, nie licząc statków drobnych, rybackich i łodzi. Drogi żelazne długie były na 12 290 kim. (r. 1892), kanały na 978 kim. —Rząd. Władza wykonawcza spoczywa w ręku gubernatora i wicegubernatora. Senat liczy 32, izba poselska 128 członków. Do kongresu Unii wysyła N. Y. 2 senatorów i 34 posłów, przy wyborach na prezydenta ma 36 głosów. Stolicą polityczną jest Albany. — Dzieje. Dnia 3 września r. 1609 Henryk Hudson odkrył wyspę Manhattan (ob.); w r. 1612 Hollendrzy założyli pierwszą osadę na południowym cyplu tej wyspy i nazwali ją N o-wym Amsterdamem, oraz zbudowali fort Orange; zajęli potem kawał kraju, który nazwali Nowemi Niderlandami lub Nową Belgią. We wrześniu r. 1664 zagarnęli kolonię tę Anglicy, powołując się na patent, w którym Karol II przyrzekł całe Nowe Niderlandy bratu swemu, księciu Yorku. Prowincya i miasto Nowy Amsterdam przezwane zostały na cześć księcia Nowym Yorkiem. Cały majątek kompanii holenderskiej Indyj Zachodnich uległ konfiskacie, a część kolonii (obecne New Jersey) została sprzedana. W chwili zajęcia przez Anglików Nowy Amsterdam liczył około 1 500, w r. 1673 już 2 500 mieszkańców. W r. 1674 (pokój w Westminster) N. Y. został ostatecznie odstąpiony Anglii. W r. 1683 zebrało się w kolonii pierwsze zgromadzenie prawodawcze; w r. 1689, po wypędzeniu Stuartów, N. stał się prowincyą bezpośrednią korony angielskiej. Powstania Murzynów w latach 1711 i 1741—42 były szczęśliwie stłumione.—Zła gospodarka rządu angielskiego (ob. Sta n'y Zjednoczone, dzieje) wywołała wielkie rozgoryczenie wśród ludności. W mieście N. Yorku spalono w roku 1765 akt o stemplu i przedstawiciele kolonii zebrali się tu po raz pierwszy na kongres. W r. 1776 Anglicy zdobyli N. Y. i byli panami miasta aż do zawarcia pokoju w r. 1783. D. 26 lipca r. 1788 stan przyjął konstytucyę Unii; w r. 1821 konstytucya uległa rewizyi w duchu liberalnym, w latach 1846 i 1874 w demokratycznym.—Por. Brodhead „History of the state of New York” (N. York 1853—71); „Documents relative to the colony of New York” (tamże 1853—58, 10 tomów); Kollock „History of the New York state” (tamże 1883); Roberts „New York, the planting and the growth of the Empire State” (Boston 1887, 2 tomy).

New York, miasto największe w Stanach

Enc. Powsz. Ilustr. Ser. II. Zesz. 10. T. II

Zjednoczonych Ameryki Północnej, a po połączeniu z sąsiedniemi miastami Brooklynem i Long Island City, oraz przedmieściami (d. 1 stycznia r. 1898) najludniejsze po Londynie miasto na ziemi. Leży w stanie tejże nazwy przy uściu rzeki Hudson do zatoki Nowo-yorskiej. Obecny, „większy” N. Y. (Greater N. Y.) składa się z następujących pięciu części (boroughs): Manhattan (właściwy dawny N. York), obejmującej wyspę tegoż nazwiska, utworzoną przez rzeki Hudson, Harlem i East River; Bronx lub Annexed district, położonej na lądzie stałym za rzeką Harlem i cieśniną Long Island Sound (część hrabstwa Westchester, dawne przedmieścia Morrisania, West Farms, Pelham i in ); Brooklyn, składającej się z miasta tegoż nazwiska, z osad na południowo - zachodnim cyplu wyspy Long Island, jako to Fiatbush, New Utrecht, Flatlants, i wsi nadmorskich na Coney Island i Rockaway Beach; Queens z Long Island City, Flushing i wszystkiemi przedmieściami wschodniemi Brooklynu aż do zatoki Jamaica Bay; piąte wreszcie borough, Richmond, stanowi wyspa Staten Island, położona na po-łudnio-wsehód od Manhattan. Rozległość tych pięciu części jest następująca:

Razem

Naprzeciw N. Y-u, po drugiej stronie rzeki Hudson leży wielkie miasto Jersey City (ob.), które choć nie połączone z nim i należące nawet do innego stanu (New Jersey), stanowi z nim jednę całość pod względem ekonomicznym.—Do r. 1898 N. Y. składał się tylko z wyspy Manhattan i obecnego Bronx borough; o tych też częściach miasta będziemy mówili głównie; o pozostałych ob. także Brooklyn, Long Island City it. d. Port. Wejście do zatoki zewnętrznej, Nowoyorskiej (N. Y. Lower Bay) odległe o 30 kim. od miasta, pomiędzy Long Island i Sandy Hook, szerokie jest na 12 kim. Wyżyny Navesind, położone na południe od Sandy Hook są pierwszym punktem, który spostrzega podróżny, podążający ku zatoce. Znajdują się na nich dwie potężne latarnie morskie, wzniesione o 76 m. nad poziom morza. Pomiędzy Long Island a Sandy Hook ciągną się od północy na południe cztery ławy piaszczyste, przecięte przez kilka kanałów (jeden z nich, Gedney Channel, zawsze jest dostępny dla okrętów, zagłębiających się na 9 metrów). Lower Bay wraz z zatokami Raritan-, Gravesend- i Sandy Hook Bay, tworzy port zewnętrzny N. Yorku i zajmuje około 300 kim. kw. Zwęża się stępnie pomiędzy Staten Island i Long Island i tworzy cieśninę Narrows, prowadzącą do zato-

74

CT

i

a:r

'âfàhàWKrpj

I ;C

Ml

^•.Souwd g^p

o>- ••

ÿ&jwyy!/

pjs

V-

Ć/i

Si;

yfóitestorh

mm

flush)

\lttl

fc-Harnson

1un té

/ ywT=J

Æergenjfât

V-.* ,

kO

%ggÿm(fy> MmM?

\uumm% /

m f~M

ÜUÎB

lafbusj

upT

rv

Wfrton^fCÇ &JjTj

o.

ishmict

«* Cuïî

("s

vy

sÿÇ

i,”

V.

i'x

ici

- *T

UPPER BAY Go w¹

xnmwi

--

01S8b5

i§^AWrrM^rß ÄBAÄ“⁵¹'

ypiPßV^ ? WVA L "ŁlDr(W/f[ł,r(

'ŚX5?

rVsS

iooahi

SsErtwij

pfpnfä}

5>ä

Sa«

W*

ENTtXiM.k^-

oäf'm -3

°rav««en

Horton R) (WestEnkt^

ü§»

f '.J

WM

Fig. 147. New York z przyległościami (z dzieła „Ottüv Słownik Naucnÿ”).

ziom morza, jest darem Francyi; podstawa granitowa wzniesiona została ze składek obywateli amerykańskich. W nocy djadem posągu i pochodnia trzymana w ręce oświetlone są elektrycznością (ob. ryc. na str. 587). Wyspy, położone na East River (Black-well, Ward i Randall) należą do municypalnoéci Nowo-yorskiej i zabudowane są zakładami do-broczynnemi i karnemi (więzienia, domy obłąkanych, przytułki dla nędzarzy, dom roboczy, szpital dla imigrantów i dla dzieci).—Pomiędzy wyspami Blackwell i Ward, były dawniej skały podwodne niebezpieczne (Hellgate, »brama piekieł”); wysadzono je dynamitem w ciągu lat 1876—85 i usunięto zupełnie tę przeszkodę dla żeglugi. — Położenie. N. Y. znajduje się prawie pod tym samym stopniem szerokości, co i Neapol; środkowy punkt miasta (Gity Hall) leży pod 42°42' szer. półn. i 74° dług. zach. od Greenwich (Neapol 40°52' szer. półn.). Klimat należy do najcieplejszych w Unii; latem byłoby tu nawet trudno wytrzymać, gdyby nie orzeźwiające wiatry, które idą od zatoki. Przeciętna ciepłota roczna wynosi -j-10.6°C (w styczniu —1.7°, w lipcu -f-24.₂°); ilość opadów atmosferycznych dochodzi w ciągu roku do 1190 m/m.— Ulice, place, budowle i pomniki. Wyspa Manhattan, długa na 22 kim., szeroka na 2 do 2*/2 (w najszerszym miejscu 4 kim) jest już cała zabudowana; osady ludzkie przeszły już nawet

ki wewnętrznej Nowoyorskiej (Upper Bay), stoi na cokóle granitowym 28-o metrowym i na Druga, wązka, wijąca się cieśnina Kill Van Kuli, podstawie o 16 m. wysokości. W głowie posą-własciwie kanał, łączy zatokę Zewnętrzną z za- gu może się pomieścić 40 osób. To największe toką Newark Bay. Narrows z początku nie ma- dzieło rzeźbiarskie, wznoszące się na 93 m. nad poją więcej niż ‘/₂ kim. szerokości, dalej rozszerzają się do 2]/₂ kim.; cieśniny tej bronią forty Wadsworth i Tompkins na Staten Island, fort Hamilton na Long Island i fort Lafayette na jednej z wysepek skalistych przybrzeżnych. Narrows długie są na 7 kim., za niemi zaczyna się zatoka Wewnętrzna (Nowo-Yorska właściwa).

Zatoka ta jest jednym z najpiększych i najdogodniejszych portów; z morzem połączona jest trzema drogami: przez Narrows, przez kanał Kill vau Kuli, prowadzący do zatoki Raritan, mającej połączenie bezpośrednie z oceanem, nakoniec przez East River, która nie jest właściwie rzeką, lecz kanałem, okrążającym Long Island. Do zatoki tej wpada rzeka Hudson, szeroka przy uściu na 1 i/i kim. Zatoka ma mniej lub więcej 40 kim. obwodu, jest głęboka i zupełnie bezpieczna. Na wschodnim jej brzegu rozłożył się Brooklyn, na zachodnim Jersey City; na północy, pomiędzy Hudsonem a East River widać cypel południowy wyspy Manhattan, właściwego N. Y-u. W zatoce leżą trzy wysepki, nad któremi władzę rozciąga rząd Unii:

Governor Island z fortem Columbus, Ellis I. z przytułkiem dla przybywających imigrantów, wreszcie Bedloe I. (Liberty I.) z ozdobą portu, posągiem Wolności (postawionym w r. 1886).

Posąg ten (dzieło rzeźbiarza Bartoldiego). wykonany z żelaza i miedzi, wysoki jest na 46 m.,

zajętemi aż pod dach przez biura i składy. Drożyzna placów i udoskonalenie konstrukcyj żelaznych, które pozwala na stawianie budowli kilkunastopiętrowych, stosunkowo bez wielkich trudności i kosztów, skłania do wyciągania domów coraz wyżej; zresztą żaden zakaz policyjny nie ogranicza ich wysokości. Zwłaszcza w ostatnich kilku latach powstało wiele takich domów olbrzymich. Do największych należą: The Bow-0 ling Green przy ul. Broadway (L9 pięter, 83 m. wysokości); The Empire, również na Broadway (20 pięter, 88 m.), Ivins Syndicate na Park Row (29 pięter, 98 m., z wieżami 116.5 m. wysokości); Broad Exchange na rogu Broad Street i Exchange Place (84 m.); ten ostatni gmach posiada 29 730 m. kw. pomieszczeń biurowych, I wynajmowanych za 640000 dolarów rocznie. Domy towarzystw American Society C° i American Tract Society mają po 23 piętra, Pulitzer Building 22 piętra (z wieżą wysokości 112 m.); dalej idą domy towarzystw ubezpieczeń: Washington (19 pięter), Manhattan Life (17 pięter, wie-! ża 104 metrowa), Mutual Life (15 pięter), Mutual Reserve (14), New York (12). W r. 1898 było w N. Y-u 28 domów, mających więcej niż 11 pięter; obecnie ilość ta conajmniej podwoiła się. Z powodu tych wielkich domów ulice stały się jeszcze ciemniejsze, i wogóle wrażenie, które teraz miasto dolne wywiera, wcale się przez nie nie poprawiło; zdaleka jednak, zwłaszcza wieczorem, przy oświetleniu elektrycznym, olbrzymy te wyglądają imponująco. Ulice Canal Street i Grand Street oddzielają miasto dolne ïffill °d górnego. Ulice kręte znikają tam, a zamiast nich zaczynają się szerokie, proste, bardzo długie, ciągnące się równolegle z biegiem Hudsonu; pod kątem prostym przecinają je ulice, idące od Hudsonu do East River. Im dalej na północ, tern regularniejszy staje się ten układ prostokątny ulic. Ulice idące od południa na północ nazywają się alejami (Avenue), poprzeczne ulicami {Street). Te zaś oznaczone są liczbami, od 1 do 155 od miasta dolnego do rzeki Harlem, od 155 do 226 do kanału Spuyten Duyvil. Jedenaście „ave-za rzekę Harlem, która oddziela wyspę od lądu 1 nues” również oznaczone jest liczbami, cztery stałego od północy i utworzyły obecne Bronx J literami (od A do D), reszta ma nazwiska (Ma-Borough.—Obszar wyspy jest przeważnie płaski, i dison, Lexington, Columbus, Lenox i t. d.). W mie-wznosi się jednak od 2 m. (w części południo- ście dolnym ulice mają nazwy, jak w mia-wej) do 75 m. (ulica 184a , droga do mostu Wa- stach europejskich. System prostokątny psuje shingtona).—Właściwy N. Y. rozpada się na dwie w mieście górnym tylko Broadway, wielka części: dolne, czyli stare miasto (Down Town) arterya komunikacyjna, która zaczyna się na krań-i nowe górne (Up Town), pięć razy od starego cu południowym miasta, przy ogrodzie Battery, dłuższe. Miasto dolne jest siedzibą handlu, przecina poplątane ulice miasta dolnego, kieru-miejscem gdzie się załatwiają wszelkie interesy je się na północ, mija Union Square, zwraca się i gdzie się mieszczą wszystkie zakłady zwią- dalej w kierunku północno-wschodnim, przecina zek z handlem mające. Przedłużeniem natural- sławną Piątą av enue z pałacami miliarderów, nym jego nie jest miasto górne, ale Brooklyn obok Madison Square, później kilka innych ave-i Jersey City (ob.). Miasto dolne zabudowa- nues i wszystkie ulice poprzeczne, dochodzi do ne jest nieregularnie, ulice ma kręte i nieraz części północnej miasta i dalej ciągnie się już wąskie. Stare domy ustąpiły jednak prawie równolegle do avenues pod nazwą Bulwaru, wszędzie przed nowemi, olbrzymiemi gmachami, Broadway, piąta avenu«, ulica 14-a, 23-a, 42-a

OP?

,n

? ii

im

J/P-

r

i iii!

Zi.Z. i

Fig. 148. Posąg wolności na wysepce w porcie nowoyorskim, dzieło Bartholdiego, ofiarowane Ameryce przez Francyę.

(podług de Ruffe, w dziele „LesCapitales du Monde”.)

i 59-a należą do najpiękniejszych w N. Yorku; tam bowiem znajdują się najwystawniejsze sklepy, wielkie hotele, kluby, teatry, gmachy publiczne i najbogatsze pałace prywatne. Po prawej i lewej stronie Broadwayu, w dolnej części, leżą dzielnice brudne, zamieszkałe przez ludnośó uboższą. Niezwykły ruch przez cały dzień ożywia Broadway i ulice sąsieduie w blizkości portu, zwłaszcza po stronie wschodniej, która jest dawnym, hollenderskim Nowym Amsterdamem. Tu znajduje się Pearl Street, kręta i w wielu miejscach bardzo wązka ulica, długa na 2 kim., z mnóstwem sklepów mniejszych, główna siedziba handlu żelazem. Handel hurtowy skupia się na Water Street i Front Street, położonych pomiędzy Pearl Street a East River. Wall Street zajęta jest przez banki, kantory wekslu, towarzystwa ubezpieczeń i biura dzienników. Główne magazyny i kantory handlu przywozowego znajdują się na South Street, która biegnie od parku Battery wzdłuż East River. Bowery, ulicę szeroką na wschód od Broadway, pełną szynkowni, kramów z ostrygami, teatrzyków, bud tandeciarskich, zamieszkują głównie Polacy i Niemcy. W dzielnicy południowej znajduje się giełda towarowa, gmach, długi na 94 m. z wieżą 68'/, m. wysokości, z hallą, długą na 67, szeroką na 42, wysoką na 18 m., zbudowany w r. 1883 ; giełda pieniężna (Słocie Exchange), giełda nafciana, urząd skarbu Stanów Zjednoczonych (Sub Treasury), z kolumnadą z białego marmuru i vielkim posągiem bronzowym Washingtona w przedsionku; dawny urząd celny na Wall Street, obecnie sprzedany jednemu z banków, budynek piękny stylowy z frontonem z ciemnego granitu i portykiem jońskim, wewnątrz rotunda z wysoką na 38 m. kopułą, opartą na 8 słupach marmurowych; olbrzymi gmach Equitable, w którym mieści się 1 500 lokatorów; Washington Building, budynek nie mniej ogromny; zabudowania towarzystw Standard Oil Company, Western Union Telegraph i innych. Pośrodku dzielnicy, na Broadway, wznosi się Trinity Church, najbogatszy kościół protestancki w mieście (majątku ma przeszło milion dolarów, dochodu około 100 000 dolarów rocznie), zbudowany w latach 1839 — 46, z wieżą na 86 m. wysoką, oraz kościół św. Pawła, najstarszy ze wszystkich (z r. 1756), z piękną wieżą gotycką 61 */₂ m. wysokości. — Na północ od Wall Street i Trinity Church główną arteryą ruchu jest wciąż Broadway, z którą krzyżują się nie mniej ożywione ulice Fulton, Chambers, Chatham, Park Row.—Ratusz (City Hall), zbudowany w latach 1803—12, w stylu Odrodzenia, z piękną wieżą z zegarem i kopułą, na której stoi wielki posąg Temidy, leży po środku skweru, otoczonego przez szereg gmachów wspaniałych, jak oto: urząd poczty, wielki pałac renesansowy z kolumnami granitowemi i kopułami (zbudowany w r. 1870); pałac sprawiedliwości {Court House), zbudowany w latach 1861—67, marmurowy, z kolumnadą i kopułą na 54 m. wysoką; pałace kilku największych dzienników: „Times”, „Tribune”, „World”, „Staats-Zeitung”. W dzielnicy tej mieszka wielu Żydów.— Częśó miasta na północ od City Hall, obfituje w wielkie magazyny detaliczne (stroje, galanterya), księgarnie, agentury dróg żelaznych. Aż do ulicy Clinton i skweru Washingtona znajdują się gmachy następujące: więzienie, w stylu egipskim, z powodu ponurego wyglądu zwaue grobami (Tombs); biblioteka A stora, uniwersytet miasta N. York, instytut Coopera; Bibie House, dom towarzystwa Amerykańskiego rozpowszechniania biblii (które wydrukowało przeszło 60 milionów biblii w 80 językach), wielki dom handlowy Hilton, Hughes & C-o (sukce-sorowie Stewarta), sklep jubilerski Ti f f a ny e-go.— Pomiędzy skwerem Washingtona a Madison Square, na Broadway i ulicach sąsiednich, zwłaszcza na 14-ej i 24-ej street, rozłożyły się najbogatsze i najświetniejsze sklepy, hotele Hoffmanna, 5-ej avenue. Brunswick, restau-racya Delmonico, świątynia wolnych mularzy, szkoła rysunkowa, dom stowarzyszenia Young Mens Christian Association. Większa częśó tych budynków odznacza się stylem pretensyonalnym; prawie wszystkie mają fronton z białego marmuru i kolumnadę i, z wyjątkiem kościołów, odznaczają się ogromnemi rozmiarami.— Na wysokości skweru Madison, 5-a avenue, Broadway i przyległe ulice stają się dzielnicą milionerów i towarzystwa wykwintnego, nowo-yorskiego. Pełno tu rezydencyj bogaczów i klubów (Manhattan, Demokratyczny, Union League, Republikański, Knickerbocker, Calumet, Century, Union, Lotos). Znajduje się też tam kościół katolicki św. Fran-ciszkaKsawerego z kollegium jezuitów, wielka księgarnia metodystów, kościół hoJlenderski, reformowany (wieża 82 m. wysokości), dworzec dróg żelaznych New York Central, akademia lekarska, zabudowania uniwersytetu Columbia, katedra katolicka św. Patryka (największy i najpiękniejszy kościół w Ameryce Północnej, cały z marmuru białego, długi na 122 m., szer. na 38 m., wysoki na 34., z dwiema wieżami go-tyckiemi, przeszło na 100 m. wysokiemi), wielkie hotele Windsor, Holland, Waldorf, Imperial, Normandie, Savoy, Plaza i in.; biblioteka Lenox, akademia narodowa rysunku, arsenał 7-go pułku, szkoła normalna, gmach towarzystwa historycznego.—Wyższa częśó miasta, za parkiem centralnym i po obu jego stronach, zabudowana jest przeważnie domami dochodowemi i mało posiada pomników. Taki sam wygląd ma przedmieście Bronx (za rzeką Harlem).—Na wyspie Staten znajdują się przeważnie mieszkania letnie. W ostatnich latach rozpoczęto w N. Yorku budowę kilku gmachów pomnikowych, jak oto: nowego gmachu giełdy towarowej na Broad Street, z białego marmurn, w rodzaju giełdy paryskiej ; hal-la główna ma być wysoka na 25 m. i zajmować 1485 m. kw.; gmachu sądu apelacyjnego i izby handlowej, w stylu greckim, nowych skrzydeł muzeum sztuki i bistoryi naturalnej. Wreszcie urząd celny buduje w mieście dolnym nowy pałac olbrzymi, siedmiopiętrowy, w stylu Odrodzenia fran-gi na 4 kim. i prawie na kilometr szeroki, piękny Central-Park, położony w północnej części miasta, pomiędzy 5-ą a 7-ą avenue, za 59-ą Street, zajmujący 335 hektarów. Park ten jest dobrze zadrzewiony i ozdobiony mnóstwem po-

... i

. i ■ :g

•w

ZEW

^W.

r-L

ra

ii,

; I ’1

H

itflf ;

3R£-\

IV

;łT

Ł.TV 3

ÉP?&

IOmI»* -

W^(MHWp,*£ '

r¹:-;*?¹-:•• :.îr;•    ■

.■» .

•:i]

V-~*

;.'i

i .'’4k«ns,

;. Bh:.

Jv’j

âï

!.Ä

*•'

»IM

!■

'4..

|»4

ĘMiĘmĘL Lfi: f

--y

■i....

"*!

* ; -

• -'Me

- M

■ »M

Tflfa

... srü

?»

-■/A~

#

f«

fRsg

k;

*>■

^ItsSsisS

1.

tv.&

/;' i- ; v#-*

ii*I

,}j;

r:

s-

•*-~v

wir

‘"W' ^':âlÉ§i

fff:    /; J:;

'Ą

fei 7. M * ; a

lig. 149. Widok ogólny New Yorku od strony morza (podług rysunku Berteaulta w dziele „Les Capitales du

Monde”).

cuskiego, z dziedzińcem ogromnym pośrodku. Gmach ten będzie z czasem ozdobą południowej części miasta. — Parki i skwery, cmentarze. Ogrodów w N.-Y-u w stosunku do ogromu inia* ;a sta jest nie zbyt wiele; posiada ono jednak dłu-mników (m. in. stoi tu obelisk egipski, t z w. Cleopatras needle); stawy zajmują w nim 17 hektarów; w północnej jego części znajduje się wielki Croton-Reservoir (67 hektarów). Tuż przy parku centralnym leży Printinghouse Square

wresz-

200 507 .    1 166 582

67 021 152 999

w całym mieście .

z pomnikiem Franklin a. Na południowym cyplu wyspy leży Battery (8 hektarów), ogród założony na miejscu dawnego fortu zburzonego w r. 1787, z dużym budynkiem okrągłym Castle Garden, dawniej miejscem lądowania emigrantów, obecnie arsenałem marynarki. W części północnej miasta, nad Hudsonem, znajduje się park Riverside Drive, długi na 4,/a kim., ale bardzo wązki, zakończony pomnikiem gienerała G ran ta, i drugi, mniejszy, Morningside Park. Za rzeką Harlem leży kilka wielkich parków: Bronx Park (262 hektary), Crotona Park (54 hektary), Pelham Bay Park (696 hektarów), cie w najdalej na północ pułożonym ką -ie olbrzymi Van Cortland Park. Skwerów ma miasto dosyć dużo ; do najładniejszych należą: Washington Square (3¹/₂ hektara) z pomnikiem Garibaldiego i gmachem uniwersytetu; Union S. z pomnikami Washingtona i Lincolna; Madison S., otoczony wielkiemi hotelami, pała cami milionerów i klubami, z pomnikami gienerała Wortha, admirała Farraguta i W. Seward a; City Hall S., Printing House, University, Tompkins, Stuyvecsant, Gramery, Bryant, Manhattan, Mount Morris S. W dzielnicach nowych miasta, na przedmieściach, wywłaszczono wiele gruntów pod przyszłe parki. Cmentarze, w liczbie 45, znajdują się wszystkie po za wyspą Manhattan, z wyjątkiem dawnego przy Trinity Church z nagrobkiem żołnierzy amerykańskich, zmarłych w niewoli angielskiej. Najwięcej cmentarzów jest w Brooklynie i Queens; są też na Staten Island, w koło Jersey City i w Bronx. Najsławniejsze są Evergreens i Greenwood w Brooklynie. Cmentarz Oakland jest w Yonke88, Sleepy Hallow w Tarrytown. (Budowle, pomniki i ogrody w Brooklynie, ob. Brook-lyn). — Ludność. Podług spisu z r. 1900 ilość mieszkańców N.-Y-u jest następująca:

Manhattan (dawny .    1 850 093

N.-York właściwy)

razem 3 437 202 mieszk. Jeżeli do tego dodamy ludność miasta Jersey City, które jest również blizkie N.-Y-u, jak Brooklyn i Long Island City, oraz sąsiednie miasta Elizabeth i Newark, otrzymamy całość przeszło czteromilionową, mało co mniejszą od Londynu. Ludność N.-Y-u wzrasta szybko; przyrost w ciągu lat 10 (1890—1900) wynosił: w Manhattan i Bronx. 35.3%

39.1%

29.6%

75.1%

37.1%

W r. 1699 ludność N.-Y-u wynosiła 6 000 głów, w r. 1776 około 22 000, w r. 1790, przy pierwszym spisie ludności 33 131, w r. 1800: 60 515, w r. 1840: 312 710, w r. 1890: 1 515 301, w r. 1896, na dwa lata przed rozszerzeniem miasta: 1 906 438 mieszk. — 58% ludności stanowią tubylcy, t. j. urodzeni już w Ameryce, 42% przybysze z różnych krajów. W r. 1890 we właściwym, mniejszym N.-Y-u (przed przyłączeniem Brooklynu i przedmieść) było 639 943 mieszkańców, urodzonych za granicą Z tego około 200 tysięcy przypada na N.emców (210 723 urodzonych w państwie Niemieckim), 190 418 na Irlandczyków, 39 951 na Włochów, 2 048 na Chińczyków, około 20,000 na Polaków (liczba ta jest przybliżona, gdyż statystyka urzędowa podaje nieraz Polaków pochodzących z państwa Rosyjskiego za RoBsyan, z Niemieckiego za Niemców; w Brooklynie i Jersey City mieszka mniej lub więcej po 10 000 Polaków); Murzynów i Mulatów jest niewielu i ilość ich zmniejsza się ciągle. W r. 1900 przybyło do N. Yorku 382 715 imigrantów: 99 019 Włochów, 46 005 Polaków i Rosyan, 44 520 Żydów, 34298 Słowaków i Chorwatów, 25 200 Irlandczyków, 23 382 Niemców, 22 847 Skandynawów. Przestępców, ludzi bez żadnych środków do życia i robotników, związanych kontraktami, Unia nie wpuszcza już teraz; imigranci przyjęci opłacać muszą pogłówne w ilości 1 dolara od osoby. — Szkoły, biblioteki i muzea, pisma peryodyczne. W r. 1900 w 507 szkołach publicznych 418 951 dzieci pobierało naukę bezpłatną od 10 556 utrzymywanych przez miasto nauczycieli; 21 szkół wyższych liczyło 475 profesorów i 11706 słuchaczów. W wielu szkołach początkowych lekcye odbywają się wieczorem (Dane te dotyczą całego miasta, z Brooklynem i przedmieściami). Z zakładów naukowych wyższych i średnich zasługują na wymienienie: uniwersytet Columbia-College (założony w r. 1754, przekształcony w r. 1890), o 6 wydziałach; w r. 1895 liczył 265 profesorów, 1943 studentów i posiadał bibliotekę z 203 000 tomów, a w r. 1900 liczba słuchaczów doszła do 3 958, z czego 333 przypada na kobiety, dla których otworzono oddział osobny, t. zw. „Barnard College”; uniwersytet miejski, założony w r. 1831, o 3 wydziałach (127 profesorów, 975 słuchaczów, biblioteka z 31000 tomów); szkoła techniczna College of the City of N. Y. założona w r. 1848 (50 profesorów 1700 słuchaczów), 2 seminarya teologiczne, 2 kolegia katolickie (Manhattan i St. Francis Xavier College), 2 kolegia normalne dla nauczycieli i nauczycielek, 10 szkół lekarskich, 1 żeglarska, 2 szkoły malarstwa i rzeźby (National Academy of Design i Art Student's League), 3 konserwatorya muzyczne i szkoła rzemiosł (Cooper Union) — Z 53 bibliotek publicznych zasługują na wyróżnienie Astor Library o 280 000 tomów, Lenox L. o 65 000 tomów (te dwie biblioteki w ostatnich czasach połączono wraz ze zbiorami Samuela J. Tildena i Wolnej wy-poźyczalni książek w jednę „New YorJc Public Library” o 600 000 tomów. Dla zakładu tego zbudowano na 5-ej avenue gmach nowy, mogący pomieścić 1 250000 tomów, z odrębnemi czytelniami dla dzieci, studentów i uczonych); Mercantile Library (220000 tomów), N. Y. Historical Society (75 000 tomów), Law Institute L. (35 000 tomów), N. Y. Society L. (70 000 tomów), biblioteki instytutu Coopera, stowarzyszeń młodzieńców chrześcijańskich i dziewic chrześcijańskich, Harlem Library (15 000 tomów). Uniwersytet, wiele kolegiów, kluby i dosyć dużo domów prywatnych posiada znaczne i cenne zbiory książek. Z 18 muzeów najbogatsze są: Metropolitan Museum of Art ze starożytnościami assyryjskiemi i wykopaliskami z Cesnolas na Cyprze, ze zbiorem malowideł dawnych i nowych i przedmiotów sztuki wschodniej, oraz American Museum of Natural History w parku Centralnym. Towarzystw naukowych jest w N. Y-u wiele; do najpoważniejszych należą: towarzystwo historyczne, gieograficzne i historyi naturalnej. Ogród zoologiczny w parku centralnym jest dosyć ubogi w okazy. Dzienników wychodzi w N. Y-u 56, tygodników 270, miesięczników 350. Pisma nowoyorskie rozchodzą się po wszystkich Stanach Unii; niektóre z nich są bardzo wpływowe. Najwięcej rozpowszechnione są: „World” (wydawca Józef Pulitzer), w dwu wydaniach dziennie po 450 000 egzemplarzy, „N. Y. Journal” (W. J. Hearst), „N. Y. Herald” (James Gordon Bennett), dwa wydania po 150 000 egzemplarzy, najpoważniejszy dziennik polityczny; „Sun” (P. Dana), 200 000 egzemplarzy; N. Y. Times” (C. R. Miller) organ stronnictwa demokratycznego, 45000 egzemplarzy; „Brooklyn Eagle” (St. Clair Mac Kelway), 40000 egz.; „N. Y. Tribune” (Whitelaw Reid), organ stronnictwa republikańskiego, założony w roku 1841 przez Horacego Greeleya, 25000 egz.; „New Yorker Staatszeitung” (George v. Skal), 40000 egz.; „Evening Post” (Horace White), 25 000 egz. Tygodniki: „Harper’s” (nakład 35 000 egz.), „Collier’s” (200 000), „Outlook” (100 000), „Puck” (40 000), „Life” (30 000), „Iudge” (25 000), z wyjątkiem trzech ostatnich pism humorystycznych, straciły w latach ostatnich na znaczeniu, odkąd dzienniki powiększyły objętość, a miesięczniki popularne obniżyły ceny; cena pierwszych wynosi 1—3 centów za numer, drugich 10—35 centów. Największemi miesięcznikami (Magazines) są: „Munsey’s” (nakład 500 000 egzemplarzy), „Mc Clure’s” (350000), „Cosmopolitan” (250 000), „Century” (100 000), „Scribner’s” (100 000), „Harper’s” (100 000), „Review of Reviews” (125000). — Teatry, sale koncertowe, stowarzyszenia. W Manhattan i Bronx znajdują się 53 teatry i sale koncertowe, mogące pomieścić osób 96 394, w Brooklynie i Queens 30 zakładów podobnych. Do największych i najpiękniejszych teatrów należą: Metropolitan Opera

House (odbudowany po pożarze w r. 1892), Dały, Madison Square, Palmer, Broadway, Fifth Avenue, Lyceum, Star; do najpoważniejszych sal koncertowych zaliczają Philharmonic, Symphony i Oratorio Societies.— W porównaniu z innemi miastami w N. Y-u jest bardzo wiele stowarzyszeń, nieraz bardzo wpływowych. Z większych zasługują na wyróżnienie: Klub demokratyczny (3 000 członków, pod kierunkiem znanego demagoga Ryszarda Crokera, broni interesów t. zw. Tammany Bing (ob.), Union League (1 800 czł., republikański), Manhattan (demokratyczny), Klub katolicki (1000 czł.) Reform (2 500 czł.) i Gity (600), oba dążące do reform politycznych; Arion i Liederkrantz (po 1150 czł., niemieckie tow. muzyczne) N. Y. Athletic (4 000 czł., sportowy), Lotos (800) i Century Association (I 100), stowarzyszenia artystyczno-literackie; University (3 000 czł., stowarzyszenie ludzi naukowych); Lambs i Players (aktorskie), Harmony (1 000, żydowskie), Union i Metropolitan (resursy ludzi bogatych, zwane też ironicznie „klubami milionerów”). Siedziby klubów Union, Metropolitan, University i Athletic odznaczają się wytwornością. Kobiety dopuszczane są do niektórych klubów (Metropolitan i Reform), mają też kilka stowarzyszeń własnych (Sorosis, Ladies, N. Y. Club, Berkeley, Women's University, Women's Press Club). — Świątynie i zakłady dobroczynne. Świątyń wszystkich wyznań jest w N. Y. około tysiąca (w Manhattan około 600, w Brooklynie około 300, w Richmond 53); z tego 211 posiadają katolicy, 140 anglo - episkopalni, 131 episkopalni - metodyści, 102 prezbiteryanie, 74 luteranie, 73 babty-ści, 54 żydzi, 45 reformowani, 42 independenci, uniwersaliści, unitaryanie i kongregacyonaliści; reszta należy do bractw młodzieży chrześciań-skiej, armii zbawienia, Aryan, Greków i innych. Szpitali w N. Y-u właściwym jest 83 (z tego 36 utrzymywanych kosztem miaßta), 7 zakładów dla obłąkanych (3 211 łóżek), 3 szkoły ociemniałych i 3 głuchoniemych; Richmond ma 13 szpitali, Brooklyn 47. Wszystkich zakładów dobroczynnych (szpitali, domów sierot, przytułków i t. d.) jest w całym N. Yorku (w 4 boroughs)

3    500. Trzy wyspy na East River (Blackwell, Ward i Randall) poświęcone są zakładom dobroczynnym; znajduje się na nich 8 szpitali,

4    domy robocze, 2 domy obłąkanych, przytułek dla dzieci opuszczonych, dla głuptaków i alkoholików, oprócz tego jeszcze więzienie. Wszystkie domy tych zakładów zbudowane są z granitu przez więźniów. — Przemysł i handel. Pod względem przemysłu i handlu N. Y. stoi na pierwszym miejscu wśród wszystkich miast Unii. W roku 1890 w 25403 zakładach przemysłowych 354 291 robotników wyrobiło towarów za 777222721 dolarów; od tego czasu liczby te znacznie znów się powiększyły. Najważniejsze-mi gałęziami przemysłu są: wyrób ubrania męskiego (w r. 1890 za 68 milj. doi.) i niewie-

wywóz zaś:

w towarach .    .    506 378 547 dolarów

w pieniądzach .    85 498 014    „    „

razem 591876 561 dolarów,

t. j. mniej lub więcej 53% całego handlu zagranicznego Stanów Zjednoczonych. Okrętów w r. 1900

przybyło do portu 4317 o 8154276 tonnach wyszło z portu .    3 999 o 7 817168    „    „

z tego było:

okrętów amerykańskich 1492 o 2251914 tonn. okrętów obcych .    .    6284 o 13719513 „

Głównemi przedmiotami przywozu są: cukier, wino, wódki, piwo, skóry z Argentyny, jedwab, wełna, gutaperka, kawa, herbata, przetwory ohe-miczne, żelazo i stal, książki, przedmioty zbytku; wywozu: zboże, zwłaszcza pszenica, mięso (świeże i konserwy), bydło, masło, ser, łój i słonina, bawełna. — Banków, połączonych przez Clearinghouse jest w N. Yorku 95 z kapitałem 166489 200 dolarów; banki te wyrównywają co-dzień w Clearinghouse swoje interesy ; wyrównane w ten sposób summy wynosiły w jednym dniu styczniowym r. 1901: 427 milionów dola- osób rocznie. Komunikacyę wewnątrz miasta rów. Depozyty wynosiły 854189200 dolarów, ułatwiają drogi żelazne miejskie (Elevated Rail-Z powodu wielkiego nagromadzonia kapitałów ways). Wychodzą one wszystkie z Battery i bie-

ściego (42 milj. dolarów), przetworów mięsnych (40 milj. dolarów), piwa (24 milj.), odlewów żelaznych i machin (18 milj.), mebli (13 milj.), fortepianów 02 milj.). Posiada też N. Y. wielkie cukrownie (na Long-Island), garbarnie, to-pielnie łoju, fabryki cygar, obuwia, kobierców, linoleum, pras drukarskich, farb i in.; jest sie-dzibą największych firm wydawniczych amerykańskich (Scribner, Appleton, Putnam i Harper). — Port nowoyorski dostępny jest dla największych okrętów; mogą one też wchodzić na rzekę Hudson i East River, przy których leżą prawie wszystkie doki nowoyorskie. Na wyspie Manhattan mają swe doki wielkie towarzystwa okrętowe transatlantyckie (Compagnie générale transatlantique, White Star, American, Cunard, Ouion, Anchor, Allan), utrzymujące ko-munikacyę z Ameryką Południową i Środkową, Antyllami, Meksykiem, N. Orleanem, Filadelfią, Bostonem, New Foundland i t. d., oraz towarzystwa komunikacyi miejscowej po rzece Hudson i dopływach. Towarzystwa niemieckie (Norddeutscher Lloyd i Hamburg - America - Paket -fahrt - Actiengesellschaft) i belgijskie (Red Star Line) mają siedzibę w Jersey City i Hoboken. Flota handlowa N.-Yu wraz z Jersey City i Newark składała się w r. 1890 z 3 955 okrętów (1030 parowych), o 916 688 tonnach. Przywóz do portu nowoyorskiego wynosił w r. 1900:

w towarach .    .    534440 796 dolarów

w pieniądzach .    24 765 253    „    „

razem 559 213 049 dolarów

N. York zaczyna już spółzawodniczyó z Londynem, jako główny rynek finansowy. Giełda pieniężna liczy 1100 członków; giełd towarowych jest kilka, jak oto: Cotton Exchange dla handlu bawełną; Produce E. dla zboża i innych rzeczy spożywczych; Coffee E. dla kawy i herbaty; Metal E. dla metalów. Maritime Exchange jest miejscem zbornym właścicieli warsztatów i kapitanów okrętowych. Przeszło 50 największych trustów (ob.) ma swą siedzibę w N. Yorku, mianowicie: syndykat na cukier (American sugar refining) z kapitałem 74 milionów dolarów, na gaz (Consolitated Gaz) o 35 milionach, na papier (National Wall Paper) o 28 mil., na ty-tuń (American Tobacco) o 29 mil., na naftę (Standard Oil) o 97¹/i mil., skóry (United States Leather) o 125 mil., gumę (United States Rubber) o 40 mil., szyny dla dróg żelaznych (Steel Rail manufacturing Association) o 50 mil., napoje wyskokowe (American spirits, whiskey) o 36 mil. Poważnemi stowarzyszeniami kupiec-kiemi są: Chamber of Commerce, Merchants Association i Board of Trade and Transportation. Towarzystwa ubezbiecze ń doszły w N. Yorku do rozkwitu niebywałego; każde z trzech wielkich towarzystw zebrało mniej lub więcej po 300 milionów dolarów. Od ognia ubezpieczony jest w N. Yorku majątek na 4 miliardy dolarów. Pomimo straży ogniowej z 2404 ludzi złożonej, znakomicie spełniająoej obowiązki swoje, straty wynikłe wskutek pożarów, wyniosły w roku 1900: 11277 311 dolarów. — Komunikacye. N. York z Brooklynem połączony jest przzez olbrzymi most wiszący, zbudowany pomiędzy rokiem 1870 a 1883 przez inżyniera J. Röblinga i jego syna, kosztem 15 milionów dolarów. Jest długi na 1827 m., szeroki na 26 m., wznosi się nad poziom wody o 41 m., odległość pomiędzy słupami wynosi 487 m. Most ten zawieszony jest na linach drucianych o 16 calach średnicy. Przeszło 40 milionów osób korzysta z niego w ciągu roku (ob. rycinę przy art. Brooklyn). Drugi most wiszący ma być zbudowany pomiędzy Clintonstreet (Manhattan) a Driggavenne (Brooklyn) ponad East River. Most ten ma mieć długości 490 m., szerokości 37 m.; mają być przezeń przeprowadzone 2 tory drogi żelaznej, 4 tory dla kolei elektrycznej, miejskiej, 2 drogi dla wozów i 2 dla pieszych. Zamierzona jest jeszcze budowa 2 mostów pomiędzy N. Yorkiem a Brooklynem, długości 447 m. i 352 metrów ; wszystkie mają być na 41 m. wysokie. Przez rzekę Harlem prowadzi 12 mostów, m. in. High Bridge (426 m. dług.) i Washington Bridge (730 m. dług.). Pomiędzy N. Yorkiem a Jersey City, Brooklynem, Long Island City i wyspami są-siedniemi utrzymuje komunikacyę mnóstwo promów parowych: korzysta z nich około 300 milionów

nym i wpływowym; jest głównym polem walki pomiędzy demokratami a republikanami. Zarząd miasta przez długi czas był opanowany i wyzyskiwany przez opierającą się na Irlandczykach organizacyę Tammany Ring (ob.) — Por. Appleton „Dictionary of New York” (1895); King „Handbook of New York” (1893); Mines „A tour around New York” (1892); Morris Makers of New York” (Filadelfia 1895); różne prace o N.-Y. Lossinga (1884, 2 tomy), Todda (1888), Roosevelta (1891), Wilsona

ig. P.

1846.

gną czterema liniami wzdłuż miasta. Tworzą nieprzerwany wiadukt na wysokości pierwszego piętra, oparty na słupach żelaznych. Połączone są bezpośrednio z dworcem centralnym, miejskim i z drogami źelaznemi hrabstwa Westchester. Oprócz tego obsługuje miasto znaczna ilość tramwajów konnych i elektrycznych. W r. 1900 korzystało z tych środków przewozu 520 milionów osób. Rozpoczęta jest też budowa drogi żelaznej podziemnej, długiej na 25 kim., która ma łączyć City Hall ze Spuyten Duyvel. Z lądem łączą N.-Y. dwie drogi żelazne: N. Y. Central i N. Y-Newhaven - Hartford; większość linij kolejowych zaczyna się w Jersey City, Brooklynie i Long Island City. Telegrafy obsługują: Western Union Telegraph C-o, Commercial Cable C-o i Postal Telegraph and Cable C-o, telefony: Metropolitan C-o i Southern Bell Telephone C-o. Poczta główna wysłała w r. 1900: 10£ miliona kilogramów listów i 60f mil. kgr. druków. — Administracya. Na czele municypalno-ści stoją: burmistrz {mayor), wybierany na cztery lata, i kontroler, odpowiedzialny za skarbo-wość miasta; rada miejska z 28 członków i rada aldermanów (Board of Aldermen) z 60 członków; wszyscy oni są przez ludność wybierani. Do spraw zarządu burmistrz mianuje komisarzy (Commissioners): policyi. kanałów i wodociągów, porządku miejskiego, budowli, zakładów dobroczynnych i karnych, straży ogniowej, promów i dochów, podatków, zdrowia i wychowania publicznego. Porządku pilnuje 7 400 policyautów umundurowanych. Wymiar sprawiedliwości spoczywa w rękach 12 coronerów, trybunału apelacyjnego, sądów cywilnych, okręgowych, trybunału surrogatów, trybunałów karnych, attorneya okręgowego i attorneyów asystentów oraz izby handlowej. Majątek miasta wynosi 425 232 234 dolary, długi 252 676 035 dolarów; wydatki wyniosły w r. 1900: 90 671 894 dolarów, w r. 1901 przeszło 98 milionów dolarów. — Dzieje. N.-Y. założony został w r. 1612 przez Holendrów, którzy tu osiedli w celu handlu futrami i obok małego fortu (przy dzisiejszej Battery) zbudowali wieś, którą nazwali Nowym Amsterdamem. W r. 1623 Holendrzy odkupili od In-dyan całą wyspę Manhattan za towary wartości 24 dolarów (tak!). Pierwszy kościół zbudowano w r. 1642. W r. 1664 miasto przeszło pod władzę Anglików i otrzymało nazwę N.-Y. W r. 1711 urządzono tu pierwszy rynek dla handlu niewolnikami (na Wall Street). Podczas wojny o niepodległość N.-Y. wpadł w r. 1776 w ręce Anglików, którzy go opuścili dopiero d. 25 listopada r. 1783. Pierwszy kougres zebrał się w r. 1785 w N.-Y-u. W r. 1807 puszczono w porcie nowoyorskim pierwszą łódź parową. Straszny pożar zniszczył w r. 1835 znaczną część miasta (35 hektarów).—Choć N.-Y. nie jest stolicą Unii, z powodu swej ludności i bogactwa stał się jednak w niej miastem najbardziej waż-

Enc Powsz. Ilustr. S. II. Zobz. 10. T. II.

(1891—93, 4 tomy).

Nexum. Do najdawniejszych kontraktów zaliczają według prawa rzymskiego N., które zawierano per aes et libram w obec 5 świadków i trzymającego wagę (libripens), celem zawiązania stosunku obowiązkowego i przez wypowiedzenie słów uroczystych (sólemnia verba), temu celowi odpowiednich. Formalności przy N. były te same co przy mancypacyi rzymskiej (ob.). Pierwotnie było N. prawdopodobnie formą zawarcia rzeczywistej pożyczki przez odważenie pieniędzy, do których zwrotu dłużnik uroczyście się zobowiązywał. Później zaś było formą, którą się posługiwano, aby dług pieniężny już istniejący przemienić w nexi obligatio, dla sprowadzenia skutków z nią połączonych. N. było głównie pożyczką symboliczną i pociągało za sobą bardzo ciężkie dla dłużnika skutki. Wierzyciel bowiem mógł wrazie nie uiszczenia należności uwięzić dłużnika po 30 dniach, bez poprzedzającego wyroku. Takim sposobem dłużnik stawał się poniekąd niewolnikiem (nexu vinctus, lub nexus) i w tym stosunku zostawał dopóty, dopóki wierzyciel nie został zaspokojony. Osobistą tę egzekucyę zniosła w r. 441 a. u. c. (r. 326 przed Chr.) „lex Poetelia Papiria”. Od tego czasu egzekucya była wykonywana nie na osobie, ale na majątku dłużnika. Por. Huschke „Über das Recht des nexum”.

T. D.

Ney Michał książę {duc) d ’ E1 c h i n g e u, ks. (prince) „de la Moskowa”—marszałek Francyi (* w Sarrelouis w d. 10 stycznia r. 1769, rozstrzelany w Paryżu w d. 7 grudnia r. 1815). Syn bednarza, ongi żołnierza z wojny 7-letniej, przez 2 do 3 lat uczył się trochę u Augustyanów, następnie był z kolei kancelistą u notaryusza, u prokuratora, w kompanii górniczej. W dniu 6 grudnia r. 1788, ulegając wrodzonemu popędowi, zaciągnął się do huzarów w Metzu. Rewo-lucya, która zastała go na stanowisku wachmistrza, otworzyła mu drogę do stopni wyższych. Mianowany w d. 29 października r. 1792 podporucznikiem huzarów, wyróżnia się odrazu jako świetny oficer jazdy; w d. 26 kwietnia roku 1794 jest N. kapitanem tej broni. Awansuje szybko, oceniony i popierany przez K1 e b e r a (ob.), który go używa do wypraw partyzanckich. Dnia 8 sierpnia r. 1796 jest już N. gieuerałem brygady jazdy, wyróżnia się pod H o che m (ob.) w Niemczech,

76

w r. 1797, przyczem pod Steinbergiem, otoczony przez jazdę austryacką, po obronie bohaterskiej dostaje się na krótko do niewoli.— W d. 28 marca r. 1799 zostaje N. gienerałem dywizyi i pod Wiutertłmrem (d. 25 maja r. 1799) po bohatersku broni się w 6 tysięcy ludzi przeciw

16    tysiącom Austryaków. Raniony wówczas ciężko, rzuca na pewien czas służbę, ale już w dniu

17    września obejmuje dowództwo tymczasowe uad armią Renu, przyczem stacza z Austryaka-mi szereg utarczek partyzanckich.—Przewrót d. 18 Brumairea oburza N-a, republikanina gorącego, przytem, jak wszyscy gienerałowie armii niemieckiej, nielubiącego osobiście Bonapartego. Zręczność pierwszego konsula potrafiła zmienić to wszystko. Bonaparte nie uważał N-a za giene-rała zdolnego, twierdził niejednokrotnie, że ze względu na jego inteligiencyę posunął go za daleko, ale liczyć się musiał z tym, jak go później nazywano „brave des braves”, który następnie stał się w jego ręku jednem z najlepszych narzędzi wykonawczych.— Pierwszy konsul wyróżniał N-a w Paryżu, ożenił go z przyjaciółką Hortensyi de Be auharnais, panną A u qui é (córką pokojówki Maryi Antoniny, która na wiadomość o ścięciu swej pani dostała pomieszania zmysłów i odebrała sobie życie) i tak potrafił go sobie ująć, że odtąd na długo jest mu N. ślepo oddany. W otoczeniu Bonapartego staje się N. jedną z najpopularniejszych postaci, nie ze względu na inteligiencyę, bo co do tej, to nie mógł wytrzymać zestawienia z marszałkiem Davout lub Bernadottem, ale—za prawdziwie francuską brawurę.—D. 17 października r. 1802 otrzymał N. ważną missyę poskromienia fede-ralistów w Szwajcaryi, wojskową raczej niż dyplomatyczną, z której wywiązał się dobrze, zmuszając Szwajcarów do podpisania aktu medyacyi (d. 19 lutego r. 1803).— Dnia 19 maja r. 1804 zostaje N. marszałkiem Francyi, a d. 2 lutego r. 1805 otrzymuje wielką wstęgę Legii honorowej. Sława jego głośniejsza datuje się od kampanii r. 1805: d. 9 października pod Guntzburgiem bije N. arcyksięcia Ferdynanda, ad. 14 października zdobywa pozycyę pod Elchingen, zadając tem cios ostatni zamkniętym w Ulmie Au-8tryakom. Stąd tytuł księcia d’Elchingen, który Ney otrzymał w d. 19 marca r. 808. W wojnie r. 1806 N. uczestniczy w twie pod Jeną, gdzie krytykowano mocno jego działanie, zdobywa Magdeburg, a następnie, już w pierwszej kampanii polskiej, bije się pod Lauterbachem (d. 26 grudnia r. 1806), Depppen (d. 4—5 lutego r. 1807), wreszcie pod Friedlandem, i rozstrzyga tam o pogromie Rossyan. Pod Bautzen, a następnie pod Ligny, N. nie wykonał już tak śmiało podobnych, jak pod Friedlandem poruszeń. Od Eylau polityka Napoleońska nasuwa już pewne wątpliwości N-i, z niechęcią uczestniczy w wojnie hiszpańskiej. Szczęśliwy w początkowych działaniach wojennych, nieszczęśliwy był

N. jako administrator Gallicyi, gdzie jego surowość wywołała powstanie, skutkiem którego Francuzi musieli ustąpić. W maju r. 1809 należy N. wraz z Kellermanem do nieudanej wyprawy na Asturyę, a w lipcu r. 1810 do również niefortunnej wyprawy na Portugalię. Odwrót 6-go korpusu, którym dowodził N. z Portugalii (marzec r. 1811) jest uważany za jeden ze świetniejszych czynów wojskowych jego. Gdy N. następnie nie chciał słuchać rozkazów głównodowodzącego w Hiszpanii, Masseny, ten odebrał mu komendę, a Napoleon odwołał go do Paryża.—W czasie wojny r. 1812 dowodzi N.

3-im korpusem Wielkiej Armii. Pod Waluti-nem po bitwie Smoleńskiej, N. zawiązał bitwę z uchodzącemi Rossyanami, ale, nie poparty przez Napoleona, nie odniósł żadnych korzyści.— Naradzie wojennej w Smoleńsku oświadczył się N. przeciw dalszemu pochodowi na Moskwę. Wyróżnia się potym wybitnie w bitwie pod Możajskiem (d. 7 listopada r. 1812), skąd drugi jego tytuł „Prince de la Moscova”, dany mu w d. 8 lutego r. 1813. Głównym jednak tytułem Neya do sławy stał się odwrót z Moskwy (Ségur).—Od d. 2 listopada r. 1812 dowodził N. strażą tylną. Zaatakowany ostatni pod Kra-snem, cofnął się marszałek ku Smoleńskowi i w warunkach najgorszych zdołał po lodzie przejść Dniepr z garstką niedobitków i dostać się do swoich. Po wymarszu szczątków Wielkiej Armii z Wilna, N. prowadził resztki idące pod bronią do Kowna, sam idąc z karabinem w ostatnim szeregu. W r. 1813 pod Lützen (d. 2 maja), stanowisko Neya pod Kaja staje się głównym punktem bitwy, jego korpus rozstrzygnął zwycięstwo. Pod Bautzen (w drugim dniu bitwy, t. j. d. 21 maja) N. nie wykonał nakazanego poruszenia, przez które, podobnie jak pod Friedlandem, mógł był odciąć drogę sprzymierzonym i przegraną zamienić wpogrom.—Dnia 5 wrześniar. 1813 N., działający oddzielnie, został pobity przez Bernadottea i Bülowa pod Dennewitz. W kampanii r. 1814 N. nie otrzymał dowództwa większego, przeważnie dowodził drobnymi oddziałami, wypłynął na widownię dopiero w czasie abdykacyi cesarza. W d. 4 kwietnia r. 1814, po paradzie na dziedzińcu pałacu w Fontainebleau, N. wraz z kilkoma innemi marszałkami wtargnął do gabinetu Napoleona i tam — w znanej powszechnie scenie, oświadczył cesarzowi, że jedynem wyjściem jest jego abdy-kacya na rzecz syna, że wojsko za nim nie pójdzie. Napoleon wkrótce potem podpisał ab-dykacyę, z którą wysłał do cesarza Aleksandra trzech marszałków, a między nimi N a, który bezskutecznie bronił sprawy regiencyi wobec cesarza rossyjskiego.— Nie należał N. do pierwszych, którzy opuścili Napoleona po abdykacyi, Bourboni przyjęli go dobrze, wiedząc o jego roli w d. 4 kwietnia r. 1814. Dnia 8 maja r. 1814 mianowano N-a członkiem rady wo-

5S

MB

■ ■ -

g£5gg

:-

' •

Vi

-S*J

mM

' ₄

mm

fffiäiiÄi

Bj

I... sp 1

&

m

P#|

Wm

Hfc

3f

ÿyiiÿS;

55

il;

P ligï

iip

IP|E

(fr

■M

:SSl

■ •-

ięmm

I v-p

i8§Sg§§SBVi

§gi

lÜHi

s*

lij

ssü

. ;

Ü18

MMMMil

faF

#-5

,

: -

K

iHa«

vmmm

^51

MHJ

gp

SSt

ÉÜ

Bfe^ :.j

'M

.rS

«kl

Pa

n ■

R@

ii^»s§a ÊîlSft

sssi

l^r : ■

=m

gftÜi

o* kJ

"V

., ;i

f:

k i

jS§P

MÊff'WM WKsÊm. -m

H

IÉÎ

•:fä

g%.

m

&£

j.m

■ ;:';

f

< ■

f

m

Ë

ig.

mm : . ?i

?m.

«

m

«w

p

&;d

üIKIfSI

; : k$Kv-:

1^1

te.fi

gjljjr ' I

B, iF«

m

f

’.‘F'-ä'

C^-..    '■

I

M>.

m

^Ä.r- •

s-gfSs

ife

iSæ

S§S

^^^iplilpliiiP^ "i i

i V; '

flflHpi» B-

jt

J» .ffi

kB

Fig 150. Marszałek Ney, obraz z galeryi Wersalskiej (podług dzieła „Życie marszałków

francuskich” Warszawa 1841),

Trz.

jennej, d. 10 maja komendantem ułanów i ki-rassyerów, d. 1 czerwca dostał krzyż św Ludwika, d. 2 czerwca dowództwo okręgu 6-ej dywizyi, nako-niec d. 4 czerwca został parem Francyi. Ta dobra harmonia trwała niedługo. Marszałków Napoleońskich zaczęto z góry traktować na nowym dworze, śmiano się też z ks. Moskwy, którego ojciec był bednarzem. Żona Neya, z racyi swej matki, była dobrze przyjmowana na dworze, ale traktowano ją tam potroszę, jako córkę sługi zasłużonej. Doprowadzało to do rozpaczy marszałka, który szalenie kochał swą żonę, to też wnet opuścił Paryż i zamieszkał na wsi. —

W czasie wylądowania Napoleona, N. wezwany do Paryża w d. 7 marca r. 1815 stawił się w Tuilleries przed Ludwikiem XVIII. Ujęty zachowaniem się króla, marszałek pocałował go w rękę i obiecał, że sprowadzi Napoleona do Paryża w klatce żelaznej.— Gdy N. stanął w Besançon wśród wojska oczekującego tylko przybycia Napoleona, aby przejść na jego stronę, poznał, że opór jest niemożliwością. N. nie należał do ludzi, którzy działają połowicznie, widząc też obawę wojny domowej, w d. 14 marca r. 1815 przeszedł na stronę Napoleona, który wysłał doń emissaryuszy z listem odręcznym i gotową już, wydrukowaną z podpisem N-a, proklamacyą do wojsk. — Napoleon mianował N-a parem, wysłał go na inspekcyę miast północnych, ale nie dowierzał mu już.

Swemi nietaktownemi wystąpieniami przeciw Bur-bonom, gubił się N. coraz bardziej, a miał przy-tem niezręczność tłómaczenia się przed cesarzem ze swej obietnicy o klatce, danej L u d w i-kowi XVIII. Napoleon nie rzekł na to ani słowa, ale marszałek zauważył w jego oczach dziwny jakiś błysk. Do samego rozpoczęcia kampanii N. nie otrzymał żadnego stanowiska w wojsku. Dopiero na odjezdnem wezwał go Napoleon i w d. 15 czerwca r. 1815 powierzył mu dowództwo 1-go i 2-go korpusu. —

Dnia 15 czerwca r. 1815 N. nie wykonał rozkazów Napoleona, polecających mu posunąć się jak najdalej po szosie z Charleroi do Bruxelli i zająć ważną pozycyę Quatre-Bras, a d. 16 czerwca niewyzyskał całkowicie położenia. Mógł był N. odeprzeć łatwo słabe oddziały angielskie, zająć Quatre-Bras i uderzyć na tyły Prusaków pod Ligny. Nie zrobił niczego, choć miał rozkazy wyraźne, a nawet sprzeciwił się rozkazom cesarza, odwołując wysłany pod Ligny korpus d’Erlona.— Pod Waterloo działanie N-a źle prowadzącego natarcia piechoty, samowolnie rzucającego jazdę na stanowiska angielskie, robi wrażenie działania człowieka, któremu się ziemia z pod nóg usuwa. — Po pogromie, przybywszy do Paryża, N. doradzał natychmiastowe nawiązanie stosunków z Burbonami, co wzięto za myśl nowej zdrady. W końcu, zaopatrzony przez Fouchégo w paszport, szukał N. schronienia— w zamiarze ucieczki z Francyi. Tymczasem

rozporządzenie Ludwika XVIII z d. 24 roku 1815 umieszczało go na liście proskrypcyjnej. Wskutek własnej nieostrożności, został N. w dniu 5 sierpnia uwięziony. Dnia 8 listopada roku 1815 stawiono go przed sąd wojenny, którego kompetencyę N. odrzucił, powołując się na swą godność para Francyi. Było to bardzo niebaczne, gdyż Izba Parów pragnąca koniecznie dać wyraz swego przywiązania do tronu, podlegała mocno wpływowi reakcyi rojalistycznej, objawiającej się tak silnie, że nawet młode kobiety z kół arystokratycznych żądały śmierci N-a.

W d. 6 grudnia r. 1815 Izba Parów (większością 125 głosów przeciw 17) skazała marszałka na śmierć z degradacyą z Legii Honorowej i na poniesienie kosztów procesu. Był to akt zemsty, ubrany tylko w formy prawne, przeciwny kapitulacyi z d. 3 lipca r. 1815, której artykuł 12-ty zapewniał uroczyście amnestyę ogólną; stało się to plamą rządów Restauracyi — jedną z wielu. N. nie okazał wielkiej przytomności umysłu przed sądem, robił wrażenie człowieka rozstrojonego zupełnie. Pewność siebie odzyskał dopiero przed plutonem egzekucyjnym.— Por. Henri Welschiuger „Le maréchal Ney, 1815” (wyd. 2-e w 1-ym tomie w 8-e Paryż 1901).

Ney Józef Napoleon, książę (prince) de la Moskowa, gienerał i polityk francuski (* w Paryżu d. 8 maja r. 1803—f w Saint-Germain-en Laye d. 26 lipca r. 1857), syn najstarszy marszałka Michała N-a(ob.). Od r. 1824 służył w wojsku szwedzkim; w r. 1828 ożenił się z córką bankiera Laffitte; po rewolucyi lipcowej przybył do Paryża i wstąpił do wojska francuskiego w stopniu rotmistrza huzarów. Ludwik Filip mianował go parem Francyi (r. 1831). Odbył kilka wypraw w Algierze, gdzie się dosłużył stopnia podpułkownika. W r. 1847 skłaniał się do republikanów, później jednak popierał gorliwie Ludwika Napoleona, który też po zamachu stanu mianował go senatorem i gienera-łem brygady. N. był bardzo muzykalny i napisał kilka utworów mniejszych i operę Regina; drukiem ogłosił też kilka prac dotyczących chowu koni i przygód swych afrykańskich.

Ney Michał Ludwik Feli ks,książęce) Elchingen, gienerał francuski (* w Paryżu d. 22 kwietnia r. 1804—f w Gallipoli d. 16 lipca r. r. 1854), brat poprzedniego. Jak i brat służył od r, 1824 w wojsku szwedzkim, w r. 1830, po wypędzeniu Karola X, wrócił do Francyi i został tam kapitanem karabinierów. Uczestniczył w oblężeniu Antwerpii (r. 1832), później jako adjutant księcia de Nemours walczył w Algierze. Od roku 1846 do r. 1848 zasiadał w Izbie poselskiej i bronił polityki ministeryalnej. Po rewolucyi Lutowej przeszedł na stronę Ludwika Napoleona, który go po zamachu stanu mianował gienerałem brygady. W r. 1854 wyruszył na Wschód z wojskiem, które potem oble-

Red.

Red.

gało Sewastopol, ale już na początku wyprawy umarł na cholerę.

Ney Napoleon Henryk Edgar, książę de la Moskowa, gienerał francuski (* w Paryżu d. 12 marca r. 1812—f tamże d. 13 października r. 1882), czwarty syn marszałka. Wstąpił w r. 1830 do wojska francuskiego, służył w Algierze, w r. 1848 jeździł do papieża w missyi dyplomatycznej; po wstąpieniu na tron, Napoleon III mianował go swym adjutantem. Odbył wojnę włoską w r. 1859 w stopniu gienerała brygady, w r. 1866 został wielkim łowczym dworu. Po upadku cesarstwa, usunął się do życia prywatnego. W r. 1857, po śmierci bezpotomnej ostatniego z braci starszych, odziedziczył tytuł księcia (jprince) de la Moskowa.

Ney Karol (* w Toruniu r. 1810—+ w Gnieźnie w r. 1850), pedagog i starożytnik. Po ukończeniu nauk uniwersyteckich i otrzymaniu dyplomu doktorskiego z filozofii, został naprzód nauczycielem, później rektorem szkoły w Poznaniu, nakoniec zajął stanowisko dyrektora gimnazyum w Gnieźnie. N. był miłośnikiem gorliwym i znawcą starożytności krajowych, a badaniu ich czasu niemało poświęcał. Oprócz wielu rozpraw i rozprawek treści przeważnie historycznej lub starożytniczej, umieszczanych bądź w „Przyjacielu ludu”, bądź w wydawanym przez siebie w latach 1846 do 1848 miesięczniku „Kościół i Szkoła”, wydał osobno: „Kwiaty, czyli wykład znaczeń blisko tysiąca roślin krajowych i zagranicznych na język polski, łaciński i niemiecki opisanych, ku użytkowi i zabawie płci obojej”

(Leszno 1840; wyd. 2-e, Poznań 1841; wyd. 3-e,

Leszno 1851); „Żywot błogosławionej Jolanty i kronika zakonnic świętej Klary w Gnieźnie”

(Leszno 1843); „Kwiaty miłości i przyjaźni czyli zbiór najstosowniejszych i najrozmaitszych wierszy do imienników, powinszowań i t. d.” tamże 1843; w 2 oddziałach); „Zbiór nauk dla młodzieży szkół katolickich, obejmujący opis ziemi i trzech działów przyrodzenia, dzieje Polski i rys dziejów powszechnych” (tamże 1844; wyd.

2-e poprawione i pomnożone, tamże 1852); „Pamiętniki z więzienia” (Poznań 1848; wierszem)

„Dzieje kościoła Bożego od początku aż do dni naszych dla młodzieży” (tamże 1848). — Podług

F. M. S o bieszc zańs ki ego w „Enc. Powsz.”

S. Orgelbranda (T. XIX. str. 309).

Neymann Józef, (ćwierć ostatnia wiekuXVIII i początek XIX), publicysta polski; w r. 1794 pułkownik, jako emigrant przebywający później w Paryżu i tam niechwalebnie występujący przeciwko gienerałowi H. Dąbrowskiemu (ob.), zresztą życia jego koleje nie są bliżej znane.

Około r. 1800 ogłosił w Paryżu „Wspomnienia... patryoty polskiego wygnańca, Pułkownika w Wojsku powstańców polskich”; jest to wycieczka zjadliwa, wymierzona przeciwko H. Dąbrowskiemu. Powróciwszy do kraju po utworzeniu Księstwa Warszawskiego, zabawiał się piórem i w r. 1807 w „Gazecie Warszawskiej” ogłosił szereg listów do Józefa Kalasantego Szaniawskiego, jeden z nich, mianowicie „List IV do J. K. Szaniawskiego d. 4 maja w Warszawie” wyszedł też osobno. Według F.

M. Sobieszczańskiego listy wszystkie wyjść miały p. n. „Korrespondencyja w materyjach obraz kraju i narodu rozjaśniających” (Warszawa 1807, w 4-e). Nakoniec napisał jeszcze „Plan de la civilisation et de la régénération pratique des classes laborieuses en Pologne pour être présenté à S. Majesté l’Empereur de toutes lesRus-sies Alexandre le Grand à T époque de sou passage à Varsovie” (Warszawa, 1815, w 4-e, str.

26).— Por. Art. F. M. Sobieszczańskiego w „Enc. Powsz.” S. Orgelbranda (T. XIX, str. 309) i K. Estreichera „Bibliogr. polska XIX stólecia” (T. II, str. 225).

Neywa, ob. N ei va.

Nezero, jezioro, ob. Nessonis.

Nezsider, miasteczko węg. ob. Neusiedel am See.

Nezyderskie jezioro (po węgier. Fertö-Ta-v a, po słoweńsku Neziderskie je zer o, po niem. Neusiedlerse e), jezioro na Węgrzech Zachodnich, 116 m. nad poz. morza, na pograniczu między komitatami Szoprońskim i Moszoń-skim, zajmuje 335 klm. Q obszaru (długość największa 36 kim., szerokość 7.4—15 kim., głębokość 1—7 metrów) a wraz z błotem Han-sag, stanowiącem niejako ciąg dalszy jeziora na południo-wschodzie—prawie dwa razy taką przestrzeń. Woda jeziora zawiera bardzo wiele soli alkalicznej, mineralnej, ma smak gorzkawo-sło-ny i zaleca się własnościami leczniczemi. Dorzecze jeziora jest dość rozległe i łączy się za pośrednictwem rzek Raby i Rabnicy z Dunajem. Liczne rzeczki i strumienie (Vulka, Ra-kos i t. d.) zasilają jezioro swemi wodami. Jest ono spławne i obfituje w ryby i ptactwo dzikie, wodne. Brzegi wschodnie jeziora są bagniste i słabo zaludnione, natomiast zachodnie, pagórkowate okryte są winnicami wspąniałemi i gęsto zaludnione. Jezioro N-skie znane już było Rzymianom. Pliniusz nazywa je Peiso albo Pelso. W w. IV ery naszej było ono całkiem wyschnięte, a w w. XIV znacznie mniejsze, niż obecnie; pogłębiać i rozszerzać się zaczęło w w. XVIII, zwłaszcza w latach 1741 — 75. W r. 1855 znowu opadać zaczęło, tak że w latach 1865 — 69 dno wyschło niemal zupełnie. Przystąpiono już nawet do uprawy nowiny i zasiedlenia, gdy wtem w r. 1869 woda przybywać zaczęła i w r. 1876 jezioro dosięgło swych rozmiarów dawniejszych, w czasach wszakże ostatnich na nowo ubywać zaczyna. W roku 1866, kiedy jezioro było prawie wyschnięte, odnaleziono na dnie jego szczątki budowli nawodnych, przedmioty użytku codziennego i naczynia kamienne i gliniane z czasów przedhistorycznych. Po uregulowaniu rz. Raby i osusze-

Red.

niu błota Hansâg rząd Węgierski projektuje osuszenie jeziora N-skiego.— Por. Moser „Der abgetrocknete Boden des N.” (w „Jahrbuch der geolog. Reichsanstalt” Wiedeń 1866).

N§k, owad, ob. Sphex.

Ngami, jezioro południowo afrykańskie, w kraju Nyassaland, pozostającym pod protektoratem angielskim, pod 20°30' szer. półn. i 22°50' dług. wschód, od Gr., na granicy północnej pustyni Kalahari, według J. Chavanesa (ob.) 950 m. nad poz. morza; leży w jednej z najgłębszych kotlin płaskowzgórza południowo-afrykańskiego. Przyjmuje cały szereg rzeczek czasowych, rozlewających się szeroko w porze deszczowej i wysychających podczas posuchy. Największa długość jeziora wynosi 60 kim., szerokość 16 kim., obszar około 770 klm. Q. Stosownie do pory roku powierzchnia jeziora N. zmienia się. Wogóle jezioro staje się coraz mniejsze wskutek wysychania rzek południowo-afrykańskich, co już zauważył Livingstone (ob.). Na północo-zachód wpada do N. rzeka Tonke, która w biegu swym górnym znana jest więcej pod nazwą Kubango, albo Okavango, i zasila je w porze deszczowej masami obfitemi wód. Z jeziora od strony wschodniej wypływa rz. Zuga albo B o tl e tle, wzdłuż której ciągną się bagna. Otoczone na południu pasem szerokim trzciny, N straciło w ostatnich już nawet czasach na obszarze, jak o tern świadczą ślady nor wydry, napotykane zdała od wybrzeży dzisiejszych. U brzegów południowych, bagnistych jeziora ciągną się wieńcem góry niewysokie; brzegi północne są piaszczyste, zrzadka usiane drzewami wysokiemi. Woda przy poziomie wysokim słodka, przy nizkim zaś nieco sło-nawa; ryb smacznych mnóstwo. Brzegi obfitują w zwierzynę; ibisy i czaple gnieżdżą się tutaj gromadami całemi. Roślinność okoliczna, uboga reprezentowana jest przez przedstawicieli okolic Herero i Ambo (akacye, palmy, baobaby. Ster-culiae). N. odkrył w r. 1849 D. Livingstone, w r. 1853 zbadał je Andersson, w r. 1861 — Baines, w r. 1884—Schulze, w r. 1885— Pari ni, r. 1886 —S c h in z e, r. 1890—Fleck. W r. 1894 osiedliło się nad jeziorem 30 rodzin boerskich.

Ngan-hai, miasto w Chinach południowych, w prowincyi Fo-Kien, o 20 mil od morza, portem jego jest miasto Tsun-czeu naprzeciw wyspy Formozy położone. N. prowadzi handel ożywiony z Formozą, Amoyem i Fu-czeu.

Ngan-łrai (Ngan-hoei), prowincya w Chinach właściwych, zajmuje 142 000 kim. kw., mieszkańców liczy 21 milionów. Otaczają ją prowiueye: Kiang-su i Ho-nan od północy, Hu-pe od zachodu, Kiang-si od południa, Cze-Kiang od wschodu. Przez południową część prowincyi płynie rzeka Jan-tse-kiang, przez północuą Uei-ho; znajdują się w niej dwa jeziora większe: Hun-tse-hu i Tsia-hu. Cała prowincya jest żyzna i zamożna; przed powstaniem Tai ping ów (ob.) liczyła 37 milionów mieszkańców; z powodu wojuy, głodu i chorób nagminnych ilość ta spadła do połowy. Stolicą prowincyi jest Ngan-king (ob.); oprócz tego znajdują się tam miasta większe następujące: Hoei-czeu na południu, ważny punkt handlowy; pod miastem leżą kopalnie miedzi, złota i srebra.—U - h u, otwarte dla handlu europejskiego; Ning-koei-fu z wieloma papierniami ; Tai-ping-fu, w okolicy bardzo żyznej i starannie uprawianej ;—Fung-jang-fu, na górze niedaleko od Uei-ho; posiada kilka pomników starożytnych, m. in. wieżę Hoang-lin, która jest grobowcem ojca cesarza Hung-U, i sławną świątynię buddyjską;—Liu-czeu-fu z ogrodami głośnemi, dostarczającemi owoców znakomitych.

Ngan-king, miasto w Chinach, stolica prowincyi Ngan-huei, na brzegu lewym Jang-tse-kiangu położone; mieszkańców 40 000 (r. 1878). Handel N-u jest bardzo znaczny, przechodzi bowiem przez nie wszystko, co idzie z południa Chin do Nankinu. Połączone jest telegrafem z Nankinem i Hankeu. Okolice N-u są bardzo żyzne.

Ngari, najdalej na zachód wysunięta prowincya Tybetu (w cesarstwie Chińskim). Góry jej należą do głównego łańcucha Himalajów i posiadają bardzo wysokie szczyty, między innemi Aling-Gangri (7 300 m.) i Kailas (4 600 m.). Na tym właśnie znajduje się źródło Indu i jego dopływu Gartok-szu. Na południe od Kailasu leży jezioro Mausarowar i źródło rzeki Sut-ledż. O kilka mil na wschód, na granicy prowincyi N. i Dżang, jest źródło rzeki Brahmaputry. Na południe od jeziora Mausarowar ciągnie się wąwóz Nialo lub Thaklakar, który przerywa łańcuch Himalajów na wysokości 4 650 m. Głównem miastem prowincyi jestGartok, nad rz. Gartok-szu; do znaczniejszych miast należą jeszcze: Tsaprang, nad Sutledżem, oraz Rudok i Karnak nad jeziorem Pangong.

Ngeou-jang-Sieou (* r. 1017 — f r. 1072), znakomity mąż stanu i literat chiński. Utraciwszy ojca w roku czwartym życia, wychowywał się pod okiem matki, która uczyła go sama jak mogła, nie mając czem opłacać nauczycieli; później kształcił się już dalej o siłach własnych, wziąwszy sobie za wzór znakomitość chińską Han Yua (wiek VIII i IX). Z czasem wyszedł na męża uczonego i dosłużył się godności wysokich, urzędowych. Będąc vice-prezesem sztabu giene-ralnego usiłował podnieść i ulepszyć wojsko i wogóle wpływów swych używał na dobro kraju. Jako pisarz odznaczył się płodnością, pisząc wierszem i prozą, pozostawił też dwa dzieła historyczne, cenione.—Por. „Grande Encyclop.“ (t. XXIV str. 1036).

Ngornu (Angornu) miasto afrykańskie, do r. 1816 stolica państewka Bornu, w Sudanie, na brzegu zachodnim jeziora Czad, które rok rooz-nio regularnie w porze deszczowej zalewa mia-

sto zupełnie, zmuszając mieszkańców (ok. 20 000) z których każda tworzy swój wodospad, łączący do wyniesienia się ze swych siedzib nietrwałych się n stóp skały w jedną spienioną całość. Zda-dalej na zachód. Rezydencyą państewka Bornu je się, jakby tutaj ziemia rozstąpiła się dla uczynił miasto Mohammed el Amîn el Kânemi, który następnie przeniósł ją do Kuki.

%/(i

«T

"•X.

(p

i__ii • -ii—]

\\

czSË

IZ3

alBS

T3ËB1

iU/qqcz arg ilRacic^

pi^nrii^P¹^

KJÖa

C7i

nr—i OCZU

r/z

□□

L—II_J

mS\

tt

ki.

> 4 <y*garri Fat

jnasviUe^S&u.

Jmmt

sbu

imm

3030

OODOQOQÛL

vrn

HS

ValU

iste

ta

X!

S*?

km

. ' X

ufferinj.

'll

Nguru, kraina w posiadłościach niemieckich w Afryce Wschodniej, graniczy na wschodzie z Useguhą, na południu z Usa-garą, na połud.-zach. z Gedją, ze stepem Mastai na zachodzie, wreszcie z Usambarą na północy, od której oddziela N. rzeka Pangani. N. przedstawia krainę górzystą, składającą się z granitów i gnejsów (szczyt Gedja—1 170 m.) i zroszoną obficie rzekami licznemi. Do największych z nich należy Lufidża, zwana następnie Mahanga, dopływ południowy rz. Wami. Lasy gęste, pokrywają część większą łańcuchów górskich. W dolinach urodzajnych, rzecznych udaje się z lichwą uprawa trzciny cukrowej i bananów, a w pobliżu stacyi missyj-nej Mhondy (druga znajduje się dalej nieco na zachód pod Mamboją)—plantacye kawy i kakao. Ludność, która skupiła się najgęściej w dolinie rz. Lufidży, składa się po większej części z murzynów plemienia Wau-guru, którzy w skutek stosunków częstych handlowych z miastami nadbrzeźnemi, dosięgli dość wysokiego stopnia kultury. Są to typowi Bantu, wybijający sobie na przo-dzie w zębach szczęki górnej trójkątną lukę i nie znający obrzezania. Chaty swoje budują w kształcie budynków cylindrycznych z dachem okrągłym, wznoszą je wśród lasu i otaczają gęstwiną krzaków. Trudnią się głównie rolnictwem i hodowlą bydła. Wierzchołki gór Waschambala zamieszkują murzyni z plemienia Wahumba i Wakuasi, zapewnie tubylcy kraju N., wypędzeni z dolin na szczyty przez Wangurów.

lippevra

SKALA 1:50.000

Ni w chemii oznacza Nikiel (ob.).

Niadi, górny bieg rzeki Kuilu (ob).

Fig. 151. Wodospad Niagary i okolica jego (podług „Grande Encyclopédie”).

na rej brzegi ciągną się dalej na tej samej co po-wysokości 173 m. a Ontario tylko na 73 m., przednio wysokości. Wjspa Goat jest połączo-więc rzeka ma do pokonania spadek 100 m.

Ujawnia się to naprzód w szeregu prądowin (rapids), następnie w wielkim wodospadzie około 50 m. wysokim, wreszcie w wysokim kanionie (Whirpool), który bystra rzeka wyżłobiła sobie poniżej wodospadu w wapieniu syluryj-skim. — 2) Wodospad rzeki tejże nazwy. Na krawędzi wudospadu pośród fal wspaniałej rzeki wznosi się stroma skalista wyspa Goat Island (wyspa Kozia), dzieląca rzekę na dwie części,

Niagara (Anglicy i Amerykanie wymawiają Najegere): 1) rzeka w Ameryce północnej na granicy Stanów Zjednoczonych i Kanady, należąca do systematu rzeki św. Wawrzyńca. Wypływa z jeziora Erie, płynie na północ i wpada do je- | utworzenia otchłani i przyjęcia wód rzeki, któ-ziora Ontario. Ponieważ jezioro Erie leży

na z brzegiem wschodnim rzeki za pomocą mostu; dookoła wyspy, zieleniejącej lasem polanami i trawiastemi wije się droga dla jezdnych, a od niej biegną w różnych kierunkach ścieżki dla pieszych i obok szumu wodospadu rozlega się śpiew ptaków leśnych. Część wschodnia wodospadu nosi miano „Amerykańskiego”, zachodnia zaś, dwa razy większa od poprzedniej — „Kanadyjskiego”, albo „Wodospadu Podkowy”, a to wskutek kształtu pod-

w. N

Red

kowato wygiętego ku wnętrzu. Ze skalistego przylądka, wybiegającego od wyspy Goat można zajrzyć w tę otchłań, gdzie kłębią się fale; woda rzeki, zbliżająca się ku krawędzi wodospadu ma barwę jasnozieloną, lecz gdy tylko przekroczy krawędź, zmienia się cała jej olbrzymia masa w lawinę piany i nic więcej oko pochwycić nie może; srebrzysty obłok mgły unosi się nad falami roztrącającemi się w dole o skały przepaści. Promienie słońca, a nawet blade promienie księżyca wywołują w tym obłoku zjawisko tęczy. Z wyspy Goat można dostać się pod wodospad, t. j. między łuk spadającej wody i ścianę skalistą, po której woda spada. Tu śmiałek stąpa śród zmroku po oślizgłych skałach pod sklepieniem wodnym, pod nieustannym deszczem, owiany silnym wiatrem, ogłuszany grzmotem wodospadu. Jest to słynna Jaskinia Wichrów (Cave of the Winds). Nie trzeba jednak sobie wyobrażać, iż prowadzi ona wpoprzek całego wodospadu, a choćby tylko jego połowy ; łączy jeno wyspę Goat z jej drobną wysepką nadbrzeżną zwaną Luna, prowadzi pod bardzo wązką odnogą wodospadu Amerykańskiego.—W poprzek całego wodospadu z jednego brzegu N-y na drugi można się jednak dostać dwoma sposobami: na łodzi i po moście. Silnych wprawdzie potrzeba ramion i potężnych wioseł, aby przeprowadzić łódkę przez fale pieniące się niby wrzątek u stóp wodospadu. Dla widza patrzącego na tę przeprawę z wysokości brzegu lub z wyspy Goat wydaje się ona szaleństwem, pewną zgubą, gdyż łódka wydaje się jak łupina miotana falami, oblewana pianą, niknąca w obłoku tęczowym. Daleko dogodniejsza jest naturalnie komunikacya po moście wiszącym o milę angielską poniżej; most posiada dwa piętra, dolne dla pieszych i jezdnych, górne—dla kolei żelaznej. Widz, patrzący z tego mostu w otchłań pieniącej się przepaści, z punktu, w którym niegdyś tylko orły bujały, doznaje rzeczywiście wrażenia, iż jest „zawieszony między niebem a ziemią”. Ale złudzenie to nie dla wszystkich jest dostatecznie silne, bo znalazł się, jak wiadomo, człowiek, który postanowił przejść po nad wodospadem po linie i za miaru tego dokonał (B 1 o n d i n). W nowszych czasach przy wzmożonej komunikacyi jeden most okazał się niedostatecznym, zbudowano więc w pobliżu drugi.—Niemniej wspaniały jest widok N-y w zimie, gdy szeroka i głęboka przepaść wodna jest napełniona górami lo-dowemi, które szczytami swemi dotykają prawie ostrych końców olbrzymich sopli lodowych, które spuszczają się z wysokości krawędzi skalnych, podobne do odwróconych wież kościelnych. Lody i śniegi pokrywają całą dolinę, rzeka poniżej wodospadu jest zamarznięta; ale ta pokrywa lodowa wciąż trzeszczy, jęczy, grzmi, świadcząc o ukrytym pod nią trudnym do okiełznania burzliwym żywiole. Sam wodospad jest do dwóch

trzecich swej wysokości ujęty w skorupę lodową. Drzewa iglaste na wyspie i na wybrzeżach są powleczone lodem i błyszczą w promieniach słońca jak pryzmy szklane.— (Ob. Ernst vonHesse-Wartegg „Nord-Amerika” 1892).

Niagara Falls, miasto amerykańskie w Stanach Zjednoczonych, w hrabstwie Niagara w Stanie Nowy York, tuż obok wodospadu N-y, liczyło w r. 1894 około 15 000 mieszk. Na północ od miasta leży m. Suspension Bridge (w r. 1890 5 505 mieszk ), naprzeciwko stacya kolei kanadyjskiej N. (3 349 mieszk.). Znaczenie swe N. F. zawdzięcza głównie napływowi turystów zwiedzających wodospad (od 300 —400000 rocznie) i przemysłowi rozwijającemu się tutaj przy łatwości korzystania z siły spadku mas wodnych.— Por. plan p. w. Niagara nastr. 559.

Niagusta (N i a u s t a, po turec. A g u s t o s), miasto w Macedonii, w wilajecie tureckim Salo-nickim, o 66 kim. na zachód od portu Saloniki, nad rz. Arabicą, u stóp łańcucha górskiego Au-gustos, liczy około 5 000 mieszk. i ma szkołę grecką, szkołę żeńską, kilka kościołów, meczet, i przędzalnie jedwabiu i wełny. Słynie głównie wyrobem wina gatunku miejscowego, rozchodzącego się zwłaszcza na wschodzie. N. założona została na miejscu Kitionu starożytnego w w. XV. Trzy razy broniła się bohatersko przeciwko napadom Ali paszy Janiny (ob.), aż nareszcie zdobyta przezeń została. W rękach A le g o pozostawała atoli krótko. W r. 1822 miasto było ogniskiem powstania macedońskiego przeciwko Turkom, które po śmierci bohaterskiej Zafyra-kisa Logothesisa i po zdobyciu i zniszczeniu N-y krwawo zakończone zostało. Od r. 1830 na nowo podnosi się z upadku.

Niai Thorgeirsson, bohater islandzki z wieku X, osoba główna sagi (ob.), imieniem jego oznaczonej. N. odegrał rolę wielką w prawodawstwie Islandyi, a jeden z pierwszych na tej wyspie chrzest przyjął. Zginął wraz z rodziną swą całą w płomieniach domu własnego, podpalonego przez nieprzyjaciół.— Nial-Saga, opiewająca życie jego i czyny, a należąca do utworów najpiękniejszych poezyi islandzkiej, istnieje też w przekładzie francuskim R. Dar es ta, wydrukowana w bibliotece Muzeum Guimeta.— Por. „Grandę Encyclop.” (t. XXIV str. 1038).

Niam-Niam (t. j. „żarłocy” w języku Din-ków), sami nazywają siebie A-sand eh, lud, zaliczany przez Denikera do grupy fulbskiej. Istotnie, mnóstwo rysów fizycznych, odróżnia ich od właściwego typu murzyńskiego. Barwa skóry jest jaśniejsza, czekoladowo-brunatna lub czerwono-miedziana. Głowa jest okrągłą, jak u krótkogłowców. Wzrost według Schwein-furtha wynosi 1.80 m., kobiety niekiedy są bardzo otyłe. Włosy wełniaste są miękkie, oczy nieco skośne, daleko położone od siebie, migda-łokształtue, wargi mięsiste, nos prosty a niekiedy kształtów semickich. Lubią muzykę, trunki

i są palaczami namiętnemi. Odznaczają się uzdolnieniami artystycznemu: wychodzą z pośród nich dobrzy snycerze, garncarze i kowale. Wraz z krewniakami swemi, Bandzami, zamieszkują obszar na północ od rzeki Uelle wzdłuż pasma, które oddziela tę rzekę i jej dopływy od dopływów Białego Nilu, a więc w górnej części rzeki Sere, Dzube i in., pomiędzy 4° a 6° szer. półn. Oddzielne oazy Niam-Niamów znajdują się

wiadomość o N.-Niamach przyniósł Petherick, który ich odwiedził w r. 1858. Sohweinfurth r. 1870, Junker r. 1879 —1883 rozszerzyli nasze wiadomości o tym szczepie ciekawym. Sohweinfurth „Im Herzen y. Afrika” (wyd. 5, 1878) oraz „Artes Africanae” (Lipsk 1875); Junker „Reisen in Africa” (3 tomy, Wiedeń 1889 — 1891); P. Comte „Les N’Sakkaras” (Bar-le-Duc 1895J; Guy Burrows w „Jour. Anthr.

L. K

Niamtzo, ob. Neamtu.

Niań, rzeka w Kongo francuskiem, ob. Kuilu.

Nias, wyspa, ob. Sumatra.

Niassa, jezioro, ob. Ny a s sa.

Niausta, ob. Niagusta.

Nlbby Antoni (* w Rzymie w r. 1792—f tamże d. 29 grudnia r. 1839), archeolog włoski bardzo zasłużony. Był z początku urzędnikiem biblioteki watykańskiej i jako taki zdobył sobie w świecie uczonym już sławę pewną przekładem na język włoski opisu Grecyi Pauzaniasza (ob.), który wydał w r. 1818 w Rzymie w 4-ch tomach. W r. 1820 mianowano go profesorem archeologii w uniwersytecie rzymskim. Przedtym już był założył t. zw. Accademia Ellenica, czyli Tiberina, poświęconą staroźytnictwu klasycznemu i należał do jej członków najczynniejszych. Przedsiębrał w Rzymie samym i okolicy jego poszukiwania bardzo poważne i odkopał mnóstwo szczątków ciekawych na Forum romanum, na Via sacra, w amfiteatrze flawiańskim (Colosseum) oraz w katakumbach. Równocześnie ogłosił mnóstwo rozpraw większych i mniejszych o najdawniejszych kościołach Rzymu, o cyrku Karakal li, o świątyni Fortuny, o t. zw. grobowcu Hora cj uszów i Kurjacyuszów, o ogrodach serwiljańskich, o jeziorze Gabińskim, o posągach różnych starożytnych i t. p.—Dziełem jego najważniejszem jest „Viaggio antiquario de contorni di Roma” (Rzym 1837—1838, wyd. 2-e, 3 tomy); wydał też ciąg dalszy dzieła „Museo Chiaramonti” (tamże 1837, in folio), oraz opisał dokładnie i umiejętnie zbiory Kapitolińskie i willi Borghese.— Por. „Gr. Enc.” (t. XXIV,

K«d.

na południe od Uelle, na wschodzie dosięgają Inst.” (tom I-y nowej seryi). do kraju Makaraka, gdzie są zmieszani z plemionami Bombek, Iddio i in., na północo-zacho-dzie graniczą z ludami mało dotychczas znane-mi jak z Kreczami (porzecze górnego Bahr-el-Arabu), Bandami i Nkassarami. Burrows („Jour, of Anthr. Inst.” tom I-y drugiej seryi) dał porównawczy opis pięciu ludów z porzecza górnego Ueppe, w tej liczbie i Niam-niamów. „Każde z tych plemion żyje oddzielnie od innych, trzymając się uporczywie zwyczajów własnych i obrzędów i kolejno znajdując się w pokoju lub na stopie wojennej ze swemi sąsiadami. Istnieją tam znaczne różnice co do wyglądu zewnętrznego, ubioru, oręża i mowy.” Z pośród tych plemion N.-N. przedstawiają grupę wojowniczą.

Mało troszczą się o rolnictwo, którym zajmują się kobiety, lekceważą hodowlę i trzymają jedynie psy i kury. Są ludożercami. Mężczyźni są myśliwcami namiętnemi. Jako oręża używają długiej lancy, sztyletów, szabli zakrzywionych, zgiętych pod kątem żelaz do miotania; tarcze mają kształt elipsy wydłużonej i są plecione. Łukiem i strzałami posługują się niechętnie. Nie lubią wiosek gromadnych, lecz mieszkają w chatach rozproszonych zdała jedna od drugiej. Nawet siedziby wodzów są tylko małemi folwarczkami.

Nibekmgi, poemat, właściwie Pieśń o N i-beluugach (Nibelungenlied, w staroniemieckim, der Nibelunge liet, niekiedy Ni-belunge Not t. j. Niedola Nibelungów), epopea niemiecka starodawna, jedno z największych arcydzieł twórczości ludowej, samorodnej w epice wszechświatowej, choć nie wolne od przymieszki żywiołów obcych ludowi, pochodzących z tradycyi rycerskiej, średniowiecznej. Utwór ten powstał w samych początkach wieku XIII (między r. 1200 a 1210), jako dzieło nieznanego autora; niektórzy badacze, przypuszczają Kürenberga z w. XIII, który czerpał niewątpliwie

Żony przebywają w chatach oddzielnych w głębi gąszczów, ukryte zazdrośnie przed wzrokiem obcych; N.-N, nie kupuję żon, ale kawaler zwraca się do wodza, który wyszukuje mu żonę według swego własnego upodobania. Kobiety spożywają pokarm oddzielnie, są karane śmiercią za wszelkie przeniewierzenie. Za znak plemienny służą 3 lub 4 blizny (w kształcie czworoboków, wypełnionych kropkami) na czole, skroniach i policz- str. 1038). kach, oraz blizna w kształcie litery X na pępku; prócz tego każdy N.-N, ma znaki osobiste w formie kropek i kresek. Fryzurę głowy troskliwie pielęgnują. Niektóre grupy N.-Niamów codziennie zmieniają ubiór. — Pęk zieleni lub darniny, umocowany na pasie dokoła bioder. Trupy ubierają świątecznie, tłuszczem smarują; twarz mężczyzny jest zwrócona ku wschodowi, kobiety ku zachodowi. N.-Niamowie rozpadają się na mnóstwo plemionek samodzielnych, około setki, każde z własnym wodzem, liczą zaś około 1—2 milionów głów. Władza wodza jest dziedziczna, obowiązki księcia polegają na zwoływaniu obław i urządzaniu wypraw, nakoniec wykonywaniu wyro- z podań i pieśni ludowych, sięgających w od-ków śmierci. Do wodzów należy kość słoniowa, wieczną, pogańską jeszcze przeszłość narodu nie-oraz połowa mięsa słonia upolowanego. Pierwszą mieckiego. Sposób powstania poematu, do dziś dnia

76

Enc. poważ. Iluatr. S. II. Zeaz. 10. T. U.

jest jeszcze przedmiotem sporu. Niektórzy badacze (głównie Lach mann) widzą w nim zbiór luźnych podań i pieśni, mechanicznie w jedną całość złączonych; inni (Wilhelm Grimm, a za nim Holtzmann, Zarncke, Bartsch) poczytują go za utwór samoistny i jednolity bezimiennego poety XIII wieku. Drugie to przypuszczenie znajduje podstawę silną nietylko w jedności nastroju, przenikającego cały poemat, ale także w charakterystyce występujących w nim postaci, które obok znamion staro-giermańskiego bytu, zawierają rysy zaczerpnięte widocznie z czasów znacznie późniejszych. Pierwsze atoli stanowczą mają przewagę i nadają „Pieśni o Nibelun-gach” znaczenie prawdziwej epopei narodowej, wydobywającej z pomroku wieków zamierzchłych o-braz wspaniały bytu i obyczajów społeczeństwa niemieckiego pierwotnego.—W osnowie „Pieśni“ są pewne niejasności stąd wynikłe, że nie wszystkie podania starodawne, służące jej za źródła, zostały należycie w niej wyzyskane i rozwinięte. Pewne szczegóły osnowy znajdują wyjaśnienie w dawniejszych płodach twórczości giermańskiej, pochodzenia skandynawskiego (Volsunga-Saga lub staroniemieckiego (das Lied vom hürnin Sigfried) mających za przedmiot czyny i przygody słynnego bohatera Zygfryda (Sigfried, w pomnikach skandynawskich Sigurd), który jest też bohaterem głównym „Pieśni o Nibelungach”. Osnowa tej pieśni wprowadza nas naprzód na dwór, panujących w swej stolicy Worms nad Renem, trzech królów Burgundyi: Guntera, Ger-nota i Gizelhera. Oprócz nich poznajemy tu jeszcze ich matkę U t ę, siostrę K r i m h i 1 d ę, oraz wybitnych wasali {Mannen), H a g e n a z Tronje, Volkera, Dankwarta i innych. Następnie akcya epicka przenosi się do zamku Santen w Niderlandach, gdzie panuje ojciec Z y g-fryda, król Zygmunt (Siegmund) ze swą małżonką Zy glindą (Sigl ind).—Doszedłszy do lat męskich, udaje się, wsławiony już przedtem czynami bohaterskiemi Zygfryd do Worms, gdzie podziw powszechny wzbudza tak piękną swą postacią rycerską, jako też wspaniałym i bogatym uzbrojeniem i otaczającym go świetnym orszakiem. Hagen, któremu znane są dokładnie wszystkie sprawy i czyny słynnych wojowników, opowiada o młodzieńczych wyprawach Zygfryda, a szczególnie o zwycięstwie odniesionem przezeń nad plemieniem północnem N-ów i o zdobytym od nich skarbie. Zygfryd, ujrzawszy piękną królewnę Krimhildę, przejmuje się dla niej gorącą miłością i dia osiągnięcia jej ręki oddaje bratu jej Gunterowi liczne usługi rycerskie. Wyprawia się z nim razem do dalekiego kraju zamorskiego i tam zdobywa dlań po części dzielnością swą, po części podstępem wojowniczym, przez żadnego z rycerzy dotąd niezwalczoną królowę Brunhildę. Po powrocie do Worms zaślubia ukochaną Krimhildę. Po kilkoletniem pożyciu szczęśiiwem dwuch par małżeńskich, powstaje spór między Krimhildą i Brunhildą o przymioty i pierwszeństwo ich małżonków. Brunhilda, dowiedziawszy się z tego sporu, że została pokonana nie przez Guntera, lecz przez Zygfryda, który walczył obok towarzysza niewidzialny pod okrywającym go czarodziejskim hełmem, przejmuje się nienawiścią do bohatera i pała żądzą zemsty. Mścicielem jej staje się surowy i dziki Hagen, który zdradziecko zabija Zygfryda na polowaniu. Z kolei, pełna boleści po zgonie ukochanego małżonka, K r i m h i 1 d a przemyśliwa o zemście na zabójcy, Hagen i e, i na biernym uczestniku zbrodni (przez milczącą zgodę) Gunterze. Po wielu latach dopiero nadarza się możność wykonania zemsty. Potężny król Hunnów Etzel (historyczny Attyla), przysyła do Worms poselstwo • uroczyste pod przewodnictwem szlachetnego mar-grabiego Rudigara, proszące o rękę Krimhil-dy dla niego. Ta zaślubia Etzel a, licząc na to, że jako małżonka władzcy tak możnego, łatwiej swój zamiar mściwy będzie mogła wykonać. Jakoż po kilku latach zaprasza w tym celu braci królewskich z Burguudyi wraz z ich wasalami, a szczególnie z wiernym Ha genem. Daremnie ten ostrzega przed zdradą. Nie-podejrzewający jej wcale królowie, przyjmują zaproszenie i z orszakiem świetnym udają się do dalekiej krainy naddunajskiej. Przybywszy do stolicy Etzela poznają odrazu wrogie uczucia i zamiary siostry. — Krimhildą pobudza umyślnie spór między Hunnami i Burgundami. Wynika stąd walka krwawa, w której Burgundowie przez czas długi z niesłychaną bronią się walecznością, lecz w końcu ulegają przemagają-cej liczbie przeciwników. Po śmierci wszystkich towarzyszy, wzięty żywcem do niewoli Hagen, zabity zostaje własną ręką królowej, która ginie zaraz od miecza starego Hildebrand a, mszczącego się za śmierć tylu dzielnych i szlachetnych rycerzy, której przyczyną stała się mściwa niewiasta.—Taka jest osnowa tej epopei giermańskiej, pełnej zdarzeń okropnych i czynów krwawych, rozbrzmiewająca szczękiem oręża i wrzawą namię tności ludzkich. Słychać w niej odgłosy straszliwych wstrząśnień i przewrotów wielkiej wędrówki narodów. Obok postaci historycznych Attyli i Teodoryka Wielkiego, noszących w epopei nazwy Etzel i Dietrich z Bernu (Bern przekształcone z Werony, longobardzkiej stolicy Teodoryka), występują tu wspaniałe typy starodawnych wojowników giermańskich. A po nad licznym tłumem tych surowych przez pół dzikich postaci, góruje pełna wdzięku para młodzieńcza: bohaterski Zygfryd, skupiający w sobie całą siłę żywotną i dzielność plemienia gier-mańskiego i urocza Krimhildą, wcielenie wiernej i niezłomnej miłości małżeńskiej, sięgającej po za grób, gotowej do wszelkich poświęceń, a wyradzającej się w mściwość zbrodniczą i sro-gość wskutek doznanej krzywdy.— „Pieśń o Ni-

Jor dan a poemat epicki „Die Nibelunge“ (1869) i Ryszarda Wagnera tetralogia dramatycz-no-muzyczna „Der Ring des Nibelungen“ (1863) Ostatni utwór ten wysnuty nie z „Pieśni“, lecz z podań starogiermańskich, stanowiących jej źródło. „Pieśń o Nibelungach“ przetłómaczona została na wszystkie główne języki europejskie, na język polski przez Antoniego Szabrań-s kie g o w Bibliotece najcelniejszych utworów literatury europ., wydawnictwo Lewentala

W, Gr.

K. K-Ć.

Dr A. W.

1856.

belungach“ ułożona jest w odrębnej formie rytmicznej zwrotek czterowierszowych z czwartym wierszem dłuższym od poprzednich (tak zwana „Nibelungenstrophe”). Całość poematu składa się z 39 pieśni zwanych „przygodami” czyli „awanturami (aventiure). Uzupełnieniem jego jest, zawierający się we wszystkich starodawnych rękopisach, wiersz p. n. „Die Klage“, w’ którym w sposób dość rozwlekły wyrażają się skargi i żale po zgonie dzielnych bohaterów giermań-skich.—Pieśń o Nibelungach“ do wieku XVI bardzo była w Niemczech popularna, jak o tem świadczą liczne rękopisy; w wieku XVII i XVIII zupełnie została zapomniana. Dopiero w drugiej połowie XVIII wieku zaczęto zwracać na nią uwagę baczniejszą. W roku 1758 część jej drugą, t. j. opowieść o zemście K rimh ildy, wydał profesor zurychski Bodmer. Wkrótce potem (r. 1782) całość poematu ogłosił inny uczony szwajcarski, Myli er z dedykacyą Fryderykowi II, który odpowiedział na nią w dwa lata potem z właściwą tym czasom racyonalistycznym, ciasnotą sądu estetycznego, odmawiając wartości wszelkiej epopei giermańskiej. — Od początku XIX wieku szybko wzrasta zajęcie się „Pieśnią“; mnożą się jej wydania i przekłady na język nowo-nie-miecki, oraz pojawiają się liczne o niej studya i rozprawy, a także dzieła oryginalne, poetyckie z zasadniczych jej tematów wysnute.—Nowonie-mieckie przekłady „Pieśni o Nibelungach“ pozostawili najlepsze: Büschin g, Simrock, Folien, Pfizer, Marbach, Bürger, Bartsch, Schröter. Przekład prozaiczny z wstępem i objaśnieniami przez Jana Scherra. Studya krytyczne: Lach mann „Über die ursprüngliche Gestalt der Nibelungen Noth (1816); „Zu den Nibelungen und der Klage (1822); „M o-n e, „Einleitung in das Nibelungenlied“ (1818); Ettmüller, „De Nibelungorom fabula” (1831); Rosenkrantz „Das Heldenbuch und die Nibelungen“; Schönhuth „Die Nibelungensage und das Nibelungenlied“ (1842); Schott „Geschichte des Nibelungenlieds“ (deutsche Viertel-jahrsschr. 1843, II); Timm „Das Nibelungenlied“ (1852); Holtzmann „Untersuchungen über das Nibelungenlied“ (1854); „Kampf um der Nibelunge Hort gegen Lachmanns Nachtreter“ (1856); Zarncke „Zur Nibelungenfrage” (1854); Bartsch „Untersuchungen über das Nibelungenlied“ (1865); Koch „Die Nibelungensage“ (1872); Fischer „Die Forschungen über das Nibelungenlied seit Lachmann” (1874); „Zur Kritik der Nibelungen (1879); Vollmöller „Kürenberg und die Nibelungen“ (1874); Hertz „Die Nibelungensage” (1877); Heinzei „Über die Nibelungensage“ (1885); po francusku: Lichte nberger „Le poème et la légende des Nibelungen“ (1891); z pośród samodzielnych utworów poetyckich z treści „Pieśni o Nibelungach“ wysnutych najgodniejsze uwagi są: Heb be la trylogia dramatyczna „Die Nibelungen“ (1862);

r. 1881.

Nibochotka, Caemis, rodzaj owadów prosto-skrzydłych (Orthoptera), zaliczony do rodziny jętek (Ephemeridae), opatrzony na końcu odwłoka trzema nitkami jednakowej długości, bardzo długiemi u samca, a krótkiemi u samicy; obejmuje on 6 znanych w Europie gatunków; najpospolitszy z nich—C. luctuosa Burm. z głową i śródtułowiem z wierzchu błyszcząco-czar-nym, z dołu zaś jaśniejszym; nasada skrzydeł żółtawa, odwłok zaś z wyrostkami bronzowemi; skrzydła białawe z szaremi żyłkami; długość ciała 3 mm. nitek zaś odwłokowych lim.; zjawia się w sierpniu.

Nibork, ob. Nid borze.

Nibybłona (pseudomembrana). Pod nazwą tą rozumiemy błony nowoutworzone w ustroju pod wpływem spraw chorobnych. N-y podzielić można na dwie grupy. Pierwsza z nich obejmuje wytwory chorobne, niezorganizowane i nieu-naczynione, które nie wływają na sprawy życia tkanek pokrytych błonami. N-y tego re-dzaju składają się ze złogów włóknika, zawierających niekiedy komórki nabłonka lub ropne; spotykamy je np. jako jeden z objawów bło-nicy(ob.j.—Do grupy drugiej zaliczamy N-y unaczynione, zorganizowane, rozwijające się przeważnie wskutek zapalenia błon surowiczych i składające stę z pierwocin włóknistych. Spotykamy je zwłaszcza w jamie otrzewnej, gdzie występują zwykle w postaci pasm płaskich lub powrózkowatych, łączących wzajemnie narządy położone w jamie brzusznej. Twory podobne powstają pod wpływem spraw zapalnych również i w jamie opłucnej, na błonie pajęczej mózgu i w stawach większych.

Nibymarchwica, ob. Neogaya.

Ni-DU, moneta japońska przed reformą r. 1871 używana, kwadratowa, złota lub srebrna; wartość jej wahała się w różnych czasach, przeciętnie wynosiła 10 do 11 złotych poi.

Nicaise Klaudyusz (*w Dijon r. 1623). Była to osobistość bardzo znana między uczonymi XVIl-go stulecia. Korespondował bowiem ze wszy8tkierai największemi znakomitościami swojego czasu, z takiemi jak Arnauld, Bossuet, Fénelon, Huet, Bayle, Leibnitz. W papierach po nim znaleziono 18 listów Leibnitz a, które później wydał Wiktor Cousin p. n.: Fragments de philosophie moderne. Paris

M. S.

Dr J. P.

dro s.

Red.

dach.

Nicaise Juliusz Edward (* w Port-à-Bin-sou [Marne] d. 10 maja r. 1838—f w Paryżu d. 31 lipca r. 1896), chirurg i historyk sztuki lekarskiej. Do nauk zawodowych przykładał się naprzód w Reims, następnie od r. 1862 w Paryżu, gdzie też w r. 1866, po obronieniu rozprawy „Des lésions dans les hernies”, dyplom doktorski uzyskał, poczym osiadł w stolicy i zajął się wykonawstwem lekarskim, a zwłaszcza chirurgicznym. W r. 1872, po wręczeniu rozprawy „Des plaies et de la ligature deB veines”, został profesorem przybranym (agrégé) wydziału lekarskiego i jako taki wykładał chirurgię; w r. 1874 mianowano go chirurgiem szpitali paryskich i wtedy otrzymał oddział w szpitalu Bicêtre; na członka Akademii medycznej wybrano go w r. 1894.— N. był chirurgiem dzielnym i pisarzem pilnym; praoe swe treści chirurgicznej ogłaszał przeważnie od r. 1866 w „Gazette médicale de Paris” i w „Archives générales de médecine”; z wydanych osobno przytaczamy jeno ostatnią p. n. „L’antisepsie dans la pratique de la chirurgie journalière” (Paryż 1896); był też od r. 1869 współpracownikiem wydawnictwa „Dictionnaire encyclopédique des sciences médicales”. W latach życia ostatnich zajmował się wiele badaniami dziejów sztuki lekarskiej, zwłaszcza chirurgii, oraz wydał ponownie, opatrzywszy je przypiskami oraz objaśnieniami, dzieła kilku chirurgów dawnych, francuskich, z prac tych wymieniamy, jako najważniejsze: „Guy de Chau-liac... la grande Chirurgie” (Paryż 1890); „Les Écoles de médecine et la Fondation des universités au moyeu âge” (1891); „Premiers statuts des chirurgiens de Paris” (1892); „La Pharmacie et la Matière médicale au XIV siècle” (1892); „Henri de Mondeville, chirurgie” (1893) i „Chirurgie de Pierre Franco de Terrières en Provence” (1895); wszystkie prace te posiadają wartość niemałą, jako przyczynki bardzo cenne do dziejów lekarskich.— Por. „Biograph. Lex. der hervorrag. Aerzte’ (T. IV, str. 362); „Janus” (Amsterdam r. 1896, T. I) i „Bulletins de l’Acad. de rnéd.” (r. 1896).

Nicander, poeta i lekarz grecki, ob. N i k a n-

Nicander Karol August (* w Strengnäs d. 20 marca r. 1799—f d. 7 lutego r. 1839), poeta szwedzki.—Kształcił się od r. 1817 w Upsa-li i osiągnąwszy od tamtejszego wydziału prawniczego dyplom, otrzymał w r. 1823 posadę kancelisty w kancelaryi królewskiej w Stokholmie. Będąc studentem jeszcze napisał tragiedyę „Ru-nesvärdet och den förstre riddaren” (Stokholm 1820; wyd. 2-e tamże 1835), w której wystawia walkę pogaństwa z krzyżem; jest to może najlepsze z dzieł jego. Za poemat „Tassos död” (tamże 1826) otrzymał nagrodę od Akademii szwedzkiej; dwa zbiorki wierszy lirycznych wydane w latach 1825 i 1827 zjednały mu też rozgłos niemały. W r. 1827 wyjechał do Włoch,

dostawszy zapomogę na podróż od Akademii oraz od następcy tronu szwedzkiego. Do ojczyzny wrócił znękany i złamany w r. 1829, nacierpiawszy się niedostatku na obczyźnie; w kraju nie wiodło mu się też lepiej, pomimo że nakładcy dość suto płacili za utwory jego. W końcu zaczął szukać pociechy w kieliszku, co do reszty rozstroiło zdrowie jego i przyprawiło go o śmierć przedwczesną. Oprócz dzieł wymienionych powyżej napisał jeszcze: „Kouung Enzio” (1828), „Minnen frän Södern” (Örebro 1831 — 1839; wyd. 2, 1862 —1863), zbiór wierszy i nowel p. n. „Hesperider” (tamże 1835) wyd. 2-e 1860) i „Lejonet i öknen” (Stokholm 1838), zbiór poezyi będących rodzajem apoteozy Napoleona I.—Wydanie zbiorowe dzieł jego wyszło w 4-ech tomach (wyd. 5-e, Stokholm 1883).—

N. jako poeta odznaczał się nie tyle świeżością i nowością pomysłu, ile głębokością uczucia oraz wykwintem formy i pięknością języka.

Nicandra physaloides Gaertn., Wzdętka, gatunek roślin z rodziny Psiankowatych (Solanaceae), ma łodygę kanciastą, gałęzistą, liście jajowate lub eliptyczne, zatokowo ząbkowane, kwiaty pojedynczo umieszczone, zwisłe, białawe, z obwódką jasnoniebieską. Owoc, jagoda otoczona działkami kielicha na podobieństwo lampionów chińskich. Kwitnie w lipcu do września. Wysokość około 1 m. Pochodzi z Peru, u nas hodowana jako roślina ozdobna. W stanie zdziczałym powszechna jako chwast w ogro-

z. z.

Nicaragua (gieogr.) rzeczpospolita środkowoamerykańska, największa z 5 rzeczypospolitych na międzymorzu łączącem obydwa lądy amerykańskie; nazwę swą otrzymała od imienia kacyka panującego w kraju w w. XVI podczas walk tubylców z Hiszpanami; leży między 10°45' — 15°6' szer. płn. i 83°10' — 87°35' dług. zachód., graniczy na północy i płn.-zach. z Hondurasem, na zach.—z Oceanem Spokojnym, na płd.—zCo-staricą i na wsch.—z Morzem Karaibskiem, ogółem zajmuje 123 950 klm. Q obszaru. Powierzchnia N-y jest bardziej wyniosła niż powierzchnia Hondurasu i Costariki; na północy ciągnie się płaskowzgórze (1 000 m. wysokości przeciętnej) łączące się z pogórzem Hondurasu i przechodzące na płd.-wschodzie w łańcuch gór granitowych i trachitowych o wysokości średniej 1 600 m.: — są to Kordyliery N-y. Na wschodzie łańcuch ten, zniżając się stopniowo, przechodzi w równinę przerżniętą rzekami licznemi, wpadającemi do morza Karaibskiego. Na płd.-zachodzie zaś tworzy nizinę z jeziorami N. i Managua łączącemi się za pośrednictwem rz. Pa-naloya, która po drodze przepływa przez jezioro ciepłe, niewielkie Masaya, pochodzenia czysto wulkanicznego. Na północ od wielkich jezior ciągnie się szereg wulkanów, już to łańcuchem, już to pojedyńczo, o 30—35 kim. wszystkiego od Oceanu Spokojnego, z wyjątkiem wul-

kanu Coseguina (1 158 m.) pamiętnego wybuchem strasznym w r. 1835, wulkanu, który panuje prawie nad samą zatoką Fonseca.—Z wulkanów N-y zasługują jeszcze na uwagę: Chonco el Viejo (1 692 m.) z 3-ma kraterami wygasłemi, Santa Clara, Teliea (1072 m.) Orota, Las Pilas, Ascusco słynny Momotombo (1850 m.) i Momotombito kończące się w jeziorze Managua, Masaya (czynny), Mombacho (1 365 m.) i 3 wulkany wznoszące się z wód jeziora N-y: Zapatero, Ometepec (1 338 m.—czynny) i Madera (1 257). W r. 1867 utworzył się na płn.-zachodzie od stolicy, Leonu, wulkan nowy Nuevo (60 m.), który był czynny w ciągu 17 dni. Tworzenie się tego rodzaju wulkanów, wylewy jeziora N-y przytrafiające się od czasu do czasu i trzęsienia ziemi (ostatnie najstra szniejsze d. 27 kwietnia r. 1898) świadczą, że żywioły wulkaniczne tutaj są wciąż czynne jeszcze. Na zachód od wielkich jezior ciągną się t. zw. Rivas, jest to przesmyk wązki, stanowiący N-guę właściwą, który tworzy niewysoki, nadbrzeżny łańcuch górski, przerżnięty wąwozami lieznemi. Przesmyk ten w położeniu najniższem wznosi się na przestrzeni 21 kim. zaledwie 7—8 m. nad poz. morza. W wielu miejscach składa się tylko z tu-fów wulkanicznych, których grunt szybko wchłania w siebie opady atmosferyczne i pozbawia kraj rzek i źródeł. W N-y wogóle opady atmosferyczne są bardzo znaczne na pochyłości wschodniej Kordylierów, skąd biorą początek rzeki największe w kraju. Z nich miejsce pierwsze zajmuje Rio Coco (600 kim.), która wypływa z gór Matagalpa i wpada do morza Karaibskiego w pobliżu przylądka Gracias a Dios, tworząc granicę północną rzeczypospolitej; jest zdatna do żeglugi na przestrzeni 230 kim. dla parostatków niewielkiej pojemności aż do uścia samego, które jest zasypane piaskiem. Wskutek braku jedności historycznej kraju i różnorodności ludności okolicznej, rzeka ta ma wiele nazw, zwłaszcza w biegu górnym, jak Somora, Cocos, Oro, Por-tilio Liso, Tapacos, Pantaema, Segovia, Gracios, Cap River, wreszcie u Anglików—Wanx. Z innych rzek wymieniamy Sisin albo Hueso (380 klm.), Waya, Wounta, Walpasiksa, Rio Grande (350 kim., w tern 200 kim. zdatnych do żeglugi) u-tworzona z połączenia dwuch rzek Temotalpa i Vulvul, Bluefields (250 kim.) składająca się ze zlania rz. Carca albo Escondido z rz. Mico, Rama, Yolena, Rio Indio, wreszcie San Juan (174 kim.) wypływająca z jeziora N., stanowiąca granicę południową z Costariką i zacząwszy od San Jeronimo spławna. Do oceanu Spokojnego wlewają swe wody (wprawdzie za pośrednictwem zatoki Fonseca) Estero i Rio Negro, rzeka pograniczna z Hondurasem.—Ocean Spokojny ciągnie się wzdłuż brzegów N-guy na przestrzeni 350 kim. od zatoki Fonseca na płn. aż do zatoki Papergayo na południu i tworzy kilka portów wybornych, jak Salinas, San Juan del Sur, Nas-colo i Corinto. Przeciwnie brzeg morza Karaibskiego (550 kim.) jest bardzo ubogi w porty: z nich najlepszy Punta Mica (pomiędzy rzekami Bluefields i Rama), a najgorszy—Greytown w u-ściu San Juanu. Pod względem gieologicznym N. zbudowana jest przeważnie z ciał pochodzenia wulkanicznego; tylko część wschodnia Kordylierów środkowych składa się ze skał krystalicznych, pochodzenia starszego, na których u-tworzyły się warstwy osadowe. Góry na Rivas składają się z lawy (andezyty, bazalty i trachity) i z tufów. Wybrzeże morskie nad oceanem Spokojnym jest pochodzenia młodszego, z okresu trzecio- i czwartorzędowego.—Pod względem jakości gruntu i klimatu można podzielić N-ę na 3 części: wschodnią, środkową i zachodnią. Od strony Morza Karaibskiego pas wschodni, składający się z łupków, kwarców i dolorytówr zraszają obficie deszcze i mgły napędzane przez wiatry północno-wschodnie. Wobec tego okolice tej części pokryte są niemal zupełnie lasami dziewiczemi, rzekami, błotami i stepami (sawanny). Z drzew leśnych przeważają tu: drzewo czerwone, drzewa farbierskie, cedry, gwajak lekarski (guaiacum officinale) i słynne Tecama si-deroxylon, czyli t. zw. drzewo żelazne. Klimat tego pasu jest niezdrowy wskutek obfitości wilgoci i szybkości gnicia roślin. Jest to część kraju bez kultury i słabo zaludniona, głównie przez Indyan i Metysów. Pas środkowy zaczyna się zaraz poza granicą deszczów atlantyckich i lasów niezdrowych; składa się przeważnie ze stepów (sawann), aczkolwiek na wschodzie zajmuje część przestrzeni leśnej, gdzie las nie o-panował jeszcze pochyłości wszystkich, zraszanych przez deszcze Atlantyku. Przestrzenie te rolnicy indyjscy energicznie karczują i zamieniają na pola kukurydzowe. Pas trzeci, zachodni, składa się z równin jeziornych i pobrzeża Oceanu Spokojnego, który tutaj nazywa się Mar del Sur czyli morze Półudniowe. Jest to część N-y najbardziej urodzajna i zdrowa, ponieważ woda deszczowa po użyźnieniu ziemi szybko znika w gruncie wulkanicznym dziurkowatym i wskutek tego sam klimat jest suchszy. Pas ten przezwany przez Hiszpanów „Rajem Mahometa” ma zaludnienie bardzo gęste (tutaj skupia się 75°/₀ całej ludności N-y) i jest doskonale uprawiany; grunt dobrze zraszany daje plony bogate trzciny cukrowej, bawełny, ryżu, kawy, tytoniu, kakao i kukurydzy. Uprawa indyga miejscowego (Indigo fera disperma), niegdyś wysoce tutaj rozwinięta, obecnie zarzucona została. Z drzew i roślin owocowych rosną tutaj liczne odmiany bananów, guajaw, drzew cytrynowych, ananasów i t. d. Lasy obfitują w gatunki cenne drzew dających barwniki różne, drzew kauczukowych, balsamowych, drzewa czarnego, tu rośnie też wanilia i sasaparilla i t. d.; spotykamy dalej przeróżne odmiany palm południowo-amerykańskich z gatunku Bactris, Geoaoma Iriartea, rosnących obok drzew mahoniowych licznych (Swietenia Maha-

goni) i sosen. Paprocie pospolite, wonnorośle (Scitamineae) i z marzanowatych (Rubiceae) War-szewicńa pulcherrima należą do najbardziej znamiennych roślin okolic tamtejszych. Z drzew atoli miejscowych najwspanialsza jest niezaprze-. cznie palma kokosowa (Cocos butyracea) z liśćmi 5-metrowej długości i z kwiatami złocistemi, metrowej wysokości, których sok po fermentacyi dostarcza wyskoku „chicha” (czycza). Owoce drzewa czekoladowego (Herranea purpurea) dostarczają czekolady o smaku delikatniejszym, niżli kakao. Pod względem fauny N. zbliża się do Meksyku: wśród gęstwiny bambusowej gnieżdżą się pumy i jaguary, wielkie stada dzików są przedmiotem ulubionym polowań Indyan; w rzekach — aligatory, z płazów innych — grze-chotniki, z owadów — niedźwiadki, moskity i mrówki (Aecodoma cephalotes), najbardziej pomagające rolnikom do niszczenia lasów dziewiczych. Z ptactwa miejscowego zasługują na u-wagę okazy wspaniałe z gatunku Colurus. Ludności w r. 1900 liczono około pół miliona, trudniącej się głównie rolnictwem (kukurydza) i uprawą trzciny cukrowej, kawy i kakao. Do miast większych należą: stolica Leon (45 000 m-ców), Managua (30 00), Granada (25 000), Masaya (20 000) i Chinandera (20 000 m-ców). Rolnictwo w u-padku, wobec tego w celu podźwignięcia go założono dwa banki rolne w r. 1889: Banco di Nicaragua i Banco Agricola Mercantil. Plantacye kawy ześrodkowują się głównie w okolicach Leonu i Mananguy, prócz tego koloniści niemieccy i północno - amerykańscy uprawiają kawę w dolinach górskich. Wogóle w r. 1892 plantacye kawy zajmowały 30 000 hektarów, z których zebrano 130 000 centnarów plonu. Kawa stanowi główny przedmiot wywozu krajowego. W okolicach stepowych, wschodnich rozwinięta jest także hodowla bydła (około 400 000 sztuk), które wszakże, jak niegdyś konie, wyradzają się prędko w skutek braku żywności odpowiedniej. Bogactw mineralnych wiele, ale mało są wyzyskiwane, przytem w sposób pierwotny bardzo. Najlepsze kopalnie kruszców szlachetnych są w rękach cudzoziemców, głównie Amerykanów, którzy w r. 1891 posiadali 109 kopalni pod Chon-tales, Matagalpą i Nueva Segovia, skąd wydobywano złoto i srebra. Przemysł fabryczny, słabo rozwinięty, reprezentują przeważnie fabryki mydła i tarcic. Handel również nie duży. Od r. 1887 istnieje Bank handlowy. Przyszłość przemysłu i handlu w N. zależy od kanałn Nicaragua (ob.) — W r. 1897 przywieziono ogółem przedmiotów za sumę 10V₂ milionów marek, wywieziono zaś za 12y₂ mil mrk. Handel prowadzi się głównie z Anglią (²/₅ całego obrotu), Niemcami, Fran-cyą i Stanami Zjednoczonemi. W r. 1900 wwóz obejmował towary szklane, piwo, napoje wyskokowe, lampy, świece stearynowe, narzędzia mechaniczne i machiny, obuwie, konserwy i meble-wywieziono zaś kawy za 120000, złota za 113 726, gumy za 103 605, drzewa cennego za 57 178, skór za 31 538, bydła za 85 000 funt. szterl. i t. d. Miary i wagi starokastylskie: 1 metr=1.625 varas, 1 kilogram = 2.173 libras i 1 litr = 1.25 butelki. Dla kakao istnieje odrębna miara médis, zawierająca 7—8 libras; dla napojów wyskokowych używa się do miary stary galion angielski, pojemności 1.785 litra. Moneta srebrna systemów francuskiego i amerykańskiego (bilonowa 75% miedzi i 25% niklu). W r. 1901 kolei żelaznych było wszystkiego 146 kim.: port Corinto połączony jest ze stolicą i z Moabitą, a Managua z Granadą. Kolejka miejska istnieje w Granadzie i łączy nadto Rivas z San Jorge. Stacyj pocztowych w r. 1901 było 145, a telegraficznych 119, długość linii telegraficznej wynosiła 3 925 kim. Ludność mówi językiem hiszpańskim, skażonym naleciałościami gallicyjskiemi i indyjskiemi. Oświata stoi na nizkim szczeblu rozwoju: w r. 1894 liczono 1020 szkół ludowych z 20 000 uczniów, prócz tego istnieją 2 szkoły wyższe w Leonie i Granadzie. Wolność wyznania zapewnioua wszystkim; większość ludności wyznaje katolicyzm. W hierarchii kościelnej N. stanowi biskupstwo oddzielne, podległe arcybiskupowi Guatemali. Zbory protestanckie liczą około 3 300 wiernych i rozsiane są wzdłuż wybrzeża Mosquitos. — Według konstytucyi z d. 11 lipca r. 1894 prezydent i wiceprezydent rze-czypospolitej obierani są na lat 4. Ciało prawodawcze składa się z 24 członków, i zbiera się zawsze w styczniu. N. dzieli się na 12 pro-wincyj: Managua, Leon, Granada, Rivas, Chinan -dega, Masaja, Carazo, Matagalpa, Jinotega, Estela, Nueva Segovia i Chontales. Każda prowincya wybiera do ciała prawodawczego 2 posłów i 2 zastępców. Sąd najwyższy zasiada w Leonie. Skarbowość w niezbyt dobrym stanie: dochody w r. 1901 wynosiły 5 760 920 pesos (1 peso = 2.90 franków), wydatki zaś — 5 758 923 pesos. Dług wewnętrzny państwa w r. 1900 dosięgał 8 064 935 pesos, a zewnętrzny—273 900 funt. szterl. Wojsko na stopie pokojowej nie przekracza 3 500 ludzi, na stopie zaś wojennej dosięga 25 000. Faktycznie porządek w kraju utrzymuje 700'wojska regularnego i 9500 milicyi.

Ludność N-y wynosiła w roku 1890 350985 głów, w tej liczbie na czystej krwi Europejczyków przypadało do 1%, na Murzynów i Mulatów 16°/₀, na Indyan 30%, pozostałych mieszańców 53%. Wśród czystych grup Indya-nie zajmują pierwsze miejsce, istnieje aż 30 000 głów „niecywilizowanych”. Ci tubylcy odznaczają się pracowitością, żyją z przybyszami na dobrej stopie i stanowią żywioł rolniczy. Zachowali dawną organizacyę rodową, i nawet grunta są własnością rodu, należą do kobiet i przechodzą na ich dzieci. Rodziny mieszkają we własnych chatach lub w wielkich domach gminnych i każda posiada tam własne ognisko. Plemion jest mnóstwo, używają one języków bar-

L. K.

dzo odmiennych. Nikaraowie i Ni qui rani, pomiędzy oceanem Spokojnym a jeziorem Nicaragua, należą do rodziny lingwistycznej uto-aztec-kiej, do której należały ludy meksykańskie; Managuowie v. Choroteęanowie niegdyś, w chwili przybycia Hiszpanów, mieli posiadać miasto ludne, o 40000 głów, siedzą nad jeziorem Managua; Subtiabowie v. Nagranda-ni w pobliżu miasta Leon. Badanie J. S. Bransfor-da, w obrębie Costa Rica i N., wykazały, iż przed przybyciem białych istniały dwa, a nawet trzy okresy odmienne w dziejach tych okolic. Najpierwotniejsza kultura pozostawiła po sobie groby z kamienia, rysunki na skałach i nasypy. Kultura mieszkańców N. w chwili wylądowania Hiszpanów znajdowała się względnie na wysokim stopniu. W okolicach pewnych wioski liczyły po 2 000 mieszkańców i były odległe o 1—2 léguas jedna od drugiej. N. rozpadała się na mnóstwo niezależnych dzielnic. Na zachodzie i północy przeważały drobne rzplite, rządzone przez starców, którzy mianowali czasowego wodza wojennego; gdzieindziej władza była monarchiczna. Kultura przypominała meksykańską (ob. Meksyk). Rok składał się z 18 miesięcy po 20 dni; na liściach palmy spisywano pra^a, obrzędy i zdarzenia historyczne.

Dzieje. Krzysztof Kolumb opłynął wybrzeże Moskitów w r. 1502. Pierwszym Europejczykiem, który zwiedził N-ę był Espinosa, wysłany w r. 1519 przez Piotra Arias a, gubernatora Panamy. W r. 1522 Qil Gonzalez de Avila zjawił się tu na czele wyprawy zbrojnej i zawarł przymierze z kacykiem Nikaragua, władzcą Azteków na międzymorzu Rivas; imię tego księcia stało się później nazwą kraju. Avilę zmusili do odwrotu Dirjanie, zwyciężeni jednak zostali przez Hernanedza de Cordova. Ten zbudował na ich ziemiach Granadę, później Leon w kraju Nagrandanów i odkrył San Juan, zbadany w r. 1539 przez Ca-lero i Machucę.—Indyan rabowano i mordowano, wkońcu zamieniono na niewolników. — Pomniki piśmiennictwa krajowego niszczyło systematycznie duchowieństwo katolickie. To co zostało z zabytków cywilizacyi wskazuje, że byli oni pokrewni Aztekom meksykańskim i stali na tym samym stopniu rozwoju.—N. została częścią kapitanatu gieneralnego Guatemali (ob.) i dzieliła przez trzy wieki losy jego. W r. 1811 Leon powstał przeciwko Hiszpanom, został jednak pokonany; wyzwolenie z pod władzy metropolii nastąpiło ostatecznie dopiero w r. 1821, a w r. 1824 N. została jednym z pięciu stanów Zjednoczonych Ameryki środkowej. Unia ta zerwała się w r. 1839 i odtąd już nigdy nie była przywrócona (por. Guatemala). Ciągłe wojny domowe trapiły świeżo wyzwolone kraje. Pomiędzy N-ą a Costaricą wciąż trwały spory i walki o deltę rzeki San Juan, Guanacastę i półwysep Nicoya. Rządy prawidłowe zaprowadzone zostały w N. dopiero w r. 1848, Pierwszemi prezydentami byli: Ramirez, Pineda (r. 1851) i gienerał Fruto Chamorro (1853). W roku 1848 ziemie rzeczpospolitej najechali Anglicy i przywłaszczyli sobie miejscowość, z której miał wychodzić projektowany kanał pomiędzy dwoma oceanami; miejscowość ta otrzymała nazwę Greytown. Wskutek starań Stanów Zjednoczonych kanał projektowany uznany został za neutralny (tak z w. traktat Clayton Bulwer). W r. 1851 zebrał się kongres w celu przeprowadzenia unii rzeczypospolitych N., Costa Rica i Honduras, układy te jednak nie doprowadziły do żadnego wyniku. Dnia 7 marca r. 1854 zawarto przymierze z Guatemalą. Stronnictwo demokratyczne zbuntowało się wtedy przeciwko rządowi; na czele powstania stanęli Francisco Castellon i Maximo Jerez, zdobyli Leon (w maju r. 1854) i zaczęli oblegać Managuę, w której zamknął się prezydent Chamorro; tenże umarł dnia 12 marca r. 1855; śmierć jego nie wpłynęła na położenie, gdyż jego następca Jose Maria Estrada prowadził dalej walkę z powstańcami. Castellon powziął wtedy pomysł nieszczęsny wezwania na pomoc niebezpiecznego filibustjera północno-amerykańskiego, pułkownika Wiliama Walkera. Ten zebrał bandę awanturników amerykańskich i niemieckich, zdobył Granadę (dnia 14 października r. 1855) i przywłaszczył sobie tytuł prezydenta; za takiego uznał go jednak poseł Stanów Zjednoczonych.— Walker zaznaczył rządy swoje łupiestwem niesłychanym; osady oporne palił, a mieszkańców mordował; w ciągu dwuch lat zginęło przeszło 40 000 osób. Wobec niebezpieczeństwa wspólnego, Salvador, Honduras i Costa Rica zawarły przymierze (w grudniu roku 1855) i dnia 9 marca roku 1856 Costa Rica wypowiedziała wojnę awanturnikowi amerykańskiemu; Guatemala, Salvador i Honduras, oraz prezydent prowizoryczny N-y, Patricio Rivas, poparli ją w tej walce. Walker, pomimo okrucieństw, nie zdołał się utrzymać i musiał kapitulować w Rivas (d. 1 maja roku 1857). Gienerał Martinez wybrany został na prezydenta. Walker próbował wrócić do N-y, w r. 1857 wylądował w San Juan, a w trzy lata później w Honduras; gienerał Alvarez pochwycił go wtedy i kazał rozstrzelać (d. 12 września r. 1860). W tym samym roku Anglia odstąpiła rzeczypospolitej N. protektorat nad brzegiem Moskitów.—Oprócz kilku nieudanych prób odnowienia związku Ameryki środkowej, najważniejszym wypadkiem polityki zagranicznej było zajście z Niemcami z powodu obrazy konsula niemieckiego (r. 1877). Demonstracya floty skłoniła rząd rzeczypospolitej do dania zadosyć-uczynienia, jakiego żądało cesarstwo (d. 31 marca r. 1878).—Polityka wewnętrzna jest polem walki stronnictwa postępowego (liberalnego), które ma za sobą większość w Granadzie, ze

stronnictwem zaehowawczem (klerykalnem), prze- I pod fortem San Carlos rz. San Juan, która ważającem w Leonie i Managui. Wogóle jednak rocznie wlewa do morza Karaibskiego 32 miliardy metrów sześciennych wody. Z licznych, wpadających do jeziora rzek i rzeczek, większego znaczenia jest Rio Frio, która wpada do jeziora niedaleko miejsca wypływu rz. San Juan i zanieczyszcza jezioro bardzo popiołem wulkanicznym z gór. Wody wschodniej części N-y, osłoniętej wysokiemi górami, są spokojne, w stronie zaś zachodniej, wskutek wiatrów peryodycz-nych (passatów), szaleją ciągle burze, utrudniające wraz ze skalistemi wyspami żeglugę po jeziorze. Brzegi zachodnie N-y są piaszczyste i kamieniste, wschodnie — nizkie i bagniste. Woda jeziora nie zawiera soli, natomiast wiele sody i ma słaby odczyn alkaliczny. Pomimo znacznej ilośó cząstek organicznych, a nawet barwy mlecznej, mieszkańcy miasta Managui używali do niedawna jeszcze jej do picia. N. bardzo obfituje w ryby, ale nie ma mięczaków. Do najlepszych zatok jeziora należą: San Carlos, San Miguelito, San Ubaldo — na wschodzie i Lob Cocos — na północy.

panował tu względny spokój i rewolucye były mniej częste niż w państewkach sąsiednich; skarbowość kraju jest też w większym niż u sąsiadów porządku. W r. 1862 wybór powtórny, nieprawny, Martineza na prezydenta wywołał bunt gienerała Jerez, popartego przez Barrios a, prezydenta Salvadoru; buutowników pokonano przy pomocy Guatemali. W r. 1867 Martinez przeprowadził wybór Ferdynanda Guzmana na prezydenta; załatwił też ostatecznie sprawę brzegu Moskitów z Anglią i zawarł układ ze Stanami Zjednoczonemi, który im ustępował prawo tranzytu międzyoceanowego z portem wolnym przy obu wylotach zamierzonego kanału; wzamian za to Stany Zjednoczone poręczały neutralność tej drogi wodnej. Następ-nemi prezydentami byli: P. J. Chamorro (r. 1875), J. Zanala (1877), dr. A. Cardenas (1883), Carazo (1887). Po śmierci Caraza (r. 1888) prezydentem został klerykał z Leonu, Sa cas a; stronnictwo liberalne zaprotestowało przeciwko temu wyborowi; Sacasa rządził nieprawnie i niszczył skarb, co spowodowało jego upadek w r. 1893. Następcą jego jest liberalny Zelaya, który teraz (r. 1903) jeszcze piastuje urząd prezydenta. W r. 1894 ogłoszono nową konstytucyę; w tym samym roku połączył się z N-ą niepodległy dotąd kraj Mosquito, z którego utworzono prowincye Zelaya.—Por. Oviedo y Valdes „Histoire de Nicaragua” (Paryż 1840); Ortega „Nicaragua en los primeros aims de sa emancipacion politica” (Paryż 1894).

Nicaragua (Lago de Nicaragua, u tubylców Cocibolco), jezioro w rzeczypospo-litej tegoż imienia (ob.), największe w Ameryce Środkowej; powierzchnia jego wznoBi się, stosownie do pory roku, 39 — 41 m. nad puz. morza i zajmuje obszaru, według obliczeń różnych, 6 500 — 9 500 kim [[]. Długość największa z płn.-zach. na płd.-wsch. wynosi 166 kim., szerokość największa—58 kim., głębokość w niektórych miejscach 80 m., t. j. niżej poziomu morza, przeciętna zaś 16—40 m. Obfituje w mnóstwo wysepek i skał ostrych, sterczących z wody, śród których największe są: Alta Gracia z wulkanami Ometepe (1538 m.) i Madera (1 257 m.) prawie wyłącznie przez Iniyan zamieszkana, Ceiba z wulkanem Za-patera i wyspa Zapatera również z wierzchołkiem wulkanicznym. Jezioro ze wszystkich stron otoczone jest łańcuchami gór wulkanicznych, a

przesmykiem Rivas, 20 kim. szerokim, 46 m. wysokim. Z jeziorem Managua N. łączy się na płn.-zachodzie za pośrednictwem rz. Panaloya, która wypływa z Managuy pod Ti pi tap ą,

Red

Nicaragua San Juan de, order amerykański, ustanowiony w dniu 1 maja r. 1857 przez administratorów miasta Grey Town, dawniej zwanego San Juan de N., na pamiątkę obrony wolności przeciwko najściu dwukrotnemu wojsk Unii północno-amerykań8kiej w latach 1854 i 1856. Order ten, który miał 3 klasy, otrzymali wtedy na pamiątkę uczestnicy walki, dziś nie bywa już rozdawany.— Por. „Grande Encyclop.” (T. XXIV str. 1 044).

Nicaraguański kanał, — kanał projektowany w celu połączenia Atlantyku z oceanem Spokojnym i skrócenia drogi morskiej z brzegów wschodnich Ameryki do zachodnich i naodwrót. Myśl to dawna, już bowiem w w. XVI, jak zapewnia historyk G om ara, zaraz po odkryciu Ameryki zwrócono uwagę na ten wązki pas ziemi, oddzielający dwa bezmiary wodne i projektowano przekopanie kanału, a Karol V, król hiszpański i cesarz Rzymski w latach 1528—50 kazał nawet prowadzić w tym celu w okolicach N-y pomiary, w r. 1795 projektowano przeprowadzić kanał przez jezioro N. i korytem rz. San Juan, a w r. 1799 zamierzała to samo uczynić Anglia i aby zagarnąć przedsięborstwo całe w swe ręce wysłała tam Nelsona (ob.). Pierwszych atoli ścisłych badań topograficznych nad międzymorzem, w celu urządzenia kanału, dokonał Wilhelm I, król hollenderski w r. 1830. Potem w latach 1837—40 prowadzili badania topogra-od Oceanu Spokojnego oddzielone ficzne Ed. Barnett i Ed. Belcher, pierwszy

od strony jeziora, drugi od oceanu Spokojnego. W r. 1838 John Bailly wystąpił z nowym projektem kanału, a następnie Ludwik Napoleon, podczas odsiadywania kary więziennej przerżnąwszy po drodze jezioro maleńkie Ma- w Ham, pracował nad tern samem. Dalej w r. saya, wpada do N-y pod Los Cocos. Od stro- 1852 Orville Childs występuje z pomysłem ny południowo-wschodniej wypływa z jeziora własnym. Roku 1858 Thomé de Gamond i Belly zamierzają urzeczywistnić projekt Napoleona, ale badania osobiste, przedsiębrane w roku następnym na miejscu, doprowadzają do wniosków nowych. Zamiast zatoki Salinas, od strony oceanu Spokojnego, biorą za punkt wyjścia Rivas, według projektu Orville Hildas a, kierują się następnie dolinami drobnemi rzek Rio Grande i Rio Lajas w celu dojścia do jeziora N. Dalej, zamiast ramienia północnego delty rz. San Juan, projektują w celu dobrnięcia do Atlantyku, pod portem Greytown, skorzystanie z ramienia południowego Colorado. Dotąd wszystko były to projekty papierowe. Kiedy wszakże zaczęto budować kolej panamską, w Stanach Zjednoczonych zorganizowało się Towarzystwo z Yanderbildtem na czele, w celu eksploa-tacyi traktu Nicaragua (Atlantic and Pacific ship caual O-o). Minami rozsadzono skały podwodne i miejsca wązkie na rzece San Juan i zacząwszy od listopada r. 1864, flotylla Towarzystwa w ciągu 2 dni przebywała drogę całą (265 kim.) od San Juan del Norte (Greytown) do Virgenu nad brzegiem zachodnim jeziora N., skąd towary przewożono dalej lądem do oceanu Spokojnego. Potem wyłoniły się znowu nowe projekty, w r. 1872 — Hatfielda, Sulla,

kim., a może jeszcze mniej (45 kim.), reszta drogi kanałowej pójdzie łożyskami rzek i jeziora. Na przebycie kanału potrzeba będzie, jak się zdaje, około 30 godzin. Po zawarciu umowy odpowiedniej z rzeczpospolitemi Nicaraguą i Costariką, towarzystwo w dniu 1 stycznia r. 1890 przystąpiło do robót. Kanał zaczyna się od portu Greytown nad uściem rz. Jan Juan i kieruje się doliną rz. Deseado, a nie korytem San Juanu, dla uniknięcia mielizny i innych przeszkód. Następnie za pomocą śluz 1, 2 i 3, urządzonych w odległości 5.05, 16.96 i 20.18 kim. od Greytownu, poziom kanału podnosi się do wysokości 9.45,    18.59 i 32 metrów. Kanał

przerzyna rzekę Deseado i Chuanilę, ramię San Juanu, a nadmiar wody otrzymanej od nich skie-rowywa do kanałów bocznych. Na zachód od śluzy nr. 3 leży przedział wód między rz. San Juanem i jeziorem N., dochodzący 66.21 m. wysokości; kanał przerżnie tę linię na przestrzeni 4.69 kim.. O 50 kim. od punktu swego wyjścia kanał dosięga rz. San Juan, którą w tern miejscu przegradza tama Ochoa na wysokości 17.07 m., reszta zatem przestrzeni wodnej aż do jeziora N-guy, wynosząca ogółem 103.86 kim. wznosi się na wysokości 33.35 m. nad poz. morza i ma spadku zaledwie 1.21 m. Dopływ Rio San Carlos, wpadający do San Juanu pod Ochoa, ma być odprowadzony lub zagrodzony. Na przestrzeni między jeziorem N. a oceanem Spokojnym kanał ma pójść, stosownie do projektu Menocala, doliną rz. Lajos, przeciąć przedział wód na wysokości 33.53 m. nad poz. morza, zasilić się wodami rz. Rio Grande i jej dopływu Tola i wkońcu skierowawszy się doliną rz. Rio Grande, zakończyć się u przylądka Brito nad oceanem Spokojnym. Śluzy projektowane mają mieć po 198;12 m. długości i 24.38 m. szerokości; głębokość kanału ma wynosić w miejscach najpłytszych 8,53 m., szerokość dna kanałowego 24—36,57 m., a na powierzchni wody 56—87,78 m. (na rz. San Juan nawet 152.40—477.20 m.). Na rzece San Juan, w miejscach niektórych, dokonane będą prace pogłębienia dna. Aczkolwiek międzymorze w miejscu przeprowadzenia kanału N-ńskiego jest znacznie szersze niż przesmyk Panamski, jednak wobec braku gór spadzistych i obfitości rzek i jezior, z których skorzystać można przy budowie kanału, uważane jest za miejsce dogodniejsze do połączenia Atlantyku z oceanem Spokojnym, a pomimo to, że długość projektowana kanału Panam-skiego miała wynosić 73 kim., kanału zaś N.—271.7 klm„ budowa wszakże jego wypadnie znacznie taniej, ponieważ przekopać trzeba będzie tylko 45 kim., a materyały wydobyte wystarczą na budowę wałów i tam olbrzymich. W dniu 1 stycznia r. 1890 przystąpiono do ro-

Menocala, Leutzea i Millera; w r. 1875 — Humphreysa, Patersona, Ammena i Mac Farlanea. W r. 1878—Bonaparte Wyse i Blanchet wystąpili z nowemi pomysłami. Z nich zasługuje na uwagę zwłaszcza projekt Blanchet a, który proponował przeprowadzenie kanału o 14 śluzach i radził rozszerzenie powierzchni jeziora N. przez zatopienie dolin San Juan i Rio Grande, a utworzenie w ten sposób na międzymorzu czegoś w rodzaju morza Marmara między Bosforem a Darda-nelami. Projekt Villeta d’A oust, złożony kongresowi międzynarodowemu gieografii handlowej w r. 1878, polegał na osuszeniu jeziora N. za pomocą śluz i przeprowadzeniu kanału łożyskiem osuszonem. Projektodawca liczył i na to, że część znaczną wydatków na budowę kanału można będzie pokryć przez uprawę osuszonego dna (zajmującego około 70 000 hektarów obszaru) jeziora N. W r. 1880 zawiązało się wreszcie Towarzystwo amerykańskie, z ex-prezy-dentem Grantem na czele, budowy kanału N-ńskiego w celu konkurencyi z projektowanym kanałem Panamskim, ale rozwiązało się wkrótce.

Kiedy wszakże Towarzystwo budowy kanału Pa-namskiego chwiać się zaczęło i ostatecznie zbankrutowało, dnia 4 maja r. 1889, powstało w Nowym Yorku towarzystwo nowe „Nicaragua Canal Construction C-o”, które przyjęło projekt inżyniera Menocala, wymagający urządzenia tylko 7 śluz: 4 od strony zachodniej i 3 od strony wschodniej. Długość kanału od portu Greytown nad morzem Karaibskiem do przylądka Brito bót i do końca r. 1891 przeprowadzono 18 kim, nad oceanem Spokojnym, wynosi około 271.7 kim., kolei żelaznej pomocniczej, niezbędnej do pro-przekopać atoli będzie trzeba tylko około 64 wadzenia roboty, linię telegraficzną, część robót

77

Enc. Powsz. IUu8tr. S. U. Zesz. 10. T. I.

przy budowie portu Greytown i przekopano 2 kim. kanałn. Wydatki obliczono na 110 milionów dolarów, czas trwania budowy na 6 lat, sumę przewozu ogólnego na 6—7 milionów ton rocznie i dochód roczny, prawdopodobny na 8 milionów dolarów. Aby transport mógł się odbywać i nocą, zaprojektowano oświetlenie kanału elektrycznością, dla której siły miał dostarczyć spadek wód. Kapitału atoli całkowitego aie zdołano zebrać i roboty przerwano. Tymczasem w r. 1897 prezydent N-guy nadał Towarzystwu angielskiemu prawo żeglugi wyłącznej na rz. San Juan i jeziorze N. ale Towarzystwo to nie doszło ostatecznie do skutku. W roku 1898 Mac Ki nie y bardzo zajął się sprawą kanału N-gańskiego i dał bodziec społeczeństwu amerykańskiemu do zwrócenia się na nowo ku projektowi temu. Gienerał Hains, admirał Walker i prof. Haupt dokonali nowych obliczeń, a mianowicie, że roboty ziemne wyniosą 117.625 000 metrów sześciennych; że koszty budowy pochłoną 195 milionów dolarów, i że największe trudności techniczne stanowić będzie budowa grobli Ochoa. Ale zawikłania międzynarodowe stały na przeszkodzie urzeczywistnieniu i tego projektu. Obecnie (wrzesień r. 1903) wobec trudności, które czyni rząd kolumbijski Stanom Zjednoczonym w przeprowadzeniu kanału Pa-namskiego, prasa północno - amerykańska nawołuje rząd swój i społeczeństwo do porzucenia tego zamiaru i przeprowadzenia natomiast kanału Nicaraguańskiego. Kanał ten stałby się bezwątpienia jedną z najważniejszych dróg handlowych, równą znaczeniem, jeżeli nawet nie większą od kanału Suezkiego; skróci bowiem znacznie przestrzeń między Europą i portami Atlantyckiemi Ameryki z jednej strony, a portami amerykańskiemi nad oceanem Spokojnym — z drugiej. Bardzo to możliwe, że nawet ruch okrętowy z portów Atlantyckich, amerykańskich na Wschód daleki (do Chin i Japonii), a także do Australii i Nowej Zelandyi skieruje się tędy. Przed kanałem Suezkim, Nikaraguański ma to pierwszeństwo, że przez Suez nie mogą przepływać okręty żaglowe wielkiej pojemności, wobec wązkiego i krętego farwateru morza Czerwonego. Tymczasem na morzach łączących się za pośrednictwem kanału Nicaraguańskiego panują passaty, które umożliwiają i ułatwiają ‘żaglowcom drogę, zwłaszcza z Atlantyku na ocean Spokojny. Wobec tego jest bardzo prawdopodohne, że ruch okrętów żaglowych na Wschód daleki, nawet z Europy, skieruje się przez kanał Nicaraguański, korzystając wciągu całej niemal drogi z pomocy passatów, a drogę powrotną odbywać będzie przez Suez. Pod względem wiatrów kanał N. posiada warunki dogodniejsze, niż kanał Panamski; ponieważ na oceanie Spokojnym, niedaleko Panamy, panuje pas cichy, bez wiatru, tak, że Towarzystwo, które budowało kanał Panamski zamierzało trzymać holowniki parowe, pomagające żaglowcom dostać się na drogę, gdzie już panują passaty.—Jeżeli porównamy ze sobą oba kanały projektowane, Panamski i Nicaraguański, to okaże się, że dla Europy pierwszy jest dogodniejszy, jako skracający drogę między Europą i portami Ameryki Południowej, drugi natomiast dogodniejszy pod każdym względem i handlowym i politycznym dla Stanów Zjednoczonych, jako bliższy. Jeżeli nadto zwrócimy uwagę na to, że flota żaglowa Stanów Zjednoczonych, dla której kanał Nicaraguański jest odpowiedniejszy, jest bardzo liczna, to przestaniemy się dziwió, czemu ten kanał ma w Stanach Zjednoczonych więcej widoków powodzenia, niż Panamski. Do ujemnych stron kanału Nicaraguańskiego należą: zawikłania dyplomatyczne (Kolumbia np. na mocy przywileju królewskiego z r. 1805 ma pewne prawa do dróg wodnych, któremi przeprowadzony ma być kanał) i obfitość w sąsiedztwie bezpośredniem wulkanów czynnych, niebezpiecznych dla kanału. — Por. Olinda „Der Nicara-guakanal” (w „Deutsche Rundschau für Geographie und Statistik”, Wiedeń 1892); Polakov-sky „Panama oder Nicaraguakanal?” (Lipsk 1893); Colquhoun „The Key of the Pacific” (Londyn 1895); Botkin „O kanale N.” (Petersburg 1895); Keasbey „The Nicaragua Canal Board” (Waszyngton 1886 i 1897); Davis „Nicaragua and the Isthmus Routes (w „Nation. G. Mag.”, Waszyngton 1899); Simons William „The Nicaragua Canal” (Nowy York 1900); Heil-prin A. „The N.-Canal in its geographical and geological relations” (w „B of the G.S. of Philadelphia” 1900, II, nr 5); tegoż „The Shrinkage of Lake N”.

Nicaria, wyspa na morzu Egejskiem, ob. I k a r y a.

Nicarus, nazwa rzymska rzeki Neckar (ob.).

Nicastro, miasto okręgowe włoskie, w pro-wincyi Catanzaro, u stoków zachodnich Apeninów Kalabryjskich, na zachód-północno-zachód od m. Catanzaro, jest stolicą biskupią i liczy około 16 000 mieszk. Ma zwaliska zamku, w którym cesarz Fryderyk II więził przez długie lata syna swego Henryka (VII), i słynie źródłami cie-płemi i zakładami kąpielowemi. W okolicy rozwinięta jest bardzo hodowla latorośli winnej. O 6 kim. na północ od N., niedaleko od zatoki S-tej Eufemii albo N. leży klasztor benedyktyński S-tej Eufemii założony przez Roberta Guiscarda i zniszczony trzęsieniem ziemi w r. 1638. Trzęsienie to zburzyło i N.

Niccoli Mikołaj właściwie Niccoló de’ Niccoli (* we Florencyi w r. 1363—f tamże d. 4 lutego r. 1437), miłośnik i opiekun humanizmu. Jako potomek zamożnej rodziny mieszczańskiej, pierwotnie był przeznaczony do stanu kupieckiego, po śmierci ojca jednakże, kierując się upodobaniem nieprzezwyciężonym, oddał się całkiem nauce, rozkwitającej wtedy tak bujnie

Red.

Red,

we Włoszech i część znaczną majątku swego obrócił na zakup ksiąg, posągów i medali starożytnych. Popierał też gorliwie i chętnie młodych uczonych, między któremi znajduje się i głośny później Poggio Bracciolini (ob.). Pomimo zalet tych, usposobienie jego zgryźliwe i kłótliwe, zawikłało go w mnóstwo sporów z uczo-nemi innemi, narażając go na nieprzyjaźń wielu. Sam własnoręcznie przepisał księgę dawną, niejedną, inne kazał przepisać, tak że umierając pozostawił, jak na owe czasy zbiór bardzo okazały, bo przekraczający aż 800 dzieł rękopiśmiennych. Spuściznę tę umieścić kazał w bibliotece publicznej, ofiarując ją miastu rodzinnemu, co się też i stało. Księgi te stanowią początek słynnej na świat cały biblioteki florenckiej; z w. Laurentiana, założonej przez Medyceu-s z ó w (ob.), z któremi N. w stosunkach przyjaznych zostawał; do dziś dnia znajdują się tam księgi ręką jego przepisane, między innemi poemat Lucretiusa i 12 komedyj PI au ta.—N. był tylko zbieraczem skrzętnym, a chociaż sam posiadał wykształcenie uczone i znał nawet język grecki, wówczas mało jeszcze rozpowszechniony, oprócz rozprawki o pisowni łacińskiej nic innego sam nie napisał.—Por. „Grande Encyclop.“ (t. XXIV, str. 1045) i Iwana von Müller „Handb. der klas. Altertums-Wissensch.” (wyd. 2-e, t. I str. 46).

Niccolini Jan Chrzciciel (* w Bagni di San Giuliano pod Pisą d. 29 października roku 1782 —f we Florencyi d. 20 września r. 1861), patryota i poeta włoski. Będąc studentem uniwersytetu pisańskiego z zapałem powitał zmiany polityczne, dokonywające się wówczas pod wpływem Francyi republikańskiej, a za to później doznawał prześladowań rozlicznych.— Wyczerpawszy mająteczek swój szczupły, musiał w r. 1804 opuścić uniwersytet i dla chleba wstąpić do służby administracyjnej; urzędował 3 lata, poczem, za rządów Elizy Bonaparte w Toskanii, mianowano go sekretarzem Akademii sztuk pięknych oraz profesorem historyi mitologii we Florencyi. Odczyty jego miały powodzenie i były licznie odwiedzane. Po upadku Napoleona, Ferdynand III, powróciwszy na tron toskański, mianował N-go bibliotekarzem nadwornym. Odziedziczywszy w r. 1825 majątek po krewnych, N. stał się niezależnym i odtąd mieszkał naprzemian we Florencyi lab w willi swej Popolesco, wpobliżu Pistoi, gdzie też większość dzieł swych napisał, żyjąc zdała od zgiełku światowego. W r. 1848 nie przyjął orderu przesłanego sobie przez W. Ks. Toskańskiego, ani też nie chciał zasiąść w senacie, do którego był wybrany. Po przyłączeniu Toskanii do królestwa Włoskiego, co go radością napełniło, gdyż marzył zawsze o zjednoczeniu WTłoch, również odmówił przyjęcia odznaczeń wszelkich, za któremi się wogóle nie u-ganiał nigdy. Będąc, jak się rzekło, zwolennikiem gorącym zjednoczenia Włoch, jednakże w r.

1848 występował bardzo stanowczo przeciwko tym, którzy chcieli dopiąć tego pod władzą zwierzchniezą, papieską. Doczekawszy się ziszczenia swych marzeń, wkrótce potem świat ten pożegnał; pochowano go w kościele florenckim Santa Croce, w którym w r. 1883 wzniesiono mu pomnik grobowy wspaniały, pomiędzy grobowcami Michała Anioła i Galileusza. N. był poetą znakomitym, a z większości utworów jego wiał duch patryotyczny, działający ożywczo na umysł i serce ziomków jego. Umiał zwykle po mistrzowsku treści dzieł swych, chociażby nieraz na pozór obcej zupełnie, nadawać obrót taki, że mimowoli Włoch każdy odrazu znajdował w niej to, co go cieszyło, lub co mu duszę rwało. — Zawód swój literacko-poetyczny zaczął od przekładania tragiedyj Ajschylosa, Sof o kiesa i Eurypidesa, następnie, wzorując się na nich, sam zabrał się do układania dramatów. Pierwszą pracę jego tego rodzaju „Polissena” w r. 1810 uwieńczyła Accademia della Grusca, za nią do r. 1825 napisał jeszcze tra-giedye: „Ino e Temisto”, „Edipo”, „Agamemno-ne” i „Medea”. — Zapoznawszy się w tym czasie bliżej z utworami Shakespeara, odwrócił się pomału od wzorów klasycznych i zaczął tworzyć w duchu romantycznym, osiągając przytem powodzenie jeszcze większe. Do rzędu sztuk tych należą: „Nabucco” (r. 1819), w której autor pod postacią Nabuchodouozora wywiódł na scenę Napoleona I; dalej „Antonio Fosca-rini” (r. 1827); „Giovanni da Procida” (r. 1830); dramat ten wzbudził tak wielki zapał patryotyczny we Włoszech, że aż posłowie, austryacki i francuski, rządowi florenckiemu urzędownie wyrazili żal swój z powodu wystawienia tragie-dyi tej, wymagając zakazania jej. „Lodovico Sforza” (r. 1834) i „Rosmunda dTughilterra” (r. 1838) wywarły również wrażenie potężne, a gromy Watykanu spadły na autora za tragie-dyę „Arnaldo da Brescia” (1838; wydrukowana dopiero w r. 1843 w Marsylii; przekład niem. Le pel a, Berlin 1845), uchodzącą za najlepszą ze wszystkich i również tendencyjną. „Filippo Strozzi” i „Mario e i Cimbri” są słabsze. Oprócz tragiedyj pisywał jeszcze wiersze liryczne, no-welle i prace historyczne, mniej cenione. Wydanie zbiorowe prac swych poetyckich ogłosił w 3-ch tomach (Florencya 1847; wyd. 4-e tamże

1856); „Lezioni di mitologia ad uso degli artisti“ wydał też jeszcze sam (Florencya 1855; 2 tomy). Z papierów jego pośmiertnych wydano „Storia della casa di Svevia in Italia” (Medyolan 1881). Gar g i o lii ogłosił wszystkie utwory jego w 8 tomach (tamże 1875—1881) i jako uzupełnienie ich jeszcze „Poesie inédite” (Florencya 1884).— Por. Vau nu ci „Ricordi della vita e delle opéré di Giovanni Battista N.” (Florencya 1886, 2 tomy); życiorys N-go, który napisał N. Giotti, w przekładzie drukowany był w „Gazecie Polskiej” (rocznik 1862, JMs 41 — 43).

K. B.

K. B.

Niccolo d’Arezzo, zwany Selli, rzeźbiarz i budowniczy wioski (* r. 1350 w Arezzo—f w Bolonii w r. 1417). Historya nie zalicza go do rzędu znakomitszych mistrzów, posiadał on jednak wzięcie duże, znany był w Toskanii, Rzymie i Lombardyi, wszędzie powoływany do wybitniejszych przedsięwzięć artystycznych. W r. 1380 został wezwany do Florencyi dla kierowania robotami koło wieży przy kościele Santa Maria del Fiore, przyczem odznaczył się jako artysta dużej umiejętności i gustu wielkiego. Wypłoszony z Florencyi przez zarazę morową, po trzechletnim w niej pobycie, wraca do Arezzo. Tu buduje front klasztoru Misericordii i zdobi go posągami św. Jerzego i św. Donata, poczem znowu udaje się do Florencyi. „Siedzący Ewangielista” (katedra), postać potężna i oryginalna, pełna uduchowienia i życia, oraz dwie figurki niewielkie z białego marmuru na jednym z narożnych pi-lastrów w kościele Or San Michele, są śladami jego powtórnego tutaj pobytu. Nadto uczestniczył w konkursie na drzwi do Baptisterium florenckiego. Potem przebywa jakiś czas w Rzymie, wezwany przez papieża Bonifacego IX, jako budowniczy przy wznoszeniu fortyfikacyi zamku Anioła, a następnie dłużej zamieszkuje w Me-dyolanie. Ostatnią i najwybitniejszą pracą jego było Mauzoleum i posąg papieża Aleksandra V w Bolonii, w kaplicy Braci Młodszych. — Por. Eug. Müntz „Histoire de l’art pendant la Renaissance” (t. I).

Niccolo dell’Abbate, ob. Abbate.

Niccolo deU’Arca, rzeźbiarz włoski z w. XV, rodem z Dalmacyi. W bardzo młodym wieku przybył do Bolonii i wstąpił jako uczeń do pracowni Jakóba della Quercia. Przezwisko deU’Arca otrzymał od słynnego grobowca (area) św. Dominika w kościele San Domenico w Bolonii, zaczętego jeszcze przez znakomitego Niccola Pisano (ob.). Zaszczyt dokończenia go, przypadł jemu w udziale. Oprócz marmuru— materyałem, którym się posługiwał, była terrako-ta. Do najwybitniejszych jego dzieł bywają zaliczane: ogromnych rozmiarów „Madonna” w Palazzo Publico i terrakota, „Chrystus w żłobku” na wyspie San Spirito pod Wenecyą. Umarł w Bolonii w r. 1494.

Niccolo di Liberatore, malarz włoski, ob. Alunno Niccolo Mariani.

Nicea, po grecku Nixata, po łacinie Nicaea, nazwa kilku miast starożytnych, z pomiędzy których następujące do najważniejszych należą: 1) N., położona w Bitynii nad wschodnią kończyną jeziora Askańskiego, już przez Antigonosa, króla syryjskiego, na miejscu osady nieznacznej, zwanej Ankora, założona i Antigonią nazwana została; przez Lizymacha pod nazwą nową, nadaną jej według imienia żony Nikaii, znaoznie powiększona, przez pewien czas była nawet rezydencyą królewską, rywalizując pod względem regularnej i pięknej budowy oraz ruchu handlowego, bardzo ożywionego, z miastem Nikomedyą o pierwszeństwo. Jak liczne monety dowodzą, wyróżniali N-ę także cesarze rzymscy przed innemi miastami, a gdy raz trzęsienie ziemi ją nawiedziło, kazał cesarz Valens w r. 368 po Chr. miasto całe znowu odbudować. Dzięki korzystnemu położeniu swemu nad krzyżującemi się tu głównemi traktami w Azyi przedniej, rychło zakwitła N. jako miasto handlowe, a wielkie znaczeuie swe zachowała jeszcze za panowania cesarzy bizantyjskich. Była także później stolicą biskupa chrześciań-skiego, a później arcybiskupa, tutaj też odbyły się w latach 325 i 787 znane powszechne sobory kościelne. W roku 1078 zdobyli to miasto bitni Seldżukowie (ob.), którym je krzyżowcy podczas pierwszej wojny krzyżowej w r. 1097 na krótki tylko czas wydarli, gdyż je niebawem cesarz grecki Mahometanom dobrowolnie zwrócił. Wysokie i grube mury miasta, z czterema bramami wielkiemi i dwiema mniejszemi, dochowały się do dzisiaj niemal nienaruszone. Pod panowaniem półksiężyca nosi ono obecnie miano Is-nik.—Por. Strabo n, XII, 565.—2) Miasto, w In-dyach na granicy krainy Paropamizadów położone, na zachód od rzeki Kophen, z świątynią bogini Ateny; zwiedził je Aleksander Wielki, wyruszając na wyprawę indyjską; dzisiaj zwie się ono prawdopodobnie Dżelalpur; por. Arrian, IV, 22, 6.—3) Miasto, leżące nad wschodnim brzegiem rzeki Hydaspes, przez Aleksandra Wielkiego na pamiątkę zwycięstwa nad królem Po rosem założone; por. Strabon, XV, 698; Arrian, V, 19, 4; Curtius, IX, 3, 24; Justinus, XII, 8.—

4) Twierdza Lokryjczyków epiknemidyjskich wGre-cyi środkowej, u stóp gór Ojte (Oeta) położona; źródła starożytne często ją wspominają, jako ważny punkt strategiczny do opanowania przełęczy termopyl8kiej, w której pobliżu leżała. Oddanie jej przez Falajkosa, dynastę focyjskie-go, w ręce Filipa II, króla macedońskiego, w r. 346 przed Chr. rozstrzygnęło wojnę, tak zwaną „świętą”. Znaczną rolę odgrywała [także N. w walkach, które późniejszemi czasy Rzymianie w owych stronach toczyli. Dzisiaj są to prawdopodobnie zwaliska w pobliżu uścia rzeki Sper-chejosa, na skłonie północnym wzgórz, zwanych „Pandonica”.—Por. Demosthenes, „Phil”. Il, 7; Livius, 28, 5; 32, 32 i na innych miejscach; Strabon, IX, 426; 428.— 5) Osada Massaliotów na wybrzeżu Liguryi, nad granicą gallijską, leżąca zdała od głównego traktu, wiodącego przez Alpy morskie, jako i pozbawiona portu obszerniejszego, w późniejszych dopiero, a szczególnie w chrześciańskich czasach, doszła do znaczenia większego, gdy św. Nazary wiarę chrześciańską tam kazał, a nawróceni mieszkańcy w gorliwości swej liczne i piękne świątynie pobudowali. W Wiekach średnich i w nowszych była N. twierdzą warowną, która naprzód w r. 1543 uległa skombinowanemu szturmowi, który do niej od strony lądu Franciszek I, król francuski, od mo-

S. Drz.

« Ks. Wł. Kr.

1050).

rza zaś Turcy pod wodzą Cheireddina Barbaro ssy przypuścili. Oblegana trzykrotnie, i to w latach 1691, 1706 i 1792, przez wodzów francuskich Catinata, Berwicka i Anselma, i tyleż razy zdobyta, należała od r. 1796 —1814 do Fran-cyi, później do królestwa Sardynii, które ją w r. 1860 na mocy układów w Turynie znowu Fran-cyi odstąpiło. Mury forteczne zniesiono zupełnie już w r. 1708. Zwie się ona dzisiaj Nizza (ob.).—Por. Pliniusz „Nat. Hist.” III, 5, 9; Stra-bon, IV, 180; 184. Toselli „Précis historique de Nice” (4 tomy, Nizza 1867 — 1870). Prócz wymienionych, wspominane są w wiekach starożytnych cztery inne miasta tegoż nazwiska, a to w Illiryi, w Beocyi w pobliżu Leuktrów, w Tra-cyi i na wyspie Kyrnos (Korsyce).

Nicea, miasto we Francyi, ob. Nizza.

Nicefor święty, patryacha konstantynopolitański (* około r. 758—f r. 829 w klasztorze św. Teodora nad morzem Marmora), urodzony w Konstantynopolu jako syn Teodora, sekretarza cesarskiego, później taką samą godność piastował również na dworze Konstantyna V Kopronima. Porzucił jednak drogę dostojeństw świeckich i oddał się bogomyślności i życiu anachoretycznemu w klasztorze nad Bosforem trackim. Powróciwszy do grodu rodzinnego został tamże przełożonym wielkiego szpitala, wreszcie obrany biskupem, w r. 806 objął stolicę patryarszą. Były to czasy ledwie zażegnanych walk obrazoburczych i zamieszania, które stąd wynikło na całym Wschodzie. Mnisi Konstantynopola z niedowierzaniem patrzyli na nowego dostojnika Kościoła. I w Rzymie również go nie znano, cesarz bawiem (także) Nicefor nie pozwolił patryarsze wysłać nawet zwykłego listu do papieża Leona III z zawiadomieniem o wstąpieniu na stolicę i z wyznaniem wiary, w celu otrzymania aprobaty od Głowy Kościoła. Dopiero za Michała I, patryarcha zniósł się listownie z papieżem i następnie otrzymał homagium od zakonników. W tym czasie N. wiele uczynił dobrego, pilnie zajmując się sprawami duchowne-mi swej owczarni i podnosząc upadłą karność kościelną. Wkrótce Leon Armeńczyk pozbawił tronu M i c h a ł a (r. 813) i osiągnąwszy godność cesarską, wystąpił jako jawny stronnik obrazoburców i prześladowca katolików. N. bronił mężnie prawdy katolickiej, lecz za to z wielu inne-mi skazany na wygnanie (r. 815), zamieszkał w założonym przez się klasztorze św. Teodora. Tu broniąc do końca zasad kościelnych, zmarł po czternastu latach niewoli. Zwłoki jego przeniesiono później do Konstantynopola, a pamiątkę świętego męża Kościół obchodzi d. 13 marca. Napisał kilka dzieł w języku greckim, z zakresu teologii, apolegietyki i historyi kościelnej. Żywot św. N-a wyszedł z pod pióra jego ucznia i przyjaciela, Ignacego dyakona. Część szczupłą rękopisów N-a ogłosił drukiem A. Ban* puri w r. 1705; „Breviarum historicum“ jego, obejmujące dzieje bizantyjskie od r. 602 do 770 wydano kilkakrotnie (Paryż 1616 i 1648; Wene-cya 1729 i Lipsk 1880). „Enc. Kość.

Nicefor F o kas po grecku NiX7]tpópoę ^>cóxa<; wojownik bizantyjski, żyjący w wieku IX. Za panowania cesarza Bazylego I; jako wódz wojska greckiego, przyczynił się wielce do odzyskania zawojowanej przez Arabów Kalabryi; pod Leonem VI walczył też szczęśliwie z Bułgarami. — N. był dziadem cesarza Nicefora II (ob.). — Por, „Grande Encyclop.“ (t. XXIV, str.

Red.

Nicefor I, po grecku N»U]<pópoę, cesarz bizantyjski (od r. 802—f 811). Był wielkim logo-tetą, t. j. głównym podskarbim w chwili, gdy rokoszanie okrzyknęli go cesarzem na miejsce Ireny (paźdz. r. 802). Był dobrym administratorem, starał się doprowadzić do porządku skarb, bardzo nadszarpnięty i środkami umiarkowanemi zabezpieczyć reformy obrazoburców. Napotkał jednak na wielki opór, zwłaszcza ze strony duchowieństwa, co odbiło się niekorzystnie i na jego polityce zagranicznej, nie mógł bowiem występować z dostateczną energią przeciwko nieprzyjaciołom zewnętrznym. W r. 803 musiał wejść w układy z Kar olem. Wielkim i ustąpić mu prawie całych Włoch; Arabowie za jego rządów spustoszyli okropnie Azyę Mniejszą, Cypr i Rodos (r. 806); na Peloponezie N. z trudnością stłumił powstanie Słowian, którzy przez czas dłuższy oblegali Patras (r. 807), a od północy grozili Bulgarowie. Przeciwko hanowi Bułgarów, Kru-mowi, wyruszył N. w r. 811; 26 lipca wojsko bizantyjskie, osaczone w górach, poniosło zupełną klęskę, N. zaś zginął w tej bitwie.

Nicefor II F o k a s, po gr. NiłWjcpópoę <ï>ô»iaç, cesarz bizantyjski (* r. 913—f r.969). Pochodził ze starej rodziny z Kappadocyi, która dostarczyła cesarstwu Bizantyjskiemu kilku wodzów wybitnych. Sam M. był też wodzem bardzo uzdolnionym; za rządów Konstantyna VII odbył kilka wypraw szczęśliwych do Azyi. Pomyślna wyprawa do Krety (r. 961) i zdobycie Chando-ku, oraz zwycięstwa, odniesione w r. 962 w Cy-licyi i Syryi nad emirem Haleb u, Seif Edau-lehem, okryły go sławą wielką. To też po śmierci cesarza Romana II bez żadnych trudności sięgnął po koronę cesarską; d. 16 sierpnia r. 963 ukoronowano go, wkrótce zaś potem N. ożenił się z wdową po swoim poprzedniku, Teo-faną. Pierwsze lata panowania N. spędził na wschodzie w ciągłych walkach; w r. 964 zdobył Cylicyę, w r. 965 Tars, odebrał Cypr, w r. 968 dotarł aż do Syryi i Mezopotanii i zajął Antyochię, przed trzema wiekami oderwaną od cesarstwa. W r. 965 N. podjął walkę z Bułgarami i wezwał na pomoc przeciw nim księcia kijowskiego Świętosława. Na zachodzie stracił wprawdzie N. Sycylię, utrzymał się jednak we Włoszech południowych i odpierał szczęśliwie zamachy Ottona I na te kraje. Wojny ciągłe pociągnęły za

Red.

Red.

Red.

S. Drz.

tus

3, 1.

S. Drz.

sobą i wielkie wydatki; N. musiał powiększać podatki, fałszować monetę, zagarniać majątki duchowieństwa, by starczyło na wojnę. Przez to wszystko ściągnął na siebie niechęć powszechną; uknuto spisek i, z wiedzą cesarzowej Teofano, zamordowano N-a w jego pałacu (d. 10 grudnia r. 969).—Por. G. Schlumberger »Nicéphore Phocas” (Paryż 1890).

Nicefor III Bo tan i at es, po gr. Nnc/jcpópoę Botavtàr/jç, cesarz bizantyjski (od r. 1078 do 1081). Był już człowiekiem starym, gdy stanął na czele buntu przeciwko słabemu Michałowi VII i przy pomocy Turków Seldżuków (ob.) zdobył koronę. Panowanie jego było ciągłą anarchią; w różnych częściach cesarstwa pojawiali się pretendenci do tronu i N. tylko przy pomocy zdolnego wodza Aleksego Komnena zdołał się przez trzy lata utrzymać u władzy,

1    to tylko nad częścią państwa. N. wreszcie zaczął podejrzewać Aleksego Komnena o plany ambitne i postanowił go oślepić; Aleksy, dowiedziawszy o niebezpieczeństwie, ściągnął wojsko z Tracyi i pozbawił tronu N-a. Ostatnie lata N. spędził w klasztorze.

Nicefor Blemmides, po gr. Nixïjcpôpoç BXep,-(u'ôtjç, patryarcha konstantynopolitański, żyjący w połowie pierwszej wieku XIII, jest autorem dwu dzieł treści gieograficznej, wydanych przez Spohna w Lipsku (1818) i przez Manziego w Rzymie (1819).

Nicefor Bryennius, ob. Bryennius N. Nicefor Gregoras, po gr. Nix7)<pópo<; rpyjYópaę, patryarcha konstantynopolitański, żyjący w wieku XIV; napisał dzieje cesarstwa Bizantyjskiego z 28 księgach, z których doszło do czasów naszych 24, obejmujących okres od r. 1204 do 1351, wydał je między innemi Sc h open (Bonn 1829,

2    tomy; wyd. dotąd najlepsze).

Nicefor Kalikst, Nicephorus Calixtus po gr. zwał się NixYjcpôpoç KâXXioiroç EavO-orcooXoc, pisarz bizantyjski z wieku XIV. Nv był urzędnikiem w bibliotece przy kościele Św. Zofii w Konstantynopolu; pod imieniem jego znane są dzieje Kościoła w 18 księgach, sięgające do r. 610; zdaje się wszakże, iż nie N. jest ich autorem rzeczywistym, lecz że odpisał tylko po prostu dzieło dawniejsze autora nieznanego, pochodzące z wieku X; wydrukował je Mignę w „Patrologia graeca” (T. CXLV—CXLVII). Dzieło to zawiera niejeden szczegół ciekawy, odnoszący się do historyi obyczajów, ale też wiele bajek powtórzonych łatwowiernie, bez krzty krytycyzmu.—Por. „Grande Encyclop.” (T. XXIV, str. 1050).

Nicejski sohór, ob. Sobory.

Nicephorium, po grecku Nixirjcpôpiov.—1) Miasto w Mezopotamii, w prowincyi Osroëne, przy uściu rzeki Belichas do Eufratu, założone przez Aleksandra Wielkiego, a przez Seleukosal, z przydomkiem Nikator na pamiątkę odniesione-go tutaj zwycięstwa (vixtj—zwycięstwo, <pépetv= nieść) znacznie rozszerzone i całkiem wybudowane; było za czasów panowania rzymskiego twierdzą graniczną, żywy wszakże handel utrzymującą. Przybrało ono później nazwę Kalli-nikos, a za czasów cesarstwa zwało się Konstantine, a wreszcie i Leontopolis, mianowane tak od cesarza Leona (w r. 446 po Chr.), który je powiększył i przyozdobił. Dzisiaj zwie się ono Rakka.—Por. Strabon, XVI, 787; Appian, Syr. 57. — 2) Warowny punkt w Azyi Mniejszej nad Propontis, ze świątynią Zeusa, noszącego od siedziby swej słynnej przydomek NtXTjcpôpioç (— niosący zwycięstwo); por. Appian „Mith* rid”. 3.

Nicephorius, rzeka w Mezopotamii północnej, wpadająca do Chaborasa, a zatem do systemu głównej rzeki Tygru przynależna; nad nią zbudował Tigranes II, król Armenii, około r. 80 przed Chr. miasto stołeczne, zwane według siebie Tigranokerta. Prawdopodobnie jest to ta sama rzeka, którą Ksenofon nazywa Kentrites, stanowiąca granicę pomiędzy Armenią właściwą a krainą Karduchów. Dzisiaj zwie się Zir-gan albo też Basilympha. — Por. Taci-Ann”. XV, 4; Xenophon „Anab”. IV,

S. Drz.

Nicephorus, ob. Nicefor.

Nicer także Niger i Nicerus, tak nazywali Rzymianie za cesarstwa prawy dopływ rzeki Renu, w prowincyi swojej Germania prima, zowiący się dzisiaj Neckarem (ob.), którego łożysko w r. 319 po Chr. cesarz Valentinianus z wiel-kiemi kosztami zmienić kazał, aby zapobiedz podmuleDiu i zniszczeniu murów warowni silnej, która tam stała, prawdopodobnie pomiędzy dzi-siejszemi miastami Seckenheim i Mannheim; wszakże rzeka czasy późniejszemi znowu do dawnego koryta swego wróciła. Nad brzegami jej znachodzą się do dzisiaj liczne zwaliska budowli starożytnych, rzymskich. W napisach spotykamy jeszcze nazwy dwuch rzek N-u pobocznych, mianowicie: Armisia (dzisiaj Erms) i Mur-ra (dz. Murr). — Por. Vopiscus, „Prob”. 13; Ammianus. XXVIII, 2, 2.

Niceratus, po grecku Nix^patoç. 1) Syn sławnego wodza ateńskiego, Nic y a sza (ob.), podług dziadka swego nazwany, odebrał w domu rodzicielskim wychowanie staranne, a ojciec jego dbał szczególnie o to, aby się wyuczył całej „Iliady” i „Odyssei” Homera na pamięć; ubiegał się on też istotnie, nawet z zawodowymi rapsodami, o pierwszeństwo, wszakże korony zwy-cięzkiej nie otrzymał. Przez trzydziestu tyranów ateńskich, żądnych znacznego majątku jego, został na śmierć skazany; zgon tego ludzkiego i dla wszystkich bardzo uprzejmego męża, obudził w stolicy ateńskiej współczucie ogólne, a żona jego z rozpaczy śmierć sobie sama zadała.— Por. Xenophon „Hellen.” (II 2, 39).— 2) Znakomity odlewacz posągów spiżowych, rodem

S. Drz.

S. K.

Red.

er

er

SO

CJTr

Red.

21).

raz

Nicéron Jan Francisze

z miasta Aten, spółczesny Alcybiadesa. Pliniusz („Nat. Hist.” [34, 8, 19]) wspomina jako dzieła jego posągi Eskulapa i Hygiei w świątyni Concordii w Rzymie, nadto posągi Alcybiadesa i matki jego Demaraty; inne źródło wymienia jeszcze poRągi śpiżowe Te leży lii i Glau-kippy, które miał ulać doskonale.

Nicéron Jan Franciszek, matematyk francuski (* r. 1613 w Paryżu—f r. 1646 w Aix), był zakonnikiem reguły Minimitów (minimi fra-tres eremitae) i wykładał teologię w Paryżu. Napisał traktat optyczny: „La perspective curieuse ou Magie artificielle des effets merveilleux de l’optique par la vision directe” (1638, wyd. 2-e z optyką Mersennea 1652); sam też wydał przekład łaciński tego dzieła: „Thaumatur-gus opticus” (1645). W szczególności rozwinął w niem teoryę anamorfoz (ob.). Ogłosił też: „Interprétation des chiffres ou Règle pour bien entendre et expliquer facilement toutes sortes de chiffres simples” (1641); jest to w części przekład z włoskiego dzieła Antoniego C o s p i.

Nicéron Jan Piotr (* w Paryżu r. 1685 — f w r. 1738), zakonnik należący do zgromadzenia Barnabitów, bardzo zasłużony jako bibliograf. Czas pewien zajmował się nauczycielstwem w zakładach różnych przez zgromadzenie swe utrzymywanych, w końcu oddał się wyłącznie pracy naukowo-literackiej, której owocem jest dzieło olbrzymie p. n. „Mémoires pour servir à l’histoire des hommes illustres de la république des lettres, avec un catalogue raisonué de leurs ouvrages” (Paryż 1727—1745; 43 tomy). Sam za życia wydrukował 39 tomów, pozostałe 4 wy dali Ojcowie Oudin i Michault oraz ksiądz G o u j e t; przełożył też N. z języka angielskiego na francuski podróże Jana Ovingtona (Paryż 1724; 2 tomy).—Por. „Gr. Encyclopédie” (T. XXIV, str. 1050).

Nicetas Acominatns po gr. Ntxyjra«; ⁷Axopi-vatoç (* w połowie pierwszej wieku XII w Cho-nai we Frygyi — f w Nicei [Bitynia] około roku 1215), dziejopis bizantyjski, od miejsca urodzenia nazywany też Choniates; był bratem metropolity konstantynopolskiego i dostojnikiem dworu cesarskiego. Po zdobyciu Carogrodu przez krzyżowców w r. 1204 schronił się do Nicei w Bitynii i tam też życia dokonał. Dziełem jego głównym są dzieje cesarzów greckich w księgach 21, obejmujące okres czasu od r. 1118 do 1206, a będące ciągiem dalszym dziejów przez Zonarasa (ob.) napisanych. Jest to dzieło bardzo cenne z powodu treści swej, pomimo że napisane jest stylem wymuszonym i zieje nienawiścią niezmierną przeciw Łacinnikom. Drukiem ogłosił je po raz pierwszy Wolf (Bazylea 1557), później Fabroti (Paryż 1647) i J. Bekker (Bonn 1835). Oprócz tego posiadamy po nim opis dokładny dzieł sztuki (posągów) zburzonych przez Łacinników po zdobyciu Konstantynopola, wydał go w oryginale Wilken (Lipsk 1830), w przekładzie zaś niemieckim w tomie V dzieła swego „Geschichte der Kreuzzüge” (Lipsk 1829). N. jest też autorem kilku mów pochwalnych, które wydał Sa t has (Paryż 1872). Red-

Ńicetas Eugenianos, poeta bizantyjski z wieku XII jest autorem rodzaju romansu, opiewającego w sposób nudny i niesmaczny miłostki Chariklesa i Drosilli; rozpada się na 9 pieśni, obejmujących razem trymetrów ijam-bicznych 3641. Utwór ten wydali: Bois so nade (Lejda 1819; 2 tomy) i Did ot w zbiorze „Scriptores erotici” (Paryż 1856).

Nicetes, po grecku Nuc^tyjç, rodem ze Smyrny, sofista grecki z I-go wieku po Chr., mąż zasad surowych, gardzący względami ludu i łaską możnych, ściągnął stąd na siebie nienawiść prokonsula rzymskiego w mieście rodzinnem, a gdy ten za zezwoleniem cesarza Nerwy przed sąd swój w Galii go później powołał, odparł w świetnej przemowie wszelkie zarzuty niesłuszne. Ceniony był wysoko jako mówca w procesach sądowych; szukając jednakże w stylu solistycznym torów nowych, oryginalnych, unikał pilnie prostoty wyrażeń zwyczajnych i wpadał przeto w przesadę dytyrambiczną. Drobne szczątki jego deklamacyi dochował nam Seneka w swych „ Controversée”. Pisywać miał także tragie-dye. Por.Philostratus „Vit. sophist.” (I, 19;

S. Drz.

Nicholson Wilhelm, fizyk (* r. 1753 w Londynie —f r. 1815), był urzędnikiem kompanii wscbodnio-indyjskiej i przebywał w Indyach, następnie zajmował się interesami handlowemi Wedgwooda (ob.), w r. 1776 założył w Londynie szkołę, a wreszcie został inżynierem i prowadził prace hydrauliczne w hrabstwie Middlesex. Od r. 1786 do 1813 wydawał „Journal of natural philosophy, chemistry and the arts”. Wraz z Carlislem prowadził już od r. 1800 doświadczenia ze stosem Vol ty i obaj po pierwszy dostrzegli przebieg iskry galwanicznej, oraz rozkład wody pod działaniem stosu; wykazali nadto obecność elektryczności swobodnej, dodatniej na biegunie cynkowym, a ujemnej na biegunie miedzianym. N. przeprowadził też porównanie machiny elektrycznej ze stosem i doszedł do wniosku, że pierwsza wytwarza elektryczność w większem natężeniu, drugi zaś w większej ilości, zresztą działalność obu jest zupełnie jednaka. Pod nazwą „revolving doubler'’ zbudował przyrząd, który był pewną odmianą elektroforu i składał się z płyt szklanych, częściowo srebrem pokrytych, z których jedna, osadzona na osi, była wprawiana w ruch korbą; przyrząd ten działał silnie i budził powszechne zajęcie, wobec jednak zdumiewającego rozwoju elektryczności galwanicznej uległ zapomnieniu; znacznie dopiero później pomysł ten zyskał zastosowanie w machinie influencyjnej. N. udoskonalił też areometr (ob) i zastosował go do oznacza-

principles of chemistry” i in.

öS

CS. ,

Nici.

nia ciężaru właściwego ciał; opis tego przyrządu podał w pamiętnikach towarzystwa naukowego w Manchesterze r. 1787. Ogłosił nadto: „Introduction to natural and experimental philosophy”

(1781); „Dictionary of chemistry” (1795); „First

s. K.

Nici albo przędza kręcona, jest to wyrób przygotowany z przędzy zwyczajnej przez skręcanie kilku jej pasemek, a to w celu nadania jej tę-gości pewnej, gładkości, równości, i wyglądu ładnego, okrągłego, co konieczne jest, aby mogła być używana do pewnych odrębnych celów jak np.: do szycia ręcznego lub maszynowego, do naBzy wania, do wiązania, do tkactwa i t. p.—Moc przędzy zwykłej daje się podwyższyć dwoma sposobami, albo przez silne jej skręcenie, albo przez powiększenie średnicy nici. Obydwa jednak te sposoby nie odpowiadają w zupełności celowi swemu, gdyż przez skręcanie włókna zewnętrzne naprężają się silniej niż wewnętrzne—ta różnica naprężenia zwiększa się wraz ze zwiększoną średnicą nici, i tym sposobem, to jest za pomocą Bkręcania, można powiększać moc przędzy tylko do pewnej granicy, po za którą następuje już zmniejszenie jej spoistości. Przez powiększenie zaś średnicy nici zwiększa się nierównomierność włókien, a przytem otrzymuje się nieznaczne powiększenie mocy kosztem materyału, który traci się niepotrzebnie. W najlepszy sposób osiąga się powiększenie mocy włókien przez połączenie kilku nitek prostych, cienkich za pomocą skręcania ich. Wskutek tego natężenie rozdziela się równomiernie na każdą nitkę wchodzącą w skład nici złożonej. Przytem jednak powinien być dopełniony ten warunek, aby skręcane nitki były jednakowo naprężone, a to następuje tylko wtedy, gdy przedstawiają one spiralną z zupełnie jednakowym kątem nachylenia, a stąd wypływa, że przekroje ich znajdują się na równych odległościach od osi środkowej nici składanej. Wymaganie to pociąga za sobą warunki następująoe: 1) przy skręcaniu wszystkie nitki idące w skręt muszą być jednakowo naciągnięte i 2) na jeden obrót skręcać się musi nie wielka ilość nici, gdyż w przeciwnym razie nie mogą się one rozłożyć na jednakowej odległości od środka, a wskutek tego spiralna nie wychodzi dokładnie. Figury poniższe wyobrażają przekrój nici złożonej przez połączenie 3, 4, 6, 8 i t. d. nici zwyczajnych, pokazując, że im więcej nici wchodzi w złożenie, tern większa jest przestrzeń w środku nie zapełniona. W rzeczywistości jednak zapełnić się musi jedną lub kilkoma nićmi, i tym sposobem nie będą wszystkie równomiernie natężone. Ażeby tego uniknąć, i osiągnąć moc znaczną, złączenia większej ilości nici dokonywa się tym sposobem, że najpierw skręca się 2 lub 3 nitki razem, a tak połączone nici skręca się ponownie po 3 lub 4. Ażeby zaś oddzielne nitki wskutek większego skręcania nie stały się zanadto sztywne, skręca się je w kierunku przeciwnym do pierwszego skrętu — przez co tracą one wprawdzie trochę skrętu pierwszego, ale stają się za to miękkie, i przylegają dokładniej jedna do drugiej, a dalej wskutek tego zapobiega się odkręcaniu się ich, gdy są swobodnie zostawione, jak to dzieje się np. przy szyciu ręcznym.—Przędza skręcona ma liczne zastosowania w tkactwie i jako N-i zwyczajne, które można łączyć dalej w grubsze powrózki i liny.—W handlu N. oznaczają się numerami, wskazującemi ich cienkość, im wyższy numer, tern nici są cieńsze. Główniejsze gatunki nici używanych są następujące: A) N. bawełniane 1) N. do szycia ręcznego z przędzy, od N 20 do N 60 — skręcone najpierw po 2, a potem po 3, na jedną. W handlu sprzedają je w kłębkach; 2) N. do szycia maszynowego w przędzy N° 40 do N? 120 i wyżej, skręca się najpierw 2 nitki w prawo a potem po 3 na lewo — sprzedaje się je w szpulkach—bywają albo matowe, albo błyszczące (glacé). 3) N. do wiązania z N» 50 do A? 120, z przędzy średniego gatunku, skręconych w 5 do 6 pasm w jeden skręt. 4) N. do naszywania, z przędzy jak poprzednie, tylko lepszego gatunku — bywają zafarbowane, i zwykle sprzedaje się je w motkach. 5) Przędza szara z N 24 do Ni 70—podwójnie skręcana 3 po 3 albo 3 po 4 pasma, używane zwykle do szycia worków. 6) Przędza gruba do pasamauteryi (ob.). JB) Nici lniane skręca się zwykle w 2 albo 3 pasma z przędzy ze lnu czesanego. 1) N. do naszywania, 2) do szycia, 3) koronkowe, 4) do tkania. G) N. wełniane używane do wiązania — są różnych N-ów w jednym skręcie bywa od 2 do 12 pasm. D) N». jedwabne używane są tylko skręcane. Do skręconej przędzy należy także tak zwana przędza fasonowa. Jêst to przędza skręcana albo z rozmaitych gatunków włókien, albo też zawierająca rząd pętlic, pogrubień, powstałych wskutek skręcania nici na osobnych maszynach, zmieniających peryo-dycznie naprężenie, albo szybkość jednej padającej nitki. — Gatunki nici bawełnianych i innych, które mają być gładkie i mocne, skręcają się na mokro, puszyste zaś skręca się na sucho. Do skręcania nici używa się umyślnych maszyn podobnych do przędzalniczych. W maszynach tych przędza, nawinięta na szpulki, przechodzi najpierw do cylindrów podających, z których następnie przechodzi na wrzeciona i nawija się na szpulkę odpowiednią. Jeżeli skręcanie ma być mokre, to nici przed wstąpieniem na cylindry zanurzają w korycie napełnionym wodą. Nici skręcone, mokre powinny być zaraz przewijane i wysuszane. Po skręceniu N. podlegają jeszcze, w razie potrzeby, farbowaniu, bieleniu, a więc wykończeniu, a potem dopiero nawija się je na formę taką, w jakiej dostają się do sprzedaży. Wykończenie nici matowych i pu-

H.

W ten sposób powstają N., które należy także odparowywać, poczem zanurzyć w wodzie, wskutek czego stają się trwalsze. Nitki takie następnie suszy się i odsa-letrza, aby nie były zapalne, mają one postać galaretowatą i przyjmują łatwo zabarwienie. Aby N. te uczynić jeszcze mniej zapalnemi przepuszcza się je przez fosforan amonu. W ten sposób otrzymany jedwab sztuczny jest bardzo gładki i lśniący o ciężarze właściwym = 1.49, wytrzymuje on obciążenie 25 do 35 kilogramów na 1 milimetr kwadratowy.

Nici wodne, rodzaj wodorostów, ob. Con-fervaceae.

szystych zasadza się na przemywaniu i suszeniu ich w stanie rozciągniętym, obwija się je więc na walce miedziane, rozgrzane. Wykończenie przędzy gładkiej zasada się na opalaniu, t. zw. szlichtowaniu, glansowaniu i suszeniu. 1) Opalanie ma na celu opalenie włosków, w tym celu przepuszcza się nici ze znaczną szybkością po nad małym płomieniem gazowym, poczem nawija się je na motowidła, przemywa i suszy w stanie rozciągniętym. 2) Ten sam skutek o-trzymuje się za pomocą szlichtowania przędzy, co uskutecznia się za pomocą sklejania włókien. W tym celu zanurza się N. w tak zw. szli choie, składającej się z krochmalu rozpuszczonego i oleju, albo też w odwarze siemienia lnianego, w gumie arabskiej, w dekstrynie, a jeżeli mają byó i miękkie, to dodaje się trochę gliceryny. Co do 3) równocześnie ze szlichtowaniem dokonywa się i glansowania N. przepuszczając je przez wałki drobne, wypolerowane i ogrzane, albo też gładzi się je najpierw wałkami szczot-kowemi, a potem przepuszcza się je przez walce ogrzane, w końcu nawija się je na szpulki, karty albo kłębki i tak są oddawane do sprzedaży. Nawijanie na szpulki odbywa się na maszynach odrębnych, które są tak urządzone, że w razie gdy nić zerwie się, to maszyna sama zatrzymuje się i nić łączy, a gdy szpulka już jest nawinięta, to zostaje samodzielnie odrzucona. Długość nici nawiniętych na szpulkęz=200 jardów == 600 stóp. Nawijanie N. w kłębek u-skutecznia się też maszynowo w ten sposób, że odwijanie następuje od środka. Przędzy skręconej daje się ten sam N, który miała pierwotnie przędza z dodaniem liczby pasm np. N° 50/2, J6 60/3. Nici do szycia otrzymują tylko N» przędzy, przytem rozumie się, że złożone są z 6-u pasm. — W Rossyi istnieje kilka fabryk nici kręconych. N. do szycia wyrabiane są głównie w Anglii i Niemczech, w Rossyi wyrabia je fabryka newska nici w Petersburgu i Rydze; Łódź posiada fabrykę taką również. Najcieńszych N. lnianych, na koronki, dostarcza Hollandya, Belgia oraz Czechy.— Taki jest sposób dzisiejszy przygotowywania N.; dawniej, nieomal do początku wieku XIX, sporządzano je tylko ręcznie, przędąc je za pomocą wrzecion (ob.) i kołowrotków (ob.), będących już wynalazkiem stosunkowo późnym. Przędzenie N., o którym nieraz już i Homer wspomina, było w ciągu wieków zajęciem wyłącznym niewiast, dziś prawie już zupełnie zapomnianym, w Europie przynajmniej, ponieważ N. fabryczne wypadają taniej, a są nadto równiejsze i dokładniej skręcone od ręcznych.— Ludy pierwotne, a także i dziś jeszcze ludzie

t. zw. dzicy, częstokroć sporządzają sobie do szycia fcN. ze ścięgien zwierzęcych, połupanych na pęczki drobne, wysuszonych i dla zachowania im giętkości, nasmarowanych tłuszczem; w sposób podobny zamiast N. służą też jelita zwierzęce lub ptasie, pokrajane w paski wązkie i po-

Enc. Powsx. Ilnstr. S. II. Zesz. 10. T. II.

skręcane następnie (struny). Wyrób nici z włókien roślinnych jest już późniejszy, ale także znany od czasów niepamiętnych.

Nici sztuczne, niby jedwabne, przygotowuje się z mieszaniny kopalu albo sandaraku (ob. te wyr.) oleju lnianego, celulozy azotowanej i soli nieorga nicznej (octanu sodu) zapobiegającej spaleniu. Ko pal albo sandarak rozpuszcza się w eterze i ole ju lnianym, a nitroceluloza w alkoholu metylo wym, sól zaś w wyskoku wodą rozprowadzo nym. Wszystkie te 3 roztwory miesza się ra zem w tym stusunku, że na 1 kilogram nitroce lulozy przypada 200 gramów kopalu, 50 gram oleju lnianego i 100 do 200 części octanu sodu Mieszaninę tę wkłada się do naczynia zaopatrzo nego w bardzo drobne otwory, przez które wy pływa ona, a w czasie tym dokonywa się od parowanie środka rozpuszczającego za pomocą puszczenia strumienia powietrza gorącego. Wsku tek czego powstają N. nadzwyczaj równomierne odznaczające się połyskiem wielkim, N. sztucz ne można także robić z wełny kolodjowej, ete ru siarczanego i wyskoku. W tym celu mieszaninę wymienioną wkłada się do naczynia z bardzo drob-nemi otworami i wystawia pod ciśnienie kilku atmosfer.

H.

Nicienie, czyli O b 1 e ń c e (łac. Nematodes

s. Nemathelminthes z gr. zb — azoę = nić i b 2X[uvę — tv&oç = glista, robak), stworzenia zaliczone do robaków (Vermes)', ciało mają wydłużone, obłe, wrzecionowate lub nitkowate; długości bywają bardzo różnej, bo gdy np. włośnica skręcona (Trichina spiralis) dosięga zaledwie kilku milimetrów, Nit ni ki (Gordius) dochodzą do kilku metrów. Koniec ciała przedni zazwyczai mają wysmuklejszy, niekiedy nawet nadzwyczaj cienki (np. Trichocephalus). Samce pospolicie są znacznie mniejsze od samic, koniec ich ciała tylny najczęściej bywa podwinięty i nosi na końcu po dwie igiełki chitynowe. Ciało ich nieraz wygląda tak, jak gdyby było złożone z pierścieni, ale nie składa się z nich nigdy, będąc zawsze jednolite; pokrywa je skóra chi-tynowa, przeważnie gładka, pod którą bezpośrednio znajduje się pokład mięśni podłużnych, tworzących cewkę tak długą, jak całe ciało i obejmującą dokoła jamę brzuszną, jedyną w całym robaku. Za pomocą mięśni tych, two-

78

Dr J. P.

rżących jedną całość, N. poruszają się wężykowato bardzo zwinnie i szybko. Głowy, dającej Bię odróżnić od reszty ciała, N. żaden nie posiada; na końcu jego przednim mieszczą się usta, przystosowane do ssania, często opatrzone w rodzaj warg, albo w brodaweczki okalające je, oraz w haczyki twarde. Przewód pokarmowy, nadzwyczaj prosto zbudowany, wiedzie wzdłuż wnętrza ciała od ust do odbytu, otwierającego się na końcu tylnym; trudno się w przewodzie tym dopatrzeć jakichkolwiek oddziałów odróżnić się dających. Narząd wydzielniczy, odpowiadający do pewnego stopnia nerkom (ob.) ciągnie się po bokach, wewnątrz jamy ciała, pod postacią dwu cewek cienkich, łączących się ku tyłowi w jeden przewód wspólny, otwierający się do steku (cloaca) w pobliżu odbytu.—N. wszystkie nieomal są rozdzieluo-płciowe, chociaż zdarza się między niemi także ob oj nactw o (ob.). Gruczoł płciowy, męski, odpowiadający jądru zwierząt wyższych (ob. Jądro), składa się z cewki podłużnej, po-jedyńczej i prostej, mającej otwór swój, wywodzący nasienie, albo w steku, albo też osobny, tuż przy odbytnicy. Samice posiadają po dwa jajniki (ob.) zbudowane nadzwyczaj prosto, których przewody łączą się czasem w jeden, nazywany macicą (uterus)-, otwór ich płciowy zazwyczaj znajduje się w środku ciała, na powierzchni brzusznej. Naczyń krwionośnych i narządów oddechowych, odrębnych N. nie posiadają zgoła. Układ ich nerwowy składa się z pierścienia otaczającego przełyk, podobnie jak u owadów, od niego biegną nitki nerwowe wzdłuż ciała, łącząc się ze zwojami nerwowemi, rozrzuconemi tu i owdzie.— Narządów zmysłowych brak N-om zupełnie, jeno u żyjących swobodnie napotyka się czasem oczy słabo rozwinięte.— Większość N-i (około ⁴/₅) wiedzie żywot pasożytny w ustroju roślinnym lub zwierzęcym, pozostałe żyją swobodnie w wodzie, w ziemi wilgotnej, lub nakoniec w szczątkach roślin gnijących i mchach,— Sposób ich rozmnażania się jest bardzo ciekawy z powodu swych właściwości odrębnych. Większość bezwarunkowa znosi jajka, niektóre wszakże wydają na świat żywe młode, niewiele różniące się wtedy od starych. Świeżo z jajka wyklute N. przeważnie podobne nie są wcale do rodziców swych i nim dojdą do rozwoju zupełnego i dojrzałości płciowej, przechodzić muszą przeobrażenia rozmaite. Wiele N-ów pasożytnych żyje w młodości, jako

t. zw. Rhabditydy, swobodnie w ziemi wilgotnej i dopiero dostawszy się przypadkowo do wnętrza zwierzęcego rozwija się dalej, w sposób podobny jak płaz i û ce (Platodea). Inne znów i wtedy nawet nie dojrzewają jeszcze, lecz, doznawszy tylko przemiany pewnej, czekać muszą aż się dostaną do ciała zwierzęcia drugiego, aby tam dopiero dojść do rozwoju ostatecznego. Są i takie, które na odwrót w młodości są pasożytami, w stanie zaś dojrzałym żyją swobodnie w wodzie, jak np. nitniki (Gordius). U innych jeszcze, jedno pokolenie żyje swobodnie i rozmnaża się, następne zaś jest paso-żytne, ale wydające potomstwo swobodne i tak wciąż na przemiany. Wiele z N. drobnych, zwłaszcza w młodości, przed osiągnięciem dojrzałości zupełnej, posiada życie tak twarde i trwałe, że wyschnąwszy całkiem, pozostawać może przez czas długi bardzo (do lat 20) w stanie śmierci pozornej, po zwilżeniu zaś obfitym odzyskują życie na nowo. Spallanzaniemu (ob ) udało się aż 16 razy wysuszać i ożywiać znów te same robaczki, zanim je wszystkie życia pozbawił.— Swobodnie żyją między innemi mątwiki, zwane też węgorkami, AuguiUula i mątniki, Ehabditis; pasożytniczo w roślinach przebywają mątwiki inne, jak np. Tylenchus tritici w pszenicy, T. dipsaci w oście, w życie owsie i tatarce i Heterodera Schachtii w bura kach.— Do pasożytów ludzkich i zwierzęcych na leżą): Rhabdonema w człowieku; nitkowiec Filaria ,w człowieku, psie i koniu; Spiroptera w koniu, ośle i kozie; cianka albo włoso-główka, Trichocephalus, w człowieku, w psie, wieprzu i w przeżuwaczach; Trichosoma w gołębiu, kurze, psie i szczurze; włosień, Trichina, w człowieku, wieprzu, szczurze i innych; o b li c a, czyli wnętrawiec, Strongylus, w zwierzętach domowych ; Syngamus w płucach drobiu i ptactwa innego; tęgoryjec, Anchylostomum, w człowieku, psie, owcy i w bydle rogatem; Ściero-stoma w koniu i w owcy; Ollulanus w kocie i szczurze; wrzecienica, czyli glista ludzka, Ascaris, w człowieku, koniu, kocie i psie ; Re-teraliis w ptakach różnych; nakoniec glistni-ea, czyli owsik, Oxyuris, u człowieka, psa, konia i osła.— Por. „Nouveau Dictionnaire des Sciences” (zeszyt 33, str. 2036); C. Vogt i E. Yung „Lehrbuch der prakt. vergleichenden Anatomie” (T. I str. 369 — 375) i Brehm „Thierleben” (T. X; str. 117—187).

Nick Franciszek Antoni (* d. 14 lipca r. 1780 w Winnweilerze pod Kaiserslautern—f w Ulmie d. 31 maja r. 1832), lekarz. Wykształcenie lekarskie otrzymał we Friburgu bryzgow-skim, gdzie od r. 1798 uczęszczał do uniwersytetu; tamże przyznano mu w r. 1805 dyplom doktorski, poczym, jako lekarz przyboczny, towarzyszył księciu de Rohan do Wiednia; równocześnie został także lekarzem c. k. feldmarszałka księcia Ferdynanda Wirtemberskie-go i z nim odbył podróż do Prus i Polski, gdzie czas pewien przebywał. W r. 1807 opuścił Wiedeń i zajmowane tam stanowisko, by osiąść w Stuttgarcie i zająć się wykonawstwem lekarskim: w r. 1818 przeniósł się do Ulmu, gdzie był do śmierci ordynatorem szpitalnym i lekarzem przybocznym ks. Henryka Wirtember-s kie go. Był zwolennikiem t. zw. magnetyzmu zwierzęcego (ob.) i napisał też o nim prac kilka w „Archiv für thierischeu Magnetis-

pols.” (str. 352).

peintres etc.”

A. Pol.

S. K.

tła.

mus” (r. 1817—1819). Jedna z prac tych wyszła także w przekładzie polskim p. n. „Nadzwyczajne skutki zwierzęcego magnetyzmu doświadczone na osobie płci żeńskiej w Sztuttgardzie. Nieco skrócone w tłómaczeniu. Przekład Fran-

ciszka Morawskiego” (Warszawa 1818; w 8-e str. 131). Spis zupełny prac jego, dziś przestarzałych, podaje Callisen w „Medic. Schriftsteller-Lex.” (T. XIII, str. 506 i T. XXXI, str. 40).—Por. S. Kośmińskiego „Słown. lek.

Dr J. P.

Nickele, właściwie Nikkelen Izaak van, malarz holleuderski. Szczegółów, dotyczących jego życia dotąo nie udało się zebrać, wiadomo tylko, iż żył w połowie drugiej w. XVII. Prace jego są rzadkie. Malował przeważnie motywy architektoniczne. Nikkelen Jan, przypuszczalnie syniuczeń poprzedniego (* w Haarlemie w r. 1749). Malował krajobrazy ze zwierzętami, w sposób przypominający Karola du Jardin. Jakiś czas bawił na dworze księcia Palatynatu w Diissel-dorfie, który nadał mu szlachectwo. Później dostał się na dwór Hesseukasselski, gdzie umarł w roku 1816, pozostawiwszy po sobie wiele dzieł. Najwięcej znane z jego prac są: „Krajobraz górzysty” i „Kaskada”, w galeryi Drezdeńskiej. Namalował szereg widoków z okolic Cassel. Znany jest również jako sztycharz. Nikkelen Jakóbina Mary a, córka Jana (* w r. 1790) była również malarką. Specyalnością jej były owoce i kwiaty. Uczyła się u Hermana van der Myna. Wyszła za mąż za malarza Wilhelma Troosta. — Lit. Bartsch „Le peintre-graveur”, Supplement.— „Deutsches Kunstblatt” (1854, str. 77); Fiorillo „Geschichte der zeichnenden Künste in Deutschland und den

Niederlanden”; Fr. Mül 1 er „Neuestes Künstlerlexikon” Siret „Dictionnaire historique des

K. B.

Nicodé Jan Ludwik (* d. 12 sierpnia roku 1853 w Pozuańskiem), pianista i kompozytor muzyczny, uczeń KullakaiKiela w Berlinie. W r. 1878 był nauczycielem w konser-watoryum drezdeńskiem, r. 1885 objął kierunek koncertów filharmonijnych, a w trzy lata później zrzekł się tego stanowiska, by wyłącznie poświęcić się kompozycyi. Napisał: poemat symfoniczny „Maria Stuart”; „Waryacye symfoniczne”, dwie suity orkiestrowe, symfonią „Das Meer” z chórami i organami, sonatę na wiolonczelę, sonatę fortepianową, etiudy na fortepian, pieśni i t. d.

Nicol W i 11 h e 1 m, fizyk i mineralog angielski (* około r. 1768 — + r. 1851), był profesorem fizyki w Edynburgu. Urządził znany powszechnie analizator do badania światła spolaryzowanego, zwany pryzmatem Nicola. Opis jego podał w r. 1828 w „Edinburgh Philosophical Journal” Jameson a. Oprócz tego ogłosił inne rozprawy z fizyki oraz mineralogii.

Nicola pryzmat, ob. Polaryzacya ś w i a-

Nicolai Wawrzyniec (* r. 1537 w Norwegii—f d. 4 maja r. 1622 w Wilnie), Jezuita, missyonarz. Uzyskawszy stopień doktora w uniwersytecie lowańskim i wyświęcony na kapłana w Belgii, wstąpił w 25 roku życia do Jezuitów i zaraz, jako biegły dyalektyk i gorliwy missyonarz, rozpoczął cały szereg podróży missyjnych po krajach protestanckich Niemiec, Danii i Skandynawii, nawracając protestantów. Przebywał następnie przez czas pewien w Rzymie. Kiedy Jan III, król szwedzki pod wpływem naszej Katarzyny Jagiellonki (ob.) i głośnego Jezuity, Stanisława Warszowic ki ego (ob.), zabrał się do przywrócenia religii katolickiej w swym kraju, N. wysłany z Rzymu, przybył do Sztokholmu i otrzymał tu katedrę teologii w nowozałożonem kollegium królewskiem. W gwałtownych dysputach teologicznych, które prowadził z profesorami luterskiemi, Piotrem Jonę i Olofem Luthem (r. 1577), zdołał przekonać przeciwników swoich. Rozpowszechniał po kraju dzieła katolickie, apologietyczne, nadewszystko katechizm Piotra Kanizyusza (ob.), pracował żarliwie po za szkołą dla sprawy katolickiej i w znacznym stopniu przyczynił się do tego, iż Jan, pomimo oporu ze strony brata swego, Karola Sudermańskiego, który z pobudek politycznych stał na czele partyi luterań-skiej, nawiązał rokowania z legatem papieskim, także Jezuitą, znanym dobrre i w dziejach naszych, Antonim Possevinem (ob.) i w roku 1578 wyrzekł się protestantyzmu i złożył trydenckie wyznanie wiary. Gdy po śmierci Katarzyny Jagiellonki, reakcya luterska ogarnęła Szwecyę, N. usunięty z kollegium, w któ-rem od dwuch lat urząd rektora już był piastował, a które teraz przez profesorów protestanckich wyłącznie zajęte zostało, — udał się do Rygi, gdzie w kollegium zakonu swojego uczył do roku 1621 i doczekał się zajęcia miasta przez Gustawa Adolfa w czasie drugiej wojny szwedzkiej za Zygmunta 111. Groził mu wtedy król szwedzki więzieniem za dawną agitacyę katolicką, lecz ostatecznie wolnością obdarzył. Pojechał więc N. do Wilna i tu wkrótce umarł.— Wydał: 1) w r. 1604 w Krakowie u Łazarza dzieło treści apologietycznej p. n. „Confessio Christiana de via Domini, quam Christianas po-pulus iu tribus regnis septentrionalibus... con-stanter confessus etc. etc.” — (Dzieło to należy do rzadkich [Jocher]); 2) „De reformatione religio-nis christianae per ministros evangelicos intro-ducta delibratio a studiosis Danis et Norvegis proposita professoribus Academiae Haffuiensi d. 10 Octob. 1602. Editio 2. Cracoviaee, ap. Lob. 1606, in 16-o” (wydanie pierwsze nieznane w bibliografii naszej). W rękopisach zostawił: „Listy o missyach szwedzkich”, wydane u A. Th einer a w < Schweden und Seine Stellung zum Heili-

gen St. unter Johann III etc.» (Augsburg 1838— 39); tudzież niewydane: „Confessio fidei synodi Upsalensis in Regno Sueciae A. D. 1593 cele-bratae Laurentio Nicolao Norvego e. S. J. autho-re” (por. Joe her „Obraz etc.”)

Nicolai Filip (* r. 1556—f r. 1608), poeta duchowny, niemiecki, autor popularnych śpiewów kościelnych i zaciekłych pism polemicznych prze-

w. G.

Red.

(Berlin 1820).

S. K.

Ks. Wł. Ku.

ciw kalwinistom zwróconych.

Nicolai Henryk (* r. 1605 w Gdańsku—f tamże w r. 1660) filozof. Długie lata, aż do śmierci zajmował katedrę filozofii w gimnazyum akademickiem, gdańskiem i należał do pisarzów bardzo płodnych; według zwyczaju ówczesnego pisywał wyłącznie po łacinie; z dzieł jego przytoczyć można: „Logicae aristotelicae compendium” (Gdańsk 1635); „Gymnasium logicum” (tamże 1638); „Logica contractata” (tamże 1648); „Paschalia” (tamże 1648) i „Pansophia liberalis” ( tamże 1649)—wszystko to dziś zaciekawić może tylko bibliografa.—Por. art. F. M. Sobiesz-czańskiego w „Eue. powsz.” S. Orgelbran-da (t. XIX, str. 318).

Nicolai Krzysztof Fryderyk (* w Berlinie d. 18 marca r. 1733—f tamże d. 8 stycznia r. 1811), był synem księgarza, chodził do szkoły realnej w Berlinie, następnie poświęcił się od roku 1751 zawodowi księgarskiemu, naj-pierwej we Frankfurcie, następnie objął wraz z bratem interes po ojcu i prowadził go od roku 1758, po śmierci zaś brata na własną rękę. Zajmował się żywo bardzo literaturą, tłomaczył Homera i Miltona, zagłębiał się w filozofię Wolffa, Kartesyusza, Lock a. W roku 1755 wydał bezimiennie w Berlinie: „Briefe über den jetzigen Zustand der schönen Wissenschaften in Deutschland”, dziełu temu zawdzięczał znajomość i przyjaźń z Lessingiem (ob.). W związku też z nim i z Mendelssohnem (ob.) zaczął od roku 1757 wydawać: „Bibliothek der schönen Wissenschaften und freien Künste”. Od roku 1759 zaczął też wydawać nakładem własnym czasopismo drugie p. n. „Briefe die neueste Literatur betreffend” , które doprowadził do 24 tomów i w roku 1765 napis zamienił na „Allgemeine deutsche Bibliothek”. Pismo to było przez 40 lat (wychodziło do roku 1805) polem walki prowadzonej w imię teologicznego i filozoficznego w Niemczech postępu i obejmuje razem 256 tomów. Pragnął w tern piśmie N. stworzyć dla Niemiec coś, co dla Francyi stworzyli D i d e r o t i D’Alembert w sławnej „Encyklopedyi”. Propagował on tam tak zwany racyonalizm oświecony, istotę zaś chrześciaństwa sprowadzał do zasad naturalnej religii rozumu. W roku 1773 wydał N. romans satyryczny: „Das Leben und die Meinungen des Herrn Sebaldus Nothanker”, w którym nielitościwie wysmagał obłudę pastorów protestanckich. Książka ta zyskała wielkie powodzenie. Wystąpił następnie także przeciw filozofii krytycznej Kanta, szczególnie zaś przeciw owym kierunkom, które się z niej wyłoniły, takim jak systemy F ich tego, Sehe 11 inga i t. d. Będąc przeciwnikiem wszelkiej terminologii uczonej wyszydzał N. u Kanta zwroty takie jak „a priori” i „a posteriori” i przetłómaczył je na „von vornig” i „von hin-tenig”. Ogłosił też przeciw Ficht emu romans p. u. „Leben und Meinungen Sempronius Gun-diberts eines deutschen Philosophen 1798”. Bohater tego romansu jest zwolennikiem: „der von-vornigen Vernunft und der Vonvornenphilosophie” inne znowu osoby są zwolennikami „der Von-hintenphilosophie”. Fichte odpłacił się N-emu za tę satyrę i napisał w roku 1801 odpowiedź p. n. „Friedrich Nicolais Leben und sonderbare Meinungen”, gdzie wystawił go jako wie-rutuego głupca, prawie idyotę. Nie na wiele też przydała się cała walka N-emu, przeżył się, w epoce romantyki filozoficznej, pokolenie młodsze odwróciło się od niego tak, jak u nas młodzież nie poszła za Janem Śniadeckim (ob.).—Życiorys N-ego napisał F. L. G. von Göcking „Friedrich Nicolais Leben und literarischer Nachlass”

M. S.

Nicolai Fryderyk Bernard Gotfryd, astronom (* r. 1793 w Brunswiku—f r. 1846), studyował od r. 1811 teologię w Gietyndze, ale pod wpływem Gaussa (ob.) zwrócił się do astronomii. W r. 1813 został adjunktem obserwato-ryum na górze Seeberg pod Gotha, w r. 1816, po ustąpieniu Schumacher a, dyrektorem ob-serwatoryum w Mannheimie. Zajmował się zwłaszcza badaniami teoretycznemi, a w szczególności prowadził obliczenia dróg komet.

Nicolai Otto (* d. 9 czerwca r. 1810 w Królewcu— f d. 10 maja r. 1849 w Berlinie), wybitny kompozytor muzyczny niemiecki. Był synem Karola N-ego, który jako śpiewak szukał szczęścia w Polsce, Rossyi i Austryi, a nieznalazłszy go, osiadł w rodzinnym Królewcu i utrzymywał się z udzielania lekcyi śpiewu. Małżeństwo rodziców Ottona nie było szczęśliwe: ojciec tyranizował swą żonę, obchodził się z nią nadzwyczaj brutalnie, równie jak i z syuem, którego w celach egoistycznych zmuszał batem do gry na fortepianie, nie troszcząc się ani o jego wychowanie, ani wykształcenie humanitarne. Otto długo zuosił cierpliwie katusze ze strony niegodziwego ojca, lecz w końcu przebrała się miara jego cierpliwości i uległości, w 16 roku życia uciekł z domu, w zamiarze szukania szczęścia na własną rękę. Zaszedłszy do Stargardu, zapoznał się tu przypadkowo z Adlerem, prawnikiem, wielkim miłośnikiem muzyki. Oceniwszy nadzwyczajne zdolności N-go i dowiedziawszy się o katuszach które znosił w domu rodzicielskim, Adler zajął się przedewszystkiem sprawą uwolnienia chłopca od opieki brutalnej ojca, a następnie jego wykształceniem muzykal-nem i humanitarnem. Gdy się N. dobrze już wprawił w grze na fortepianie, Adler wysłał

A. Pol.

Red.

językowym godne uwagi.

go na swój koszt do Berlina i polecił opiece dwueh głównych wówczas nauczycieli Kleina i Zelter a. Po ukończeniu studyów Karol v. Bunsen, poseł pruski, zabrał go z sobą do Rzymu w r. 1833 i ofiarował tam miejsce organisty przy kaplicy poselstwa. Uzupełniwszy studya w dobrej szkole Bainiego, N. w r. 1837 przeniósł się do Wiednia, gdzie mu dano miejsce drugiego kapelmistrza przy teatrze „Kärtner-thor“. Ale już w roku następnym wrócił do Włoch. Tu w krótkim czasie napisał i wystawił opery „Enrico II”, „Rosmonda dTnghilterra”, (obie w r. 1839); „II Templario“ (1840); „Odo-arda e Gildippe“ (1841), oraz „II proscritto“ (1841), z których „Templaryusz" ogromnego powodzenia dostąpił, zarówno we Włoszech, jak później w Hiszpanii, Niemczech, Rosyi i Ameryce Część tego powodzenia N. zawdzięczał swemu nazwisku; Włosi poczytywali go za swego rodaka i dla tego popierali żarliwie każdą jego operę. W r. 1841 N. pełnił obowiązki kapelmistrza nadwornego w Wiedniu, a od r. 1847 kapelmi-trza berlińskiego. W r. 1849 napisał głośne swe arcydzieło, operę komiczną „Wesołe kumoszki z Windsoru“ (tekst Mosenthala), które obiegło tryumfalnie wszystkie sceny świata i do dziś dnia utrzymuje się na repertuarze. W ośm tygodni po wystawieniu tej opery, zakończył życie. Prócz oper wyżej wymienionych, N. napisał sporą wiązankę pieśni, utworów chóralnych, fortepianowych, i na orkiestrę. W rękopisie pozostały: symfonia „Requiem“ i „Te Deum“.

Nicolaides Teofil, pseudonim sławnego socynianina Smalcyusza Walentego (ob.).

Nicolardot Ludwik (* w Dijonie d. 28 listopada r. 1822—f w Paryżu d. 21 października r. 1888), pisarz francuski. Wykształcenie otrzymał w seminaryach w Plombières i Dijonie, poczem udał się do Paryża i tamże został dziennikarzem; głównie był współpracownikiem pism: „Nain jaune”, „Paris-Journal” i „Revue du monde catholique”. Najwięcej rozgłosu zrobiła mu w swym czasie książka p. n. „Ménage et finances de Voltaire” (Paryż 1854), napisana nadzwyczaj jadowicie i stronnie; z innych dzieł jego wymienić jeszcze można „Histoire de la table, curiosités gastronomiques de tous les temps et de tous les pays” (tamże 1868); „Cours et salons au XVIII siècle” (tamże 1879) i„Con-fession de Saint-Beuve” (tamże 1882 — napaść nikczemna na krytyka znakomitego). — Por. „Grande Encyclop.” (Tom XXIV, str. 1 059).

Nicolas Piotr Franciszek (*w Saint-Mihiel-en-Barrois [Lotaryngia] d. 26 grudnia r. 1743—f w Caen d. 18 kwietnia r. 1816), lekarz i chemik. Do nauk uniwersyteckich przykładał się w Nancy, poczem został w Grenobli profesorem filozofii, następnie profesorem chemii w Nancy, stanowisko takie samo zajął później w Caen, nakoniec został inspektorem honorowym kopalń francuskich i członkiem związkowym Akademii francuskiej.—N. był pisarzem bardzo płodnym i zostawił mnóstwo prac większych i mniejszych, przeważnie treści chemicznej, w swym czasie cenionych, ale też niejedną lekarską; tak jednei jak drugie są już dziś przestarzałe, więc też tu przytaczamy jedną tylko, do której napisania dopomogli mu Démarqué, Lasservoile i kilku lekarzów nie wymienionych, jest to: „Nouveau Dictionnaire universel de médecine, de chirurgie et de l’art vétérinaire” (Paryż 1772; 6 tomów), ponieważ posiadamy dzieło to w przekładzie polskim, powiększonym i uzupełnionym dodatkami rozmaitemi, nosi napis „Dykcyonarz powszechny Medyki, Chirurgii i Sztuki Hodowauia Bydląt czyli Lekarz Wieyski, zawierający Rozciągłe wiadomości wszystkich części sztuki Lekar-skiey, dokładne i nayszczegulnieysze opisy zażywania roślin, sposoby ratowania zdrowia ludzkiego, i leczenia chorób bydlęcych; Dzieło pożyteczne wszystkim klassom Obywatelów i do ich poiętności przystosowane, przez Towarzystwo Lekarzów Francuzkich. Na ięzyk Polski przełożone i wielu ważnemi dodatkami powiększone, przez W. K*** dawnego w Akademii Krakow-skiey Filozofii Doktora i Professora” (Warszawa 1788 —1793; tomów 9). Według S. K o ś m i ń-skiego tłómaczem jest W i n c e n t y Karczewski („Słown. lek. pols.” str. 104), L. Gąsio-rowski zaś w „Zbiorze wiadomości do hist, sztuki lek. w Polsce” (T. III, str. 209), zwie go W. Kłossowskim, podając zarazem dość obszernie treść dzieła. Jest to rzeczywiście wydawnictwo bardzo ciekawe, raz jako obraz stanu nauki oraz sztuki lekarskiej w połowie drugiej wieku XVIII, powtóre zaś i pod względem

Dr J. p.

Nicolas A gust (* r. 1807) pisarz francuski z połowy pierwszej i środka wieku XIX, piszący w duchu wybitnie katolickim. Z powołania był prawnikiem, zajmującym się adwokaturą, wiatach 1841—1849 sprawował urząd sę-dzkiego pokoju w Bordeaux, następnie minister wyznań hr. Fa lloux powołał go na naczelnika wydziału w swym ministeryum, stanowisko to zajmował do r. 1854, w r. 1860 mianowano go sędzią trybunału w departamencie Sekwany.—N., będąc sam głęboko religijnie usposobiony, w tym duchu też pisywał; z dzieł jego tu przytoczymy jeno te, które wyszły w przekładzie polskim, mianowicie: „Badania filozoficzne o Chrystyani-zmió... przekład... J. Badeniego i t. d.” (Warszawa 1851; 3 tomy); toż samo w przekładzie Zdzisława Zamoyskiego p. n. „Badania filozoficzne Chrześcianizmu...” (T. I, część I, Kraków 1853, w 8-e, str. XII i 723 i dodatek, Warszawa 1853, str. 63); „Bóstwo Jezusa Chrystusa. Nowe dowody z ostatnich napadów niedowiarstwa wyciągnięte” (z wyd. 3-go, przełożył ks. Joachim Dębiński; Wilno 1869; w 8-e, str. 456); „Niepokalana Dziewica Marya uważana w wyrokach odwiecznych Boga i w związ-

Red.

Dr J. P.

Dr. J. P.

Dr. J.P.

Dr J. P

ku z prawdami religii, czyli Wywód chrześciań-skiej prawdy, na zasadach objawienia i t. d.” (Warszawa 1858, w 8-e, str. XXII i 422; wolny przekład ks. Stanisława Ulaneckie-g o); „Wywód prawdy chrześciańskiej ze stanowiska Filozofii, Dogmatu i Historyi” (Wilno 1856, jest to przekład nowy dzieła na początku wymienionego, dokonany przez R, Michalskiego [E. T. Massalskiego]), nakoniec toż, przełożył

E. T. Massalski (Wilno 1870—1871; 2 tomy).— Porów. Art. Leona Rogalskiego w „Encyklop. pow.” S. Orgel brand a (T. XIX, str. 318) i K. Estreichera „Bibliografia polska XIX 8tólecia” (T. III, str. 225).

Nicolas Michał (* w Nîmes d. 22 maja r. 1810 —f w Montauban d. 28 lipca r. 1886) teolog protestancki, pisarz z zakresu historyi oraz filozofii. Po ukończeniu liceum w mieście rodzin-nem wyjechał do Gienewy, gdzie 6 lat poświęcił noukom teologicznym i filozoficznym, następnie pracował jeszcze naukowo w Berlinie i zwiedził celniejsze uniwersytety niemieckie. Powróciwszy do Francyi w r. 1834 pełnił w Bordeaux przez kilka miesięcy obowiązki pomocnika pastora, następnie od r. 1835 do 1838 był pastorem w Metzu. Osiągnąwszy w r. 1838 godność doktora teologii, przyznaną mu w Strasburgu, został profesorem w wydziale teologicznym, protestanckim w Montauban, a stanowisko to zajmował do śmierci. N. był mężem nadzwyczaj uczonym i pisarzem bardzo płodnym; z dzieł jego licznych i cenionych wymienimy następujące „Introduction à l’histoire de la philosophie“ (Paryż 1849 —1850, 2 tomy); „Histoire littéraire de Nîmes“ (Nîmes 1854; 3 tomy); „Études critiques sur la Bible: I Ancien Testament” (Paryż 1861; wyd. 2-e tamże 1869), „II. Nouveau Testament“ (tamże 1863); i „Histoire de l’ancienne Académie de Montauban“ (Montauban 1885).—Por. C. Rabaud „Michel Nicolas, sa vie et ses oeuvres“ (Paryż 1888, ze spisem prac wszystkich N-a). Red.

Nioolaus de Deoprepio (koniec w. XIII i początek XIV) rodem z Reggio w Kalabryi, stąd też nazywany N. de Regio, albo N. R h e g i-nus, lekarz, należący do szkoły Salernitańskiej, ceniony w swoim czasie i później jeszcze, jako tłómacz dzieł Galena (ob.) na język łaciński, oraz „Dynameronu” MikołajaMyrepsa(ob). Przekładu dzieł Galenowych podjął się na rozkaz Roberta, króla Sycylii, drukowano je częściowo w wydaniach najdawniejszych, weneckich dzieł Galena, przełożonych na łacinę. — Por. Salvatore de Renzi „Collectio Salernitana” (T. I, str. 338).

Nicolaus Myrepsus, ob. Myrepsus Mikołaj.

Nicolaus magister, physicus (koniec wieku XII i początek XIV), był lekarzem króla Przemysława II, Bolesława Pobożnego, księcia kaliskiego i kujawskiego, Henryka szlą-skiego i Władysława Łokietka. O nim sa-mym wiemy niewiele; był dziedzicem wsi Da-szewice i Szewce, dalej Czołowa i Sławska, darowanych mu przez Przemysława, nakoniec Benkowa i Spilkowa przed bramami Poznania. Władysław Łokietek potwierdził mu nadania Przemysławowe, a nadto uwolnił poddanych jego od uciążliwości prawa polskiego. W akcie dotąd dochowanym, z r. 1306. N. nazwany jest „professor artis medicae", co bynajmniej nie oznacza, iż gdziekolwiek nauczał sztuki lekarskiej, lecz, że się jej wykonawstwem zajmował, ponieważ w czasach owych profesorowie, w pojęciu naszym dzisiejszym, zwali się „doclores” (od doceo—nauczam).—Tenże Mikołaj w r. 1355 uczynił zapis 5 wiarduuków (około 18 rubli) Andrzejowi, archidyakonowi poznańskiemu, zapewniony na dwuch łanach roli w Winiarach pod Poznaniem.—Por. S. Kośmiń-skiego „Słown. lek. pols.” (str. 321).

Nicolaus de Oszkowice, (wiek XV), lekarz Władysława Jagiełły, profesor uniwersytetu krakowskiego, który mu w r. 1416 przyznał bakalaureat, w r. 1419 mianował go magistrem filozofii, wykształcenie lekarskie zdobył sobie prawdopodobnie we Włoszech. Był kanonikiem św. Wita w Kruświcy.—Por. S. Ko ś-mińskiego „Słown. lek. pols.” (str. 373)

Nicolaus Polonus, lekarz, o którym zresztą nic nie wiadomo. Biblioteka uniwersytetu Ja-gielońskiego w Krakowie przechowuje rękopis jego, pochodzący z początku wieku XV p. n. „Tractatus Nicolai Poloni de modo medendi*. Prawdopodobnie należał do ciała nauczającego uniwersytetu wymienionego.—Por. S. K o ś m i ń-skiego „Słown. lek. pols." (str. 322).

Nicolaus Praepositus, ob. Nicolaus Sa-1 er nitanus.

Nicolaus Rheginus, albo N. de Regio, ob. Nicolaus de Deoprepio.

Nicolaus Salernitanus, (połowa pierwsza wieku XII) lekarz, nazywany też Nic. Praepositus (^przełożony), ponieważ jako profesor stał na czele szkoły lekarskiej w Salemie (ob.) oprócz tego wiemy o nim tylko, że był potomkiem rodziny znakomitej, salernitańskiej. Ułożył księgę znaną jako „Autidotarium”, zawierającą około 150 przepisów na sporządzanie leków złożonych, zestawionych podług porządku abecadła. W dziele tym, które przez kilka wieków było podręcznikiem cenionym wielce i służącym za podstawę do wykładów uniwersyteckich, znać już wpływy arabskie, pomimo, że lekarze salerni-tańscy najdłużej się im opierali.— „Autidotarium” wydrukowano poraź pierwszy w Wenecyi (r. 1471), nieco później w Rzymie (r. 1476), Neapolu (r. 1478) i Strasburgu (b. w. r.), później zaś wielokrotnie, najczęściej z dopiskami oraz objaśnieniami, z których najwyżej ceniono Jana de St. Amand „Expositio super Autidotarium Nicolai”, zwykle z oryginałem razem drukowane, jako dodatek do dzieła Me su ego młodszego (ob.). Przed cza-

(M CC

Rod.

Red.

sem niedawnym Paweł Dorveaux, podług rękopisów biblioteki narodowej w Paryżu wydał „ L’antidotaire Nicolas, deux traductions françaises de l’antidot. Nicolas l’une du XIV siècle suivi de quelques recettes de la même époque et d’un glossaire, l’autre du XV siècle etc.” (Paryż 1896). Jest to dzieło niezmiernie ważne dla dziejów lecznictwa średniowiecznego.—Por. Choulant „Handbuch der Biicherkunde f. d. ältere Med.” (wyd. II, str. 282); Salvatore de Renzi „Collectio Salernitana” (T. I, str. 217— 2 0) i J. Pagel „Gesch. der Med.” (Cz. I, str.

1    Dr. J. P.

Nicolaus de Wieliczka, ob. z Wieliczki Mikołaj.

Nicolay Ludwik Henryk baron (* w Strasburgu d. 27 grudnia r. 1737—f d. 28 listopada r. 1828 w majątku swym Monrepos w Finlan-dyi), urzędnik, pedagog i poeta. Był sekretarzem ambasady francuskiej, następnie w r. 1761 przeszedł do służby księcia Goli cyn a, ambasadora rossyjskiego w Wiedniu, jako jego sekretarz osobisty. W r. 1763 powrócił do Strasburga, ale już w r. 1769 opuścił go znów, by udać się do Rossyi, gdzie mu powierzono, jako ucznia, W. Ks. Pawła, późniejszego cesarza. W r. 1770 otrzymał tytuł sekretarza wychowanka swego, w r. 1782 Katarzyna II obdarzyła go szlachectwem; w r. 1792 został dyrektorem ces. Akademii umiejętności w Petersburgu, na-konieo w r. 1801 radcą tajnym i członkiem ministeryum. Po śmierci cesarza Pawła cofnął się do zacisza domowego. N. z powodzeniem pewnym uprawiał poezyę, pisząc wiersze ulotne, poematy dydaktyczne i dramaty w języku niemieckim. Za najlepszy utwór jego uchodzi opowiadanie poetyczne w 12 pieśniach p. n. „Reinhold und Angelika” (1781), dalej idą „Zerbin und Bella”, „Alcinens Insel” i kilka innych utworów podobnych, w których pod względem formy i ducha naśladował Wielan-da (ob.). Wiersze jego liryczne i rzeczy pisane prozą wyszły w 8-u tomach p. n. „Vermischte Gedichte und prosaische Schriften” (Berlin 1792—1801), utwory sceniczne p. n. „Theatralische Werke” (Królewiec 1811; 2 tomy).— Por.

v. Gerschau „Aus dem Leben des Freiherrn von N.” (Hamburg 1834).

Nicolaysen Mikołaj (* w Bergen d. 12 kwietnia r. 1818), bardzo zasłużony archeolog skandynawski. Oddawszy się zupełnie badaniom swym, w r. 1851 został przewodniczącym stowarzyszenia opiekującego się pomnikami dawne-mi Norwegii, do którego należał od chwili założenia go w r. 1845. Niestrudzony badacz i poszukiwacz, był też N. i pisarzem płodnym, a od r. 1854 ogłosił w języku swym ojczystym szereg pokaźny prac, zajmujących się starożytnościami norweskiemi. — Por. „Grande Encyklop.” (T. XXIV str. 1065).

Nicole Piotr (* w Chartres d. 19 października r. 1625 — f w Paryżu d. 16 listopada r. 1695), teolog, moralista i filozof franouski. Jego ojciec Jan, adwokat przy trybunale w Paryżu, był człowiekiem szczerym i wymownym, postarał się też aby synowi jak najlepsze dać wychowanie. Piotr miał lat 19, gdy otrzymał już stopień magistra sztuk wyzwolonych. Oddając się nauce teologii w Sorbonnie, równocześnie przyczynił się do założenia tak zwanych „Petites écoles de Port-Royal” z których wyszli uczniowie tacy, jak Racine, Lep ai n de Tillemont i inni. Gdy szkoły te uległy niechęci Jezuitów i rozproszyły się po różnych miejscowościach Francyi, N. przeniósł się do Granges, gdzie pod jego kierunkiem wykształcił się jeden z najświetniejszych pisarzy XVII wieku, historyk pierwszych wieków Kościoła, A r n a u 1 d, tam również powstał pierwszy zarys sławnego później dzieła N-a „1’Art de penser”. W r. 1649 rozpoczęło się prześladowanie Port-Royal tudzież Jansenistów (ob.), N. wycofał się wówczas z wydziału teologicznego Sor-bonuy, przeniósł się do Port-Royal des Champs, skąd wyciągnął go dopiero znowu na widownię w r. 1654 Arnauld. Odtąd uczestniczył żywo we wszystkich sporach teologicznych, ówczesnych i stał się wkrótce głównym doradcą i niejako cenzorem tych wszystkich pisarzy i myślicieli, którzy skupiali się około Port-Royal. Jego wpływowi poddawał się chętnie tak gorący u-mysł Arna u Ida, jak i geniusz P as c a 1 a (ob.) Pod jego też opieką dokonała się w roku 1656 publikacya sławnych listów „à un Provincial” Pascala. Do roku 1664 wydał N. mnogość różnych rozpraw polemicznych z zakresu teologii, na następne zaś pięć lat przypadają dwa jego dzieła poświęcone dogmatowi Eucharystyi; w tym samym czasie wydał także ośm listów przeciw mistycyzmowi p. n. „Les Visionnaires”. W listach tych N. występując przeciw mistykowi Desraarets, potępił równocześnie także teatr i poezyę. Fakt ten skłonił R a c i n e a do bardzo ostrego wystąpienia przeciw dawnemu nauczycielowi swojemu.—Gdy w r. 1677 N. wystąpił przeciw Jezuitom, ściągnęło to na niego burzę wielką i zmusiło do opuszczenia ojczyzny. Najznakomitszemi dziełami N. są: jego Logika, Szkice moralne „Essais de Morale”, które razem z tern co wyszło po śmierci autora obejmują 6 tomów (4 pierwsze wyszły od r. 1671 — 1678 piąty w r. 1700 a szósty w r. 1714). W ciągu dalszym pisał jeszcze N. „O jedności Kościoła” (r. 1687). „Pamiętnik dysputy między O. M ab i łonem i de Bance” (r. 1692). „Zbicie głównych błędów kwietyzmu” (r, 1695).—Jako filozof nie był N. ani umysłem twórczym, ani samoistnym, ale miał dużo spokoju, a przytem wielki dar spostrzegawczy, Jego szkice moralne cechuje gorąca miłość prawdy, usiłowanie, aby w rzeczach moralnych czytelnicy jego należycie tę prawdę odczuli i aby sobie uświadomili to, co ciągle i codziennie czują, a przyznać nie mają

M. S.

S. K.

Red.

odwagi. Największe jednak znaczenie i wpływ najtrwalszy z dzieł N. uzyskała jego Logika, która wyszła w r. 1662 p. n. „L’art de penser”, a napisana jest tak jasno, tak zręcznie, że do dzisiejszego dnia wartości nie straciła. Jeszcze w r. 1879 wydał Alfred Fouillée nowe jej wydanie. Jest to logika oparta głównie na zasadach filozofii Kartezyusza (ob. Desoartes). Przejawia się w niej bowiem ta sama wiara w potęgę myśli ludzkiej, co i u tego myśliciela, nie bardzo też godziła się ona z mistycznym skeptycyzmem takiego Janseniusa i Pascala. Dzieła moralne i teologiczne N-a wyszły w 25 tomach od r. 1671 do r. 1714, następnie wydanie nowe w latach 1741 i 1744. Życie jego napisał ksiądz Goujet (w 14 tomie zbiorowego wydania dzieł jego), następnie pisał o nim także ksiądz Cerveau p. n.: „1’Esprit de Nicole”. Rolę N. w Port Royal tudzież jego stosunek do Pascala przedstawił świetnie Cousin w „Revue de deux Mondes” (styczeń r. 1845) p. n. „du Scepticisme de Pascal” zob. także Flottes „Eudes sur Pascal” (Montpellier 1846), dalej Be soigne „Histoire de Port-Royal” (tom IV) i Sainte-Beuve „Port-Royal” (t. II).

Nicole Franciszek, matematyk francuski (* r. 1683 w Paryżu—f r. 1758), przeznaczony był do stanu duchownego, zajął się wszakże gorliwie matematyką i w r. 1703 napisał pierwszą swoją pracę o wyprostowaniu cisojdy. Następnie ogłosił rozprawy o epicykloidach sferycznych (1706), o różnicach skończonych (1717), oraz podał dowodzenia twierdzeń, które Newton wskazał w swym spisie linij trzeciego rzędu. W r. 1727 wskazał metodę odkrywania błędów w twierdzeniach, tyczących się kwadratury koła, a pewien Lugduńczyk, Mathulon, wypłacił mu 3 000 franków, które przyrzekł temu, kto wykaże błędność w jego rozwiązaniu tego zadania. Wszystkie rozprawy N-a mieszczą się w „Recueil de P Academie des sciences”.

Nicolini, właściwie Nicolas Ernest (* w Saiut-Malo w r. 1834 — f w Pau w styczniu r. 1898), śpiewak francuski. N. był wychowań-cem konserwatoryum paryskiego; wystąpił na scenie po raz pierwszy w Paryżu w teatrze Opéra-Comique w lipcu r. 1857 i, jako tenor obdarzony głosem bardzo pięknym, osiągnął od-razu powodzenie wielkie. Śpiewywał potem na prowincyi we Francyi; wyjechał następnie do Włoch i, zmieniwszy nieco nazwisko, z operą włoską jeździł po Europie, oklaskiwany we wszystkich jej stolicach. Zetknąwszy się w czasie tych podróży ze słynną A de liną Patti (ob.) poślubił ją w końcu i wkrótce potem przestał występować na scenie, będąc już nadal tylko impressariem swej żony.— Por.: „Grande Ency-clop.” (T. XXIV str. 1067).

Nicolle Karol Dominik (* w Pissy-Povil-le [Seine-Inférieure] d. 4 sierpnia r. 1758 — f w Soisy-sous-Montmorency [Seine-et-Oise] d. 2 września r. 1835), pedagog duchowny. Wykształcenie otrzymał w Rouen i w Paryżu, gdzie, po otrzymaniu święceń kapłańskich, był potem do rewolucyi profesorem w szkole św. Barbary (Collège de Sainte-Barbe).—Jako zwolennik porządku dawniejszego, w r. 1790 N. opuścił Francyę i przyjąwszy obowiązki wychowawcy syna hrabiego de Choiseul-Gouffier, ambasadora francuskiego w Konstantynopolu, wyjechał z uczniem swym do Włoch i Greoyi. Pod koniec r. 1792 udał się do Petersburga, gdzie ojciec wychowanka jego się schronił. Znalazłszy poparcie u dworu, założył w stolicy rosyjskiej szkołę francuską, która w kołach arystokratycznych miała powodzenie wielkie. Opuścił wszakże niebawem Petersburg, gdy go książę de Richelieu (ob.), zawezwał do Odesy, gdzie był gubernatorem. Przybywszy tam, zajął się urządzeniem t. zw. Kollegium Richelieugo i stanął na jego czele, oprócz tego rząd cesarski mianował go wizytatorem kościołów katolickich w Rosyi południowej. Na obu stanowiskach tych N. rozwinął działalność znaczną i położył też zasługi niemałe. Gdy w r. 1817 w sprawach osobistych przybył do Paryża, Lndwik XVIII mianował go swym jałmużnikiem honorowym. Po powrocie do Rosyi N. uwikłał się w nieporozumienia z duchowieństwem rosyj8kiem, patrzącym krzywo na działalność jego, a to go w r. 1820 skłoniło do opuszczenia Rosyi na zawsze. Powrócił więc do Francyi i stał się tam jednym z najgorliwszych bojowników, popierających władzę duchowną w szkołach. Aby służyć tej sprawie, oddał się jej całkiem, odmawiając nawet przyjęcia infuły Biskupiej, którą mu dać chciano. Ludwik XVIII, ceniący go bardzo, powołał N-a na członka rady wychowawczej (Conseil royal de Vinstruction publique), przeciwko czemu Izba deputowanych założyła protest bezskuteozny. D. 27 lutego r. 1821, na mocy rozporządzenia królewskiego, ustanowiono rektorat, będący rodzajem ministe-ryum oświaty, i na czele jego postawiono N-a. który stanowisko to wpływowe zajmował do końca sierpnia r. 1824; wtedy rektorat zniesiono, tworząc na jego miejsce ministeryum spraw duchownych i wychowania publicznego, które objął biskup Frayssinous. N. pozostał nadal członkiem rady wychowawczej i przełożonym bezpośrednim szkoły św. Barbary. W r. 1827 został nadto kanonikiem honorowym i wikaryuszem gieneralnym archidyecezyi paryskiej. Po rewolucyi lipcowej r. 1830 działalność jego ustała. Napisał „Plan destruction ou Projet d’un collège nouveau” (Paryż 1833).—N. odegrał rolę niemałą w dziejach szkolniotwa francuskiego przed r. 1830. Gdy był u władzy dokończył urządzenia szkoły św. Ludwika, przekształcił Sor-bonnę (ob.), wznowił konkursy na posady profesorów przybranych (agrégés) i wysoko umiał postawić bezpośrednio przez siebie rządzoną szkołę św. Barbary, dzisiejsze Collège Rol-

l’abbe N. (tamże 1859)

S. K.

Dr J. P.

lin. — Por. Frappaz „Vie de l’abbé Nicolle” (Paryż 1857) i De Be au repaire „Notice sur

Red.

Nicollet Jan Mikołaj, matematyk (* wr. 1756 w Cluses [w Sabaudyi] — f r. 1843 w Waszyngtonie). W dzieciństwie pasał bydło; w 12 roku życia nauczył się czytać i dostał się do kollegium w Chambéry, gdzie następnie był repetytorem matematyki. W r. 1817 przybył do Paryża i został sekretarzem-bibliotekarzem w ob-serwatoryum, następnie adjunktem w biurze długości, profesorem w kollegium Louis-le-Grand i egzaminatorem w szkołach marynarki. Wskutek spekulacyj niepomyślnych na giełdzie udał się w r. 1830 do Ameryki, gdzie otrzymał zlecenie badania okolic na zachód rz. Mississipi położonych. Współcześnie z Ponsem odkrył kometę r. 1821. Ogłosił: „Des assurances sur la vie” (1818); „Cours de mathématiques à l’usage de la marine” (wraz z Reynaudem, 1830); „Mémoire sur la mesure d’un arc de parallèle moyen entre le pôle et l’equateur” (1826); „Essay on meteorological observations” (1839); „Report and map of the hydrographical bassin of the upper Mississipi river” (1843), oraz kilka rozpraw o libracyi księżyca.

Nicolo Z Maty, kompozytor, ob. Isouard Ni c c ol o.

Nicolson Wilhelm, ob. Nicholson.

Niconitins Franciszek (połowa pierwsza wieku XVI), podobno lekarz polski, żyjący pod panowaniem Zygmunta I; miał napisać i wydać książkę p. n. „Bis centum et viginti quatuor rationes dubitandi; seu argumenta unius loci, sed plurium auctoritatibus, non scriptis alibi comprobata, quibus videbatur filium natum ex uxore, absente marito per decennium, esse le-gitimum” (Kraków 1541). Tak twierdzi De-chambre w „Dictionnaire encyclopédique des sciences méd.” (serya 2-a, T. XIII, str. 224), a za nim „Biograph. Lex, der hervorrag. Aerz-te” (t. IV, str. 369). O lekarzu tym i dziele jego nie napotykamy wzmianki żadnej ani u L. Gąsiorowskiego, ani u 8. Kośmińskie-go (ob. te nazw.), napróżno też szuka się napisu książki jego w „Bibliografii” K. Estreiche-r a, trudno zatem powiedzieć, czy N. istniał na prawdę, oraz czy wiadomość podana o nim w dziele francuskim jest pewna i niewątpliwa.

Nicosia, stolica prowincyi włoskiej Catania w Sycylii, 867 m. nad poz. morza, w okolicy górzystej, dzikiej, na górze Monte San Giovanni bardzo spadzistej, między potokami górnemi rz. Salso, jest stolicą biskupią i liczy 16 000 m-ców, a jako gmina do 18 000. Ma katedrę gotycką wspaniałą, 7 kościołów, szkołę techniczną, gim-nazyum, bibliotekę wielką, kopalnie soli, źródła siarczane, liczne i prowadzi handel zbożem, winem, oliwą i bydłem.

Nicosia albo Levcosia, stolica Cypru, leży w środku wyspy, w równinie Mesarea w je-

Enc. Powsz. Iłlustr. S. II. Zeaz. 10. T. II.

dnakowych odległościach od wybrzeży zachodniego i wschodniego, ale bliżej północnego niż południowego, nad rz. Pediasem, śród stepu spiekłego od słońca, liczy (w roku 1891) 12 515 m-ców, w tej liczbie około 8 000 muzułmanów. Jest stolicą arcybiskupstwa greckiego, ma 23 bazary, 14 meczetów, 13 kośoiołów (w tern 10 greckich), władze okręgowe i sąd. Ze świątyń wyróżniają się: św. Zofii (zbudowana między r. 1209 a 1228), uszkodzona wewnątrz przez muzułmanów; św. Mi-kołąja i św. Katarzyny; kościół ormiański, ostro-łukowy, zwaliska obwarowań zbudowanych w w. XVI przez Savornianiego, inżyniera weneckiego. Zwaliska budowli starożytnych ostro-łukowych z czasów wojen Krzyżowych i pałaców weneckich z kolumnami marmurowemi i orna-mentacyą bogatą, tuż obok domków nowożytnych, nędznych, sprawiają wrażenie smutne. Zmniejsza je tylko obfitość sadów i ogrodów (cytrynowych, pomarańczowych, palmowych, morwowych i granatowych), śród których tonie N. Załoga angielska kwateruje na płn.-zach. od miasta u stóp góry Machoera. Portem miasta jest Cer in es albo K ery Di a z przystanią 3—4 m. głęboką. N. prowadzi handel bawełną, jedwabiem, winem, Chlebem świętojańskim, syropem fiołkowym, kobiercami, safianem, tkaninami z bawełny surowej i wyrobami siodlarskiemi. Mieszkańcy okoliczni trudnią się wyrobem przedmiotów ze skóry.—Od czasu Ko mnenó w (ob.) N. jest stolicą wyspy. Ryszard Lwie S e rc e(ob.) zdobył ją w r. 1191. W r. 1373 zawarto tu traktat pomiędzy Piotrem II, a Gienueńczykami. Oblegana w r. 1580 przez Turków, N. po 2 miesięcznej, bohaterskiej obronie została zdobyta i zrabowana. — Porów, arcbsk. M. Salvador „Leukosia, die Haupstadt von Cyprus” (Praga 1873; przekład angielski roku 1881), markiz M. de Vogüe „Les Eglises de Terre-Sainte” (1860).

Nicość. Jest to niewątpliwie najtrudniejsze ze wszystkich pojęć metafizycznych. Należy jednak wyróżnić dwojakie jego znaczenie, t. j. absolutne i względne. N. w znaczeniu absolutnem, to zupełne i całkowite zaprzeczenie wszystkiego co się jako t. zw. byt da pomyśleć. Wielu filozofów jest tego zdania, że pojęcie absolutnej N-i jest zupełnie do sformułowania niemożliwe, i że nasz umysł wogóle pomyśleć go nawet nie może, tak, że myśląc o N-i, zawsze jeszcze coś, t. j. jakiś byt pod nią podkłada. Powiadają oni, że abstrahując od wszechświata i wogóle od wszystkiego, pozostaje zawsze jeszcze próżna przestrzeń, abstrahując od naszych stanów świadomości, pozostanie jednak czas wieczny, z tego wyprowadzają filozofowie wniosek, że świat musi być nieskończony, tak w czasie, jak w przestrzeni, gdziekolwiek bowiem i kiedykolwiek przyjęlibyśmy jego koniec, musielibyśmy po za tym końcem przyjąć czas i przestrzeń. Jest to według zdania naszego rozumowanie błędne, po-

79

(§ 87 —88); 9) Ormond Philosophy” (1896).

Bed.

legające na dogmatycznem pojmowaniu czasu i przestrzeni, jako jakichś osobnych bytów, jakby jakichś próżnych, ale zawsze istniejących naczyń, w których, jakby w jakimś niezmierzonym oceanie, wszelki byt pływa. Jeżeli jednak pojmiemy czas i przestrzeń krytycznie tylko, jako sposoby naszego spostrzegania zmysłowego, będące tylko wynikiem i objawem współdziałania naszych umysłów z otoczeniem, to w takim razie, jeżeli oderwiemy się od stanów naszych umysłów i od otoczenia, to czas i przestrzeń dla nas znikną, nie będzie ich, a wówczas pytanie, co może być za wszechświatem i co było przed wszechświatem upada.—Czas i przestrzeń istnieją tylko razem ze wszechświatem i we wszech-świecie, a więc może on być niezmiernie wielki, niezmiernie długotrwały, ale jednak skończony. Na zapytanie zaś, co jest po za nim, możemy doskonale odpowiedzieć: nic! Nic bez czasu, bez przestrzeni. N., to nie jakiś niby byt; N. jest możliwa do pomyślenia, jako absolutne zaprzeczenie wszystkiego, wraz z czasem i przestrzenią, które są dane tylko razem z bytem i z bytu poznawane, a nie obok nich, jakoby jakieś nie zupełne jeszcze byty.—Umysł ludzki, który wszystkie własne abstrakcye uosabnia i na zewnątrz przerzuca, dokonał tego samego z pojęciami czasu i przestrzeni, uznając je za jakieś osobne byty po za sobą i po za swojem otoczeniem. Ponieważ zaś z natury pojęć czasu i przestrzeni wynika, iż się jako ograniczone pomyśleć nie dadzą, a więc i ich istnienie wyobraża sobie nasz umysł, jako nieskończone, z czego wynika, że dla N-i nigdzie miejsca nie znajduje. Umysł jednak krytycznie myślący, jeżeli oderwie się od rzeczywistości bytu, a wraz z bytem także od czasu i przestrzeni, jako w nim tylko danych, to pozostanie mu N. jako całkowite oczywistości bytu zaprzeczenie.—Powiedzenie takie, np. że Bóg świat stworzył z niczego, można rozjaśniać sobie w ten sposób, iż Bóg oprócz Siebie i Swojej woli najwyższej nie potrzebował zresztą żadnego substratu, aby wzniecić te wszystkie oczywistości, które nam się, jako nasze poznające umysły i jako ich otoczenie przedstawiają.—N. w znaczeniu względuem, to taki a taki jakiś byt, lub taka, a taka jakaś jego forma, która w pewnym oznaczonym czasie, lub miejscu jeszcze nie istnieje, lub już istnieć przestała.—Do najdalej sięgającego pojęcia N-i doszła już w starożytności filozofia indyjska. Już w sławnym hymnie „Nasadasya Sakta” Rigwedy czytamy:

„Nie było wówczas nicości i bytu nie było. Przestrzeń, a za ni% niebo nie istniały wcale. Cóż tak potężnie wszystko zakrywało,

Ozem była głębia niezmierzona“.

Także w Upaniszadach i w metafizyce Buddy spotykamy się z pojęciem N-i, jako całkowitem zaprzeczeniem wszelkich cech istnienia. Grecy natomiast pojmowali zawsze N. jako jakiś rodzaj niby bytu. —Dla Ele at ów utożsamia się N. z próżną przestrzenią.—Dla Atomistów. jest N.—nie byt—tak samo rzeczywistością jak i byt. Plato przyjmuje także świat niebytu, jako przeciwstawienie świata idei, utożsamia go także z przestrzenią, uważając ją za substrat z którego Demiurgos świat stworzył.— Dla Arystotelesa N. jest także rodzajem bytu, jest to ma-terya jeszcze jako potencya, zanim ją forma ukształtowała. U Nowo-Platończyków staje się N. niezmiernie ważną kategoryą(ob.). Jako próżna przestrzeń, a zarazem jako brak, jest ona czynnikiem w rozwoju świata fizycznego, a równocześnie przyczyną złego. Poglądy Greków na N., jakkolwiek naiwne, poruszyły jednak dwa bardzo doniosłe dla późniejszej filozofii zagadnienia, t. j

1) kosmologiczne, co do istnienia próżni i próżnej przestrzeni; 2) metafizyczno-etycz-ne, co do istnienia czynnika ujemnego i niedoskonałości w świecie. Odświeżył te zagadnienia Kartezyusz, a w XIX stuleciu szczególnie Hegel, dla którego stan N-i i niebytu jest koniecznym warunkiem wszelkiego stawania się i rozwoju wszechświata. — Wielu filozofów średniowiecznych, między któremi także S c o t u s (ob.), uważali owo „Nic”, „Nicość”, z której Bóg świat stworzył, jako należącą do istoty Boga. Dla dokładniejszego zgłębienia i poznania pojęcia N-i ob.

1) Parmenides „Fragm.” (w. 33 i 35); 2) Plato „Rep.” (V, 476—479; VI. 511, także tegoż „Timeus”); 3) Aristoteles „Fizyka” (IV, 2); 4) Zeller „Philosophie der Griechen” (tom III, 8tr. 603—623); 5) Plotinus „Enneady” (III, 6, 18); 6) św. Augustyn „De civitate Dei” (ks. XII, 2); 7) Scotus Erigena „De divisie-ne naturae” (Ks. III, 19); 8) Hegel „Logika”

„Basal concepts in M. S.

Nicot Jan, pan na Vi le main (* w Nîmes w r. 1530 —t w Paryżu d. 5 maja r. 1600), dyplomata francuski. N. był synem notaryusza, przybywszy do Paryża dla kształcenia się w u-uiwersytecie tamtejszym dostał się na dwór króla Henryka II, który go bardzo polubił. Franciszek II również był łaskaw na niego i w r. 1560 wyprawił go, jako posła swego, do króla portugalskiego Sebastyana. Powracając z poselstwa tego N. pierwszy przywieźć miał do Francyi nasienie tytoniu, otrzymane od pewnego Hollendra w Bordeaux, zasiał je i wyhodował, dla tego, też botanicy tytoniowi nadali miano łac. Nicotiana. W literaturze N. po sobie pamięć zostawił, jako wydawca dzieła Ai-mona p. n. „Historia Francorum” (Paryż 1566) oraz jako autor pierwszego dobrego słownika języka francuskiego p. n. „Trésor de la langue françoise” (Paryż 1606 in fol. i Rouen 1618).

Nicotera, miasto portowe we Włoszech, w pro-wincyi Catanzaro, w powiecie Monteleone, nad morzem Tyrreńskiem, przy drodze żelaznej z Reg-

Dr J. P.

gio do S-ta Eufemia, siedziba biskupa; do portu N. weszło w r. 1894: 145 okrętów o 46 216 tonuach; mieszk. 4 941 (r. 1881), z których większość zajmuje się rybołówstwem.

Nicotera Gio va uni (Jan), baron, mąż stanu włoski (* d. 9 września r. 1828 w San Biase w Kalabryi— f d. 13 czerwca r. 1894 w Vico Equense pod Neapolem). Uczył się prawa, należał do związku Młodych Włoch, w r. 1848 uczestniczył w powstaniu w Kalabryi, potem wstąpił jako oficer do wojska Rzplitej Rzymskiej. W r. 1849 odniósł ranę i wyjechał do Turynu, gdzie przez lat kilka żył na uboczu. W r. 1857 przyłączył się do zorganizowanej przez Mazziniego (ob.) wyprawy do Sapri, której celem bjło wypędzenie Burbonów z Neapolu. Podczas tej wyprawy ciężko ranny N. dostał się do niewoli, skazano go na galery dożywotnie i przez dwa lata odsiadywał więzienie w Neapolu, a później na wyspie Favignana przy brzegu Sycylii. Garibaldi oswobodził go w r. 1860 i przyjął do swego korpusu ochotników, w którym N. walczył w latach 1860 i 1861, później zaś w r. 1866. W parlamencie zasiadł jako przedstawiciel miasta Salerno i wkrótce stał się jednym z przy-wódzców lewicy. W r. 1876 został ministrem spraw wewnętrznych w gabinecie Depretisa. Korzystał z urzędu, aby zwalczać przeciwników swoich i popierać przyjaciół z Włoch południowych. Przeciwko Mafii (ob.) na Sycyli występował bardzo energicznie. Jego wielka ambicya i bezwzględność zaczęły szkodzić ministeryum, tak, że koledzy zmusili go do podania się do dy-misyi (d. 16 grudnia r. 1877). Odtąd N. był zawziętym przeciwnikiem wszystkich ministeryów następnych i kilka z nich doprowadził do upadku. Dopiero w lutym r. 1891 otrzymał znów w gabinecie Rudi ni ego tekę ministra spraw wewnętrznych, którą jednak stracił w maju r. 1892 gdy Giolitti nowy gabinet utworzył. — Por. Giordano „La vita ed i discorsi di Giovanni Nicotera“ (Salerno 1878); Maur o „J. Nicoteras Leben” (Lipsk 1887).

Nicotiana, roślina, ob. Tytoń.

Nicovius Simon, ob. N i k o w s k i Szymon.

Nicoya, nazwa półwyspu w Ameryce środkowej, w rzeczypospolitej Costarica, na brzegu zachodnim, przedstawiającego krainę wspaniałą, bogatą w doliny i obficie zroszoną rzeczkami. N. wraz z lądem tworzy zatokę Nicoyań-ską, piękną, oblamowaną wysepkami, lasem gęstym okrytemi. Nad zatoką Nicoyańską leży port Punta Arenas.

Nicteribia (poprawnie Nycteribia), po polsku Gackówka, owad należący do Dwuskrzy-dłych, poczwarkorodnych (Diptera Pupi-para), żyjący pasożytniczo na nietoperzach. N. podobne z wyglądu są bardzo ćo pająków; ciało mają okrągławe, spłaszczone, nogi długie, rozstawione, wyrastające z boków ciała, skrzydeł brak im zupełnie; długość wynosi 2—4 milimetrów; poruszają się nadzwyczaj szybko i zwinnie. Kilka gatunków żyje na Nietoperzu my-szaku, czyli Gacku (Vespertüio murinus), trzymając się głównie okolicy pachy, pod stawem ramiennym.— Por. „Nouveau Diction, des Sciences" (zesz. 33, str. 2087).

Nichteróy (N i c t e r ó h y, dawniejsza P r a y a Grande), miasto główne prowincyi Rio de Janeiro, w rzeczypospolitej Brazylijskiej, na brzegu wschodnim zatoki pięknej, której, jak również i położeniu poblizkiemu od stolicy państwa zawdzięcza swój rozwój. Jest właściwie przedmieściem stolicy Rio de Janeiro i liczy (w r. 1890) 34 269 m-ców. Punkt wyjścia kolei żelaznych N.-Areas i N.-San Antonio-Campos. Ma ulice szerokie, teatr, szpital, zakład dla głuchoniemych, źródła mineralne i kąpiele morskie. W okolicy są plantacye trzciny cukrowej, kamieniołomy, fabryki wapna, prochu i nabojów.

Nicyasz (po gr. Nixfaç), Ateńczyk, malarz żyjący w wieku III przed nar. Chr., malował za pomocą enkaustyki (ob.); był bardzo ceniony przez spółczesnych. Wiele obrazów N-a dostało się późuiej do Rzymu, gdzie się niemi zachwycano; szczególnie podziwiano jego „Świat umarłych” (podług ks. 11 „Odyssei” Homerowej); również miał być mistrzem w malowaniu zwierząt i bitew, chwalono też jego ciała nagie, zwłaszcza niewieście, podobno celował w umie-jętnem stosowaniu oświetlenia. Z dzieł jego nic się nie przechowało do dni naszych.—Por. Gör-ling „Gesch. der Malerei” (T. I str. 37) i Liib-ker „Reallexikon des klas. Altertum” (wyd. 7-e, str. 730).    Red.

Nicyasz, (po gr. Nixîaç), syn Ni karet a, Ateńczyk żyjący w wieku V przed Chr., potomek rodu możnego, mąż stanu i wojownik, znany z swego bogactwa wielkiego, jak również z rozumu i zacności charakteru. Póki żył Pe-r y kies (ob.) N. służył wprawdzie już ojczyźnie i w polu i w radzie, ale dopiero po śmierci jego odegrał rolę ważniejszą, stanąwszy na czele stronnictwa arystokratyczno-zachowawczego, przeciwko demagogowi Kleonowi (ob.), którego wszakże nie umiał w karbach utrzymać, ani go też zgnębić, pomimo swej popularności, którą zawdzięczał głównie majątkowi olbrzymiemu i nie mniejszej szczodrobliwości swej, na usługi ojczyzny zawsze gotowej i chętnej. N-owi nie brakło rozumu, ani zdolności rzeczywistych na wodza i kierownika politycznego, nie oddał wszakże ojczyźnie przysług trwałych i znacznych, ponieważ nie dostawało mu stanowczości, przy-tym był za dobry i za uczciwy aby skutecznie umieć okiełznać warchoła takiego, jak Kle on i motłoch opanowany i podburzany wciąż przez niego. Jako człowiek prawy brzydził się środkami używanemi przez przeciwnika, którego mógłby był ubezwładnić, gdyby się był zdobył na za-

mach stanu; ale N., czciciel prawa, ustępował zaw- ateńska pod wodzą Eurymedona, króry sam sze przed wolą większości ludu, chociaż widział poległ, została dwukrotnie pobita i nieomal znie-źe wiedzie do zguby. Stojąc na czele wojsk siona doszczętnie. N. z Demostenesem zmu-ateńskich odniósł korzyści znaczne nad Sparta-nami, mimo to bjł zwolennikiem zawarcia pokoju, a był do tego stopnia dobroduszny, że pozwolił KI eonowi wydrzeć sobie owoce zwycięstwa nad Spartą (por. Pelopouezka wojna), co tego rozzuchwaliło jeszcze więcej. Dopiero po śmierci Kle o na udało mu się zawrzeć w kwietniu r. 421 przed Chr. pokój na lat 15.

szeni byli do odstąpienia od Syrakuz i cofania się w głąb wyspy. W wojsku, pozbawionym dowozu od morza, zapanował głód i zwątpienie; przeciwuik nacierał ostro. Pomimo wysiłków nadludzkich N-a, którego zdolności i poświęcenie bez granic zajaśniały wtedy najświetniej, klęska ostateczna z dniem kńżdym stawała się groźniejsza. Wojsko ateńskie podzielić się musiało na dwie części. Oddział Demostenes a, otoczony przez nieprzyjaciół, zmuszony został do poddania się. Po kilku dniach, nad rzeką Asi-naros, dola ta sama spadła i na N-a (we wrześniu r. 413), po obronie bohaterskiej i on poddać się musiał. Obu wodzów ujętych Syrakuza-nie ściąć kazali.—Por. Plutarcha „Nikias” i Tukidydesa „Opis wojny peloponezkiej”

Red.

Nicyasza pokój, ob. Nicyasz i Peloponez ka w oj na.

Niez, herb polski. Na tarczy w polu błę-kitnem, złota podkowa ocelami do góry, a w środku jej krzyż złoty kawalerski. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, kruk czarny z pierścieniem złotym w dziobie. Labry błękitne, podbi-

rj.

Fig. 152. Niez, herb polski.

te złotem. Używa go rodzina Niez ów „z Bulowic” w ks. Oświęcimskiem i w MałopolRce rozrodzona.—„Vol. Legum” II, 1516; Borkowski; Siebmacher III, 2, 324; VI, 4, 40.

Niez Jan, ob. Leopolita Jan Niez.

Niez Edward Karol (* w Warszawie d. 23 listopada r. 1853), drzeworytnik i wydawca warszawski. Ukończywszy nauki gimnazyal-ne w r. 1871, a posiadając zdolności niemałe do rysunku, N. poświęcił się drzeworytnictwu, naprzód pod przewodnictwem A. Regulskiego (ob.), wówczas kierownika drzeworytui „Tygodnika ilustrowanego”, więc też i w piśmie tern spotykamy pierwsze prace N-a. Następnie korzystał z rad i wskazówek Józefa Hole-wińskiego (ob.). W r. 1879 został współpracownikiem stałym tygodnika „Kłosy” i już do końca istnienia pisma tego umieszczał w nim drzeworyty wykonane przez siebie, celując zwła-

D.

Pokój ten wszakże, imieniem jego zwykle oznaczany, był bardzo krótkotrwały, ponieważ strony obie ociągały się ze spełnieniem warunków umówionych. Przyczyniły się do tego okoliczności różne, naprzód złe ziarno zasiane przez KI eona jeszcze, chciwość tych, co się podczas wojny bogacili nieprawnie, nakoniec knowania i spiski A1-cybiadesa (ob.), który, chociaż z rodu należał do arystokryacyi ateńskiej, jednak przy pomocy (Księga VII). motłochu dążył do władzy. Stronnictwo wojenne wzięło górę, nie bacząc na rady rozumne N-a, opierającego się temu siłami wszelkiemi, postanowiono wyprawę przeciwko Syrakuzom, aby je ukarać za sprzyjanie Lacedemończykom. Obrany wodzem, wspólnie z Alcybiadesem i Lamach os em, chociaż bardzo niechętnie, odpłynął N. w r. 415 z wojskiem na wyspę Sycylię. Nie dająca się osiągnąć zgoda trzech wodzów, głównie z winy Alcybiadesa, przeszkadzała wciąż rozwojowi pomyślnemu działań wojennych i dopiero po odwołaniu i ucieczce Alcy b i ad esa, N. odniósł zwycięstwo walne nad Syrukuzanami, jednakże z winy braku stanowczości nie umiał z niego wyciągnąć natyohmiast korzyści. Zamiast działać szybko, zwlekał, układając się z róż-nemi miastami Sycylskiemi o przystąpienie do związku z Atenami; nawet na lądzie stałym Italii, w koloniach greckich, szukał sprzymierzeńców. Na tym zeszła zima. Na wiosnę, już po śmierci Lamachosa, który zginął w boju, N. rozpoczął nakoniec działania zaczepne i osadziwszy Epipolai, obiegł Syrakuzy od morza i od lądu. Szczęście mu sprzyjało z początku, ale znów z niego nie umiał skorzystać należycie. Miasto osaczone, zwątpiwszy o możliwości oporu dal szego, zaczęło się układać o poddanie się. Podczas tych układów posuwających się zbyt wolno, niespodzianie wylądował wódz spartański, G y-lippos, z odsieczą potężną. Położenie zmieniło się odrazu. N. widząc, że nie może stawić czoła przeciwnikowi świeżemu, mając sam woj-Bko znużone znojem wojennym, już tak długim, a będąc sam chory i wyczerpany trudem obozowym, zażądał posiłków najspieszniejszych, prosząc zarazem o uwolnienie od obowiązków wodza. Z posiłkami przybył naprzód Eurymedon, a za nim Demostenes. W N-a, któremu kazano pozostać na stanowisku, wstąpiła znów otucha; mając teraz 40 000 pod bronią mógł liczyć na powodzenie, ale szczęście go odbiegło. Flota

Dr J. P.

t o W8ki.

szcza w portretach, odznaczających się zarówno podobieństwem, jak i wykończeniem. Od r. 1891 do 1900 był kierownikiem artystycznym tygodnika „Wędrowiec” i wprowadził do pisma tego drzeworyty odbijane różnobarwnie. Od roku 1900 wydaje w Warszawie sam pismo tygodniowe p. n. „Ziarno” i starannie oraz z wielką znajomością rzeczy czuwa nad jego częścią artystyczną; nadto, należąc do grona wydawców Encyklopedyi niniejszej, ma sobie powierzony nadzór nad sporządzaniem rycin w niej umieszczanych.—N. nietylko biegle wycinać umie na drzewie utwory innych, ale i sam rysuje piórem bardzo udatnie i wytwornie, a obok J. Ho lewiński eg o, należy do najwybitniejszych drzeworytników polskich dziś żyjących.—Na wystawie petersburskiej w r. 1890 przyznano mu wielki medal bronzowy za prace jego, również niejednokrotnie odznaczane i na wystawach innych, tak w kraju jak i za granicą.

Niczko, kronikarz, autor Kroniki mazowieckiej, doprowadzonej aż do czasów Konrada mazowieckiego. Tak kronikarz, jak i jego dzieło, są wymysłem znauego fałszerza Przyby-sława Dyamentowskiego, który sfabrykował tyle innych kronik, jak Prokosza, Kag-nimira itd. Bliższe szczegóły ob.: Dyamen-

Przyb.

Nida, rzeka w Królestwie Polskiem, dopływ lewy Wisły, źródła swe ma pod Moskorzowem w pow. Włoszczowskim, gub. Kieleckiej, w dolinie podmokłej, otoczonej od południa, zachodu i wschodu wyniosłościami wyżyny krakowskiej (1056 stóp). Początkowo N. wlecze się leniwo w kierunku północnym, mając po brzegu prawym krawędzie wyniosłe wyżyny, a na lewym— obszary nizkie, podmokłe. Za Dzierzgowem dopiero zwraca się ku północo-wschodowi i, zasiliwszy się wodami Łośni i Chutki, płynie korytem szerokiem ku południowi, wyżłabiając sobie śród wyżyny dolinę obszerną o wybrzeżach malowniczych. Przedstawiają one ciąg jeden łąk bujnych i gajów wspaniałych, po nad któremi na krawędziach wysokich wznoszą się po obu brzegach rzeki wsie liczne z kościołami i klasztorami starożytnemi. Od Sobkowa (3 wiorsty na płd. od wsi Brzegi) N. staje się spławną i korytem krętem podąża w kierunku południowo-wschodnim. Poniżej Sobowic skręca ku po-łudnio-zacbodowi i, przyjąwszy ze strony lewej Mierzawę, zwraca się pod Kopernią ku płd.-wschodowi, dążąc pod Pińczów. Po za Pińczowem rozdziela się na 2 koryta, łączące się dalej w jedno, przepływa pod Wiślicą i pod Nowym Korczynom, gdzie oddalona jest od Wisły zaledwie o wiorstę, a zrobiwszy załom kapryśny wpada do niej pod wsią Podraje o 2 Y₂ wiorsty na płd.-wschód od Nowego Korczyna. Prócz tego uścia głównego, już pod Nowem Miastem Korczynem, oddziela od siebie 2 odnogi, któremi łączy się z Wisłą. Dolina Nidy stanowi jedną z najstarożytniejszych okolic Małopolski. Zarówno położenie obronne wysp, otoczonych błotami lub odnogami rzeki, jak i łąki i pastwiska bujne ściągały tu ludność. Hodowla bydła (skotniki) i rybołówstwo, jak świadczy Długosz, rozwinęły się tu pomyślnie. Spławna jest od Sobkowa do uścia na przestrzeni 90 wiorst dla tratew, a z tego 50 wiorst, t. j. zacząwszy od Pińczowa, i dla statków. Ogólna długość rzeki dosięga 18 mil (126 wiorst).—Z dopływów ]S.przyjmuje z brzegu prawego Kwilinkę, Przyrwę, Brzeźnicę, Mierzawę, Czarnę i t. d., z lewego—Średnik, Bramę, Lasocinę, Czarną Nidę i t. d. Z bogactw mineralnych dolina Nidy obfituje w gips między Proszowicami a Staszowem i w siarkę w tych samych okolicach, ale najobficiej w Czarkowej, Koniuszy i Gniazdowicach. Kolej Iwangrodzko-Dąbrowska przerzyna Nidę pod Sobkowem, gdzie przerzucony jest przez rzekę most żelazny. — Por.: Opis Nidy w „Gazecie Warszawskiej” z r. 1860 w nr 203) w „Tygodniu” Piotrkowskim z r. 1873 w nr. 32 (korespondencya Andrzeja z Rzucowa); W. Przyborowski „Z nad brzegów Nidy” („Tygodn. Illustrow.” nr 154, 159, 160 i 161).

Nidborze, dawniej Nidbork albo Niedz-bork, po niem. Neidenburg, miasto okręgowe na Mazurach, w regiencyi Królewieckiej, w Prusach Wschodnich, o 24 mile na południe od Królewca, niedaleko od granicy Królestwa Polskiego, nad rz. Nidą, która niedaleko od miasta ma swój początek i pod Brdowem łączy się z Szkotówką. Stacya kolei Olsztyn (Allen-stein)—Działdów (Soldau), z którą łączy się odnoga (Mławska) kolei Nadwiślańskiej, 173 metr. nad poz. morza; ma kościół katolicki, ewangie-licki, synagogę nową, zamek krzyżacki stary, szkołę realną, sąd okręgowy, urząd celny, główny, gorzelnie, fabryki krochmalu, skór wypraw-nych, pieców, machin i wyrobów z miedzi, młyny parowe, tartaki i liczy (w r. 1895) 4 588 m-ców, wyznania głównie ewangielickiego, trudniących się rolnictwem i handlem. W N-u urodził się Gregorovius Ferdynand (ob.), historyk niemiecki, któremu w r. 1894 wzniesiono tu pomnik.— Początkiem miasta był zamek, który założyli Krzyżacy wiatach 1266—68, jak chce Gregorovius. Miasto zaś założył w roku 1381 wielki mistrz krzyżacki Winryk von K ni pro de. N. było obwarowane; części murów do dziś dnia się zachowały. W r. 1389 odbywały się tu układy pomiędzy Zakonem i Polakami. Dnia 8 lipca r. 1410 i powtórnie w r. 1414 zdobył miasto Jagiełło. W r. 1414 przystąpiło N. do związku jaszczurczego i od r. 1454 do r. 1466 było pod panowaniem pru-skiem. W latach 1520 i 1521 Polacy zdobyli miasto. Po r. 1525 N. został stolicą starostwa, którego pierwszym naczelnikiem był Piotr Ko-bierzycki, szlachcic bogaty z okolicy. Roku 1579 przybyli do miasta bracia Czescy. Roku 1655 zajęły N. wojska polskie pod dowództwem Koniecpolskiego, którym miasto zapłacić musiało 1400 złotych tytułem kontrybucyi. Roku 1664 pożar straszny, a r. 1710 mór nawiedziły N. W pierwszej połowie w. XVIII szkoła nidborska, pod zarządem Czernickiego i Krupińskiego, zasłynęła w kraju, jako jedna z najdoskonalszych. Od r. 1758 N. było przez czas dłuższy w ręku wojsk rossyjskich. Roku 1804 pożar znowu zniszczył miasto. Roku 1806 obozował tu marszałek Ney, a roku następnego gienerał Zajączek i pułkownik Zdzitowiec-ki. W roku 1818 N. zotało stolicą okręgu dzisiejszego. W latach 1828—30 odrestaurowano zamek tutejszy.-—Okrąg Nidborski obejmuje 29.70 mil. kw. obszaru, jest w stronie północnej pagórkowaty i lesisty (największy bór Napiwodzki) i ma wiele jezior (Kosno, Gim, Omulew, Sasek, Nart, Małszewskie i t. d.); w części południowej jest płaszczyzną piaszczystą. — Z rzek zasługują na wzmiankę: Działdówka, Omulew z Czarną i Orzyc. Ludność wyznania głównie ewangielickiego. Pierwszemi osadnikami po zajęciu tych okolic przez Krzyżaków byli prawie wyłącznie Polacy z sąsiedniego Mazowsza. Handel, rzemiosła i przemysł w stanie kwitnącym; dużo młynów, gorzelni i cegielni. Okrąg przerzyna kolej malborsko-mławską. Katolicy należą do biskupstwa Chełmińskiego.

Nidda, rzeka w Niemczech, prawy dopływ Menu; wypływa z Vogelsbergu w Hessyi Górnej, wpada do Menu pod Höchst, Długa jest na 98 kilometrów.

ITidda, miasto w wielkim księstwie Heskiem, nad rzeką Niddą (ob.). Zwaliska starożytnego klasztoru Johannitów. Mieszk. 1822 (r. 1895).

Niederhasslau, wieś w Saksonii, w obwodzie Zwickau; 4 615 mieszk. (r. 1895); w okolicach znajdują się kopalnie węgla.

Nidecki Andrzej Patryk (* w r. 1527 we wsi dziedzicznej Nideku, w księstwie Oświę-cimskiem—f na zamku wolmarskim d. 6 lutego r. 1586), na dziełach swych podpisujący się Andreas Patricius Nidecius, biskup wen-deński, humanista i teolog wybitny. Otrzymawszy w domu rodzicielskim przygotowanie należyte i wychowanie staranne, oddany był do uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie, gdzie mistrzami jego byli głównie, Wojciech No-wopolski i Marycki (ob. te nazw.); następnie na koszt wuja, biskupa ołomunieckiego, Pawłowskiego, wyjechał do Padwy, gdzie w r. 1556 nauki ukończył. Powróciwszy do kraju i wstąpiwszy do stanu duchownego, znalazł poparcie życzliwe u biskupa krakowskiego, Z e-brzydowskiego, przy którym lat kilka spędził, używany do różnych prac duchownych, zostawszy już w r. 1557 kanonikiem krakowskim. W r. 1559 udał się powtórnie do Padwy i nzyskał tamże godność doktora obojga prawa. Po powrocie do Krakowa nie zastał już dobrodzieja swego, Zebrzydowskiego, ale znalazł drugiego w osobie następcy jego, biskupa Filipa Padniewskiego, podkanclerzego koronnego, który go, jako władającego łaciną wytworną, umieścił w kancelaryi królewskiej. Mianowany niebawem sekretarzem króla JMci, otrzymał zarazem kanonię sandomierską i kruświcką. W r. 1562 został kanonikiem kolegiaty warszawskiej; w r. 1571 archidyakonem wileńskim, wkrótce potem kanonikiem pułtuskim i kustoszem kieleckim, w roku zaś 1586 kustoszem kolegiaty warszawskiej i niebawem także proboszczem; jako taki w r. 1579 powitał imieniem kapituły Stefana Batorego, przybywającego do Warszawy. Król ten w r. 1585 oddał N-emu katedrę biskupią, wendeńską w Inflantach, ale zajmował ją tylko 8 miesięcy, gdyż po krótkiej chorobie umarł w Wolmarze podczas objazdu swej dyecezyi. Pochowany w mieście Wenden. — N. był mężem wielce uczonym, znawcą wytrawnym języka łacińskiego i greckiego, a pierwszym z nich pisywał znakomicie; jako duchowny był obrońcą żarliwym katolicyzmu, zwalczającym usilnie i zręcznie przeciwników jego. U spółczesnych, zarówno w kraju, jak za granicą, używał uznania i powagi wielkiej, a z uczonymi najgłośniejsze-mi Europy ówczesnej, utrzymywał stosunki przyjazne.—Wedle obyczaju czasów swych pisywał wyłącznie tylko po łacinie. Dzieła jego są przeważnie treści albo filologicznej, albo teologicz-no-polemicznej; do pierwszych należą: „Fragment torum M. Tull. Ciceronis tomi IV cum Andreae Patricii adnotationibus” (Weuecya 1561 i częściej, także w Graeviusa „Thesaurus antiq. Roman.”); „Andreae Patricii Nidecii notae in duas Mar. Tullii Ciceronis Orationes ad Petrum Miscovium Ep. Crac.” (Kraków 1582, w 4-ce, z dopiskami Fulwiusza Ursyna); „Notae in duas M. Tull. Ciceronis Orationes pro Rabirio et Marcello” (tamże 1583), oraz „Notae in duas M. T. Ciceronis Orationes ad Joan. Zamoscium Regni Cancellarium” (tamże 1853; z dodatkiem

F. Ursyna przypieków „in easdem pro Ligario et Rege Deiotaro orationes”) i „M. T. Ciceronis Consolatios vel de luctu minuendo fragmenta ejus a Cor. Sigonio et Audr. Patricio exposita” (Norymberga 1584). Zajmowały teżN-ego „Fasti” Owi-dyusżowe, które zamierzał wydać z dopiskami i u-wagami własnemi, razem z dziełami innych jeszcze pisarzów rzymskich, wydanie to wszakże nie doszło z powodu braku nakładcy. — W literaturze teologiezno-polemicznej zajmuje miejsce bardzo poważne dzieło p. n. „Parallela Eccle-siae catholicae cum haereticorum Synagogis” (Kraków 1575, w 8-ce; wyd. 2-e, Kolonia 1576, w 8-ce i przekłady włoski i niemiecki). Dzieło to N. następnie przerobił, powiększył i wydał p. n. „De Ecclesia vera et falsa Libri V” (Kraków 1583, u Łazarza, in foi. i wyd. ponowne, tamże 1585 z dodaniem listów Hozyu-sza i innych). — Do prac przygodnych należą:

„Commentarii de tumultu Gedanensi” (Malborg | profesorem teologii. Od r. 1425 zajmował sta-1577); „A. P. Nidecii praepositi Varsoviensis | nowisko przeora klasztoru dominikańskiego w No-ad Stephauum Regem Poloniae gratulatio habita totius Cleri Varsoviensis nomine” (Kraków 1579, w 4-ce); „Gratulatio secunda pro Clero Varso-viensi ad Regem post victoriam Vielkolucensem”

rymberdze, a jako taki w r. 1431 pojechał na sobór do Bazylei i przyczynił się niemało w roku następnym do zawarcia z Husytami umowy w Chebie (Eger); wogóle na soborze bazylejskim odegrał rolę niepośiednią. Z dzieł jego na uwagę szczególną zasługuje „Formicarius seu dialo-gus ad vitam christianam exemplo conditionum formicae incitativus” (wyd. najdawniejsze wyszło w druku b. w. r. w Augsburgu u Antoniego Sorga, pierwsze datowane w Strasburgu w roku .1517, w 4-e i liczne późniejsze); jest to źródło ważne i cenne do dziejów obyczajowości na początku wieku XV; wartość nieomal taką samą posiada również jego „Tractatus de con-tractibus mercatorum”.— Por. K. S c h i e l.e r „Johann Nider” (Stuttgart 1885).

Niderlandy po fr. Pays-Bas, po hollend. Nederland, po niem. Ni e de rland e, dosłownie znaczy kraj nizinny; jest to pojęcie gieogra-ficzne, obejmujące Belgię i Hollandyę (ob. te wyr.) i zarazem nazwa urzędowa dzisiejszego królestwa hollenderskiego (Koninkrijk der Ne-derlanden).

Niderlandy. Ustrój *). Forma rządu monar-chiczno-konstytucyjna, oparta na „prawie zasad-niczem” (igrundwet) z d. 29 marca r. 1814 oraz na dopełnieniach z d. 24 sierpnia r. 1815, z. d. 14 października r. 1848, z d. 5 grudnia r. 1884 i z d. 30 listopada r. 1887. Konstytucya bardzo wolnomyślna obejmuje odpowiedzialność ministrów, coroczne odnawianie budżetu, sprawdzanie wydatków i dochodów przez władze prawodawcze, wolność osobistą, wolność wyznań i opiekę państwa w równym stopniu nad wszyst-kiemi wyznaniami. Korona jest dziedziczna w linii męzkiej, a w braku tejże w linii żeńskiej, dynastyi Nassau-Oranje. Król wyznaje religię reformowaną, nosi tytuł „Króla Niderlandów, księcia Nassau-Oranje” i pobiera dochody po części z dóbr skarbowych, po części z listy cywilnej, każdorazowo przy wstąpieniu na tron określanej: 50 tysięcy zł. h. przeznacza się corocznie na utrzymanie pałaców królewskich. Król jest nietykalny i nieodpowiedzialny, stoi na czele zarządu spraw zagranicznych, ogłasza wojnę, zawiera i potwierdza traktaty z innemi państwami, jest naczelnikiem siły zbrojnej na lądzie i morzu, zarządza naczelnie koloniami i skarbem, udziela szlachectwa, wykonywa prawo łaski, składa izbom projekty praw, potwierdza albo odrzuca ich wnioski, przewodniczy w Radzie Stanu (której członków mianuje) i powołuje dowolnie ministrów. Następca tronu zostaje pełnoletnim w 18 roku życia, nosi tytuł „księcia Oranii”. Stolicą kraju jest Amsterdam, rezydencyą królewską Haga. Dwór w kwietniu każdego roku

(Warszawa 1584, w 4-ce); obie mowy te wyszły następnie razem, z dodaniem trzeciej, p. n. „A.

P. N. Gratulationum triumphalium Orationes III ad Stephanum Bathorium pro Clero Varsoviensi”

(b. w. m. d. i r.; w 4-ce, w wydaniu tym znajduje się też wierszyk łac. J. Kochanowskiego). Napisał także N. pamiętniki, nie wydane wszakże, lecz znane z rękopisów, widział je Ja noc ki, a wspomina jeGadebusch p. n.

Red

„Commentariorum rerum memorabilium sui tem-poris Libri X”.—Życiorys najdokładniejszy N-go podał Franciszek Goetz, bibliotekarz Załuskich, w dziele „Otium Varsoviense” (Wrocław 1755). — Por. art. F. M. Sobieszczań-skiego w „Encyklop. powsz.” S. Orgelbranda (T. XIX str. 321—323).    Ked*

Red.

Nidecki Tomasz (*w Radomskiem około r. 1800—f w Warszawie r. 1852). Kompozytor muzyczny. Po ukończeniu konserwatoryum warszawskiego w r. 1822 osiągnął stypendyum rządowe na dalsze kształcenie się za granicą.

A. Pol.

W Wiedniu otrzymał posadę dyrektora orkiestry w teatrze krotochwil na Leopoldsztadzie. Od r. 1841 osiadł na stałe w Warszawie; tu powołano go na dyrektora opery po Kurpińskim, ale krótko bawił na tym stanowisku. Napisał kilka uwertur, muzykę do melodramatu „Der Wasserfall” (dla teatru Leopoldstadt), dramat liryczny „Przysięga”, trzy msze, parę utworów chóralnych, oraz „Salve Regina” na cztery głosy męzkie, śpiewane po dziś dzień przy pogrzebach, i najpopularniejszy w kraju marsz żałobny, grywany przez wszystkie orkiestry cywilne i wojskowe. Większa część dzieł N-go znajduje się w rękopisach.

Nidelvén, nazwa dwuch rzek w Norwegii, z nich jedna zwana także Nisserelven od jeziora, z którego wypływa, przerzyna okręgi Bratsberg i Nedenes pomiędzy Telemarkem i Sae-terdalem i ubiegłszy 181 kim. wpada do zatoki należącej do Skager Racku pod Arendalem. Druga rz. N., częściej zwana N e a, przepływa przez okrąg południowy Trondhjem (Söudre) i ubiegłszy 116 kim. wpada pod Trondhjemem do oceanu Atlantyckiego. Obie w biegu swym tworzą wodospady piękne i liczne.

*) Art_. powyższy jest dopełnieniem art. Hollandya

Red.

Nider (mylnie też pisany Nieder lub Ny-der) Jan (* w Isny [Wirtemberg] około roku 1380— f w Norymberdze d. 13 sierpnia roku 1438), zakonnik i pisarz niemiecki. W r. 1400 wstąpił do zakonu Dominikanów i doszedł w nim dość szybko do znaczenia i powagi niemałej; zasiadał więc w r. 1414 na Soborze konstan-cyeńskim, uczestnicząc gorliwie w pracach jego, potym udał się do Wiednia i był tam lat kilka w tomie XXIX.

spędza jeden dzień w stolicy kraju. Władzę prawodawczą dzieli król z przedstawicielami narodu t. zw. Stanami Gieneralnemi (Staten Oeneraal), składającemi się z dwu izb. Izba Pierwsza (Eerste Kamer) liczy 51 członków, obieralnych przez Rady prowincyoualne (Provinciaale Staaten) z pośród ludności najwyżej opodatkowanej (najwięcej 1 na 1 500 mieszkańców każdej prowincyi), oraz z pośród urzędników najwyższych, na czas lat dziewięciu, przyczem co trzy lata trzecia część bywa odnawiana przez nowy wybór. Izba Druga (Tweede Kamer) składa się ze 100 członków ¹); wybiera ją naród bezpośrednio na 4 lata; prawo wyboru służy każdemu Hollendrowi, liczącemu 23 lat życia, płacącemu bądź jakikolwiek podatek osobisty, bądź 10 zł. hol. podatku gruntowego, bądź posiadającego własne mieszkanie. Urzędnicy przewodniczący w komisyach wyborczych, nie mogą być wybierani w danym okręgu. Członkowie Stanów Gieneralnych nie mogą być jednocześnie członkami Sądu Najwyższego albo Izby Obrachunkowej, nie mogą być komisarzami prowincyj albo należeć do stanu duchownego; o ile należeli do stanu wojskowego, przechodzą z uchwałą wyboru w stan spoczynku. Stany zbierają się corocznie we wrześniu; sesye nadzwyczajne mo-cen jest król zwoływać w każdej chwili; po śmierci, albo na skutek abdykacyi króla, zbierają się na piętnasty dzień po wypadku. Członkowie otrzymują dyety. Prezydującego Izby I-ej mianuje rząd. Projekty prawodawcze rozpatruje nasamprzód Izba Druga, która władna jest zaprowadzać w niej zmiany. Izba Pierwsza przyjmuje lub odrzuca przekazany jej przez Izbę Il-ą wniosek prawodawczy; tylko Izba II korzysta z prawa iuicyatywy. Jeżeli zamierzona jest zmiana konstytucyi, to należy przeprowadzić prawo, któreby tłómaczyło jej konieczność. W takim razie Stany Gieneralne rozwiązują się, no woobrane Izby muszą przyjąć zmianę większością dwu trzecich. Członkowie Stanów Gieneralnych otrzymują dyety: w Izbie I-ej 8 zł. hol. za każdy dzień sesyjny, w Izbie Ii-ej 2 000 zł. hol. rocznie. Obok Stanów czynna jest też Rada Stanu, rada przyboczna króla, który jest jej prezydującym z urzędu. Następca tronu uczestniczy w naradach o ile ukończy 18 lat życia.

Rada składa się po za tem z wice-prezydujące-go i 14 członków i dzieli się na kilka sekcyj (sprawy zagraniczne, wewnętrzne, sprawiedliwości, marynarki, skarbu i t. d.). Rada nie posiada żadnej władzy, radzi tylko nad projektami prawodawczemi i uwag swych udziela ministrowi właściwemu. W każdej prowincyi zasiadają „Stany Prowincyonalne” (Provinciaale Staten); członkowie obieralni na lat sześć, na podobieństwo członków Izby II-ej. Zbierają się corocznie dwa razy pod przewodnictwem komisarza królewskiego i obierają z pośród siebie radę wykonawczą (Collegie van gedeputeerde Staten), która istotnie zarządza sprawami prowincyi. Nie można być jednocześnie członkiem Izby I-ej oraz Stanów Prowincjonalnych. W każdej gminie istnieje rada złożona z 7—39 członków, obierana przez ludność miejscową bezpośrednio (census podatkowy niewysoki) na 6 lat; rada ta mianuje z pośród swych członków 2—4ławników ( Wethouders), którzy wspólnie z burmistrzem sprawują rządy gminne.— Na czele zarządu centralnego znajduje się rada ministrów (m. spraw wewnętrznych — zarazem oświata, milicya narodowa, m. Waterstatu (robót wodnych), minister handlu i przemysłu — zarazem komunika-cye, m. sprawiedliwości — zarazem wyznania, heroldya, policya, polowanie, rybołówstwo — m. skarbu, m. wojny, m. marynarki, m. kolonii). Jeżeli król jest obecny, wtedy rada nosi tytuł „gabinetowej”. Prezydyurn zmienia się co trzy miesiące, według starszeństwa zajmowanego urzędu. Rada Stanu, do której należy następca tronu po ukończeniu 18 lat, składa się z 15 członków miauowanych przez króla. Prezy duje król; czynności jej—tylko doradcze. Na czele zarządu prowincyi znajduje się komisarz królewski, na czele gminy — burmistrz mianowany przez króla na lat 6. Urząd policyi dzieli się między 5 dyrektorów prowincyonalnych (przy każdym sądzie prowincyonalnym jeden), których władzy podlega 49 komisaryatów policyjny oh, oraz burmistrze. W każdej prowincyi znajduje się rada zdrowia.—Pod względem podatkowym dzieli się kraj na 24 okręgi; zarząd robót wodnych — niezmiernie ważny w życiu wewnętrznym Ho-landyi—podzielony między dwie inspekcye i 11 okręgów wodnych. Sprawiedliwość wykonywa 107 sędziów kantonalnych {Kantomegters), 23 sądy obwodowe (Arondissementsregtbanken) i 5 sądów prowincyonalnych (apelacyjnych). Najwyższą instancyą sądową jest Hooge Raad w Hadze, 14 radców sądowych, prokurator gie-neralny, 2 adwokatów gieneralnych (dwa departamenty: cywilny i karny). Członków mianuje król każdorazowo z pośród trzech kandydatów przedstawianych przez Izbę Il-ą. Izba zaś wybiera trzech z pośród sześciu przedstawianych jej przez Izbę Sądową. Prezydenta i wice-prezydenta mianuje król. Kandydaci muszą liczyć przynajmniej 35 lat i od lat 10 posiadać dyplom doktora pra-

"f'

Ies

!*]

rj

* ęj

p*'.i

IS

as

¥:Afi(r « »

aa

:Li5

pa

xixixpIxllB

Bf!-

-

ipi

fe!"*:-*:......i*-;»“'*

assftłg

évlv“';#¹

rn^&.%r-&.......

VlvXTx’I

T-"N1

•o -

■'ii«*«

Katedra w Antwerpii. —Widok i narys. (podług A. Springera).

iS

IM

1'

Bi

!»

J§

>»*'

RHRI

■a

M

illf

.'•Ł;

laSit

ras

liii

Wê

■■y

mmm

CS

i -J|

ililï

li

'ümiHiîl

i i.

ŁłlhiOrafe

vf

ilfflil :

gśaisŁ

Wiiiiniu

śii - iii

la la loi u«, i’.

filii

yÉâ«

JS

Ï¹’

■:J8

2K

--

fes

aaŁ

•.....

r^'

Sukiennice w Brugge.

(podł. B. Bûchera).

Sukiennice w Ypern, (podł. W. Ltibkego).

Wielka Encykl. Powszech Ilustr.

Serya II T. II Z. lOb

i®

T^SS--

ÄsBL,

ï-

Im

A'

|jj

tea

frräifti&a

5j

am

ïlïsll

i)

’i

rr™™

m i

1111

1/;T

I -■ f

1 w.

ii

ml

3m2szts%

rwwm

ësLjfcïH

::'V

DÖ1

fi

ii aaoil a

TÛÙÔinui'âo* -

SSrJfl 3

Ratusz w Oudenarde. (podł. W. Lttbkego).

Ip I ll

Ratusz w Lejdzie. (podł. A. Springera).

x*méÜ

WMTs

•V

VA

ul

’vsÿàtirsimm

I.

AS

PMj

' s -.JłPw

Ę£(P^

mmśk. :......

fill

ÎÉSâêak'ï'.'jj*%

i r jpl

-4 -a JUsj

mi

MgS

lir

rśi

lia

i?i\

;--i A

Chrzcielnica romańska w kościele św. Bartłomieja w Liège.

(podł. A. Springera).

(!

• A--

. ■

Dwie karjatydy z dawnego ratusza antwerp-skiego. Rzeźba Arthusa Quellyna. (podług miedziorytu Huberta Quellyna)

SlpS

'mji

;• r,rs2ŚS^‘

; F- J

U<t - 'f

u-,-..

«***■■ -' *£*£**■ ’

-Jf*s

ł^ V Ś

~r?WT

SS68

A\

i⁴*»]

Sft i t

■ rj

Sui.

pK.

Powrót górników. Płaskorzeźba Konst. Meunier a. Z fotogramu.

aa

fi

m

$ r* i

Co

tëS

m

s>A

F5S

SÈÜ

HIC ê DEK?

SE

^^SÄig

œâH®

|9iaioasie32|jj|

Złożenie do grobu. Rogera van der Weyden. Gralerya Uffizi we Florencyi. Z fotogramu.

Wl

«ggg|g§

ri

il

wg

PIJAJ®

\J/2>

li

y»

f<y

\M

~x

[\

fe

BUR

vl

ijUr

JÖ

p§

cs

T^.

jkijj

mZUL

3ŁH'

&'\Vv y'V \ \\V."> »V \' » \ • u

2Z2_

oia

ss

Bóg Ojciec (podług A. Springera) i Pozdrowię-nie anielskie (podł. W Liibkego) oba z ołtarza gan-dawskiego braci Jana i Huberta van Eyck.

■!Ó

‘

/i

AS

m\

.i

A¹':

ÏÊ.

«fcsiJg"

■i;

v;

{11 Hi¹

«i

“■ÄN*

■Æ

3$

W1Ê1

ipii

~’b", Af"

-■Ą

ii

■if I

iii

ifp?ss£§

!i

-b

ii ^

l«B3a

VMk

!*

, • -.-i

\A

li

h\

•$3

£

3afe

3* j

jfc

! ij,

fl

fi*

WSÊÊj&ÈMaÊÈPS, ' '&*}$

GüntlierC'titRùrk.i-X.

Portret Marcina van Newenhoven malowany przez H. Memlinga —w Brugge — podł. A. Springera.

Para skąpców — obraz Quin tin a Ma-tsysa w zbiorach windsorskich — podf. Liib k e go.

Sś,

Jk;

i,

là i ^

y/Ą

PI

*\

irrv

fi

/> «

fl§

lEA

a;.

iMmmWr

x~

’’Hi#'

SC À

fj r

W]

V.

wSr-M

Üfck

.i

19

h\

Ł-■

•A

■ji

Skiff a

vi"'

i®

3:J

fy‘ł;

if

■'

\vM

OT

mm

iSaSI

®®Sp

■y

Trzy Gracye Henryka Go ltzius a, podł mie dziorytu bezimiennego.

Portret szlachcica Fransa Halsa ze zbiorów margr. Hertforda w Londynie — podł. A. Górlinga.

fi*

;|j

st

■ff;'-    .J;

Ip

¹ '    >lf t ^ ";r^ <^L, « \

.'■-»- ' * _i> u-,.'

I* ' ••' ">X,

■^'CV ^':

Sri!

gj

‘ /4

fâji

, -1 ff/

ri

wm

&tm " « *

’-tr- :m

•fTj

'<3,

r«a

ff-iV

if"JM

sß

ifc'i

'-ff

V'

/j

L»-j

Ty*,

<P;

l.Jk

x;,

*❖5..

d

'sS

w &r*.

^ ł, .

*Tr

'V

■4

j//

ml

.2^    -

'■»/

311

ri

P. P. Rubens. Sąd ostateczny. — Pinakoteka w Monachium — podł. fotogramu.

Ł'j

i'

//

■M

Si

Log

,    V

• ■V

Rembrandt van Ryn. Porwanie Ganimeda Galerja drezdeńska — z fotogramu.

Gerard Dow. Prządka. — Galerja drezdeńska z fotogramu.

I-i

vj

BI

: »!

Adryan van Ostade. Rodzina mistrza przez niego malowana. — Galerja Luwru w Paryżu — z fotogramu.

*V|

m2

l-~:' ■

Erp;

i-i- ■ :

t*ł

. u

»I

Wê*-

nP*£

j?,p-

J»-

Lr

Ky

. t A

-.1

W**" ' /

kH

Dawid Teniers mŁodszy. W karczmie. — Galerja drezdeńska—z fotogramu.

ms

lË y

L

yM?

-^2ferw-

|0T:f

& '*%£& ,*'.a

v!C

s?

pi-'

'

i; jirfc

■y..;

iy',.

fer.

âi

1.

kl

p; i

!% kDLäSS

.à \

Ï'J,

■f

ufg

fp@ 36

a"'¹® - ■ ' ' *

fepSlÄ

rS&tüï

Jft,

Dawid Teniers młodszy. Raj flamandzki — podł. miedziorytu Daudeta.

fc.

^ÉsjlPP?

ß :

W?Wr'^4

Jfc*

»

I

J

-

mä ■

WÊm

Zg\È^ ä|J

■*.

.

r--r

f!

v'"

:.V.

FJ

i«

•PUÉ

• • •

K

I

VJ

n

w&

\

$

|l\

^gglfe ■

.-A

LdÄfe*.;. y ^

Włu

4 '

rO

*5

Wm%%

h3

" <w * ¹1

St-

* jfl

&

^^§iS

1

•    -*• ' ~ ute».

“*Ä.“ W

„V *

!>ÆSS

Pawel P otter. Byczek; z miedziorytu Le Basa.

J. Ruysdael. Wodospad z fotogramu.

R

T^'î

DS:’’

m

’ >.• "

EU

fil,

L

fâ

c&

P

s

ïÆtfil

K

m

m

S

te

I "

pw:- %, \    ¹ >

L-\

&»

p

%

H

v"::;

.

■ę&ą.

j

f I III

.

• •là

y. ■'■•

, ■ ■■%

Łi|

Bracken bur g. „Musico“ hollenderski. — z miedziorytu Le Basa.

Niderlandy (prawodawstwo). —

Wa.— Prawodawstwo. Obowiązujący Kodeks cywilny (Burgerlijk Wetboek) z d. 1 października r. 1838. Historya jego następująca. Konstytu-cya z r. 1798 orzekła, że w przeciągu dwu lat ma być skodyńkowane prawo cywilne i karne, oraz proces cywilny i karny republiki batawskiej (ob. Hollan-dya—Dzieje). Komisyaz 12 członków złożona mianowana d. 28 września t. r. zajęła się pracą przygotowawczą i wygotowała na d. 3 października r. 1804 szereg projektów (ontwerp). Poddane krytyce obowiązywać zaczęły już za czaaów króla Ludwika, jako „Kodeks królestwa Holan-dyi” (Wetboek Napoleon ingerigt voor hat Ko-nigrijk Holland d. 1 maja r. 1809); po abdyka-cyi Ludwika i wcieleniu Holandyi do cesarstwa Francuskiego, wprowadzono kodeksy francuskie (Code civil, Code pénal i t. d ). Po odzyskaniu niezależności, już w Karcie Konstytucyjnej zapowiedziano reformę prawodawstwa. Cały szereg komissyj zajął się wygotowaniem projektów, praca ukończona została już po oderwaniu się Belgii; kodeks ogłoszony pod datą d. 10 kwietnia, obowiązywać zaczął od północy z d. 30 września na 1 października r. 1838. Zbudowany na podścielisku kodyfikacyi napoleońskiej, przypomina w znacznej części prawo francuskie.

Z późniejszych uzupełnień należy wymienić przedewszystkiem prawo autorskie z r. 1881. Roku 1848 Kodeks wprowadzony do Indyi, roku 1869 do Indyi Zachodnich (z pewnemi zmianami). W r. 1880 mianowana komissya dla zreformowania prawodawstwa cywilnego (herziening van het. B. W.) z 16 osób złożona; w roku 1886 wykończyła pierwszą księgę kodeksu (art. 571); rozwiązano ją d. 22 sierpnia r. 1887; jej miejsce zajęła druga komisya, która w r. 1898 ogłosiła księgę drugą (prawo rzeczowe art. 473); komissya trzecia zwołana d. 25 października r. 1899, ogłosiła w r. 1901-ym pierwsze 6 tytułów księgi IV (art. 1902 — 1961). Projekty te ogłoszone zostały drukiem i zaopatrzone komentarzem (Toelichiting) w Hadze pod datą wskazaną.— Kodeks handlowy, zaprowadzony d. 8 czerwca r. 1809 (prawo francuskie przystosowane do warunków miejscowych); od d. 15 stycznia r. 1811 do r. 1838 obowiązywał Code de Commerce; w tym czasie komisye kodyfikacyjne opracowały w latach 1815 — 1819 kilka projektów, które znalazły swój wyraz w kodeksie handlowym z d. 1 października r. 1838 (Wetboek van Koophandel). W r. 1879 zwołana komissya w celu opracowania projektu nowego kodeksu handlowego. W roku 1886 ogłosiła projek prawa wekslowego, czekowego; w roku 1887 projekt prawa o upadłościach, ten zaś został z pewnemi zmianami przyjęty i obowiązuje, jako osobne prawo (de Faillissementswet) od d. 1 września r. 1896. — Kodeks karny zaprowadzony na podobieństwo wymienionych poprzednio d. 31 stycznia r. 1809; od 1 stycznia r. 1811 obowiązywać zaczął Code Pénal. Do-

Enc. poważ. Unatr S. II. Zeaz. 10. T. U.

o.

eë'

esa

T3

nr

c3

N

CC

PT

C3

N)

CC

CCc

piero d. 27 września r. 1870 wyznaczono ko-missyę, która opracować miała projekt zmian prawodawczych i ukończyła swą pracę w r. 1879 (outwerp van wet tot vertstelling van een wet-boek van Strafregt); obowiązuje od dnia I września roku 1886 (praca bardzo samodzielna); obecnie zamierzona reforma.— Procedura przez całe stulecie XIX—francuska, projekty prawodawcze ogłoszone r. 1865 i 1877; ogłoszony kodeks obowiązujący od d. 7 lipea r. 1896 (de wet van 7 juli 1896 tot wijziging van het wetboek van Burgerlijk Regtsvordering). Zbiór kodeksów karnych znaleźć można w wydawnictwie J. A. Fruina „De nederlandsche Wetboeken” (wyd. 4 r. 1898), kodeks obowiązujący w In-dyach, w zbiorach Engelbrechta „De ne-derlansch-indisohe W." (r. 1901) albo Li o na (Samarang r. 1898 [kodeks dla Iudyi liczy tylko 1993 art., podczas gdy niderlandzki 2030]).— Literatura komentarzy i opracowań dość obszerna, wymieniamy najważniejsze: Land „Iu-leiding tot de verklaring van het B. W.” (Harlem 1899), z dawniejszych: Voorduin „Gesehie-denis en beginselen der Nederlandichen Wetboeken” (1837 i nast.); G. Diephuis „Het ned. Burg. Hegt” (wyd. 2, 1885 i nast.); C. Asser „Het ned. burg. W. verzelehen met W. van Napoleon”; Oproomer „Het bürg. Regt verklaard” (od r. 1865—1898, 12 tomów).— Prawo handlowe opracowane najlepiej przez Molen-graaffa (podręcznik prawa handlowego, a także komentarz prawa o upadłościach „De Faillis-sementswet verklaard” 1898), historya u Voorduin a (j. w. tom VIII—IX.— Procedura cywilna ma komentarze Hartogha i Corma-na (r. 1897).— Kodeks karny Smidt „Geschiedenes van het Wetboek van Strafregt” (wyd. 2, 1901, 3 tomy, a także wykład van Harne-la.— Wykład prawa konstytucyjnego, ob. w wydawnictwie Marquardiena (po niemiecku), w pracy Okolskiego „Ustrój państw europejskich” (r. 1888), a także w dziele Bo er sa „De tegenwoordige organisatie van den Nederl. Staat” (Amsterdam 2 tomy 1897).

Niderlandzka szkoła muzyczna. Taką nazwę nosi w historyi muzyki okres bardzo bujnego rozkwitu muzyki w Niderlandach, w XVI i XVII w., oraz przodowania muzyków niderlandzkich w całym świecie ówczesnym. Pod ogólną nazwą Niderlandów, rozumieć tu należy kraje, tworzące dzisiejszą Belgię, Hollandyę, Luksemburg i część Burgundyi dawnej.—Do wieku XV muzyka była traktowana wyłącznie jako nauka, nie zaś jako sztuka samodzielna. Rozwojem pieśni światowych, melodyą, zajmował się jedynie lud, oraz trubadurowie, minstrele i minesengerzy; usiłowania zaś muzyków zawodowych ograniczały się tylko na systematyzowaniu tonów, udoskonalaniu nutacyi, menzury, teoryi połączeń harmonicznych i urabianiu prawideł prowadzenia głosów w kontrapunkcie. Wszystkie te prace, te zdoby-

s. p.

80

¹

Skład obecny (r. 1903) jest następujący: 81 liberałów, 44 klerykałów, 3 demokratów społecznych, 2 dzikich. W ostatnich latach dokonano wielkich zmian prawodawczych: zaprowadzono obowiązkową naukę szkolną; obowiązek służby wojskowej osobistej; do ostatnich czasów uprawiano w N-ach tak zwany Remplaçant en- System (system zastępców), w myśl którego klasy zamożniejsze za f)00—600 zł. h. znajdowały zastępców przy poborze wojskowym i wyzwalały się od obowiązku służby. Projekt nowego prawa przeszedł wbrew klerykałom. Zaprowadzono też nową ordyna-cyę ubezpieczenia robotników od nieszczęśliwych przypadków (robotnik otrzymuje 70$ płacy, wdowy 90$ i t. d.—koszty ponoszą wyłącznie przesiębiorcy). Jest na wokandzie projekt reformy kodeksu karnego.

strumentalnej z głosową.

cze teoretyczne i początkowania, skupiają się, w pierwszej połowie XV w. w Niderlandach, trzymających się do tego czasu zdała od muzyki, a uprawiających wyłącznie rękodzielnictwo i handel. Prawie nagle, najniespodzianiej w święcie, pojawiają się tu, już od początku XV stulecia, całe dziesiątki kompozytorów znakomitych, którzy rychło wybitną odgrywają rolę w ówczesnym świecie muzykalnym, wytwarzając szkołę najbardziej wpływową, jaka kiedykolwiek istniała, i muzykę wprowadzają na nowe zgoła tory. Historycy muzyki różnie dzielą okres owego długiego przodownictwa Niderlandczyków.—Najbardziej uzasadniony podział obejmuje tylko trzy wielkie podokre-sy: 1) „pierwsza szkoła niderlandzka” (r. 1425 — 1475), 2) „druga szkoła niderl.” (r. 1475—1525), i 3) zakładanie szkół niderl. w różnych krajach Europy (r. 1525—1600). Najznakomitszym z przedstawicieli okresu 1-go był Dufay (ob.). On pierwszy w swych mszach i pieśniach ujął kontrapunkt w pewien systemat i nadał mu podstawę naukową; pierwszy używał kanonów w oktawie, i tematów per augynentationem (ob. wyr. K a n o n w m u z y c e); on też usystematyzował teoryę harmonii, i wprowadził wiele ulepszeń do nutacyi muzycznej. Drugą szkołę niderl. wytworzył Jan Okeghem (ob.), najlepszy nauczyciel w swoim czasie i kompozytor muzyczny, autor wielu mszy, pieśni wielogłosowych i motetów, z których jeden, „Deo gratia”, utworzył na 36 głosów. Z jego szkoły wyszli głośni kompo-zytorowie tegocześni: De la Rue, Agricola, Verbonnet, Gaspar, Brume 1, Compère i wielu innych, oraz najsłynniejszy z całej szkoły niderlandzkiej Josquin De près (ob.). Ten właśnie wyzwolił muzykę z krępujących ją więzów formalizmu średniowiecznego, uprościł znakomicie kombinacye kontrapunktyczno-kanonicz-ne swego mistrza Okeghem a, podporządkowując je wymaganiom sztuki prawdziwej. Następnie: był pierwszym, który w muzyce szukał wyrazu uczuć, nie zaś wyłącznie pola do popisywania się mądrością kontrapunktyczną, a przy-tem wskazał muzykom nowe, do jego czasu nieznane formy kompozycyj; pierwszy podał im wzory obrabiania tematów nie całych, lecz w skróceniach, bądź w rozłożeniu na cząstki, w przerwach, z pauzami (jak to później robił Bach w fugach z chórałami), co się wówczas nazywało pes. Prócz uczniów Okeghema rozsławili drugą szkołę niderlandzką: Hobrecht (0-brecht), Orto, Pipelare, Ghiselin, Févin, Gombert, Ducis, Klemens „non papa” („nie papież”; tak przezwany dla odróżnienia go od zasiadającego wówczas na Stolicy Apostolskiej papieża Klemensa VII). Okres 3-ci w dziejach „Niderl. szk. muz.” wypełniają czasy tak zwanego „Apostolstwa Niderlandczyków”, po całej prawie Europie, głównie we Włoszech, Francyi i w Niemczech. Wynalazek druku nut, dokonany w końcu XV w. przez Włocha Okta-

wiusza Pétrucci, wpłynął znakomicie na spopularyzowanie dzieł mistrzów niderlandzkich, a pośrednio na rozbudzenie życia muzykalnego w różnych krajach Europy ówczesnej. Po dworach królów i książąt zaczęły tworzyć się kapele nadworne, szkoły muzyczne oraz pierwsze konserwatorya, do których powoływano wyłącznie mistrzów niderlandzkich, lub ich uczniów. Z licznego grona tych „apostołów”, największy wpływ na muzykę włoską wywarli: Adrian Willaret, założyciel przesławnej „szkoły weneckiej”, Cypryan van Rore, Berchem, Arcadelt, Verdelot i wielu innych; na hiszpańską: GombertiAgricola; na francuską: Goudimel, CertoniIannequin;na niemiecką: Isaak, oraz najsławniejszy z mistrzów tej epoki Orlandus Lassus (Orlando di Lasso). Ze śmiercią tego ostatniego kończą się dzieje N-ej szkoły muzycznej.—Wciągu dwuch wieków wydała szkoła ta około trzystu kompozytorów znakomitych, którzy muzykę ze stanu nauki suchej podnieśli do godności sztu ki samoistnej i uczynili ją idealnym języ kiem duszy i serca. Im muzyka zawdzię cza: dźwięczność akordów, ekspresyę, racyo naine prowadzenie głosów, ukształcenie sty Iu, wyrobienie menzury, form muzycznych i tech niki kompozytorskiej; ulepszenie nutacyi, rozwó rytmiki, harmonii i kontrapunktu, usystematyzo wanie teoryi, wyzwolenie stopniowe muzyki z krępującej ją dyatoniki tonacyj gregoryańskich, i sprowadzenie wszystkich tych tonacyj do dwuch zasadniczych, stanowiących podstawę systematu muzycznego dzisiejszego: majorowej i minorowej, wreszcie udatne próby łączenia muzyki in-

A. Pol.

Niderlandzka sztuka, tak zazwyczaj nazywać zwykliśmy sztukę, która mniej lub więcej samoistnie rozwinęła się, posiadając cechy swe znamienne w krajach tworzących dzisiejsze królestwa hollenderskie i belgijskie, nieraz zowią ją też sztuką flamandzką, zwłaszcza gdy mowa o malarstwie. Sztuka ta rozpada się na trzy działy wielkie, t. j. budownictwo, rzeźbę i malarstwo, które tu zosobna treściwie rozpatrzone będą.—Budownictwo. Ślady najstarsze budownictwa, znajdującego się na gruncie niderlandzkim, są to resztki stylu romańskiego, zachowane tu i owdzie, jak np. w nawach poprzecznej i środkowej katedry w Tournai.—Styl gotycki, przedostawszy się w w. XIII do N-iej sztuki, podległ pewnym zmianom. Formy jego wyrabiały się we Francyi powoli i w miarę jak się rozwijało samo poczucie ich u artystów. Tu zaś zjawiły się na gruncie nieprzygotowanym. Zdaje się, że nie zdawano sobie sprawy z istoty tego stylu, już wyrobionego i doprowadzonego do wykwintnych form we Francyi. Pierwsze kościoły gotyckie, niderlandzkie, jak np. św. Mikołaja w Gandawie, tum w Utrechcie, kościół N. Panny Maryi w Tangern, św. Mikołaja w Kämpen i kościół w Dordrechcie, są to budowle ciężkie, przysadkowate. Wysokość nawy środkowej we francuskich kościołach gotyckich zwykle odpowiada trzy razy wziętej jej szerokości, czasem i więcej, tu zaś wysokość jest nie o wiele większa od szerokości podwójnej. Kościoły gotyckie, niderlandzkie są ogólnie wie-lonawowe, i tak: kościół św. Piotra w Leyden, Panny Maryi w Amsterdamie i Brugge mają po pięć naw; katedry w Brukselli i Antwerpii po siedem. Strona powierzchowna pierwszych kościołów gotyckich, niderlandzkich jest bardzo u-boga; nie posiadają one ani owych wspaniałych, a tak licznych rzeźb i przepysznych portali, które są cechą niemal każdego kościoła francuskiego. Wyjątek stanowią jedynie: kościół św. Serwacego w Maastricht, posiadający portal boczny, portale kościoła Panny Maryi w Dinant i kolegiaty w Huy, oraz ozdobniejsze ukształtowanie chóru katedry w Tournai, Wszystkie te zabytki pochodzą z w. XIII. Bogatsza ornamen-tacya zjawia się dopiero w w. XIV i XV, przy-czem głównie uwzględniano wnętrze kościołów. Kościół św. Piotra w Leyden ma sławę najpiękniejszego śród hollenderskich. Zbudowano go w r. 1315 z kościołem Wniebowzięcia N. P. M. w Hall pod Bruksellą (r. 1341 —1409), odznacza się również subtelnością kształtów. W tymże czasie powstały następujące kościoły: katedra p. w. św. Rambaut w Mechlinie, P. Maryi w Antwerpii (budowany od r. 1352), największy tum hollen-derski, którego budowę od r. 1406 prowadził P e-ter Appelman; św. Piotra w Louvain (r. 1452— 1497), wreszcie katedry: św. Guduli w Brukselli i św. Marcina w Ypern. Styl gotycki zapanował nadto w budowlach świeckich, mianowicie w wieżach, hallach targowych, sukiennicach i ratuszach, które z chwilą wzrostu dobrobytu zaczęto stawiać. Często z hallą łączono i wie-żę-strażnicę, czego przykłady dają nam sukiennice w Ypern (zbudowane w r. 1304) i halla w Brugge. Same tylko halle, bez wież, posiadają: Louvain, Mechlina, Gandawa i Antwerpia. Ratusz gotycki zaczęto budować w Brugge w r. 1377, w Brukselli — w pierwszych latach wieku XV, w Louvain—w r. 1447. Piękny leydeński ratusz ukończono w r. 1596.—Kiedy w w. XVI zapanował renesans, wzorów dla pałaców dostarczała początkowo Francya. Małgorzata Au-stryaczka, pragnąc zbudować sobie nową re-zydencyę—w Mechlinie—w r. 1517, posiłkowała się wskazówkami, budowniczego francuskiego Guyot de Beau. Jezuici i Augustyanie, stawiając kościoły, trzymali się wzorów włoskich z połowy drugiej w. XVI. Nie była to wszakże praca czysto naśladownicza, starano się bowiem o samodzielne ukształtownnie strony zdobniczej. Posiłkując się cegłą, wprowadzano w ratuszach i hallach pewną wzorzystosć w układzie warstw, które przedzielano pasmami z kamienia nad motywami ornamentacyjnemi; z dobrym skutkiem zaczęto wprowadzać „kartusze” i z powodzeniem rozwijano ich kształty. Samodzielność tych dążeń szczególnie silnie ujawnia się w ratuszu w Leyden, pochodzącym z końca wieku XVI, którego kształty ogólne uchyląją się od wzorów włoskich, typów zaś ratuszy z w. XV nie przypominają. Śród budowniczych tego czasu znane są nazwiska Cornelisa Vriendta, inaczej zw. „Florisem”, Lievena de Key, twórcy rzeźnicy w Haarlem, oraz wielu budynków w Leyden, Jakóba van Kämpen (r. 1648), twórcy ratusza w Amsterdamie, obecnie pałacu królewskiego, oraz Hendrika de Keyzer, autora starej giełdy w Amsterdamie. Pod wpływem Rubensa w Belgii rozwinął się barok, którego przedstawicielami byli Francquart i Łukasz Feidherbe, którzy pozostawili dość liczne ślady działalności swej w Brukselli i Antwerpii. Z końcem wieku XVIII tak samo w architekturze, jak i w malarstwie, w Belgii i Hollandyi zaczynają się przyjmować wpływy klasycyzmu francuskiego. Zwolennikiem jego jest architekt Roelandt. Buduje on w tym charakterze Uniwersytet (r. 1826), pałac sprawiedliwości i teatr w Gandawie. Suys w tymże stylu stawia giełdę w Brukselli. W drugiej połowie w. XIX, jak wogóle w całej Europie, tak i w Belgii i Hollandyi używano rozmaitych stylów. I tak Poelaert wprowadza styl assy-ryjski, Cuypers wskrzesza gotyk, Beyaert — renesans flamandzki w Banku narodowym w Antwerpii (r. 1880).

Rzeźba. O ile dzieje malarstwa niderlandzkiego są jedne z najbogatszych zarówno w twórców, jak i w dzieła, o tyle skąpa jest historya rzeźby. Okres stylu romańskiego pozostawił niemal jedyny ślad w postaci chrzcielnicy bronzo-wej w kościele św. Bartłomieja w Leodyum, spoczywającej na dwunastu bykach i ozdobionej płaskorzeźbami. Autor jej Lambert Patras, pochodzący z Dinant, odlał ją w r. 1112. W Di-nant była szkoła odlewnicza, ciesząca się tak wielkiem uznaniem, że artyści pochodzący z niej, znani byli pod nazwą „dinandiers”. Wspomniana chrzcielnica przewyższa doskonałością wszystkie współczesne utwory tego stylu, północno i zachodnio-europejskie.—Nie mniej szczupłe są pozostałości gotyku wczesnego, te zaś które istnieją, należą do sztuki belgijskiej. Najstarsze z nich posiada katedra w Tournai.—W wieku XIV na dworze księcia Burgundzkiego gromadziło się wielu artystów, wzywanych z rozmaitych krajów; między nimi najwybitniejszy był Claus Sluter, który na polecenie księcia wykonał grobowiec Filipa Śmiałego, a następnie „studnię Mojżesza* z sześcioma figurami proroków dla klasztoru kartuzów. Obadwa te dzieła dowodzą wielkiego poczucia kształtów, dążenia do prawdy i odznaczają się techniką dobrą, wyrobioną. Silniejszy ruch rzeźbiarski rozpoczyna się dopiero z końcem XV w. Piotr de Beekere z Brukselli przystępuje w roku 1492 do pracy nad grobowcem Maryi Bur-gundzkiej, z sarkofagiem marmurowym i figurą bronzową, i ustawia go w kościele P. Maryi w Brugge w r. 1502. W r. 1558 Jongelincx z Antwerpii wykonywa z polecenia Filipa II „pendant” do grobowca, K a r o la Śmiałego.— W okresie renesansu, zwłaszcza w pierwszej połowie w. XVI, rzeźba, szczególnie zaś dekoracyjna, była silniej przejęta istotą renesansu, niż architektura. Uprawiano ją zarówno w marmurze, kamieniu, jak drzewie. Słynne stalle w wielkim dordrechckim kościele, odznaczające się bardzo dobrą konstrukcyą i pięknemi ozdobami sny-cerskiemi, są dziełem Jana Terwena z Amsterdamu (wykonane w latach 1538—1541). Podobnie doskonałe dzieła snycerskie można spotykać zarówno w północnych, jak południowych Niderlandach. Pośród rzeźb kamiennych na wyróżnienie zasługuje grobowiec hr. Engelberta II Nassauski ego i jego żony w kościele w Breda, który (autor jest nieznany) niewątpliwie jest dziełem artysty niderlandzkiego. Wkrótce potem silnie zapanowały wpływy włoskie. Idealizowanie kształtów stało się dążeniem artystów. Wybitniejszymi przedstawicielami tego kierunku są: François i Jérôme Duquesnoy, Artus Quellin z Antwerpii (f r. 1668) i Rom-bout Verhulst(fr. 1698), twórcy rzeźb na i w ratuszu amsterdamskim. Za nimi idą H. de Keyzer, Martin van den Bogaert z Breda. W w. XVIII barok rozsiada się coraz silniej w Belgii na ołtarzach, grobowcach i kazalnicach. W Hollandyi ma on formy naturalniejsze. Mathias Kessels (+ r. 1834), uczeń Thordwalsena, pragnie uwolnić od niego sztukę hollenderską.—Do połowy w. XIX rzeźba belgijska, ani hollenderską nie wydały żadnych dzieł ciekawszych. W drugiej połowie działalność rzeźbiarska się ożywia. W. Geefs, Frai kin, później J. Geefs i Banré zdobywają rozgłos większy. Ostatnie czasy rzeźby, która wiele posiada pierwiastków francuskich, reprezentują: Meunier, Herain, Lambeaux, de Rudder, van der Stappen, van der Kerckhove, Dillens i inni.

Malarstwo. Historya malarstwa niderlandzkiego rozpoczyna się dopiero z w. XV, odrazu jednak zdobywa sobie w dziejach ogólnych sztuki jedno z najpoważniejszych stanowisk. Wedle zupełnie usprawiedliwionych domniemań, w czasach panowania stylu romańskiego w Niderlandach, jak we wszystkich innych krajach, malarstwo już istnieć musiało, potrzebowano go bowiem w kościołach. Dość wczesne wzmianki wspominają także o obrazach malowanych na drzewie, najstarsze jednak tego rodzaju zabytki malarstwa n-go nie sięgają wyżej po nadr. 1360. Z końcem wieku XIV snąć ruch w malarstwie wzmógł się znacznie, skoro we wszystkich większych miastach powstały cechy malarskie. Początkowo miały one charakter czysto rzemieślniczy: szyldy były jedną z głównych produkcyi malarskich, jakkolwiek obok tego malowano obrazy religijne na drzewie, ozdabiano książki miniaturami, malowano na szkle i uprawiano malarstwo dekoracyjne. Duch jednak sztuki wolnej budził się już i w tym czasie, wpływając na rozwój rytownic-twa na drzewie i miedzi. Objawiał się on w tern, że utwory drzewo- i miedziorytnicze nie miały na celu reprodukowania obrazów malowanych, lecz były kompozycyami samodzieluemi, o rozmaitej treści i charakterze.—Dwaj bracia, Hubert i Jan van Eyck, są twórcami zaczątków prawdziwie historycznych malarstwa n-go, a zarazem sprawcami jego pierwszego, wielkiego rozgłosu. Zasługą pierwszego, starszego, był doniosły dla malarstwa wynalazek farb olejnych.—Łączenie farb za pomocą oleju oddawna już było znane. Połączeniem tern malowano rzeźby, jako środka zaś malarskiego do obrazów, odpowiednio udoskonalonego, pierwszy go użył Hubert. Dawniej farbę suchą łączono za pomocą istot żywicznych, miodu i t. p., każdy ton musiano przygotowywać oddzielnie, malując zaś musiano czekać, aż położona warstwa farby wyschnie. Farby olejne, lubo technika ich jest trudniejsza, niedogodności te usunęły. Przez nie otrzymano możność bogatszego stopniowania tonów, roztapiania barw jednej w drugiej, a nadewszystko możność kładzenia farb bez względu na to, czy warstwa położona wcześniej wyschła, lub nie. Data tego wynalazku przypada mniej lub więcej na rok 1410. Hubert zamieszkał w Gandawie. Otrzymał on tam zamówienie na ołtarz szafkowy od jednego z patrycyuszów miejskich. Jest to słynny oł-tarz Gandawski, najgłośniejszy utwór tego okresu malarstwa n-go. Hubert skomponował go i rozpoczął pracę w r. 1426, wkrótce jednak umarł. Podjął ją przeto młodszy brat Huberta, J an, jeden z najwybitniejszych malarzy niderlandzkich. Gdzie się kończy praca Huberta, a gdzie rozpoczyna Jana, dziś trudno jest określić, w każdym razie ołtarz Gandawski jest je-dnem z najznakomitszych dzieł malarstwa n-go, zarówno pod względem artystycznym, jak i historycznym, stanowi on bowiem epokę, od której rozpoczyna się to, co w malarstwie—w pojęciu ogólnem — nazywamy szkołą. Tak w tym utworze jak i w innych dziełach mistrza tego, jak np. w portretach, Madonnach, widokach miejskich i t. p., ujawnia się już główny rys malarstwa n-go, który z biegiem czasu rozwinął się wyłącznie na gruncie hollenderskim, mianowicie dążonie ściśle realistyczne, dbające jedynie o wyraz życia i prawdę natury.—Po za Janem van Eyck, pierwsze miejsce śród innych malarzy zajęli: Gerard van der Heiren, Justus z Gandawy, Pe tru s Cristus, twórca obrazu św. Eligiusza, będącego dzisiaj w posiadaniu prywatnym w Kolonii i Madonny ze świętemi — we Frankfurcie, Hugo van der Goes, autor tryptyku, znajdującego się w gale-

ryi Uffizi we Florencyi, a zamówionego u van der Goesa przez kupca florenckiego, Tomasza Portinarego. Tryptyk ten, przybywszy do Włoch, wzbudził zachwyt wśród malarzy włoskich i wywarł silny wpływ na Ghirlandaja,

wszego i najwybitniejszego jej przedstawiciela, Quentina Massysa, śród mistrzów miejscowych nie można wskazać poprzednika. Najwybitniejszym towarzyszem Massysa był Łukasz van Leyden. Po za temi głównemi przedstawicielami rzeczonego kierunku istnieje ogromna ilość malarzy innych, jak Ja-kób z Amsterdamu, inaczej zwany Jakób Cor-nelies van Ostsanen, uczeń tegoż Jan Score 1, Jan Joestz Calcaru, Joest van C1 e e f i inni, o których to samo należy powiedzieć. Obok nich są jednak i tacy, którzy nie dają się unieść prądowi ogólnemu i należą do przedstawicieli kierunku narodowego, jak np. Hieronim van Aeken, Piotr Brueghel starszy, zw. „chłopski“, Piotr Aertsen etc., pomimo że niektórzy z nich tak samo, jak i wyżej wymienieni jeździili za Alpy i spędzali tam długie lata. Gienialny van Eyck wytknął również podstawy malarstwa krajobrazowego. Rozwijali je w dalszym ciągu Joachim Patinir Henryk Bies, Gillis van Coninxloo, Łukasz Balkenburch, Hans Boi, Jan Brueghel młodszy, syn Piotra. Oprócz krajobrazów malował on sceny rodzajowe z figurami w pięknych szatach i dla tego zwano go Brueghelem „aksamitnym“. Krajobrazy jednak z tego czasu pozostawiają jeszcze wiele do życzenia, w samem pojęciu były one traktowane więcej jako kulisy do scen, które się w ich zarysach odbywają. Dopiero z końcem w. XVI zaczęto baczniej obserwować naturę—Paweł Bril przeto (r. 1554—1626), nauczywszy się wiele od Włochów, występuje jako pierwszy pejzażysta, który zarówno rysunek, jak koloryt i oświetlenie krajobrazu podporządkowywuje jednolitości nastroju. Uznanie dla sztuki włoskiej było tak wielkie, że ci artyści, którzy jeździli do Włoch, utworzyli związek odrębny „romani-stów”. Związek ten przetrwał do w. XVII śród członków swoich liczył nawet R u b e n s a. Wpływy zaś włoskie, rozszerzane jednocześnie przez literaturę, architekturę i malarstwo, były tak silne, że nawet malarze starsi, którzy przez znaczną część karyery artystycznej byli wyznawcami dawnego kierunku narodowego, pod koniec życia przejmowali się ideałami nowemi. Jan Gossa er t, inaczej Mabuse, Baren d van Orley dalej Marcin van Heemskerck, Michał van Coxcyen, Lambert Lombard, Franciszek de Brient, czyli Flor is i inni, wszyscy oni stali się zwolennikami nowego stylu. Pomimo ogromnej płodności tych wszystkich artystów, pomimo, że kraj szczycił się rozkwitem przemysłu i handlu, który przysparzał bogactw, pozwalając na popieranie sztuki, w okresie tym nie stworzono żadnego dzieła wybitniejszego, artyści zaś wyzbyli się dobrowolnie właściwości do-

Piotra di Cos simo i in. Pod względem rozgłosu drugie miejsce po Janie van Eyck, zajmuje Rogier van der Weyden. Malował on przeważnie obrazy religijne, w które obyczajem ówczesnym, często wprowadzał postaci fundatorów Rogier wywarł wpływ silny na malarzy młodszych, jak np. na Dirk a Bouts a.

Do tejże grupy artystów należą: Albrecht van Ouwater, Gerrit van Haarlem i Jan Me ruling.—Jan van Eyck, Rogier van der Weyden i Memling reprezentują trzy pokolenia w malarstwie n-im. Pod względem zasadniczym, np. technicznym, zmiany w tym przeciągu czasu nie zachodzą, objawiają się one tylko w szczegółach, już to pochodząc z właściwości osobistych talentu artystów, już to z rozwoju pewnej wrażliwości oka i poczucia form. Doskonali się natomiast sposób obrazowania. Charakter pouczający, który bywał często w utworach starszych, staje się obcy dla pokolenia młodszego, formy stają się miększe i giętsze. Wdzięk niewieści i dziecięcy, jak gdyby niemożliwy do uchwycenia dla malarzy starszych, dla młodszych staje się celem dążeń artystycznych. Pierwszorzędnem środowiskiem sztuki w tym okresie są: Brugge i Gandawa; Bruksella, Leodyum i Haarlem, zajmują miejsce drugie. Okres ów kończy się działalnością jeszcze jednego z wybitniejszych malarzy, mianowicie: Gerarda Dawida z Oudewater.

Jest on jak gdyby odzwierciadleniem właściwości, cechujących jego poprzedników ze szkoły Van Eyck a, przedewszystkiem Memling a.

Właściwości te dadzą się scharakteryzować wyrazem—jednostronność w pojmowaniu objawów życia. Życie, które oni odtwarzają—z wyjątkiem bardziej patetycznego Rogier a—jest to życie spokojne, monotonne i niemal bezczynne.—Wypadki polityczne, które zaszły niebawem, zmieniły ten charakter, podnieciły wyobraźnię artystów, która wchodząc na nowe tory wrażeń, założyła fundamenta pod nowy okres rozkwitu malarstwa. Zanim się to jednak stało, przeszło ono jeszcze koleje inne, narzucone mu prawem konieczności historycznej. Wielka, artystyczna, renesansowa kultura włoska zaczęła rozciągać swoje wpływy na Europę całą, skutkiem czego i artyści niderlandzcy, zetknąwszy się z nią i uderzeni jej wykwintnemi formami, zaczynają porzucać grunt sztuki narodowej, zaszczepionej przez Jana van Eyck i coraz silniej zwracają się ku wzorom włoskim. Rozpoczyna się tedy okres przypadający głównie na wiek XVI, który należałoby nazwać czasem zrywającym ostatecznie z pozostałościami form gotyckich, a przyj- brych, które posiadali od natury, tych zaś któ-mującym formy Odrodzenia włoskiego. Jest to rych nie mieli, a które obce były ich naturze, chwila tak dalece znamienna, że dla pier- nie posiedli, — Z nadejściem w, XVII sztuka n*a

dzieli się na flamandzką i hollenderską. Na podział ten wpływają oczywiście losy polityczne Niderlandów, które wraz z linią graniczną tery-toryalną wprowadzają separatyzm sztuki. Chcąc być historycznie ścisłym i opierając się przy-tem na terytoryalnym rozwoju tych dwuch sztuk, starszeństwo i większą powagę historyczną, należy przyznać sztuce flamandzkiej, na gruncie bowiem Flaudryi zbudziły się i rozwinęły pierwsze ruchy artystyczne Niderlandczyków. Identyczne niemal wstrząśnienia, którym podległy obadwa kraje, ożywczo podziałały na ich sztukę. Malarstwo flamandzkie w. XVII święci swój wielki tryumf prze-dewszystkiem w osobie P. P. Ruben sa (ob ) — Włochy nie przestały byd dla malarzy krajem wymarzonym, do którego każdy z nich ciągnął. Inne jednak prądy sztuki włoskiej, które w tym czasie już panowały, pewien zwrot ku naturalizmowi, wspaniały koloryt, którym zabłysnęła szkoła wenecka, wreszcie zbudzenie się poczucia wartości własnej, tym razem dodatnio działały na artystów flamandzkich, Rubens był również we Włoszech i nauczył się tam wiele z tego, co go uczyniło tak wielkim i wysoko cenionym w kraju własnym. Jego uczniami byli Kasper de Crayer, Jakób Jordaens, Teodor van Thulden, Abraham van Diepenbeck, oraz najsłynniejszy śród nich A. van Dyck (ob.). — Zdobycze natury ogólniejszej malarstwa tego okresu są: artystyezniejsze i wykwintniejsze ujęcie rzeczy, żywość i doskonałość obrazowania, oraz umiejęność wyzyskania kolorytu dla wypowiadania się głębszego, odbiły się nietylko w obrazach takich, jak religijne, mitologiczne, portrety, lecz nadto podniosły sposób artystycznego pojmowania życia ludu, przedtem pojmowanego zbyt karykaturalnie. Do głównych przedstawicieli tego właśnie rodzaju malarstwa należą: Adryan Brouwer i Dawid Teniers młodszy. Po za nimi w tym samym kierunku tworzyli: Joos van Craesbeeck, Dawid Ryckaert i Gonzales Coques. Czerpali oni nadto tematy z życia niższych sfer miejskich. Głównem środowiskiem życia artystycznego była wtedy Antwerpia.—Uczucie samodzielności i swobody, zdobytych kosztem krwawych i długich walk, rozstrzygająco wpływa na usposobienie Hollendrów. Odbija się to i w ich sztuce. Ziemia, zaspy, kanały, morze i niebo z jego obłokami — wszystko hollenderskie, staje się dla artystów miłe i cenne, godne obserwacyi ich i talentów. Wielki ruch polityczny i religijny i złączone z nim wstrząsające wypadki, które jednego dnia wydobywały z piersi tego narodu jęk zwątpienia, nazajutrz zaś okrzyk zwycięski, otoczyły postaci aureolą bohaterskości, nadały im nowy wyraz. W malarstwie hollen-derskim zaczynają się zjawiać typy, w których widać siłę rdzenną, odwagę i samopoczucie, zdolność spotykania niebezpieczeństw odważnie i poświęcenia własnego istnienia celom wielkim. Rzecz prosta, że zwrot taki nie odbywa się od* razu. W okresie pierwszym tego czasu, obejmującym ostatnie lata w. XVI i pierwsze dziesiątki XVII, istnieją jeszcze artyści starsi, stający na przełomie tego zwrotu, którego posiadają zarówno cechy dawne, jak i nowe, nabyte od kolegów młodszych. Skupiają się oni w Delfcie, Harlemie, w Leyden, Utrechcie i Amsterdamie. Najwybitniejsi z nich są: Michiel van Miereveit, Thomasz de Keyser, Jan van Ravestein, Paweł Moreelse, Pieter de Grebber, Jakób Gerrits Cuijp, Mikołaj Elias, oraz pejzażysta Es aj as van de Velde. —Następne dziesiątki lat sprowadzają już zmianę zasadniczą w charakterze dzieł sztuki hollenderskiej, są początkiem jej najwyższego rozkwitu. Z każdego utworu tryska wyraz nowego życia, pojętego szeroko, jędrnie. To samo cechuje również sama technika malarska i koloryt, któremi zabłysnął mistrz, Franciszek Hals; nakoniec wielki Rembrandt w pracach malarskich i sztycharskich rozwiązuje problemat. Frans Hals stał się niejako twórcą szkoły haarlem8kiej, którą reprezentują malarze: Dirck Hals, brat Frans a, Piotr Codde, Jan Miensee Molenear, Antoni Palamedesc. Specyalnością ich są sceny zabaw z tańcami i muzyką sfer miejskich, t. zw. „wesołych kółek” młodych ludzi. Sceny chłopskie malują bracia Adryan i Izaak van Ostade, Cornelius Bega, Cornelius Dufart.—Jakób van Ruijsdael, Guilliam Dubois, Piotr Molyn, Cornelius Broom, Jan van der Meer i Jan Wijnants—są pejzażystami. Na czele ich stoi Ruijsdael. Do wybitniejszych malarzy tej szkoły należą również: batalista — Filip Wouwerman, oraz malarze scen z życia ludu — Claas Pietersc Bereitem i Karel Dujardin, lubo ci dwaj zatracają pierwiastek narodowy na korzyść wpływów włoskich i natury włoskiej. Do szkoły haarlemskiej bywają również zaliczani Gerard Terborch (Terburg) i jego uczeń Kasper Netscher (ob.). — Obok haarlemskiej istniały jeszcze szkoły: leydeńska, delfekai amsterdamska. Trudno byłoby wskazać na jakieś wyraźniejsze cechy różnic, zachodzących między niemi; polegają one raczej na właściwościach osobistych wybitniejszych malarzy, którzy tu lub owdzie, dłużej lub krócej przebywając, pracowali i wpływ swój na innych wywierali. W Leyden do starszych malarzy w, XVII-go należy Jan van Go y en, dobry pejzażysta; śród późniejszych najbardziej znany jast Jan Steen. Krótki pobyt Rembrandta w Leyden pozostawił ślad w osobie jego znakomitego ucznia Gerarda D o v a. Podobnym do Gerarda Dova jest Frans Mieris, którego znowu śladami szli syn i wnuk jego. Obadwaj tego samego imienia. Do zdolniejszych należy również przedwcześnie zmarły Karel Fabricius. Jan van der Meer, wielce utalentowany malarz, a obok

co

Cc

O)

niego Pieter deHooghz Utrechtu idą drogą wskazaną przez Rembrandt a, osnuwając wszystkie niemal obrazy swoje na grze światła i cienia—oraz na harmonii barwnej.— Szkoła amsterdamska z natury rzeczy musiała najsilniej podledz wpływom Rembrandt a, Amsterdam bowiem był stałem miejscem jego zamieszkania. Wpływy Rembrandta odbiły się tu w sposób rozmaity. Jedni z malarzy, będąc bezpośrednie-mi uczniami lub zwolennikami jego, hołdowali jego sztuce całkowicie: czerpali tematy z tej samej, co on dziedziny, przyswajali sobie jego sposób pojmowania kompozycyi i portretu, jak np. Jan Livens lub Salomon Koninck, inni, jak: FerdynandBol, GovaertFlinck, Jan Vietors, Gerbrandt van den Eeckhout i Aart de Gelder posunęli naśladownictwo do tego stopnia, że trudno jest nieraz odróżnić niektóre dzieła ich, jak np. K o n i n o k a i Eeckhout a, od dzieł samego Rembrandta. Inni znów, wzorując się na Re mb rancie, ograniczali się tylko na wyrobieniu sobie podobnej techniki malarskiej. Do tych należy Nicolas Maes, Gabriel Metz u, Samuel van Hoogstraeten i inni.— Amsterdam coraz bardziej rósł w potęgę polityczną i handlową, stawał się jednocześnie głównem środowiskiem ruchu artystycznego hollenderskiego, stale wzbogacanego nowemi kierunkami działalności malarzy. Jan van de Capelle, Willem van de Velde i Simon de Vlie-ger zdobywają sobie rozgłos, jako „malarze morza”. Adryan van de Velde, brat Willem a, jest twórcą idylicznego kierunku w pejzażu, do którego, jako sztafarz wprowadza zwierzęta. Współrzędnie z nim dąży Aelbert Cuyp, następnie syn tegoż Jakób Gerritsc Cuyp, największą zaś sławę, jako malarz zwierząt (domowych), zdobywa sobie Paweł Potter. Wielu malarzom nie wystarcza już krajobraz ojczysty; jedni tedy zwracają się znowu ku motywom włoskim, inni, jak Allart van Everdingen szukają wrażeń w krajobrazach Norwegii. Aart van der Neer z dużem powodzeniem maluje noce księżycowe, Meindert Hobbema natomiast trzyma się kierunku dawnego i pejzaż swojski traktuje z wielkiem poczuciem charakteru i nastrojów. Oprócz znakomicie rozwiniętego w malarstwie portretu, rodzaju i krajobrazu t. zw. „martwa natura”, jak oto: kwiaty, owoce, zwierzyna zabita, puhary szklane, księgi, czaszki ludzkie i t. p. staje się uprzywilejowanym tematem i ma swoich przedstawicieli osobnych: Pieter Claes c, Claes Heda, Willem Kalf, Jacques deClaeuw, Frans Snyders, Abraham van Beyeren Jan Davidsc de H e em, Abraham Mignon, należą do tej grupy. Nadto M e 1 ch ior, d’Hond e co eter słynie jako malarz ptactwa domowego. Jan Weenix, God fr yd Schal-cken, Adryan van der Werff, pejzażysta

Cornelis Troost, Jan van der Heyde, Job oraz Gerrit Berckheyde i Dirk van Del en należą ostatnimi dziesiątkami życia do

w. XVIII; wnoszą do okresu upadku sztuki holenderskiej resztki atmosfery czasów złotych. Wiek ten jest również wiekiem upadku sztuki flamandzkiej; powtarzano w nim tylko dawne tematy, trzymano się ślepo znanych kierunków, działalności i dróg. Zjawia się akademizm w malarstwie, reprezentowany przez malarzy historycznych, jak: Konstanty Netscher, Nikolaas Verkolije, Filip vanDyck, Willem van Mieris; Andreas Lens idzie w tym samym kierunku, co M e n g s (ob.) w Niemczech, bel-gijczyk Omm enganck maluje pejzaż i zwierzęta na sposób dawny, kwiaty — Jan van Huysum i t. d. Z końcem XVIII w. rozpanoszony pseudoklasycyzm zapanowuje wszechwładnie, a malarstwo francuskie staje się wzorem dla wszystkich. Malarze belgijscy tłumnie nawiedzają Paryż; ogniskują się koło Dawida (ob.). Gdy Dawid, wygnany z Francyi, osiadł w Bruk-selli, wszyscy przenoszą się za nim. Po jego śmierci (1825) najbliżsi uczniowie: Adevaere, Paelinck i Nave* podtrzymują tradycyę szkoły dawidowskiej aż po r. 1869 Od r. 1830 belgijskie malarstwo opanowały wpływy Delarochea (ob.), od 1860—Courbeta (ob.). Wszędy panowało naśladownictwo. Wappers i de Keizer, obadwaj sentymentalnie słodcy i poprawni, stali w tym czasie na czele malarstwa belgijskiego. Zapoczątkowane wszakże energiczne wysiłki malarzy belgijskich, wkrótce wydały wyniki pomyślne. Pokolenia młodsze artystów, lubo stale związane stosunkami z Paryżem, z zapałem rzuciło się do pracy. O ruchu, jaki zapanował, daje pojęcie cyfra uczniów Akademi Ant-werpskiej, która już w r. 1872 liczyła ich 1 576. Na pierwszym miejscu wybitnych malarzy belgijskich, którzy najpierw dążenia samodzielne zaznaczyli, występuje Karol de Groux. Wniósł on do nowej sztuki belgijskiej prawdę, naturę— pierwiastki realizmu. Pierwszy zaczął wnikać w samego siebie i obserwować otoczenie, oraz zjawiska życia. Henryk de Braeckeleer, wnuk słynnego w swoim czasie reprezentanta akademizmu, van L e y s a, idzie do pewnego stopnia za trądycyami jego, lecz ujętemi w formy bardziej raoyonalne i zupełnie odpowiadające życiu współczesnemu. Karol Verlat występuje jako malarz obrazów religijnych; Ludwik Dubois jest silnym, stanowczym realistą w pejzażu, obrazach rodzajowych i martwej naturze; do jednego z nim rzędu należną Jan Stobbaerts i Leopold Speekaert; którego pierwszy obraz zjawił się na wystawie w r. 1860; dalej idzie Alfred Stevens, malarz wykwintnych kobiet, ich otoczenia i akcessoryów; bardziej subtelny w formie, lecz równie powierzchowny de Jonghe, następnie — Bangniet, Jan i Franeiszek Verhasowie malują

K. B.

Barwniki nie

bieskie nazywają się błękitami, jak błękit berliński, błękit kobaltowy (ob. Błę-k i t).

kobietę w roli matki. Karol Hermans jest malarzem scen ulicznych, Four mois — pejzażystą dobrze technicznie wyrobionym, obok niego wybitniejszemi w dziedzinie krajobrazu są de Schampheleer, Lamorinière, oraz Alfred de Knyff, najwybitniejszym wszakże jest Hipolit Boulanger; utwory jego bywają porównywane z dziełami Corota i Milleta. Był on założycielem stowarzyszenia artystów, do którego należeli najznakomitsi malarze belgijscy, hollenderscy i francuzcy. Zaznaczyło ono swoje istnienie wystawami i wydawnictwem „Art libre”, którego współpracownikami byli młodzi artyści. Artystyczne wpływy tego związku odbiły się w działalności Teodora Barona, Jakóba Rosselsa, Józefa Hey-m ansa.—Verboeckhoven i Alfred Vernee zdobywają rozgłos jako malarze zwierząt, P a-weł Jan Clays, A. Bouwier, Leemans,

L. Art on — jako malarze widoków morskich, wreszcie Emil Wauters występuje na wystawie paryskiej r. 1878 z doskonałemi obrazami historycznemi, a nadto maluje portrety. Stanowisko zupełnie odrębne i samodzielne zajmuje A. J. W i e r t z (ob.). — Wpływ Francuzów na Hollendrów był mniejszy. W artystycznej działalności ich przeważyły tradycye sztuki własnej z XVII w., lubo i oni nie byli wolni ani od klasycyzmu, ani od romantyzmu francuskiego. Malarz historyczny Pienemann (1779 —1853) malował jak Gros (ob.), podobnie i Jan Kruseman; David Bies naśladował Teniers a; Koekoek i van Scheudel tworzyli małe poprawne pejzażyki. Nuijen, Weissenbruch, Schelfhout, Torel, Wal-dorp, Kuytenbrower — jest to szereg mniej lub więcej znanych z tego czasu malarzy.—W połowie XIX stulecia sztuka holenderska się odradza. Z faktem tym wiąże się nazwisko Józefa Izraela, jednego z najznakomitszych malarzy holenderskich czasów nowszych; Christoph Bis-schop, Jongkind, Jakób i Wilhelm M a r i s o w i e, Mauve, Mesdag, de Haas, Lodewyk Apol, Klinkenberg, Bastert Roelofs, Blommers, Storm vans Gravesande, Koldeweg i wielu innych wypełniają bieżące chwile rozkwitu malarstwa holenderskiego. Nowe prądy artystyczne znalazły przedstawicieli tak w Belgii, jak w Holandyi.—W Belgii zasłynął jako pierwszy impresionista Feliks Ter Linden, w Holandyi Breit ner i ja-wańczyk Jan Toorop.—Literatura: A. J. Wauters— „La peinture Flamande. Biblioteque de l’enseignement des Beaux.-Arts.” — H. Havard „La peinture Hollandaise. Biblioteque etc.” — Richard Muther „Geschichte der Malerei im XIX Jahrh.” — A. Springer „Handbuch der Kunsgeschichte”.

Niderlandzki j §zyk i literatura, ob. Hollen-derski język i literatura.

Nidyfikacya, budowa gniazd, ob. Gniazdo.

Nidzica, zwana też Skal b mi erką, rzeka w Królestwie Polskiem, wypływa z lasu Giebułtowskiego, ze stoków wschodnich wyżyny krakowskiej, pod Książem Wielkim, w pow. Miechowskim, gub. Kieleckiej. Płynie w kierunku południowo - wschodnim pod Książem Wielkim, Ilkowicami, Dziaduszycami. Nieszkowem, w powiecie Miechowskim, następnie wstępuje do powiatu Pińczowskiego i wije się pod Działoszycami, Skalbmierzem, Topolą, Cudzynowicami i u-biegłszy 50 wiorst wpada ze strony lewej do Wisły pod Łamami, o 8 wiorst poniżej uścia Szreniawy. Przyjmuje z prawej strony: Kalinkę, Solczę, Łaszówkę i Kościelinę, z lewej — Sancygniówkę, Stradówkę i inne pomniejsze. Początkowo tworzy dolinę wązką, zamkniętą krawędziami wyniosłemi, które od Skalbmierza rozszerzają się. N. porusza mnóstwo młynów.

Nidzie Wytyckie, także Wielkie, jezioro w dobrach Wytyczno, w pow. Włodawskim, gub. Siedleckiej, w okolicy lesistej, bagnistej. Nad brzegiem jeziora, pod lasem, wznosi się mogiła starożytna, jakoby z czasów Konfedera-cyi Barskiej. Por. „Słown. geogr.”.

Nie-Apelles, pseudonim Zygmunta Sarneckiego (ob.).

Niebałucki Niemichał, pseudonim Michała Bałuckiego (ob ).

Niebelungi, Nibelungów pieśń, epopeja naro-dowo-niemiecka, ob. Nibelungi.

Niebieska barwa, poczucie barwne, wywoływane przez promienie światła, których liczba drgań wyaor od 650 do 760 trylionów na sekundę, zatem ^rzez część widma (ob.), która rozpoczyna się około linii czarnej F, a kończy między liniami O i H. Jeżeli uważamy widmo złożone z siedmiu barw, rozróżniamy barwę niebieską (jasno-niebieską) i barwę ciemno-niebieską czyli błękitną. Barwa niebieska w widmie jest dopełniająca do barwy żółtej, t. j. wydaje z nią barwę białą; zwykłe wszakże barwniki niebieskie z żółtemi wydają barwę zieloną, barwniki bowiem niebieskie pochłaniają promienie czerwone i żółte, barwniki zaś żółte promienie niebieskie i fioletowe, w świetle więc odbitem przeważają promienie zielone (ob. Widmo, Barwa). Barwa niebieska sprawia wrażenie pogody i stateczności, skąd uważana jest za symbol stałości i wierności.

S. K.

Niebieska sfera kula niebieska, ob. Niebo.

Niebieska ziemia, nazwa okruchowca, składającego się przeważnie z serpentynu i minerałów pokrewnych z zawartością niewielkich ilości oliwinu i bronzytu. Wypełniają te okruchow-ce szczególniejszego rodzaju kanały lejkowate, ciągnące się w poprzek pokładów poziomych piaskowca, łupków i melafirów, do głębokości

Z. W.

OP

O*

S=5

0Q

OS

nieznanej w West-Griqualand nad rzeką Vaal (Afryka Południowa, kolonie Kapskie). Według wszelkiego prawdopodobieństwa mamy tu do czynienia z silnie zwietrzałym utworem wybuchowym. Utwór ten tern jest szczególny i ważny, że zawiera w sobie liczne dyamenty, a zatem mamy tu dyament w złożu pierwotnym, pozwalającym nam twierdzić o wulkanicznym pochodzeniu jego. Złoża te od r. 1867 stały się głośne, jako najobfitsze źródło dyamentów.

Niebieski globus, kula, na której obok gwiazd stałych wybitniejszych i gwiazdozbiorów nakreślone są też różne koła, które wyobrażamy sobie poprowadzone na sferze niebieskiej dla ułatwienia dostrzeżeń i pomiarów astronomicznych (ob. Niebo). Globus niebieski urządza się w sposób takiż sam jak globus ziemski, posiada też same części dodatkowe i w podobny sposób ustawia się w danem miejscu, aby pochylenie jego osi odpowiadało wysokości bieguna czyli szerokości gieograficznej tego miejsca (oh. Globus). Oprócz wszakże rówuika i równoleżników oraz kół godzinnych (południków), na których odczytać można wzniesienie proste (ob) i zboczenie (ob.), poprowadzone są jeszcze koła inne do oznaczania długości (ob.) i szerokości (ob.) gwiazd, a mianowicie eklip-tyka, pochylona względem równika na 23y₂° i przecinająca się z nim w dwu przeciwległych punktach równonocnych. oraz koła do niej prostopadłe, które się przecinają w dwu biegunach, ekiiptyki. Przy pomocy tak przygotowanej sieci zaznaczają się na powierzchni globusa jaśniejsze gwiazdy, droga mleczna i zarysy gwiazdozbiorów. W ogólności przedstawiają N. g. tę niedogodność, że gwiazdy widzimy na ich powierzchni zewnętrznej, gdy w rzeczywistości przywykliśmy je obserwować na wewnętrznej stronie pozornej sfery niebieskiej, widz przeto wyobrażać sobie winien, że jest przeniesiony do środka kuli, by stosunki na globusie wskazane bezpośrednio odnosić mógł do objawów na niebie zachodzących; z tem wszakże łatwo oswoić się można, dlatego też wyszły z użycia dawniejsze globusy stożkowe, w których gwiazdy przedstawione były na powierzchni wewnętrznej wysokiego stożka w takim rozkładzie, że zachowane były między niemi takież same odległości kątowe, jakie w rzeczywistości zachodzą. — Jeżeli globus należycie jest nastawiony, przy obrocie jego dostrzegamy łatwo, które gwiazdy wznoszą się nad poziom danego miejsca, a które w miejscu tem są niewidzialne; można też przy jego pomocy rozwiązać mnóstwo zadań, które przy stosowaniu metod zwykłych wymagają rachunków dosyć żmudnych. Tak np. można oznaczyć miejsce poziomu, w którem gwiazda dana wschodzi i przeciąg czasu, przez jaki jest widzialna; oznaczyć miejsce wschodu i zachodu słońca, oraz długość dnia; oznaczyć dzień, w którym dana gwiazda wschodzi i zachodzi wraz

Enc. Powsz. Ilustr. Ser. II. Zesz. 11. T. II.

ze słońcem; oznaczyć dzień, w którym dana gwiazda wschodzi przy zachodzie słońca, lub zachodzi przy jego wschodzie; oznaczyć przeciąg czasu, o jaki gwiazda dana wschodzi wcześniej lub później, aniżeli gwiazda inna, i t. p.— Pierwszy N. g. sporządzić miał Eudoksus, który zaznaczył na kuli gwiazdozbiory według opisu Aratosa; najdawniejsze jednak N-ie g-y, które do nas doszły, są pochodzenia arabskiego; jeden z r. 1225, przechowywany jest w muzeum kardynała Borgia w Velletri, drugi, z r. 1289, w salonie matematycznym w Dreźnie. Drezdeński jest mosiężny i ma 14.5 cm. średnicy, rysunki i napisy są głęboko wyryte i w większej części złotem i srebrem wyłożone; gwiazdy, rozdzielone między 48 gwiazdozbiorów, przedstawione są przez krążki srebrne różnej wielkości; globus arabski w Velletri jest również mosiężny, ale ma średnicę większą, 22.5 cm.—W w. XV sporządzali N-ie G-y Regiomontanus, Schoner, Hartmann i in. Z r. 1493 pochodzi globus coelestis Stóffleraw bibliotece gimua-zyalnej w Konstancyi, oraz globus w Laon. Tycho de Brahe wykonał w r. 1583 glubus mosiężny o średnicy 2 m. Z w. XVII najsłynniejszy jest globus wykonany w r. 1656 — 64 przez Adama O le ar i u sa i mechanika Audrzeja Bucha; znajdował się w Gollery pod Szlezwigiem, ale w r. 1713 książę holsztyńsko-gotorpski Chry-styan August darował go Piotrowi W.; przewieziony z wielkim trudem do Petersburga, przekazany został w r. 1725 akademii nauk. Był z blachy miedzianej, o średnicy 3.5 m.; na powierzchni zewnętrznej przedstawiał powierzchnię ziemi, na wewnętrznej zaś niebo gwiaździste, gdzie gwiazdy wyobrażone były przez otworki. Wewnątrz był stół i ławki, na których zasiąść mogło wygodnie 12 osób, obserwujących, jak globus, podobnie jak sfera niebieska, obracał się dokoła swej osi w ciągu 24 godzin, W r. 1747 globus ten zniszczony został przez pożar, a następnie odrestaurowany niezupełnie w pierwotnej postaci. Olbrzym ten przewyższony jeszcze został przez globus sporządzony przez W i n-centego Coronellego dla Ludwik a XIV, o średnicy 4 m., znajdujący się w blibliotece w Marły. W czasach nowszych zaniechano tak kosztownych i tak wielkich globusów i zastąpiono je dogodniej szemi kulami niewielkiemi, o średnicy 20 do 45 cm.—Dobre globusy niebieskie wyrabiane zwłaszcza były od r. 1790 pod kierunkiem Bodego w Norymberdze, następnie w Berlinie. Obecnie wyrobem globusów zajmują się liczne firmy w Norymberdze, Lipsku, Berlinie, Londynie, instytut gieografiezny w Wejmarze i in. — Pod nazwą kosmoglobus sporządził Garthe globus niebieski, złożony z dwu półkul szklanych, w którego wnętrzu osadzać można kulę ziemską lub też planetarium (ob.), uzmysławiające ruchy całego układu słonecznego.— Na wystawie powszechnej w Paryżu w r. 1884 znajdował się

81

Red.

nie.

globus olbrzymi, zbudowany przez V i 11 a r d a i Co darta, o obwodzie 40 m., oparty na rusztowaniu metalowem, ważącem 10 000. kg.—Por. Steinhäuser „Grundzüge der mathematischen Geographie und Landkartenprojection” (wyd. 3 e 1887), oraz traktat obszerniejszy „Erde und Mond” (1877), Wo 11 weber „Globuskunde” (wyd. 2-e 1885).    S-K.

Niebieskie góry, ob. Blue.

Niebieskie państwo. Nazwa ta dość często dawana bywa w Europie Chinom (ob.), co może stąd pochodzić, że Chińczycy dawniej mówili o dynastyi niebieskiej (Tienczao) cêsa-rzów swych, a i dziś jeszcze bogdyhanowi dawać zwykli, między innemi, też przydomek „syna nieba” (Tientze), sami zaś kraju swego nie nazywają nigdy N-m p-em.

Niebiestnik (botan.), ob. Crozophora.

Niebieśoieo, wyraz, użyty przez Łabędź-kiego na oznaczenie minerału celestynu, która to nazwa powstała z „lapis coelestis” — kamień niebieski. Stąd zrozumiałe spolszcze-

z. w.

Niebiosa, ob. Niebo.

Niebo, sfera niebieska, w znaczeniu astro-nomicznem sfera pozorna, w czasie pogody błękitna, rozpościerająca się ponad nami i ze wszystkich stron nas otaczająca, jako półkula niezmierna. Gwiazdy wydają się nam, jakby osadzone na powierzchni wewnętrznej tej półkuli, a każdemu obserwatorowi na ziemi wydaje się, że zajmuje jej punkt środkowy.—Wznoszącą się nad ziemią półkulę uważał człowiek pierwotny za istotną kopułę kryształową, sklepienie niebieskie, firmament, do krańców ziemi płaskiej przymocowany; następnie dopiero, gdy granice znanych obszarów ziemi coraz się bardziej rozprzestrzeniały, stało się jas-nem, że N. nie dotyka nigdzie ziemi, a sklepienie niebieskie rozwinęło się w sferę i przeszło w kulę niebieską, której byt rzeczywisty przyznawano w czasach Starożytnych i Wiekach Średnich. Codziennie wszakże widział człowiek bieg słońca na N-ie, wschód jego i zachód, a każdej nocy dostrzegał podobnyż ruch wszystkich gwiazd w tymże samym kierunku, od wschodu ku zachodowi; skoro zaś gwiazdy wydawały mu się przytroczone do tej sfery kryształowej, przyjąć musiał, że cała ta sfera obraca się, czyli wiruje dookoła ziemi, albo raczej dookoła swej osi. w dwu biegun ach stale utkwionej, unosząc wraz ze sobą gwiazdy na niej osadzone. Od tego ładu prostego uchylało się słońce, nietylko bowiem wschodzi i zachodzi, jak każda inna gwiazda, ale nadto przesuwa się między niemi w ciągu roku, czyli posiada ruch swój własny, od nich niezależny; toż samo dzieje się i z księżycem, który w każdej swej odmianie o innej porze doby wschodzi i miejsce swe na N-ie zmienia. Wyróżniono nadto pięć jeszcze gwiazd innych, które w podobny sposób porządek N-a mącą, a wraz ze słońcem i księżycem błędne te gwiazdy, czyli planety (ob.), złożyły siedm ciał niebieskich, które widocznie z ziemią w ściślejszym pozostają związku i są jej bliższe, aniżeli inne światła, po N-ie rozrzucone: by zaś dostrzeżoną rozmaitość ich ruchów wyjaśnić, każdą na oddzielnej sferze kryształowej i przezroczystej umieszczono. Prócz więc najdalszego, czyli najwyższego N-a gwiaździstego, było jeszcze siedm niebios innych, przezroczystych i osadzonych jedno w drugiem, rozpostartych w różnych od ziemi odległościach. Jeżeli teraz jeszcze, zamiast o N-ie, o niebiosach często mówimy, jest to zabytek tych dawnych, zamierzchłych poglądów. Następnie zrozumiano wprawdzie, że te niebiosa pośrednie są zbyteczne i bez ich pomocy ruchy planetarne wytłó-maczyć zdołano, ale sferę gwiaździstą astronomów starożytnych zachował nawet Kopernik, obrót jej tylko powstrzymał, zastąpiwszy go ruchem wirowym ziemi, dokonywaj ącym się w stronę przeciwną, od zachodu ku wschodowi. I tak unieruchomiona wszakże powłoka kulista ustąpiła wreszcie zupełnie, skoro poznano, że uroczy firmament błękitny jest ułudą, powodowaną przez atmosferę jedynie, która niknie dla obserwatora, spoglądającego ze szczytów gór wysokich, lub dla aeronauty, wzbijającego się w górne przestworza (ob. Błękit nieba).—Wzrok nasz ma ograniczoną tylko zdolność oceny odległości, a traci moc tę zupełnie, gdy przedmioty rozpatrywane zbyt się od nas usuwają-, dlatego to właśnie oko nasze na jednej sferze pozornej mieści i księżyc i słońce i dalsze od nich gwiazdy, a z powodu nader znacznego ich oddalenia kaźdochwilowe nasze stanowisko wydaje się nam środkiem tej kuli. Żadne zgoła sklepienie nie rozpościera się ponad nami, wzrok nasz sięga w przestrzeń bezgraniczną, w której gwiazdy rozrzucone są w różnych od nas odległościach.— Wyobrażenie wszakże sfery niebieskiej bardzo pożyteczne jest dla astronomii, która w najbardziej zasadniczych swych zadaniach rozważa zjawiska tak, jak się nam pozornie przedstawiają, jakby zatem ciała niebieskie rzeczywiście umieszczone były na stronie wewnętrznej powierzchni kuli, w której środku zuajduje się obserwator; dla ułatwienia zaś obserwacyi gwiazd wyobrażamy sobie na kuli tej poprowadzone pewne koła, które umożebniają oznaczenie ich położenia

i ułatwiają rozpatrywanie ich ruchów__Płaszczyzna

pozioma ONT'S (fig. 153 na str. 643), poprowadzona przez stanowisko obserwatora na ziemi, która tu wskazana jest jedynie punktem O, oddziela widzialną przez nas część świata, czyli kuli niebieskiej, od niewidzialnej; przecięcie tej płaszczyzny z kulą niebieską nazywa się horyzontem, widnokręgiem czyli poziomem obserwatora. Na rysunku płaszczyzna ta pozioma, przechodząca przez linię NS, ma położenie do płaszczyzny papieru prostopadłe, wyobrażać

I*

ją sobie zatem należy, jako rozciągającą się po obu stronach płaszczyzny papieru. Linia ZZ' do poziomu prostopadła, z punktu obserwacyi wyprowadzona, zwana linią wierzchołkową, napotyka sferę niabieską w dwuch punktach przeciwległych, z których jeden Z, zenit czyli

i*

...v

Jr-

A¹'

Fig. 15B. Sfera niebieska.

punkt wierzchołkowy, przypada ponad głową obserwatora, drugi Z\ nadir, znajduje się pod poziomem obserwatora i jest dlań niewidzialny. Każde koło na sferze niebieskiej, przez oba te punkty przechodzące, jest kołem wierzch oł ko wem, czyli kołem wysokości; łuk jego TT'—h, zawarty między gwiazdą T a poziomem, jest wysokością tej gwiazdy, łuk zaś TZ~z, między gwiazdą a zenitem, jej odległością zenitalną czyli wierzchołkową. Wysokość gwiazdy i jej odległość zenitalna dopełniają się nawzajem do 90°; wysokość oznacza się przez zmierzenie kąta TOT, zawartego między linią OT, skierowaną ku gwieź-dzie, a płaszczyzną poziomu; podobnież dla o-znaczeuia odległości zenitalnej mierzy się kąt ZOT. Koło poprowadzone na N-ie przez gwiazdę T, do poziomu równolegle, którego zatem wszystkie punkty mają jednakową wysokość xRT, nazywa się almukantaratem.—Wskutek dziennego czyli dobowego ruchu ziemi ulega kula niebieska w ciągu doby obrotowi pozornemu od wschodu ku zachodowi, wraz ze wszyst-kiemi gwiazdami; obrót ten dokonywa się dookoła linii prostej, przechodzącej przez stanowisko obserwatora, zwanej osią świata, PP'. Punkty, w których oś świata napotyka kulę niebieską, nazywają się biegunami świata lub biegunami N-a, a w szczególności biegun dla nas widzialny—biegun em północnym, biegun zaś przeciwległy — biegunem południowym. Koło wierzchołkowe, przechodzące przez oba bieguny (koło ZNZ'S, ograniczające figurę), jest południkiem miejsca obserwacyi: południk przecina poziom w dwuch punktach, z których punkt, przypadający pod biegunem północnym, nazywa się punktem północnym N, przeciwległy zaś—punktem południowymi. Linia prosta NS, wypadająca z przecięcia południka z poziomem, nazywa się linią południkową. Jeżeli każdy z półokręgów NWS i NWS podzielimy na dwie części równe, otrzymamy punkt zachodni W i punkt wschodni W. Dla obserwatora, zwróconego twarzą na południe, punkt zachodni przypada po stronie prawej, wschodni po lewej.—Położenie osi świata względem poziomu, oznaczone jest kątem NOP, czyli łukiem NP, który się nazywa wysokością bieguna czyli szerokością gieograficzną miejsca obserwacyi.— Położenie gwiazdy na pozornej sferze niebieskiej jest oznaczone, jeżeli znamy jej wysokość T'T=h, oraz jej azymut czyli poziomołuk, t. j. kąt, który koło wysokości, przez gwiazdę przechodzące, tworzy z południkiem; kąt ten mierzy się łukiem ST', od-powiadąjącym kątowi SOT' lub RMT. Wysokość gwiazdy i jej azymut są to spółrzędne tej gwiazdy, odniesione do poziomu, oznaczają wszakże jej położenie jedynie w chwili danej i są wciąż zmienne, każda bowiem gwiazda wraz z pozornym ruchem dobowym sfery niebieskiej opisuje w ciągu 24 godzin okrąg koła. Wszystkie te koła, jak BB', zwane równoleżnikami, mają środki swe na osi świata, a płaszczyzny ich są do niej prostopadłe; południk dzieli wszystkie równoleżniki na dwie części równe, a nadto dzieli również na połowy część każdego równoleżnika VBV, przypadającą nad poziomem, oraz część jego V'B'V pod poziomem. Każda gwiazda, przebiegając równoleżnik swój przy obrocie dziennym, dosięga najznaczniejszej swej dla nas wysokości, czyli największego wzniesienia nad poziom, gdy przechodzi przez południk w punkcie B:; przejście to gwiazdy przez południk nazywa się jej górowaniem, czyli kulm in acyą górną. Gdy po raz drugi przechodzi przez południk w punkcie B¹, ma położenie względem nas najniższe, czyli zagłębia się najdalej pod poziom; przejście to nazywa się dołowaniem gwiazdy czyli jej kulminacyą dolną.—Równoleżnik największy W'AWA! jest o 90° odległy od obu biegunów i nazywa się równikiem niebieskim; przecina poziom w punkcie wschodnim i zachodnim i dzieli sferę niebieską na półkulę północną i południową. Ponieważ łuk WAW'~ WWW, gwiazda przeto, na samym równiku niebieskim położona, przebiega jednakową drogę nad i pod poziomem; dla gwiazdy wszakże T, przypadającej na północ równika, jest łuk VBY większy od łuku VB'Y, gwiazda ta przeto przez czas dłuższy bawi nad poziomem, aniżeli pod nim, czyli jej łuk dzienny jest dłuższy od łuku nocnego. Jeżeli wszakże gwiazda dalej jest od równika ku północy usunięta, czyli przypada bliżej bieguna, opisywany przez nią rów*

noleżnik przypada całkowicie nad poziomem; gwiazda ta zatem, zarówno w górowaniu swojem jak i w dołowaniu, znajduje się nad poziomem i dla nas nigdy nie zachodzi. Gwiazdy takie, do których należą dla nas obie Niedźwiedzice (ob.), wielka i mała, nazywają się gwiazdami ko-ł obiegu no wemi.—Gwiazdy, położone w sąsiedztwie równika, na południowej jego stronie, przebiegają nad poziomem drogę krótszą, aniżeli pod poziomem, gwiazdy zaś, znajdujące się wpobliżu bieguna południowego, gwiazdy koło-biegunowe, południowe, przebiegają całkowicie drogę swą dzienną pod naszym poziomem, nigdy więc dla nas nie wschodzą i są dla nas niewidzialne.— Dla obserwatora, znajdującego się na biegunie ziemi, zenit przypada w biegunie północnym niebieskim, a równik jest jego poziomem; tam więc wszystkie gwiazdy półkuli północnej N-a obiegają drogi do poziomu równoległe i nigdy nie zachodzą, natomiast gwiazdy półkuli południowej nigdy nie wschodzą i są tam niewidzialne; podobnież na biegunie południowym ziemi widzialne są tylko gwiazdy południowe, nigdy tam nie zachodzące. Dla mieszkańca równika poziom dzieli wszystkie równoleżniki na dwie równe części, tam więc każda gwiazda jednakowo długo bawi nad i pod poziomem.—Koło PTU, przechodzące przez gwiazdę T i oba bieguny P i P', nazywa się kołem zboczeń, a łuk jego UT=z5, zawarty między równikiem a gwiazdą, nazywa się zboczeniem czyli d e-klinacyą gwiazdy. Łuk TP= 90°—3, między biegunem a gwiazdą, nazywa się odległością biegunową. Kąt, który płaszczyzna koła zboczeń tworzy ze stroną południową południka, mierzący się kątem AOTJ lub łukiem równika AU, nazywa się kątem godzinnym gwiazdy

T. Zboczenie gwiazdy i kąt godzinny wyznaczają położenie gwiazdy, ponieważ wszakże wraz z obrotem dziennym sfery niebieskiej zmienia się jednostajnie i kąt godzinny, aby więc otrzymać wielkość od obrotu dziennego niezależną, odnosi się położenie gwiazdy do punktu stałego, mianowicie do punktu równonocnego wiosennego (ob. Ekliptyką), a łuk równika U, między punktem równonocnym a kołem godzinnem gwiazdy, nazywa się jej wzniesieniem prostem (ascensio recta)-, zboczenie gwiazdy i jej wzniesienie proste stanowią jej spółrzędne równikowe. — W ruchu dzień- Mapa), nym sfery niebieskiej uczestniczy i słońce, z powodu wszakże biegu rocznego ziemi posiada i pozorny ruch własny, roczny między gwiazdami, po drodze względem równika pochylonej, zwanej ekliptyką, skąd wypływa niejednaka długość dni i nocy w ciągu roku (ob. Ek lip ty ka, Ro k,

lone są o 23£° od biegunów świata P i P¹. Koło, przechodzące przez oba bieguny ekliptyki i przez gwiazdę, nazywa się kołem szerokości tej gwiazdy, a jej szerokością jest łuk tego koła, zawarty między ekliptyką a gwiazdą, łuk zaś ekliptyki między punktem równo-nocuym wiosennym a kołem szerokości nazywa się długością tej gwiazdy. Szerokość i długość gwiazdy wyznacząją również jej położenie i stanowią jej spółrzędne ekliptyczne (ob. Gwiazdy).— Jakkolwiek nazywamy N. kulą niebieską, łatwo jednak dostrzegamy, że postać jego nie jest zupełnie kulista, ale przedstawia raczej sklepienie spłaszczone, w którem zenit wydaje się bliżej względem nas położony, aniżeli granica horyzontu. Według pomiarów Reim anna (r. 1891) wysokość pozorna sklepienia niebieskiego do promienia poziomu jest w stosunku 6:11; jeżeli według oceny oka dzielimy na dwie równe części łuk, sięgający od zenitu do poziomu, to punkt podziału nie przypada na wysokości 45°, ale przeciętnie na wysokości 21°. Na o-cenę tę wszakże wpływ znaczny wywiera stopień zachmurzenia N-a; przy N-e pogodnem środek powyższego łuku przypada na wysokości 22^°, przy niebie zupełnie zachmurzonem na wysokości 20^°. Gdy horyzont jest zamglony, promień poziomy wydaje się mniejszym, a środek między zenitem a poziomem przypada wyżej, aniżeli, gdy horyzont jest pogodny. W nocy środek ten przypada wyżej, aniżeli za dnia, podczas pogodnej nocy bezksiężycowej w wysokości 30°, przy blasku księżyca w wysokości 26y.₂° nad poziomem. Spłaszczenie sklepienia niebieskiego starano się w rozmaity sposób tłómaczyć; najłat-twiej wyjaśnić się daje, według Malebranchea i Eulera, sądem naszym mylnym. Gdy spoglądamy w górę, nie mamy żadnej zgoła skali do oceny odległości, w kierunku natomiast poziomym dostrzegamy, że krańce horyzontu przypadają poza wszystkiemi przedmiotami widzialnemi i dlatego przypisujemy im oddalenie znaczniejsze. Dlatego też słońce i księżyc przy wschodzie lub zachodzie wydają się nam większe, aniżeli, gdy są już nad poziom wzniesione.— Dokładny obraz rozkładu gwiazd na N-ie, oraz przytoczonych wyżej linij pomocniczych do ich ob-serwacyj, dają globusy (ob. Niebieski globus), pożyteczniejsze jednak są karty N-a (ob.

S. K.

Niebo (w znaczeniu religijnym). We wszystkich religiach t. z w. „naturalnych”, t. j. w ta- takich, które ubóstwiają siły przyrody, w ten lub lut ów sposób pojmowane, niebo astronomiczne, wi- wi dome nad głowami naszemi, jako źródło światła, wi uchodzi też za początek życia wszelkiego, oraz wi potęgi i boskości wszelkiej, jest zatem bóstwem e-najwyższym lub jedynym. W rozwoju atoli dal-

Słońce). Linia prosta, prostopadła do płaszczyzny ekliptyki i przez środek sfery niebieskiej przechodząca, nazywa się osią ekliptyki szym wierzeń mitycznych, pojęcia o nim podle-i napotyka sferę niebieską w dwóch punktach, gają zmianom przeróżnym; spotykamy więc w re-zwanych biegunami ekliptyki, które odda- ligiach rozmaitych wczesne już uosobienia potę-

gi niebios, z początku na pewno nieokreślone jeszcze. — Uosobieniami takiemi N-a, jako całości, są np. War un as staroindyjski i odpowiadający mu Uranos grecki, Nut egipska (ob. te wyr.) itp. bóstwa inne, które wszakże w czasach późniejszych tracą na znaczeniu swym pierwotnym i stają się bogami obok innych sto-jącemi, nieraz nawet cześć, oddawana im pierwotnie i wyłącznie może, zaciera się w pamięci ludów do tego stopnia, że wiodą już tylko w nabożeństwie żywot ledwo widoczny, lub też od-grjwają rolę jaką taką jeno w t. zw. teogoniach (ob.), nie będąc już przedmiotem kultu właściwego.—W czasach więc, gdy już N-u, nie jako całości cześć oddawać zaczęto, lecz gdy cześć tę przeniesiono na zjawiska poszczególne, na nim spostrzegane, więc na słońce toczące się pozornie po sklepieniu niebieskim od wschodu do zachodu, na księżyc i planety krążące po nim, na gwiazdy, a zwłaszcza na jaśniejsze z pomiędzy nich, ale też i na chmury, grzmoty, błyskawice, pioruny itp., gdy zjawiska te uosabiać zaczęto, tworząc z nich bóstwa odrębne, N. stawało się z konieczności mieszkaniem ich, miejscem pobytu ich stałego, siedliskiem doskonałości wszelkiej, ziemia zaś, jako padół płaczu i cierpienia, stać się musiała przeciwstawieniem jego. Wobec tego jednak, że nie umiano sobie wystawić ani morza, ani ziemi samej bez bo-skości wszelkiej, część tylko bóstw mogło zamieszkiwać N.—były to bóstwa świetlane, dobroczynne i najwyższe. N. owo wyobrażano sobie zawsze mniej lub więcej materyalnie; było ono sklepieniem ogromnym, pokrywającym ziemię i na jej krawędziach opartym, na którym mieściły się mieszkania bogów; albo też mniemano, że mieszkania te stoją na szczycie gór pewnych, ponad obłokami, a to wierzenie może jest dawniejsze, pierwotniejsze, jako więcej materyalne. Spotykamy je u Indów i u Greków.—In do wie znali 7 nieb, w których mieszkali bogowie ich. Podania najdawniejsze ich mieszczą je często na wyżynach góry bajecznej, zwanej Meru (ob.), uchodzącej za środek i szczyt najwyższy ziemi, wznoszący się wysoko ponad chmury, niebios sięgający.—Podobnie u Greków starożytnych, jak to widzimy w pieśniach Homera, siedzibą pierwotną bogów jest Olimp (ob.), kryjący szczyt swój w obłokach. Później wszakże N-a nie łączouo już z żadną miejscowością ziemską, bliżej określoną, unosiło się w wyżynach nadziemskich, niedostępnych i było mieszkaniem 12 bogów olimpijskich, najwyższych, z Zeusem „ojcem bogów i ludzi” na czele. Do N-a tego dostają się czasem wyjątkowo i bohaterowie wyniesieni do godności boskiej, jak np. Herakles (ob.); ze śmiertelnych jednak nikt do niego nie ma przystępu nigdy, ani w podaniach najdawniejszych, ani później, gdy wiara w nieśmiertelność duszy ludzkiej zapanowała w Grecyi powszeohnie.—Mitologia rzymska, pierwotna, jak się zdaje, nie znała wcale N-a, przypominającego olimpijskie, później jednak pojęcia i wierzenia greckie rozpowszechniły się i wśród Rzymian, którzy tyle podań i poglądów przyjęli od Greków. — Ludy giermańskie, o ile wiadomości nasze sięgają, nie uosabiały N-a, jako bóstwa; według wierzeń ich było ono mieszkaniem bogów (Asów), posiadających tam pałace swe pyszne i wspaniałe; ale zarazem miały do N-a tego również przystęp dusze mężów poległych walecznie w boju, którzy tam, wiecznie młodzi i krzepcy, zabawiali się walką i ucztami bez końca (por. Walhalla).—N. to u Skandynawów zwano Asgard (—;gród bogów), z ziemią łączył je most Bifröst (tęcza).—Jakie Słowianie mieli wyobrażenia o N-ie, dla braku źródeł pewnych, powiedzieć nie sposób, prawdopodobnie jednak uważali je również za siedzibę bóstw najwyższych, światem rządzących. Czy według wierzeń ich dusze ludzkie dostawały się do nieba, jeżeli na to zasługiwały, nie wiemy.—W szczegóły bliższe jeszcze o tern wszystkiem oczywiście tu wdać się nie sposób, szukać ich trzeba w dziełach mitologii poświęconych; niejedno wszakże znajdzie się i w tej Encyklopedyi, gdzie mowa o religii ludów tu wymienionych. — Najważniejsze dla nas są poglądy starożydowskie na N., gdyż stały się one podstawą główną wierzeń chrześciańskieh w tej mierze. — Podług pojęć i wiary żydowskiej, najdawniejszej, Bóg (Iahwe) mieszkał na górze Synai, albo też w świątyni swej jerozolimskiej, a dopiero księgi Starego Zakonu, spisane po powrocie z niewoli babilońskiej, dla odróżnienia Boga od bóstw pogańskich, zaczynają go nazywać „niebieskim”.— Żydzi w Aleksandryi zamieszkali, filozofujący na sposób mniej lub więcej grecki, starają się później utożsamić pojęcie swe narodowe o N-ie, jako o stolicy boskiej (por. Izajasza proroka rozd. 66, w I i „Dzieje apost.” rozd. 7, w. 49), ze światem idealnym Platona (ob.), w rozumieniu pokrewnym też list do Żydów św. Pawła i ewangielia św. Jana przeciwstawiają N. ziem-skości. Teologia palestyńska tymczasem, trzymając się pojęć dawnych, materyalni ej szych o sklepieniu niebieskim, ziemię całą jak dzwon przykrywającym, wytworzyła naukę o 7-u N-ach, do której przyznaje się też apostół Paweł św. w liście 2-im do Koryntyan (rozdział 12, w. 2 i 4). — Wyobrażenia chrześciańskie o N-ie, na tle żydowskim przeważnie powstałe, w Wiekach Średnich panujące, opisał najdokładniej Dante (ob.) w swym „Par a di so” (część 3-a „Boskiej komedyi”). N. to składa się z 10 kręgów, z których najwyższy i ostatni zwie się Empi-reum (ob.). Są to oczywiście wszystko jeszcze wierzenia do stopnia pewnego materyalne, związane ściśle z pojęciami ówczesnemi o budowie wszechświata, obalonemi doszczętnie dopiero przez Kopernika i następców jego.—N. chrześciańskie, dzisiejsze z materyalizmem dawnym nic nie-

a-

Bed.

D.

Fig. 154. Niebodar, herb polski.

ma do ozynienia. Chrześcianizm spółczesny nie robi też już z N-a astronomicznego stolicy Boga, ani siedziby aniołów i wybrańców jego, nie starając się również o umieszczenie go w którejkolwiek części określonej wszechświata. N. jest więc w znaczeniu religijnym, teraźniejszym rzeczywistą, ale idealną stolicą Boga i rządu stworzenia całego, zarazem siedzibą auiołów i świętych Pańskich, tudzież miejscem rozkoszy duchowych, czyli rajem, gdzie wybrańcy boży, czyli sprawiedliwi przed Panem, po śmierci cielesnej na ziemi tej, wiodą żywot wieczny, znajdując tam wszystko to, „czego oko nie widziało i ucho nie słyszało i w serce człowiecze nie wstąpiło, co nagotował Bóg tym, którzy go miłują” (św. Paweł apostoł w liście 1-ym do Korynt, rozd. 2, w 9).—Mahometanie wierzą również w N. będące tronem bożym i pobytem wiecznym sprawiedliwych po śmierci ich ziemskiej, jeno rozkosze czekające ich tam wystawiają sobie w sposób bardzo materyalny i ziemski.—Por. Raj i Królestwo niebieski e.—O niebie in-dyj8kiem ob. N. Miiller „Glauben, Wissen und Kunst der alten Hindus” (T. I); Koppen „Die Religion des Buddha”; o niebie narodów klasycznych L. Preller „Griechische Mythologie” (Lipsk, wyd. 4-e, 1887—1894; Tom I); tegoż „Römische Mythol.” (tamże, wyd. 3-e, 1881—83) iW. H. Roscher „Ausführliches Lexikon der griech. u. röm. Mythol.” (Lipsk od r. 1884); ludów innych W. Vollmer „Vollständiges Wör-terb. der Mythol. aller Völker” (wyd. 2-e). Poglądy średniowieczne na N. wyłożył C. Flam ri on w „Histoire du Ciel” (Paryż b. w. r. z rycinami podług rysunków dawnych).

Niebochronka, palma wachlarzowa, ob. Cor y ph a.

Niebodar, herb polski z nadania. Na tar-czy, w polu górnem (jedną trzecią część tarczy zajmują-cem)—trzy gwiazdy sześcio-promienne, złote, rzędem; w polu dolnem, czerwonem, rzeka srebrna w poprzek, a nad nią snop złoty zboża. Nad hełmem, w koronie, trzy pióra strusie. Nadany Piotrowi Józefowi

Rousseau w roku 1790 przez Stanisława Augusta, króla polskiego. — „Metr. Litewska“ (220, f. 412); W i e 1 ą d k o.

Nieborów, w dokumentach Nyeborow, wieś, folwark, dobra nad rz. Łupią albo Skierniewką, w pow. Łowickim, gub. Warszawskiej, gm. i par. Nieborów. Ma kościół parafialny, szkołę początkową, sąd i urząd gminny, fabrykę pieców i majolik, cegielnię i pałac z biblioteką i parkiem. Leży przy drodze bitej z Łowicza do Bolimowa, o 10 wiorst od Łowicza.—Początkiem N-wa miała być osada garncarzy, których ściągnęła tu glina wyborna.—Jan z N., wojewoda bełzki, podpisuje tu akt z r. 1451 przy boku Władysława ks. mazowieckiego („Kod. maz”. 216). N. należał początkowo do Nieborowskich, w końcu w. XVI przeszedł na własność Tarnowskich (h. Rola), od nich dostał się między r. 1690 a 1696 do rąk prymasa Radziejowskiego, który wzniósł tutaj dla siebie pałac i odnowił kościół. Potem po kolei N. przechodził do Towiańskich, Lubomirskich, Łochockich, Ogińskich, wreszcie w r. 1774 do Radziwiłłów; dostał się mianowicie ks. Michałowi, miecznikowi litewskiemu, którego żona Helena, twórczyni głośnej w swoim czasie Arkady i, założyła w N-wie główną rezyden* cye, urządziwszy bibliotekę wspaniałą, zgromadziwszy zbiory bogate obrazów, rzeźb i kosztowności i żałożywszy pomarańczarnię, sprzedaną nestępnie w r. 1868 cesarzowi rossyjskiemu do upiększenia Łazienek. Gośćmi częstemi N-wa byli malarze nasi: Al. Orłowski, Płoński, Norblin, Rustem, Ant. Blank, a także osoby ukoronowane, jak Stanisław August, Fryderyk Wilhelm i Aleksander I (w r 1818). Blank wydał nawet spis i opis krytyczny dzieł sztuki galeryi nieborowskiej (Warszawa r. 1835). Aczkolwiek biblioteka i zbiory wkrótce zmarnowane zostały, atoli w archiwum miejscowym mieści się jeszcze mnóstwo dokumentów historycznych. Fabryka majolik założona została w r. 1879 przez ks. Mikołaja Radziwiłła. Por. „Słown. geogr.”.

Niebuhr Karsten, podróżnik (* d. 17 marca r. 1733 w Lüdingworth w Hannowerze—f d. 26 kwietnia r. 1815 w Meldorfie w Holsztynie), uczył się matematyki w Gietyndze, w r. 1760 wstąpił do służby duńskiej jako inżynier wojskowy, w r. 1761 przyłączony został jako gieograf do wyprawy naukowej wysłanej przez króla Fryderyka V do Arabii. W ciągu roku wszyscy uczestnicy wyprawy wyginęli; sam N zwiedzał dalej Arabię i kraje sąsiednie. Z podróży tej wrócił dopiero w r. 1767.—N. pierwszy zdjął dokładną mapę północnej części morza Czerwonego; posiłkując się nią kapitan Halford w r. 1772 odważył się pierwszy na podróż okrętem z Kal-kutty do Suezu.—Kopie pisma klinowego z ruin Niniwy, zrobione przez N-a, były materyałem, na którego podstawie Grotefendw r. 1802 czynił pierwsze próby odcyfrowania pisma tego. Opis podróży swoich wydał N. p. n. „Beschreibung von Arabien” (Kopenhaga 1772) i „Reisebeschreibung von Arabien und adern umliegenden Ländern” (Kopenhaga 1774 — 78, 2 tomy; 3 tom. p. n. „Reisen durch Syrien und Palästina”, Hamburg 1837). Oprócz tego ogłosił drukiem z papierów swego towarzysza podróży; F o r-skala, „Descriptiones animalium etc.” (Kopenhaga 1775); „Flora aegyptiaco-arabica” (tamże,

Niebuhr Bartold Jerzy.

-i

UK

1776) i „Icones rerum memorabilium” (tamże, 1776). Od r. 1778 mieszkał w Meldorfie, jako królewski radzca sprawiedliwości.—Życiorys jego napisał syn Bartold Jerzy (Kiel 1817).

Niebuhr Bartold Jerzy, historyk i mąż stanu (* d. 27 sierpnia r. 1776 —f d. 2 stycznia r. 1831), syn słynnego podróżnika Karstena N-a (ob.), urodził się w Kopenhadze w Danii, lecz już od r. 1778 wychowywał się i kształcił prywatnie w Meldorfie pod kierunkiem ojca, który tam otrzymał urząd cywilny. Obok języków starożytnych uczył się N. języków nowożytnych, gieografii, statystyki i historyi, objawiając wielką pamięć i bystrość umysłu i bardzo wcześnie zaczął się zajmować sprawami bieżącemi, poli-tyeznemi, a śledząc przeważnie wypadki ówczesne we Francyi nabrał wstrętu do niej oraz do

■ife.

mm

Fig. 155. Bartold Jerzy Niebuhr, historyk i mą,ż stanu

(podług miedziorytu spdłezesnego).

rewolucyi. N. chciał zostać filologiem, lecz ojciec życzył sobie dla niego karyery dyplomatycznej i dlatego wysłał go w r. 1793 do Hamburga do swego przyjaciela, prof. Büsche, w którego domu znajdowała się głośna akademia handlowa. Nie mogąc się tam do stosunków przyzwyczaić, wrócił N. w jesieni do domu, by w r. 1794—1796 udać się na uniwersytet w Kielu, gdzie powziął postanowienie stanowcze przyszłej pracy naukowej w dziedzinie historyi starożytnej. Miejsce sekretarza prywatnego (1796 — 1797) ministra skarbu duńskiego, hr. Schimmelmanna, było dla niego znakomitą szkołą polityki i skarbowosci, a pobyt w Londynie i Edynburgu zaznajomił go ze stosunkami angielskiemi, ekonomią i rolnictwem.—Po powrocie wstąpił w r. 1800 do służby rządowej duńskiej, gdzie wyróżniając się zdolnościami, niepospolitemi, już w r. 1804 został dyrektorem banku i kompanii wschodnio-indyjskiej. Wśród zajęć praktycznych nie zaniedbywał N. badań historycznych. Sława jego, jako dyrektora banku, rozeszła się szeroko i gdy baron v. Stein, pruski minister skarbu, potrzebował pomocnika zdolnego, powołał go na współdyrektora banku do Berlina w r. 1806. W następnym, niepomyślnym roku dla Prus, został N. radzcą tajnym, a w r. 1808 pracował nad wyrobieniem pruskiej pożyczki państwowej w Hollandyi, co było missyą trudną z powodu przeciwdziałania ze strony Francyi. Ze służby publicznej usuuął się N. po ostrej krytyce polityki skarbowej Hardenberga, kanclerza pruskiego, następcy Steina, i rozpoczął od r. 1810—1812 wykłady historyi rzymskiej na nowootwartym uniwersytecie w Berlinie. Wówczas to pojawiły się 2 pierwsze tomy jego historyi rzymskiej.—Podczas wyprawy Napoleona na Rosyę, chciał N., jak wielu innych, wstąpić jako ochotnik do wojska pruskiego, lecz sprzeciwił się temu król pruski Fryderyk Wilhelm III, przeznaczając go do czynności dyplomatycznych. Od r. 1813 z powrotem w służbie publicznej pruskiej, kształcił N. w zimie r. 1814 następcę tronu w nauce skarbowo-ści, zyskując jego względy. Po śmierci ukochanej żony, ożenił się powtórnie w r. 1816. po-czem udał się do Rzymu jako poseł pruski dla przeprowadzenia porozumienia z kuryą papieską. Wynikiem 6-letnich układów była bulla „de salute animarum” (r. 1821), regulująca ku zadowoleniu obu państw, obszar biskupstw pruskich i ich obsadzenie. W tym czasie oddawał się N. poszukiwaniom historycznym. Na życzenie żony w roku 1823 opuścił Rzym, a uwolniwszy się ze służby publicznej, rozpoczął w lecie r. 1825 na uniwersytecie w Bonn, jako docent prywatny, wykłady historyi rzymskiej, greckiej, starożytności i Wielkiej Rewolucyi francuskiej. Teraz poświęcił się wyłącznie pracy naukowej nad no-wem obrobieniem historyi rzymskiej, założył czasopismo naukowe „Rheinisches Museum....” r. 1827 i przyjął współudział w wydawaniu „Corpus scriptorum historiae byzantinae...” (Agatias, Bonn 1828), a wśród nadmiernej pracy, gdy wypadki rewolucyi z r. 1830 wyprowadziły go z równowagi, umarł w Bonn na zapalenie płuc. Imię N-a głośnem uczyniły badania epokowe z zakresu historyi rzymskiej, w których, posługując się metodą nową zupełnie, stał się N. obok K.

G. Eichhorna i Savignyego głównym twórcą t. zw. „szkoły historycznej w Niemczech”. Pociąg N-a do pracy nad historyą rzymską, który go nie opuszczał nawet przy zajęciach życia publicznego, tłómaczy się rozwojem ówczesnym badań starożytności (Wolf, Voss), wytwarzającym nastrój odpowiedni, któremu umysły najpotężniejsze, ówczesne ulegały (Gothe, Lessing).—Przed N-em historycy nie zdołali

(Monachium i Lipsk 1885).

Red.

się oderwać od przedstawiania rzeczy podanego przez starożytnych, pierwszy dopiero N. umiał wniknąć w rzecz głębiej i z szeregu opowiadań dotyczących pewnych, barwniejszych i głośniejszych wypadków, wydobyć rzecz istotną i przedstawić bieg prawidłowy i ciągły rozwoju społeczeństwa i państwa Rzymskiego. W tym względzie zasłużył się N. przez zrozumienie i zastosowanie pracy dziej opisa w dwuch kierunkach:

1) w kierunku krytycznym, gdzie chodzi o zbadanie wartości źródeł, przyczem badacz musi się starać wniknąć w treść istotną tradycyi piśmiennej, by uwolnić się od wrażenia osobistego, które na autorze danego źródła historycznego wywarły wypadki opisywane, skutkiem czego odpowiednio jest zabarwione ich przedstawienie, 2) w kierunku konstrukcyjnym, mającym na celu na podstawie tych elementów, które z krytyki źródeł dały się wydobyć, dać taki obraz społeczeństwa badanego, jaki nakreśliłoby się przy badaniu jakiegoś społeczeństwa teraźniejszego, to znaczy: wniknąć w ducha czasu i w znacznej szęści indukcyjnie zrozumieć te wszystkie uczucia i namiętności, które badane społeczeństwo poruszały i były przyczyną sprawy dziejowej. — W pracy swej spełnił N. oba te zadania, a posługując się materyałem bardzo urywkowym, musiał wprowadzać różne kom-binacye, analogię itp. by dać całokształt obrazu. Aczkolwiek N. sam się wyraził, że obowiązkiem historyka jest przedstawianie prawdy rzetelnej i to tylko podawać za pewnik, co rzeczywiście jest pewnikiem, a więc baczyć na ten czynnik etyczny w pracy, mimo to nie uniknął i on sam tego błędu, że przypuszczenia prawdopodobne za fak-ta podawał, co krytyka późniejsza musiała usunąć i sprostować. N. więc w swej pracy nad historyą rzymską, doprowadzonej zaledwie do końca pierwszej wojny Punickiej, nie jest wolny od błędów, lecz one nie zmniejszają jego zasługi, skierowania pracy historycznej na właściwe tory, wprowadzenia metody nowej, którą zastosowano później w pracy nad początkami i rozwojem społeczeństwa niemieckiego.— Jego działalność polityczna, która poprzedziła pracę naukową, wpłynęła na nią niezmiernie dodatnio, wskutek tego, że zapoznała N-a z całą budową państwa, sprawami politycznemi i ekonomicz-nemi, teoretycznie i praktycznie, a niezmiernie gruutownie. Pobyt jego w Anglii przyczynił się do poznania konstytucyi tamtejszej, stosunków ekonomicznych, a przedewszystkiem rozwoju sprawy agrarnej, którą mu potem w historyi rzymskiej odtworzyć przyszło. Również znał on dobrze ustrój państwa Francuskiego. Śledził pilnie wypadki Wielkiej Rewolucyi, znał stosuuki duńskie, a prócz tego cały szereg teoretycznych umiejętności państwowych. Ta niezmierna uczo-ność, w parze z umysłem wynalazczym i oryginalnym, pozwoliła mu odbudować i przedstawić samodzielnie rozwój stosunków w Rzymie i państwie Rzymskiem w okresie królów i za republiki, aż do chwili, gdy państwo Rzymskie, po zjednoczeniu Włoch, sięgnęło poza granice półwyspu Apenińskiego.—Dzieła N-a z historyi rzymskiej: „Römische Geschichte” t. I, czasy królów (Berlin 1811) poświęcony Fryd. Wilhelmowi III, t. II aż do ustawy Liciniusza (r. 1812), tom III do r. 241 przed Cbr. (1832); wydania następne r. 1853 i 1873/4. Prócz tego wydano później jego wykłady historyi rzymskiej i greckiej i starożytności, nadto wykłady Wielkiej Rewolucyi francuskiej. Z zakresu historyi starożytnej drukował N. szereg rozpraw w pismach Akademii berlińskiej: „Uber das Alter des Küstenbeschreibers Skylax” 1810; „Die Geographie Herodots” 1812; „Der historische Gewinn aus der armenischen Uebersetzung d. Chronik d. Eusebius” 1819 i in. Wydał także wiele rozpraw filologicznych, a obok tego szereg pism ulotnych, prac z zakresu historyi nowszej, o tenden-cyach politycznych, jak n. p.: „Demosthenes erste Philippische Rede” (Hamburg 1805, poświęcona Ces. Aleksandrowi I), „Preussens Recht gegen den sächsischen Hof” (Berlin 1814); „Ueber geheime Verbindungen in preuss. Staat u. deren Denutiation” (Berlin 1815). Wydał życiorys swego ojcap. n. „Carsten Niebuhrs Leben” (Berlin 1817).— Por. „Lebensnachrichten über B. G. N. aus Briefen desselben u. aus Errinnerungen einiger seiner nächsten Freunde” 3 t. (Hamburg 1838—39, v. Dora Hensler); Classen „B. G. N. Eine Gedächtnisschrift zu seinem hundertjährigen Geburtstage” (Gotha 1876); Eyssen-hardt „B. G. N.” (Gotha 1886); Henryk Nissen „B. G. N.” w „Allg. d. Biograph.”; D. F. Wegele „Gesch. der deutshen Historiographie”.

w. Di.

Niebylski Nikodem (początek wieku XVII); nazwisko i imię to, prawdopodobnie zmyślone, należy do pisarza polskiego, autora satyrycznego i poety z czasów Zygmunta III. Posiadamy bardzo ciekawą broszurę jego satyryczną p. n.: „Deklaratia albo objaśnienie kast kozackich naprzód w Wiedniu po łacinie a teraz znowu po polsku przez samego autora przełożone roku P. 1621”, w niej wystawione są czyny bohaterskie Lisowskiego i towarzyszów jego, oraz korzyści, które z nich spłynęły na Austryę. Oprócz tego, jako utwór N-go bibliografia nasza zapisuje jeszcze wiersze p. n.: „Pobudka do dobrej myśli”. (Toruń 1615, w 4-e). Por. art. M. So-bieszczańskiego w „Encykl. powsz.” S. Orgelbranda (T. XIX, str. 344).

Niebyt. Złożony ten wyraz przychodzi w dwojakiem znaczeniu: 1) Jako zaprzeczenie wszystkiego, co nazywamy istnieniem, w tym przypadku oznacza on to samo, co wyraz nicość (ob.). 2) Jako oznaczenie jednak pewnego rodzaju bytu. Podczas gdy jeszcze Eleaci a szczególnie Parmenides (ob.) dowodzili, że „niebyt” nie może istnieć, to przeciwnie Atomiści z Le u ki p-

rzynę; w r. 1555 nadana została przez Zygmunta Augusta w lenno Aleksandrowi Kotłubajowi, którego potomkowie zwali się później Iliasz o wski mi. W roku 1575 Ilia-szowscy sprzedali N. i inne „puste Siedliszcza” Jackowi Werbowieckiemu, który wzniósł tu zameczek, zagospodarował się nieco i w r. 1586 odprzedał wszystko Wasylowi Koza-rewskiemu. Potem w początkach w. XVII zewnątrz i do uważa- pomiędzy Tyszkiewiczami a Rużyńskimi

pem (ob.) na czele, zaczęli dowodzić, że „niebyt” musi istnieć tak samo jak i „byt” i że jest on do wyjaśnienia powstania świata niezbędny. Atomy, to „byt”, próżna przestrzeń, to „niebyt”; jak jedno tak drugie musi istnieć, inaczej bowiem nie byłoby wcale świata materyalnego. Takie uznanie niebytu za rodzaj istnienia, dowodzi najlepiej, do jakiego stopnia myśl ludzka skłonna jest do przerzucania własnych swoich abstrakcyj na nia ich za coś przedmiotowo rzeczywistego. Nawet całkowitemu zaprzeczeniu istnienia, a więc negacyi w najobszerniejszem tego słowa znaczeniu, nadaje umysł cechę przedmiotowości i uznaje ją za jakiś rodzaj rzeczywistości. Tak Platon jak i Arystoteles uważali również N. za rodzaj bytu. Platon nazywa materyę „p,7] ov” w przeciwieństwie do tego co jest ovuoç ’óv t. z. prawdziwie istniejącem, podczas gdy mate-ryi przysługuje tylko byt pozorny. Arystoteles określa materyę w stanie potencyalnym, także jako niebyt, a raczej jako „niebędącą jeszcze

balczyca, przyniosły plon obfity: wydobyto sporo monet polskich z w. XVII, głębiej natrafiono na ślady zgliszcza pogańskiego, a jeszcze głębiej na naczynia gliniane, figurki bronzowe, głazy i noże ofiarnicze, świadczące, że ongi było zamczysko to zapewne miejscem obrzędów religijnych.

Niechorowskie starostwo, niegrodowe, leżało w województwie Kijowskiem, między starostwami: Korsuńskiem a Bohusławskiem; grunta czarno-ziemne starostwa przerzynała rzeka Pu-stocha; głównem miasteczkiem jego była Nie-chudoroszcza (antiquitus Chworośna). dawniejszą wiadomość o starostwie znajdujemy w lustracyach z r. 1615; w tym roku „possessorem starostwa jest Fryderyk Tyszkiewicz”.— Jest to najopłakańszy okres w dziejach starostwa. Najbliższym wiadomym następcą Tyszkiewicza był Kazimierz Wyknowski.—Lu-stracye z r. 1765 świadczą, że wtedy starostwo przynosiło intraty 8 473 zł., 12 gr. Rządy Wy-knowskiego były pomyślne dla starostwa.— Po Wyknowskim obejmuje je Ignacy Karnie wski, stolnik Różański. Lustracye z roku 1789 mówią, że wtedy miasteczko Niechworosz-cza zostało obrócone na osadę wiejską; do starostwa należały w tym czasie wsie Kotawka, Kryłowice i Zerdele (por. Niechoroszcza).—Dochód starostwa wynosił za Karniewskiego 15649zł. 2 gr.—(Por. Baliński „StarożytnaPolska”; Paprocki Franciszek „Specyfikacya Starostw i Królewszczyzn” 1775,76).

Niechowice albo Nihowice, w dokumentach dawnych Michończyce (r. 1505), po rusku Nychowyczi, wieś w powiecie Radeckim, o 18 kilometrów od Rudek w Galicyi. Niegdyś była siedzibą starosty niegrodowego w ziemi Przemyskiej. Według lustracyi z r. 1765,

Naj-

wynikła waśń o N-ę i dała powód do najazdów wzajemnych, licznych i krwawych.—Podczas wojen kozackich, w połowie XVII w., starostowie niechworoszczyccy umocnili zamek. W końcu w. XVIII, wskutek ciągłych sporów sądowych o prawo własności do N-y, miasteczko, zamiast się rozrość, podupadło ostateczznie.—Dziś N. należy do rządu. W klinie przy uściu rz. Pusto-chy do rz. Hujwy znajduje się zamczysko odwieczne, usypane ręką niepamiętną, z przystępem trudnym wśród moczarów i bagnisk. Za rzeką mnóstwo kurhanów. Badania, prowadzone bytem urzeczywistnionym”. U Nowo-Platończy- tu w r. 1885 z polecenia rządu przez Kików (ob.) odgrywa N. bardzo ważną rolę (ob. N i-cość).—Filozofowie chrześciańscy rozważali również pojęcie niebytu wszechstronnie. Dla nich całe zagadnienie obracało się głównie około pytania: Co to znaczy, że Bóg stworzył świat z niczego?—Św. Augustyn, który był umysłem niezmiernie głębokim i krytycznym, gdy mówi o stworzeniu świata z niczego, to bierze owo „nihil” jako zaprzeczenie wszelkiego czegoś, co-by było obok Boga istniało, a więc nie uważa niebytu i nicości za coś przedmiotowego. Ale filozofowie późniejsi, średniowieczni na takie wysokie stanowisko wznieść się nie umieli, dla wielu z nich N. to jednak coś, co istnieje lub istniało pierwotnie. Jan Scot zwany Erige na dowodzi, że Bóg był pierwotnie niebytem (ob. dzieło Sc o ta „De divisione naturae” III, 19).

Fredegisius mniema, że niebyt to także coś,

„każdy bowiem wyraz oznacza jakąś rzeczywistość” (zdanie to dowodzi najlepiej skłonności naiwnego myślenia do przerzucania własnych tworów nazewnątrz). O niebycie rozprawiali ze szczególnem zamiłowaniem mistycy niemieccy na schyłku Wieków Średnich. Eckhardt uważał świat rzeczy w stosunku do Boga za niebyt.

Robert Fludd nazywa nieukształtowaną materyę niebytem, są to wszystko poglądy, których źródła należy szukać w Nowoplatonizmie (Co do

literatury ob. artykuł Nicość).

Niechoroszcza, niekiedy Niechworoszcz, dawniej Chworosznia, miasteczko nad Pusto chą, lewym dopływem rz. Hujwy, w pow. Żytomierskim, gub. Wołyńskiej, na południo-wschód od Żytomierza. Ma zwaliska zamku starodawnego, 2 cerkwie, szkołę, 2 młyny wodne, farbiernię i liczy 302 domy i 2 865 m-ców, wyznania głównie prawosławnego.—R. 1483 przez najazd Tatarów Mendligireja zamieniona została w pe-

M. S.

Błe.

82

Enc. Powsz. IUustr. S. U. Zesz. 11. T. II.

Red.

Red.

A. Pol.

ai

k i.

Fig. 156. Ni eczaj, herb polski.

starostwo to powstało z dawniejszego starostwa Wiśnieńskiego, przez odłączenie od niego wsi: N-c, Laszek, Kościelnik, Kropiwnik i Kniahenicz. W r. 1770 było w posiadaniu Stefana Biało-głowskiego, który z niego płacił rocznie kwarty złp. 2 267 i gr. 9, hiberny zaś złp. 229 i gr. 20.—Por. „Słown. geog.” (T. VII, str. 46).

Niechowickie starostwo niegrodowe. Ob. Nie-cho wi ce.

Niecierpek, roślina, ob. Impatiens.

Niecka albo Niecki, Niecułka (nieczuł-ka), także kopanką zwana, sprzęt domowy, drewniany, dawniej częściej niż dziś do potrzeb różnych używany. N. jest rodzajem korytka płaskiego, łódkowatego, o spodzie zaokrąglonym, wyciosanego z jednego kawała drzewa, najczęściej topolowego, lipowego, lub bukowego, wygląd jej przypomina nieco opałkę plecioną z witek, jeno że nie jest, jak ona, zaokrąglona na obu końcach, lecz nieomal zawsze prosto ścięta. N. używana bywała w kuchni do miesienia ciasta, przechowywania w niej mąki, serów, kiełbas, albo innych zapasów gospodarczych; rzeźni-cy naszali w niej mięso, a w oelu tym używają jej i dziś jeszcze. Długość N-i pospolicie wynosi 1 do 2 łokci, rzadziej już zdarzają się i większe. — W dziele nadzwyczaj ciekawym, wydanym przez prof. F. Piek osiński ego p. n.: „Rachunki dworu króla Władysława Jagiełły i królowej Jadwigi z lat 1388 do 1420” (Kraków 1896; wydawn. Akad. Urn.) wymieniono w „Inuentarium in viceprocuracione Nepolomi-censi 1388”—„VIII aluea neczky” (str. 7); dalej w „Rejestrze wydatków krakowskich z r. 1394” (str. 564) czytamy, że d. 23 lutego zapłacono za 2 „neczky” 3 kwartniki (około 3 złp.), nako-niec w tychże „Rachunkach” (str. 565) zapisano, że d. 14 kwietnia wydano „źa 2 niecki do trzy-mauia serów 1 skojec” (około 4 złp.). W trzech ustępach przytoczonych spotykamy się z nazwą polską; nierównie częściej w „Rachunkach” widzieć można N-ę w szacie łacińskiej, jako „tina” lub „alveus”, a w czasach owych należała widocznie do sprzętów domowych, najniezbędniejszych.—N. służyła też dawniej zawsze, a i dotąd nieraz, do kąpania niemowląt, skąd też pewno powstała nazwa jej Kopanka (właściwie Kąpanka).—W hutach wytapiających kruszec, N-i drewuiane lub żelazne, nazywane wtedy także trejtakami, służyły do noszenia rudy, i wsypywania jej z nich do pieca.— Podług T. Czackiego („O Litewskich i Polskich prawach” [Warszawa 1801; T. II. str. 199]) N., jako część korca olkuskiego, była też miarą w górnictwie używaną.

Niecki Adam, ob. Nietzki A.

Niecke Fryderyk (* d. 3 lutego r. 1845 w Dyseldorfie), pisarz muzyczny niemiecki. Kształcił się w grze na skrzypcach u Grunewalda i Au er a. W r. 1868 udał się do Dumfries w Szkocyi, gdzie pełnił obowiązki organisty, po ukończeniu uniwersytetu w Lipsku (r. 1879), zwiedził Włochy, poczem wróciwszy do Londy-ny, objął dział krytyki muzycznej w „Montly Musical Record” i „Musical Times”. W r. 1891 N. otrzymał posadę profesora muzyki w uniwersytecie Edynburskim, a w r. 1898 stopień doktora muzyki honoris causa w uniwersytecie Dublińskim. Jako pisarz muzyczny, N. wsławił się świetną biografią Chopina „Fr. Chopin as a man and a musician” (Londyn 1888, tłóm. na niemiecki przez Langhansa 1888). Prócz tego wydał „Dictionary of musical terms” (wyd. 2-e), oraz histo-ryę znaków muzyczuych, p. n. „The fiat, Scharp and Natural” i kilka innych monografij z dziedziny historyi i teoryi muzyki.

Niecnica, ob. Epichnopteryx.

Nieczaj, herb polski z nadania. Na tarczy, w polu czerwonem— w środku podkowy srebrnej ocela-mi na dół obróconej—strzała takaż, bez opierzenia, rozdarta, żeleźcem do góry. Nad hełmem, w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie. Nadany w r. 1659 Janowi Neczajowi v. Nieczajo-wi, półkownikowi kozackiemu, a w r. 1661 potwierdzony jego żonie, Stefani-dzie Chmielnickiej. — „Vol. Legum” (IV, 603); Kojałowicz; Niesiec-

D.

Nieczaj, nazwisko kilku watażków kozackich z których wymieniamy: l)N-ja Iwana, zięcia B. Chmielnickiego (ob.). Ożeniony był ze Stefanidą, córką hetmana kozackiego, cieszył się wśród kozaków wielkim mirem i miał rangę pułkownika, gdy jako więzień odesłany został do Moskwy. 2) N., esauł kozacki, spółtowa-rzysz Fieodora Bogdanów a, hetmana mało-ruskiego. W r. 1575, mając pod sobą 5 000 kozaków, oblegałKafę i wielce pomagał Bogda-nowowi w wyprawie najezdniczej na wybrzeża Turcyi Europejskiej i Azyatyckiej. W roku następnym z 3000 kozaków dokonał śmiałej wyprawy morskiej przeciwko Tatarom i Turkom.

3) N. Daniło, pułkownik kozaków bracławskich zyskał wielką popularność śród rzeszy kozackiej kiedy po zaprzysiężeniu w r. 1649 „paktów Zborowskich” (ob.)przez Chmielni ckiego, wystąpił śmiało w obronie swobód kozackich. Potykał się pod Barem z wojskiem polskiem pod dowództwem hetmanów: Mikołaja Potockiego, i Marcina K al i n o ws ki e g o. Otoczony pod Krasnem przez Kalinowskiego w d. 22 lutego r. 1651 w czasie hulatyki zapustnej, umarł z ran. Mogiła watażki wznosi się na polach wsi Czeremoszni, w pobliżu miasteczka Krasnego, w pow. Jampolskim i do dziś dnia nosi nazwi-

D.

Fig. 157. Nieczuja I, herb polski.

sko N-a. O bitwie tej zachowała się pieśń między ludem, kończąca się jak następuje: „Pere-wernułsia kozak Nieczaj z hory na dołynu, Aż tam jego pan Potocki złapaw za czuprynu; Pora tibi, wraży synu, uże propadati, Wże ne budesz teper bilsze taj Laszkiw rubaty.”

Nieczajew Bazyli, prawnik rossyjski (* r. 1860), kształcił się w uniwersytecie moskiewskim, a po uzyskaniu stopnia magistra w r. 1885 wysłany został za granicę, gdzie przykładał się do nauk prawnych pod kierunkiem profesorów Br u line r a, Dernburga, Windscheid a, Sohma, Labanda, Fustel de Coulangesai Esmeina. W r. 1888 został pełniącym obowiązki docenta na katedrze prawa rzymskiego w liceum Demido-wa w Jarosławiu, w roku następnym docentem prawa cywilnego i procedury sądowej w uniwersytecie Odeskim, wreszcie w r. 1893 profesorem nadzwyczajnym tychże przedmiotów w uniwersytecie dorpackim. Wydał: „Opyty po istorii russkago obycznago prawa i jego istorii” („Juridicz. Wiestnik” z r. 1884 N» 8); „Iz francuskich izsledowanij po istorii prawa” (tamże 1886, JY» 3); „Drewniejszeje giermanskoje i fran-cuskoje prawo w nowiejszych izsledowanijach” (tamże 1887,    3); „Tieorija dogowora” (t-że

1888, M 10); „Reforma juridiczeskago obrazowania w Giermanii” (t-że 1879, M 1—4); przełożył na język rossyjski dzieło Sohma p. n. „Institucii rimskago prawa” (Moskwa 1888) i pisuje liczne artykuły prawnicze do czasopism takich, jak: „Russkaja Mysi”, „Żurnał Minist. Justicii” i t. d.

NieczekÓW, ob. Netzschkau.

Nieczuj Iwan, pseudonim pisarza małor u -skiego Jana Lewickiego (ob.).

Nieczuja I. Jeden z najstarszych herbów polskich. Na tarczy w polu czerwonem pień barwy naturalnej lub srebrny, ocięty, z trzema sękami z prawej strony, a dwoma z lewej, z krzyżem na wierzchu. Nad hełmem w koronie szlacheckiej między dwoma skrzydłami or-lemi taki sam pień z krzyżem, jak na tarczy. W zapiskach sądowych, średniowiecznych spotykamy herb ten najwcześniej pod r. 1403; z pieczęci z nim dochowała się tylko jedna, z r. 1504, Wawrzyńca Ostrowskiego, dziekana kolegiaty wieluńskiej (ob. fig. 157), Nieczują pieczętowały się lub pieczętują rody następujące: Abramowskich, Abuniewiczów (rodź. tatarska), Achramowiczów, Bartlewiczów, Bartoszynów, Ba-tockich Tortiłowiczów (nob. w Prusach r. 1821), Bazarów (rodź. tatarska), Białkowskich, Biciut-ków (rodź. tatarska), Biczysków (zgaśli); Bieńkowskich, Biszowskich v. Byszowskich (zgaśli), Branwickich, Bystrzej owskich, Chlebowskich (zgaśli), Chłopickich (baron, francuscy r. 1810 •{■ 1854), Chomętowskich, Chustków, Czechowskich, Czewi-lów, Dąbrowskich, Dębińskich, Dobieszkowskich, Dobrowolskich, Domaszewskich, Domżalskich, Dowgielewiczów, Dowgwiłłów, Dowmontów, Dymitrów, Dziemieszkiewiczów, Dzierźków, Frąckiewiczów, Galiczów (zgaśli), Gębickich, Gładyszów, Gładyszewskich, Gołych (zgaśli), Graboszewskich, Grabionków, Grębarskich, Grzymułtowskich, Hoś-ciłłów, Jemielskich, Jokiewiczów, Jurkiewiczów (nob r. 1685), Kapuścińskich, Kiełtyków, Ko-chowskich, Kocięckich, Komeńskich, Krasuskich, Krzesińskich, Dzierźków-Krzynieckich, Kurków, (zgaśli), Kuropatnickich (hrab. austr. r. 1779; zgaśli), Łaskawskich, Łoknickich (zgaśli), Łosiew-skich, Łukawskich, Machockich, Miniewiczów, Mi-niewskich, Mniowskich, Mroczków, Murców (zgaśli), Myślichowskich, Nackowiczów, Nadłętow-skich, Nagórskich, Niesłuchowskich, Orlików, Ostrowskich, Parnickich, Pęchowskich, Pełków, Pilchowskich, Piotrkowskich, Piotrowskich, Po-marzańskich (zgaśli), Praskich, Radocbowskich, Roszkowskich, Sadlewskich, Sadlińskich, Seku-lińskich, Śląskich, Smoleńskich, Śnieszków, Sta-rzechowskich (zgaśli), Świdrów, Szklanków, Szu-mieńskich, Szumlańskich, Ułanowskich, Urbańskich, Wapowskich (zgaśli), Szpaków-Węsierskich, Wichor8kich, Widliców, Wierzbickich, Wilczopol-skich, Wilczowskich, Wilczyckich, Wilkockich (zgaśli), Winowskich, Witkiewiczów, Witkowskich, Witosławskich, Włodków, Wszeborskich, Wysockich, Zarogowskich, Zbigniewskich, Zgierskich, Ziemięckich (baron, austryaccy r. 1874) Zientec-kich z odm., Zużelnickich i Żakowiczów. — Źródła: Długosz; Paprocki; Niesiecki, Duń-czewski; Kuropatnicki; Wielądko; Małachowski; Polaczek; Borkowski; Ostrowski; Żernicki; Czarniecki; Helcel; Ulanowski; Piekosiński; notaty ś. p. Laguny.

ÜP>: mm

4L

Fig. 158. Nieczu-J j a II, herb polski, j

Nieczuja II, Os trze w. Herb polski. Na tarczy w polu czerwonem pień barwy naturalnej, ocięty, o trzech sękach z prawej, a dwóch z lewej strony. Nad hełmem w koronie szlacheckiej 5 piór strusich białych. (Niektórzy kładą między dwoma skrzydłami orlemi pień, jak na tarczy). Paprocki i Niesiecki rozróżniają

Źródła: N i e -

D.

s. Pł.

herb ten od Nieczui i zowią Os trze wem. Tymczasem jest to tylko odmiana herbu Nieczuja (ob.), czego najlepszym dowodem są zapiski sądowe, w których zarówno dla pnia z krzyżem, jak i bez krzyża jest jedna nazwa Os trze w, a zawołanie wspólne Nieczuja.—Nieczui bez krzyża używają rodziny: Berkowiczów, Boguszów, Ce-bulków, Dąbrówków, Dębińskich, Falkensteinów z odm. (pień leży ukośnie), Grzymułtowskich, Gu-dziańskich, Łętowskich, Radoszewskich (zgaśli), Taszarskich, Włodków i Żegrowskich. — Źródła: Paprocki, Niesiecki, Kuropatnicki, Małachowski, Borkowski, Ulanowski. D-Nieczuja, pseudonim Zygmunta Kaczkowskiego (ob.).

Nieczuja-Pruska. Herb polski. Na tarczy w polu czerwonem pień leżący o dwóch sękach od góry i jednym u dołu, ukośnie w prawo strzałą przeszyty. Nad hełmem w koronie szlacheckiej pięć piór strusich białych. Odmiana herbu Nieczuja (ob.), używana przez zachodnio-pruskie rodziny Franckich i Trzeb-skich.

s i e c k i t. IX (opis herbu nieco bałamutny); Ostrowski.

Nieczuła. Herb polski. Na tarczy w polu błękitnem— Fig. 159. Nieczuja- szpak czarny na pniu o pię-Pruska, herb polski, ciu korzeniach i dwóch gałązkach z boków. Nad hełmem w koronie szlacheckiej ogon pawi. Labry błękitne, podbite srebrem. Dawny herb zachodnio-pruski, używany przez rodziny: Bartlińskich-Wal-

Fig. 160. Nieczuła, herb polski.

bachów, Czernowów i Czerniewskich-Szwarcen-bachów.—Źródła: Ms. o familiach pruskich; N i e-siecki; Siebmacher IV, 14, 21; Żychliń-s k i; Ż e r n icki.    D-

Nieczystość, inaczej rozwiązłość, grzech główny, jest to nieporządne pożądanie lub oddawanie się rozkoszy cielesnej, nieporządne, t. j. po za małżeństwem, albo w małżeństwie, lecz w sposób sprzeciwiający się naturalnym jego celom. Zależnie od rozmaitości przedmiotu, ku któremu zwraca się pożądanie zmysłowe, grzechy N-i noszą rozmaite nazwy: nierząd, cudzołóstwo, kazirodztwo i inne. Bez względu jednak na rodzaj grzechu i nazwę jego, wszelki grzech N-i bądź w myśli, bądź czynem spełniony, o ile towarzyszyły mu świadomość i wola, jest grzechem ciężkim czyli śmiertelnym. Przyczyną tego są szczególnie smutne i niebezpieczne następstwa grzechu N-i, oraz pogwałcenie zasadniczych praw natury. Pożądliwość bowiem cielesna dana jest człowiekowi, zarówno jak każdemu stworzeniu, wyłącznie dla podtrzymania swego rodzaju, a z chwilą, gdy brakuje właściwych warunków, stają się one żądzą złą. Prócz tego grzech N-i zgubnie oddziaływa na zdolności człowieka duchowe, umysłowe i fizyczne. Myśl i wyobraźnia brodząc wśród zmysłowości, stają się niezdolne do spraw podniosłych, wola uwikłana w nałóg, staje się bezsilną, a ustrój wycieńczony odmawia służby dla Boga i bliźniego. — Wreszcie zazwyczaj grzech N-i połączony jest z krzywdą bliźniego.—Na kartach Pisma św. spotykamy zapisane surowe kary Boże, wymierzane na ludzi, oddających się N-i i groźne zapowiedzi nieszczęsnej przyszłości.

Nie-Danie, pseudonim Jul. Starkla.

Nieder Jan, ob. Nid er.

Niederbronn, miasto kantonalne alzackie, w powiecie Hagenau, liczy (w r. 1895) 3 005 m-ców, ma władze kantonalne, pocztę, telegraf, urząd podatkowy, kościół katolicki dekanalny, kościół ewangielicki z konsystorzem, klasztor sióstr imienia Odkupiciela wraz z zakładem dla sierot i synagogę. Przemysł reprezentują: odlewnia żelaza (200 robotników), stolarnia parowa, cegielnia i kopalnie wapna, piaskowca i rudy żelaznej. W ratuszu mieszczą się cenne zbiory starożytności rzymskich, celtyckich i frankońskich. W pobliżu miasta leżą zwaliska zamku Wasenburga, cmentarz frankoński i zwaliska wielu zamków innych.—N. (Villa Brunnonis w r. 820) znany był już Rzymianom, w r. 1570 należał do hr. Hanau; w r. 1764 przeszedł na własność barona v. Dietricha, którego spadkobiercy do dnia dzisiejszego mają w mieście wielką hutę żelazną i stalownię. W dniu 26 czerwca r. 1870 pod N. była potyczka większa między wojskami bawarsko-wirtemberskiemi pod dowództwem hr. Zeppelina i jazdą francuską. Winnice w pobliżu.— Por. Kuhn „N. et ses environs” (Paryż 1866), tenże „Les eaux de N.” (wyd. 3-e, 1866).—N. posiada* źr ó dła słone—i leży w okolicy lesistej — u podnóża góry Winterberg, najwyższego szczytu północnych Wogezów, 119 metrów nad poz. morza. Klimat

osób.

Dr J. M.

Red.

Red.

Red.

łagodny. Źródło słone -f-18° C., zawiera: 3.07 soli kuchennej i 0.0274 chlorku litynu °/oo—uży-wa się do picia i kąpieli w chorobach żołądka, kiszek, wątroby, serca, skazie moczonowej, cukrzycy i w chorobach kobiet.—Frekwencya 1500

Dr J. M.

Niederdorf (Tyrol), stacya klimatyczna, górska— 1 156 m. nad poz. morza, z bardzo łagodnym klimatem i wygodnemi urządzeniami. Sezon: czerwiec do października.

Niederhaslach, wieś w kantonie Molsheim, w Alzacyi dolnej, leży w dolinie nad rzeką Hasel i ma 869 mieszkańców (r. 1890). Zabytkiem ciekawym jest znajdujący się tam kościół św. Florencyusza, należący niegdyś do o-pactwa benedyktyńskiego, założonego już w wieku VII. Kościół sam o 3 nawach, z wieżą czworoboczną, zbudowano w stylu gytyckim w wiekach XIII i XIV.— Ośm kilometrów na północo-wschód od N-u leżą szczątki zamku Nideck, w dokumentach z r. 1336 już wspomnianego, a zależnego od biskupów strasburskich. Poeta niemiecki, A. von Cha mis so (ob.), w pięknej balladzie „Das Riesenspielzeug”, zrobił go siedzibą olbrzymów.—Por.: Gatrio „Das Breusch-thal” (Rixheim 1884).

Niederingelheim, osada przemysłowo-fabrycz-na w okręgu Bingen, o 3 kim. na południe od Renu leżąca, posiada 2 688 mieszkańców (r. 1890), ma kościół katolicki z wieżą, wzniesioną przez cesarza Fryderyka I Rudobrodego, i e-wangielicki, przerobiony z dawnej kaplicy pałacowej. W pobliżu znajdują się winnice, wydające wino czerwone, niezłe. Na południe od osady leży Oberingelheim (ob.).—N. było już osadą rzymską; Karol Wielki między r. 768 a 774 wzniósł tu, na szczątkach dawnej willi cesarskiej, pałac wspaniały, spoczywający na 100 słupach kamiennych, których część sprowadzono aż z Ravenny. Fryderyk Rudobrody odnowił go w r. 1154 i chętnie w nim przemieszkiwał. W r. 1270 pożar wielki zniszczył te zabudowania; opustoszałe stały do r. 1354, w którym cesarz Karol IV kazał znów pałac odbudować, a w r. 1356 oddał go elektorom Palatynatu. — Podczas wojny bawarskiej pałac w r. 1504 ucierpiał niemało; w wojnie 30-let-niej podupadł więcej jeszcze, nakoniec w r. 1689 został zburzony doszczętnie. Ze stu słupów kamiennych, zdobiących ongi siedzibę cesarską, jeden cały został tylko jeszcze w N-ie, inne zniszczono lub rozdrapano; kilka z nich oglądać można w zamku Heidelberskim, inne zdobią studnię publiczną w Moguncyi.— Por.: Hilsz „Der Reichspalast zu Ingelheim” (Oberingelheim 1868) i L o er s ch „Der Ingelheimer Oberhof” (Bonn 1885).

Niederlahnstein, miasto w królestwie Pru-skiem, w regiencyi Wiesbadeńskiej, przy uściu Lahny do Renu; kilka fabryk. Mieszk. 3 540 (1895).—N. należało od r. 1255 do 1803 do arcybiskupów Trewiru; prawo miejskie otrzymało w r. 1332. Pod N. w r. 1814 przeszła przez Ren część armii rossyjskiej. W pobliżu znajduje się stary kościół romański św. Jana, odnowiony w r. 1857, i kaplica Allerheiligenberg, cel pielgrzymek licznych.

Niederle (Nydrle) Henryk (* w Starej Pace d. 28 października r. 1840—f w Nowej Pace d.8 września r. 1875), filolog klasyczny czeski, zwłaszcza znawca wielki języka greckiego. Po ukończeniu szkół w Jićinie, zapisał się w r. 1858 do uniwersytetu praskiego i do roku 1862 oddawał się naukom filologicznym. Złożywszy w roku następnym egzamin rządowy, mianowany był nauczycielem pomocniczym, gim-nazyalnym w Hradcu Kralowym; w r. 1865 przeszedł na posadę nauczyciela do gimnazyum w Klatowach; trzy lata później powołano go na profesora do gimnazyum akademickiego w Pradze. Do r. 1870 nadto sprawował urząd zarządzającego proseminaryum greckim przy uniwersytecie praskim, nakoniec w r. 1874 mianowano go członkiem komisyi egzaminującej kandydatów na nauczycieli gimnazyalnych. Praca nadmierna podkopała zdrowie jego wątłe; zmarł przedwcześnie, licząc zaledwie lat 35 wieku. N. w ojczyźnie swej jest wysoko ceniony, jako jeden z najlepszych filologów klasycznych, czeskich, a pamięć jego uczczono w r. 1883 przez wmurowanie tablicy pamiątkowej na domu, w którym się urodził.—Pomimo życia krótkiego N. napisał bardzo wiele, nie wszystkie jednak prace jego drukiem ogłoszono. Uznania zasłużonego używa napisana przezeń gramatyka grecka p. n. „Mluvnici jazyka reckćbo” (Praga 1873; wyd. 7-e tamże 1900); na uwagę zasługuje również praca jego „O Homerovi a jeho bńsnfch” (w piśmie „Osvëta” r. 1874, a także w odbiciu os. p. n. „Slovo o Homerovi a jeho basnich” [Praga 1875]). Chwalone są też jego przekłady „Elektry” Sofoklesa (Praga 1868) i „Ajasa” tegoż autora (tamże 1869), jako też urywki tłó-maczone z „Iliady” i „Odyssei”.— N. przyczynił się także niemało do ulepszenia i rozpowszechnienia stenografii czeskiej, a wogóle żywo zajmował go ruch społeczno-narodowy czeski.— Szczegóły obfitsze o N-em podaje „Ottuv Slov-nik naućny” (T. XVIII, str. 293).

Niederle Lubor (* w Klatovach d. 20 września r. 1865), archeolog i etnolog czeski, syn Henryka N-go (ob.), Wykształcenie gimua-zyalne i uniwersyteckie otrzymał w Pradze i w r. 1889 osiąguął dyplom doktora filozofii, poczym wyjechał naprzód do Monachium, następnie zaś do Paryża, gdzie w zimie z r. 1889 na 1890 pracował gorliwie nad antropologią. Dalej, poświęciwszy się wyłącznie archeologii i etnologii, zwiedzał i badał różne zbiory europejskie. Po powrocie do Pragi, skąd i później przedsiębrał wycieczki naukowe różne, od roku 1893 poświęcił się wyłącznie starożytnictwu i lu-

Red.

S. Pł.

A. Pol.

1898).

Dr J. M.

zerbrunnen (ob.).

Niederwald, najbardziej wysunięta na zachód odnoga górska łańcucha Taunus (ob.), okryta lasami bukowemi i dębowemi, między odnogami gór-skiemi, Rüdesheimem i Assmannshau-

doznawstwu słowiańskiemu. Od r. 1896 do 1898 zarządzał zbiorami muzealnemi w pałacu hr. Sy lvy-T or ou ccy, nakoniec w r. 1898 został profesorem nadzwyczajnym archeologii i etnologii w uniwersytecie czeskim w Pradze. — Działalność naukowo-literacka N-go jest bardzo bogata; z wielkiej liczby prac jego wymieniamy tylko: „Nâstin dëjin anthropologie” (Praga 1889; przekład polski w T. IV „Wisły”); „Prispewky k anthropologii zemi ceskÿch” (Praga, cz. I 1891; cz. II tamże 1894); „Lidstwo w dobë predhisto-rické se zvlastnim zretelem na zemè slovanske” (tamże 1893—94; w opracowaniu polskim w „ Świa-towicie” 1898; tegoż roku w Petersburgu w przekładzie rosyjskim); „O pûvodu Slovanû” (Praga 1896 i w opracowaniu niem. p. n. „Zur Frage über den Ursprung der Slaven” tamże 1899). N. pracuje nadto nad dziełem mającym objąć starożytności słowiańskie w ogóle. Od r. 1898 redaguje i wydaje w Pradze „Vestnik slovan-skÿcli starożitnosti”, który od r. 1901 wychodzi według programu obszerniejszego p. n. „Vestnik slovanski filologie a starożitnosti”, do redakcyi oprócz N-go należą jeszcze profesorowie: Fr. Pastrnek, J. Polivka i J. Zubatÿ.— Por. „Ottûv Slovnik nauënÿ” (T. XVIII, str. 294).

Niedermayer Andrzej (* w Bawaryi roku 1835—f roku 1872), ksiądz, kapelan i administrator przy komendzie krzyżackiej w Sachsenhaus pod Frankfurtem, literat, publicysta, położył zasługi jako działacz społeczny, organizator stowarzyszeń rzemieślniczych. Głos zabierał w sprawach społeczno-religijnych w założonym przez siebie czasopiśmie „Die katholische Bewegung”, w mogunckim „Katholik” i innych. Wydał wiele broszur ulotnych, poruszających sprawy będące na dobie.

Niedermeyer Ludwik (* d. 27 kwietnia roku 1802 w Nyon nad jeziorem Gienewskim — f d. 13 marca r. 1861 w Paryżu), kompozytor muzyczny, uczeń Moschelesai Forstera w Wiedniu, Fiorovantiego w Rzymie i Zingarel-liego w Neapolu. N. napisał opery: „II reo per amore”; „La casa nel bosco” (r. 1828); „Stradella” (r. 1837); „Maria Stuart” (r. 1844) i „Fronda” (r. 1853). Założył własną szkołę muzyki kościelnej (École Niedermeyer), która wielką cieszyła się wziętością. Największe powodzenie miały jego utwory religijne: msze — w swoim czasie bardzo popularne motety, chóry, preludya organowe i t. p.

Niedernau (Wirtembergia), wody mineralne szczawy żelazistej, stacya kolei Horb-Tybinga - Stuttgart. Położenie dobrze osłonięte pagórkami zalesionemi — klimat leśny, łagodny. Źródła zawierają dwuwęglan żelaza 0.1028 na 1.000 3 i służą do picia i kąpieli kwaso-wę-glowych i żelazistych; zalecane przy małokrwi-stości, nieżytach szczytu płuc, chorobach nerwowych, chorobach dróg moczowych i właściwych kobietom. — Frekwencya 515 osób (w r.

Dr J. M.

Niederneukircłl, wieś saska w okręgu i starostwie Budyszyńskiem (Bautzen), nad rz. Wese-nitz, węzeł kolejowy linij Biskopice (Bischofs-werda)-Żytawa (Zittau) i Szandawa (Schandau)-Budyszyn; ma kościół ewangielicki, odlewnię żelaza i fabrykę machin, fabrykę tkacką, drukarnię

1    farbiernię, zakład do bielenia przędzy, posiada

2    tartaki: parowy i zwyczajny, młyny i liczy (w r. 1895) 2 356 m-ców. Położeniu swemu N. zawdzięcza sławę swą, jako letnisko urocze. Wpobliżu leży Oberneukirch. Na północo-zachód wznosi się góra Hohe Hahn (445 m.) na północo-wschód Pich o albo Belzberg (499 m.), na południe wreszcie od N. pnie się do góry Falkenberg (Valtenberg, 606 m.) z wieżą i gospodą. Ze wszystkich tych szczytów roztacza się widok wspaniały na okolicę.

Niederrickenbach (Szwajcarya), kanton Unterwalden. Stacya klimatyczna, górska —1 167 metrów nad poziomem morza.

Nieder-Selters, wieś w regiencyi wiesbadeń-skiej, powiat Limburski, nad rzeką Ems. Tu znajdują się słynne źródła wody Belcerskiej (sei-ters). Jest to szczawa alkaliczno słona, obfitująca w kwas węglowy, zawierająca dwuwęglany sodu, wapnia, magnezyi, żelaza i magnezu, chlorki potasu i sodu, siarczan potasu i stosunkowo wiele kwasu węglowego swobodnego. Wody dostarczają 4 źródła połączone w jednym zbiorniku wspólnym, wydające razem na godzinę 150 tysięcy litrów.—Woda selcerska używana bywa przeważnie jako napój stołowy, bardzo przyjemny i zdrowy, ale też z pożytkiem stosowana być może w cierpieniach dróg oddechowych, przyrządów trawienia i pęcherza moczowego. — Źródła w N, S. odkryto w połowie pierwszej wieku XVI; podczas zamętu wojny Trzydziestoletniej, zapomniano o nich zupełnie, zasypano je nawet; w połowie drugiej wieku XVIII odnaleziono je ponownie, ale dopiero w wieku XIX poznano się na ich wartości prawdziwej. Od roku 1803 do 1866 źródła należały do księcia nassauskiego; w roku na końcu wymienionym zagarnęły je Prusy i odtąd je w posiadaniu trzymają, jako własność skarbową.—Pomimo że obecnie woda selcerska wyrabiana bywa sztucznie we wszystkich krajach i to w ilościach bardzo wielkich, jednakże ze źródeł naturalnych rozchodzi się jej około 4 milionów butelek rocznie. W celach leczniczych należy używać wyłącznie tylko wody naturalnej.— W pobliżu N.-S. leży wioska Ober-Selters, posiadająca źródło podobne, od lat kilkunastu również na wywóz wyczerpywane.— Nie należy N.-S. braó za jedno z Sel-

Dr J. p.

Red.

Red.

senein, położona, 343 m. wysokości wszczycie Rossel dosięgająca, w regiencyi Wiesbadeńskiej. Z N-du roztacza się widok przepyszny na okolicę, ponieważ u stóp jego wije się Ren, zataczając półkole z zachodu na północ.—Naprzeciwko m. Bingend, na jednym ze szczytów N-du (300 m. nad poz. morza) Niemcy na pamiątkę wojny prusko-francuskiej wznieśli pomnik narodowy, zwany pospolicie pomnikiem niederwaldz-kim. Tworzy go figura olbrzymia Giermanii (10.5 m.) z bronzu, ustawiona na cokóle 25-me-trowej wysokości, upiększonym rzeźbą i figurami allegorycznemi, wyobrażającemu Pokój, Wojnę, Ren i Mozelę: pomnik jest dziełem Schillinga, rzeźbiarza z Drezna. Do pomnika prowadzi kolej zębata z Riidesheimu i Assmannshausenu. Podczas odsłonięcia pomuika (d.28 września r.

1883) anarchiści przygotowywali zamach dynamitowy, który wszakże nie udał się wskutek niepogody. Sprawcy główni zamachu, siodlarz E. Küchler i zecer Fr. Aug. Reinsdorf, zostali wyrokiem sądu z d. 7 lutego r. 1885 ścięci w Halli.—Por. Schrat te nholz „Der N. mit dem Nationaldenkmal” (Zurych 1885); „Das Dynamitattentat bei der Enthüllung des Denkmals auf dem N.” (w „Neuer Pitaval” nowa serya, t. 20, Lipsk 1886).

Niederwildlingen, miejscowość kąpielowa, ob. Wildungen.

Niedner Krystyan Wilhelm, teolog i historyk niemiecki (* d. 9 sierpnia r. 1797 w Oberwinkel—f d. 12 sierpnia r. 1865 w Berlinie). Uczył się teologii w Lipsku; od r. 1829 do 1850 był jej profesorem tamże, od r. 1859 w Berlinie. Głównym dziełem jego jest „Geschichte der christlichen Kirche” (Lipsk 1846). Od r. 1841 był prezesem lipskiego Towarzystwa historyczno-teologicznego i wydawcą pisma „Zeitschrift für historische Theologie.

Niedobyiski Ignacy (połowa pierwsza wieku XIX), był przed r. 1830 nauczycielem szkoły wojewódzkiej w Lublinie, następnie w Opolu; drukiem ogłosił: „Wykład jeografii nowożytnej i starożytnej, zastosowany do planu szkolnego” (Warszawa 1830) i „Krótki wykład jeografii dla uczącej się młodzieży” (Lublin 1830).

Niedodma płuc (Atelectasis pulmonum), ob. Atelektaza.

Niedogonowy olejek, ob. Fuzlowy olejek. Niedokrwistość, ob. Anemia.

Niedokwas, nazwa dawna, dziś zaniechana w chemii, oznaczająca ongi połączenia tlenu, czyli jak wówczas mówiono „kwasorodu”, z pierwiastkami iunemi; dziś połączenia te noszą nazwy „tlenek” albo „tlennik” (Oxydum).— Por. Tlen.

Niedoląg (Phaseolomys Wombat). Rodzaj zwierząt zaliczony do ssaków niższych, rzędu workowatych, czyli torbaczy (Marsupialia), podrzędu owocożernych (Frugivora). W systematyce naukowej istnieje kilka układów czyli podziałów systematycznych rzędu Workowatych; wspomniany więc rodzaj według innego układu zaliczają do podrzędu Korzeniożernych (Rhizophaga); inaczej zwanych gryzoniami workowatemi, lub workoszczurami. Do tego miana upoważnia systematyków podobieństwo w uzębieniu i środkach pożywienia, wspólnych z gryzoniami. Jedną z rodzin owych Owocożernych Workowatych, jest rodzina Womb at ów — Phascolomyidae z rodzajem Phaseolomys Niedoląg Wombat. Rodzaj cały obejmuje obecuie trzy tylko gatunki. Cechy organizacyi następujące: formuła uzębienia — siekacze */j, kły °/₀, trzonowe przednie l/,, trzonowe właśó. ⁴/₄. Siekacze mocne, dłótokształtne; zawsze po dwa w górnej i dolnej szczęce; kłów brak, jak u gryzoniów; czaszka przypomina takąż u gryzoni. Forma ciała niezgrabna, nogi krótkie; przednie i tylne posiadają po pięć palców, przeważnie ze sobą zrośniętych i zaopatrzonych, za wyjątkiem mało rozwiniętych wielkich palców kończyn tylnych, w długie i ostre pazury. Ogon krótki i goły. Zwierzęta te, wielkości borsuka naszego i mniejsze, zaopatrzone są w futro miękkie i gęste, koloru szarobrunatnego.—Oprócz wzmiankowanych cech rodzajowych posiadają wszystkie inne, właściwe torbaczom; a więc: na brzuchu, między i przed nogami tylnemi worek, który otacza sutki i jest miejscem, gdzie wyrastają i wychowują się młode; te zaś przychodzą na świat niedołężne, ponieważ błona zewnętrzna zarodka nie two rzy kosmków, przyrastających do ciała macicy i stanowiących narząd pomocniczy do odżywiania zarodka przez ciało matki (placenta). Młode przychodzą na świat przedwcześnie. Sutki samic bywają wydłużone i doskonale nadają się do ryjkowatych pyszczków młodych: male przyczepiają się do nich, przytem sutek silnie nabrzmiewa w pyszczku. U niektórych gatunków worka niema, natomiast na brzuchu, w okolicy sutków, rozwija się niewielka marszczka skórna, zastępująca go do pewnego stopnia.—Rodzina workoszczurów-Wombatów zamieszkuje Australię, Nową Hollandyę, Nową Gwineę, wyspy Moluckie i kilka wysp Australskich. Stanowi ją rodzaj Niedoląg (Phaseolomys) o kilku gatunkach.-—Najpospolitszy gatunek (Phaseolomys fossor). J est to zwierzę nocne, zamieszkujące okolice leśne Nowej Południowej Walii oraz wyspę Tasmanię; żyje w norach, które wygrzebuje ostremi pazurami; głowa okrągła, szyja krótka, mocna; kształty ciała zaokrąglone; ruchy niezgrabne i powolne; żeruje w nocy; odżywia się korzeniami i wogóle roślinami trawiastemi; posiada futro brunatno-szare, ciemno nakrapiane. Samica rodzi 2—4 młodych, które umieszcza i wychowuje w torbie. Mięso używane przez Australczyków na pokarm; futro mniej trwałe i nieużyteczne. Do tego rodzaju należy workoszczur i wombat sze-rokoczoły (Ph. latifrons).—W okresie obecnym ro-

s. M.

zwoju ziemi są to zwierzęta wymierające; pozostały jedynie jeszcze w Australii. W poprzednich okresach gieologicznych zajmowały znaczniejsze obszary kuli ziemskiej, były nawet i w Europie. Są one najstarożytniejszemi ssakami i spotykane są już w formacyach doby mesozoicznej (peryod jurajski). Z form kopalnych znany jest wombat płaskonosy (Phascolomys platyrhinus), znaleziony w grotach aluwialnych N. Hollandyi.

Niedołfg, zoolog, ob. Colo bus.

Niedołęstwo płciowe, ob. Impotencya.

Niedołęstwo umysłowe (Idiotismus), oh. Idyo-tyzra.

Niedołężnośó umysłu (Dementia), nabyta u dorosłych, stauowi postać odrębną choroby umysłowej, która niekiedy rozwija się pierwotnie,— daleko zaś częściej bywa następstwem rozmaitych innych uprzednich chorób umysłowych. Ze stanowiska klinicznego wyróżnić można bardzo wiele odmian tego stanu, mianowicie tyle, ile jest odrębnych spraw mózgowych, niedołężnośó taką warunkujących i tyle, ile jest postaci odmiennych obłąkania, przechodzących w niedołę-żność umysłową.—Pomimo różnorodności postaci zewnętrznej, istota rzeczy pozostaje zawsze jedna i ta sama; główne rysy podstawne pozostają jednakowe dla wszystkich odmian N-i u-ej. Pod nazwą tą u dorosłych należy pojmować taki rozstrój mechanizmu głównie intelektualnego, po części zaś i całego mechanizmu duchowego, że działalność celowa i wytwórcza mechanizmu tego staję się nadal zupełnie niemożliwą. — Sprawa myślenia samowiednego okazuję się w tych razach głęboko naruszaną. Tak zdolność aper-cepcyi okazuje się przytępioną: chorzy tacy tracą zdolność przyswajania sobie ze świata otaczającego nowego materyału wrażeń; korzystają więc z zapasu nagromadzonego w przeszłości. Stopniowo jednak i zapas ów zaczyna się wyczerpywać, wskutek zwiększającego się osłabienia pamięci, a wtedy ubóstwo możności myślenia wogóle dochodzi do granic ostatecznych. Równolegle z upośledzeniem apercepcyi (ob.) u jednostek dotkniętych N - ą u., przychodzi utrudnienie w sprawie wytwarzania wyobrażeń; nie mówiąc już o zupełnem zatraceniu twórczości, najzwyczajniejsze nawet myśli powstają u takich chorych leniwie i nie całkowicie. Odpowiedzi chorych tyczą istoty rzeczy poruszonej tylko powierzchownie, lub też nie mają z nią żadnego związku.—Dalej u chorych w stanie niedołężności umysłowej zachodzą znaczne nieprawidłowości w kojarzeniu wyobrażeń. Grupowanie celowe materyału myślenia, wprawdzie ubogiego u takiego rodzaju chorych, jest znacznie upośledzone. Oprócz wyliczonych wyżej zboczeń w ogromnej większości przypadków N-i u. spotyka się osłabienie pamięci ogólnej, nazwane przez Ribota—amnezyą postępową. Zwykle najpierw zacierają się wspomnienia zdarzeń najpóźniejszych, to jest najnowszych; stopniowo jednak zatraca się pamięć i o tern wszystkiem, co się działo dawniej, aż do czasów dzieciństwa.—Osłabienie pamięci, pozbawiając chorego możności posiłkowania się materyałem duchowym z przeszłości, powiększa naturalnie ubóstwo jego myśli.—Wynikiem bezpośrednim wszystkich wspomnianych wyżej braków inteligiencyi u chorych w stanie N-i u. bywa jeszcze jedno bardzo ważne zboczenie, polegające na tem, że akty o-stateczne operacyj umysłowych, to jest wuioski, poglądy, twierdzenia, przekonania, są zawsze bezpodstawne, niestałe, zmienne. Psychologicznie objaśnia się to łatwo, jako skutek wyżej wskazanego braku materyału, potrzebnego do budowy wniosków i jako wykaz nieprawidłości samej ich budowy. Dlatego też chorzy tego rodzaju nie są wprost w stanie podtrzymać logicznie lub bronić swych wniosków. Obrona takich chorych prowadzi się niedołężnie, zmuszając ich częstokroć do uciekania się do frazesów, próżnych słów, nie tylko nic nie przekonywających, ale nawet, po większej części, nie mających z istotą danej sprawy związku żadnego.— Dalej, w szeregu objawów upadku zdolności intelektualnych u chorych w stanie N-i u. należy wymienić szczególne w swoim rodzaju zboczenie samowiedzy, a mianowicie utratę subtelniejszych zdolności krytycznych (samokrytyki); obok zachowania w stanie prawidłowym, przynajmniej w ciągu dosyć długiego czasu, ogólnej jej działalności.—Chory taki, pojmując w ogólności swoje położenie w stosunku do wszystkiego, co go otacza, poznając swych krewnych i znajomych, jednocześnie nie może przeniknąć światłem swej krytyki własnych intelektualnych operacyj, ani ocenić wyników tych operacyj, to jest wartości swych wniosków ostatecznych. Nareszcie u większości chorych w stanie N-i u. spotyka się bardzo znamienne pod względem klinicznym, obniżenie zdolności rachunkowych, dochodzące do zupełnego ich upadku, w zakresie najelementarniejszych nawet zadań. Proste odejmowanie lub dodawanie należy wówczas do rzeczy nadzwyczaj trudnych i wyniki owych rachunków zwykle bywają zupełnie błędne. Z objawów N-i u., odnoszących się do zakresu uczucia, zasługuje na uwagę ogólne przytępienie uczuciowości, znane pod nazwą zobojętnienia, (apatyi). Chorzy tacy stają się z początku obojętni jedynie na wyższe idee etyczne, a więo na miłość bliźniego, przywiązanie do ojczyzny i t. p.; później jednak tracą poczucie obowiązków obywatelskich, urzędowych i rodzinnych; nakoniec przestają zwracać uwagę na samych siebie i zupełnie nie myślą o najkonieczniejszych nawet potrzebach fizycznych ustroju swego. W zakresie woli N. u. objawia się głównie brakiem wszelkiej systematyczności i wytrwałości w dążeniu do danego celu lub nieodpoWiedniem uzasadnieniem działań, co doprowadza w końcu do zupełnej ich bezcelowości. Zważywszy, że objawy

czytalny (Er lic ki).

woli są właśnie wyrazem przedmiotowym stanu psychologicznego, wewnętrznego, zboczenia wspomniane — wobec wyżej opisanych nieprawidłowości w całej działalności duchowej chorych, o których mowa, są dostatecznie zrozumiałe.—Do objawów wyżej przytoczonych, w N-i u. spotykanych, we wszystkich poszczególnych zakresach głównych narządu duchowego, to jest w zakresie inteligiencyi, uczuó i woli, przybywa jeszcze jeden, ostatni (spostrzegany w porażeniu postępowym); objaw ten polega na rozstroju zgodności i stosowania się, które istnieją pomiędzy działalnością inteligiencyi, uczucia i woli, a które stanowią właśnie podstawę główną życia duchowego, prawidłowego, pozostające nienaruszone nawet i w chorobach umysłowych dopóty, dopóki nie nastanie okres N-i u ej. Chory w stanie N-i u. może być bardzo rozbawiony, gdy opowiada naprzykład o śmierci najdroższej mu osoby; obok bardzo wygórowanego przekonania o swej godności, często zachowaniem się swem objawia pokorę służalczą i t. p.—Przypadki N-i u., w któ-ryeliby się wyraźnie zarysowały jednocześnie wszystkie wyżej opisane objawy, należą do rzadkich; po większej części występuje tylko kilka z nieb, reszta zaś albo całkiem nie istnieje, albo też ujawnia się niebardzo wydatnie. Co się zaś tyczy rokowania, to jest ono dla wszystkich odmian N-i u. jednakowe i zawsze niepomyślne. Człowiek w stanie N-i u., w ścisłym znaczeniu tego wyrazu, dla kliniki psychiatrycznej jest na zawsze niewyleczalny, dla ludzkości na zawsze bezpożyteczny, a wobec prawa i sądu na zawsze do działań prawnych niezdolny i niepo-

Dr. K. S.

Niedołężnośó umysłowa starcza, czyli Otępienie ze starości (Dementia senilis). Jak wskazuje sama nazwa, główny rys choroby tej pod względem psychicznym stanowi osłabienie, upadek zdolności umysłowych wskutek wieku podeszłego. Ze względu na ten ubytek sprawności psychicznej, zniedołężnienie umysłowe starców nie różni się od niedołężności umysłowej ludzi dorosłych w ogóle. Jednakże musi ono być wyodrębnione, jako osobna postać kliniczna, z powodu wielu właściwości psychicznych i fizycznych, szczególnych, jak niemniej z powodu znamiennego dlań gruntu anatomo-patalogiczne-go.— Tłem, na którym rozwija się N. u. s.—jest zgrzybiałość ustroju, czyli zwątlenie wszystkich tkanek jego, a więc i mózgu. — Pora nasta-wania zgrzybiałości bywa bardzo różna i wiek bezwzględnie czynnikiem rozstrzygającym tu nie bywa. Zdarzają się przypadki, że wielcy starcy (Gladstone, Leon XIII, Tołstoj, Haeckel, Virchow i in.), zda się, zadają kłam prawom starości.—Żywotność tkanek istoty mózgowej i zdolność wyrównania tak jeszcze są silne, że sprawność i bystrość umysłu, pomimo lat, jaśnieje prawie pełnym blaskiem. Przeciwnie, w przypadkach innych ludzie zaledwie 40-letni

Enc. Powsz. Ilustr. Ser. U. Zesz. 11. T. II.

są już zgrzybiali. Straty nadmierne sił żywotnych zrobiły z nich bankrutów życia tak przedwcześnie. Rzecz jasna, iż sprawa, która tak wczas doprowadza do zgrzybiałości, nie jest fi-zyologiczua; tutaj stanowczo wkraczamy w dziedzinę patologii ; mamy więc przed sobą sprawę chorobliwą; określić zatem trzeba jej postać kliniczną.—Otępienie ze starości częściej zdarza sie u mężczyzn niż u niewiast i daleko częściej u ludzi inteligientnych, zajmujących się pracą umysłową, niż u ludzi prostych, niewykształconych. Choroba rozpoczyna się pewnemi dziwactwami, niedowierzaniem i podejrzliwością. Chorzy coraz mniej zajmują się sprawami społecz-nemi, zrywają stanowczo ze wszystkiem co szersze, głębsze i wielkie. Zakres myślenia ich zacieśnia się coraz więcej. Z początku do otoczenia najbliższego, a później już do samego tylko siebie.— Żywość i ruchliwość umysłu znacznie są obniżone. W działalności psychicznej widać już jednostronność, szablonowość.— W pamięci zauważyć się dają pewne luki, szczególnie co do faktów najświeższych. Z początku chory zapomina cyfry; wkrótce atoli nie pamięta już własnych słów, wkutek czego opowiada kilkakrotnie jedne i te same zdarzenia, nie wiedząc wcale o tern. Zboczenia pamięci stopniowo wzmagają się i z czasem chory, zapominając zupełnie kolei zwykłej spraw bieżących, myli się w swych działaniach, powtarza w rozmowie jedno i to samo po kilka razy, a niekiedy zacząwszy już coś mówić, nagle zatrzymuje się, gdyż nie pamięta co chciał powiedzieć, chory nie pamięta też w godzinę po obiedzie, co jadł i czy jadł. Mimo tak znacznego osłabienia pamięci co do teraźniejszości, pamięć przeszłości zachowana bywa jeszcze długo i tacy chorzy są w stanie bardzo szczegółowo opowiadać o zdarzeniach z czasu dzieciństwa lub młodości swej.—Równolegle z wyżej wzmianko-wanemi objawami występują zmiany wybitne charakteru. Chorzy stają się nadzwyczaj małoduszni, uczuciowi, egoistyczni. Czasami rozwija się u nich hipokondrya (ob.), źli, kapryśni, nie znoszą nowości i prawdziwą obawę czy też wstręt czują do zmian wszelkich. Zatopieni myślami w lepszej przeszłości, żyją wiecznie wspomnieniami „z dawnych, dobrych czasów”. Nadają się przeto na świetnych „lauda-tores tëmporis acti”.— Zjawisko to, dostatecznie zrozumiałe, jeśli weźmiemy pod uwagę, że zdolność percepcyi i apercepcyi (ob.) u chorych takiego rodzaju jest znacznie upośledzona— to jest odbieranie wrażeń ze świata zewnętrznego z ostatnich czasów i czerpanie z nich ma-teryału myślenia jest ograniczone. Nic więc dziwnego, iż chorzy ci zwracają się instynktownie każdoiazowo do swych ustrojów duchowych, zbudowanych w pełni życia jeszcze.—Ten dobytek duchowy i umysłowy ma być dla nich już jedynem słońcem, rozjaśniającem i rozgrze-

83

Dr K. S.

wającem mroczną i mroźną ich starość.— W tymże okresie choroby zjawia się też zwykle skąpstwo straszne i chciwość. Chorzy wolą raczej głodzić się niż wydać grosz jakiś na jedzenie. Dalej przyłącza się niezwykła lubieżność, najczęściej w postaci pociągu płciowego przewrotnego. Chorzy więc, chociaż zwykle bywają płciowo niedołężnemi, odznaczają się cynizmem i mają skłonność szczególną do targania się na niewinność dziewcząt niedorosłych, a niekiedy nawet zupełnie małych dzieci, i to bez względu na najbliższe z niemi pokrewieństwo. Tutaj dodać jeszcze należy obłąd kradzieżny (kleptomania) i włóczęgowstwo. Obok tego mamy w tym okresie i objawy fizyczne. Do nich wypada zaliczyć np. osłabienie wzroku, słuchu, działalności serca,—a także obwódkę starczą rogówki, arcus se-milis (ob. Obwódka starcza) spostrzegamy osłabienie mięśniowe ogólne, chód chwiejny, drżenie rąk, kiwanie głową, bezsenność, napady padaczki i udaru (apoplexia). W ciągu dalszym choroby spotykamy się już z objawami obłędu.— Początkowa podejrzliwość chorych, wzmagając się, przechodzi w prawdziwy swego rodzaju obłąd prześladowczy; wtedy chorzy uważają się za ofiary rozmaitych podejść złodziejskich. W wiecznej obawie przed zbójami i złodziejami starannie przeszukują zanim udadzą się na spoczynek, wszystkie kąty mieszkania swego; ciągle dzwonią na służbę. Są przekonani dalej, że nie-tylko złodzieje zawodowi siłami wszelkiemi starają się ich okraść, ale że nie bardzo dalekie-mi od takichźe zamysłów są i służący ich i są-siedzi, znajomi, a nawet najbliżsi członkowie rodziny. Chorzy niepokoją się grożącem im rzekomo niebezpieczeństwem głównie nocą. Kiedy w ciągu dnia znajdują w zwykłej rozmowie, w wyrazie twarzy osób otaczających i w najprostszych faktach życia bieżącego, domowego, niby groźne napomknienia lub znaki złych przeciwko sobie zamiarów, to już w nocy każdy szmer, stuknięcie, rozmowę prowadzoną zdała i t. p. poczytują za dowód niewątpliwy przygotowań do zamierzonego na nich istotnie zamachu.— Prawie zawsze przyłączają sią tu również odpowiedniej treści omamy zmysłów, głównie słuchu, pogarszające naturalnie owe obłędy. W takich razach chory wprost już słyszy podejrzane szepty przestępców, umowy co do sposobu wykonania napadu, groźby złowieszcze i t. d. i okropnie się tern trwoży. Czasami w znie-dołężuieniu umysłowem starczem, obok obłędu prześladowczego, rozwijają się urojenia niedorzeczne wielkości, a zdarza się i tak, że te właśnie zjawiają się bez obłędu prześladowczego. Chory przecenia wtedy swe stanowisko społeczne i materyalne, opowiada o swej nauce obszernej i t. d. i wymagając od każdego oznak szczególnych uniżoności, sam obchodzi się z otoczeniem swem dumnie i z pewną pogardą. Stopniowo, z biegiem dalszym choroby, przytępia się

jeszcze więcej działanie apercepcyi, a jednocześnie podupada też bardziej i wrażliwość w zakresie uczucia; przytym urojenia bredliwe i omamy tracą poprzednią wyrazistość i powoli zacierają się zupełnie. A jeszcze jeden krok dalej, i już wtedy ta nawet odrobinka działalności umysłowej, a w końcu cała działalność duchowa chorego, ulega rozkładowi zupełnemu, ostatnie zaś jej ślady przybierają znamiona czynów czysto odruchowych.— W tymż*e czasie zjawia się mimowolne oddawanio moczu i kału, wskutek porażenia pęcherza moczowego i odbytnicy. Chorzy zaś teraz już nic nie rozumieją, nie poznają nawet osób najbliższych. Nie wiedzą naprzy-kład, wiele mają dzieci, jakie mają dzieci—córki czy synów; nie pamiętają imion ich, nie wiedzą, czy są żonaci lub zamężne. Więcej jeszcze, na pytanie, kim jest chory: mężczyzną, czy kobietą, dopiero po namyśle pewnym odpowiada najzupełniej poważnie, że jest, dajmy na to, mężczyzną. Przy podaniu w wątpliwość jednak tej odpowiedzi,— chory zaczyna dowodzić, nie czując się wcale pewnym. Chorzy zachowują jednak swe stare przyzwyczajenia. Tak, gdy przedtem spędzali godziny poobiednie na czytaniu gazet, biorą je i teraz do ręki po obiedzie, nic nie rozumiejąc naturalnie. Mowa niewyraźna — bez sensu, śmiech dziecinny, głupkowaty, lub płacz, zbieranie gałganów i różnego śmiecia, dopełniają obraz kliniczny niedołężności umysłowej starców.— Zapalenie płuc, wskutek zakrztuszema się pokarmami, i rażenie apoplektyczne, są najczęst-szemi przyczynami śmierci takich chorych.—Zmiany anatomo-patalogiczne zasadzają się głównie na zaniku pierwocin nerwowych kory mózgowej (komórek i włókien), a po części na zaniku istoty szarej całej osi mózgowo-rdzeniowej i na przeroście tkanki międzykomórkowej (neuroglia); punktem wyjścia sprawy bywają zmiany pierwotne, w skutek starości w pierwocinach nerwowych kory mózgowej, i stąd rozprzestrzeniają się pobocznie na neuroglię.—Rozpoznanie N. u. s. w tej postaci, w jakiej przedstawiono je wyżej, żadnej trudności nie przedstawia. Są jednak formy, w których przygnębienie, podniecenie, albo wreszcie obłąd tak silnie panują nad całością obrazu klinicznego, że z początku można się wahać. Jednak w rozwoju dalszym choroby, zgrzybiałość i upadek intelektualny uchronią od pomyłki. Rokowanie w niedołężności u-ej st-ej jest zawsze niepomyślne. Jakkolwiek życie fizyczne chorego może przeciągnąć się na parę lat, to jednakże pod względem psychicznym jest on z chwilą powstania choroby stracony na zawsze.

Niedomiarowość) wzroku {Myopia), ob. Krótkowzroczność.

Niedomoga nerwowa (Neurasthenia), ob. Niemoc nerwowa.

Niedomykalność powiek {Lagophthalmus, z gr. 6 Xa^o)<; [zając] i ö o<pfiaX[i.óę [oko], więc oko!

J. K. E.

J. K. E.

zajęcz e), kalectwo, przy którym szpara powiek jest rozszerzona i nie może być zamknięta; o ile nie zależy od spraw bliznowatych na powiekach, bywa skutkiem porażenia mięśnia okrężnego. Usunięcie przypadłości tej, o ile wogóle możliwe, zawsze bywa trudne, i pociąga za sobą nieraz zmiany chorobne samej gałki ocznej. Niedoperz ( Vespertilio), ob. Nietoperz. Niedosłuch, ob. Głuchota.

Niedosłyszenie, ob. Głuchota.

Niedosyt, ob. Bulimia.

Niedoszła, ob. A morph a.

Niedoślep, nazwa niedorzeczna, używana czasem dla oznaczenia Krótkowzroczności (ob.), albo Niedowidzenia (ob.).

Niedośpiałek, ob. Cent un cuius. Niedotwórstwo, ob. Hypoplasia. Niedowład {Paresis), ob. Porażenie. Niedowidzenie {Amblyopia, z gr. à^pXôç [tępy, słaby] i Órjuę [widzenie, wzrok]), osłabienie wzroku, jedeu z najczęstszych objawów, towarzyszących chorobom oczu. Niekiedy spostrzega się przypadki niedowidzenia przy braku wszelkich objawów przedmiotowych.

Niedrygajłow, miasteczko w Rossyi, w gub. Charkowskiej, powiecie Lebiedyńskim, nad Subą. Mieszkańców 6 098, którzy zajmują się przeważnie uprawą tytuniu i czosnku. Odbywają się tu dosyć licznie odwiedzane jarmarki. N. założone w wieku XVII, dawniej warowne, od r. 1780 do 1796 było miastem powiatowym.

Niedrożność kiszek (łac. occlussio intestino-rum, ileus), jak sama nazwa wskazuje, oznacza stan chorobny, w którym zawartość przewodu pokarmowego, w przejściu swojem przez kiszki, napotyka poważną, często niezwyciężoną, przeszkodę. Stosownie do tego, czy zachodzi absolutna przerwa w komunikacyi przez kiszki, czy tylko utrudnienie, N. może być zupełna — i wtedy przebieg jej zawsze jest ostry—lub niezupełna, która przebiegać może i bardziej przewlekle. Przyczyny N-i bywają nader różnorodne. Najważniejsze z nich są natury mecha-nićznej, Te, według mechanizmu działania, podzielić można na trzy następujące grupy główne: 1) ucisk, wywierany na pewien punkt kiszki z zewnąrz (np. ucisk ze strony leżącego w sąsiedztwie guza albo narządu przemieszczonego, ucisk wzajemny na siebie dwuch ramion pętlicy kiszki, skręconej wokoło swojej osi itp.); 2) zatkanie światła kiszki przez ciała obce (np. przez kamień żółciowy lub kałowy, przez nowotwór w kształcie polipa rosnący, przez twarde masy kałowe itp.). Do tej samej grupy N-i „z zatkania” zbliża się też poniekąd swoim mechanizmem osobna, bardzo ważna postać N-i, zależna od wpuklenia się, wciśnięcia, wyżej położonego odcinka kiszki w niżej leżący, na podobieństwo odwróconego palca rękawiczki. Tę postać N-i, cechującą się dość wyhitnemi objawami, pozwa-lającemi ją nieraz klinicznie rozpoznać, zwiemy wpochwieniem albo wgłobieniem kiszki (intussusceptio, invayinatio)\ 3) zmiany w samej ścianie kiszki (zwężenia wskutek blizn po zagojonych lub gojących się wrzodach, zgrubienia ściany wskutek rosnących w niej nowotworów, przegięcia wskutek zrostów otrzewnej itd.) — Oprócz przyczyn powyższych, mechanicznych, N. spowodowana jeszcze być może stanem paralitycznym muskulatury kiszek (ileus paralyticus v. dynamicus). Spotykamy tę postać najczęściej jako zjawisko wtórne w ciężkiem zapaleniu otrzewnej, niekiedy także po gwałtownych urazach brzucha. Rzadziej występuje jako wynik długotrwałego zaparcia stolca.—Początek N-i, zależnie od przyczyny ją warunkującej, może być nagły lub powolny. Obraz choroby również nie zawsze jest jednakowy. Do najstalszych objawów N-i całkowitej, w pełnym jej rozwoju, należą: zupełny brak wypróżnień i wiatrów, wzdęcie brzucha (tern większe im niżej w kiszkach znajduje się przeszkoda) i wymioty kałowe. Prawie zawsze też doznają chorzy przykrego uczucia rozpierania w brzuchu, a nawet bólu gwałtownego, występującego nieraz napadowo (zwłaszcza w N-i przewlekłej, albo w takiej, która z niej się rozwinęła). Często męczy chorych czkawka uporczywa. Wygląd i stan ogólny chorego zmienia się zwykle z szybkością przerażającą. Twarz blada i chłodna, zaostrzone jej rysy, oczy wgłąb zapadłe, głos słaby i bezdźwięczny, niepokój szczególny, ogarniający chorego, odsłaniają nawet niewtajemniczonemu świadkowi całą grozę położenia.— Wynik ostateczny N-i kiszek, pozostawionej własnemu losowi, prawie zawsze jest śmiertelny. Nie-darmo, między wielu innemi, nadawano jej w starej medycynie nazwę miserere. Wyleczenie siłami natury należy do wyjątków rzadkich i możliwe jest tylko w przypadkach lekkich. Nawet wliczając przypadki najłagodniejsze, procent śmiertelności wynosi około 70.—Szanse wyzdrowienia poprawiły się nieco w ostatnich czasach wskutek wielkiego udoskonalenia chirurgii brzusznej. Stanowczo twierdzić można, że ciężki przypadek N-i może być uratowany tylko na drodze operacyjnej. Tylko bowiem ręka chirurga przywrócić może położenie naturalne mocno skręconej pętlicy kiszki, odprowadzić dłużej trwające wgłobienie, uwolnić kiszkę od zaciskających ją zrostów, wyciąć w ostateczności miejsce zwężone. Wyznać jednak trzeba, że pomimo zdumiewających postępów chirurgii nowoczesnej, wyniki jej na tern właśnie polu wiele jeszcze pozostawiają do życzenia. Zależy to w znacznym stopniu od tego, że, z niepowetowaną stratą drogiego czasu, operacye przedsiębrane są, naogół biorąc, zbyt późno, kiedy już oprócz pierwotnej zmiany anatomicznej, warunkującej N., wystąpiły powikłania groźne, wtórne, jak zgorzel zaciśniętego odcinka kiszki, zapalenie otrzewnej, ciężkie zatrucie ogólne ustroju itp. Uniknięcie

Dr J. S.

zaś złowrogiego opóźnienia operacyi, zawisło od dwuch warunków, niezawsze do wypełnienia łatwych, a mianowicie, od szybkiego rozpoznania choroby przez lekarza i od równie szybkiego zgodzenia się na operacyę ze strony chorego i jego otoczenia. Rzadziej stosunkowo niepowodzenie zależy od bardzo zawikła-nych stosunków w jamie brzusznej, których nawet operator doświadczony rozwikłać i usunąć nie jest w możności. Pewien wreszcie procent chorych, po szczęśliwie napozór dokonanej operacyi, ginie z powikłań następczych, jak zapalenie otrzewnej, zapalenie płuc itd.—Dawniej, zanim jeszcze poznano dokładniej istotne przyczyny N-i, starano się powszechnie zwalczać przeszkodę w wydalaniu kału za pomocą leków czyszczących. Uciekano się nawet do tak fantastycznych środków, jak do podawania choremu w dużych ilościach rtęci metalicznej, która ciężarem swoim miała pokonać przeszkodę i drożność utraconą przywrócić. Lekarze współcześni, lepiej z naturą rzeczy obeznani, nie próbują już tego rodzaju eksperymentów. Owszem, stosowanie leków czyszczących, energiczniejszych dziś uchodzi powszechnie za błąd zasadniczy. Środki te bowiem, potęgując wzmożoną i bez tego pe-rystaltykę, drażnią tylko niepotrzebnie przewód pokarmowy i sprzyjają występowaniu groźnych powikłań. To też, według prawie powszechnie dziś panującego przekonania, pierwszeństwo w tym razie należy się właśnie środkom kojącym ból i uśmierzającym perystaltykę (belladonna, opium), które, jeśli nawet nie są w stanie choroby wyleczyć, poprawiają przynajmniej widoki operacyi możliwej, w najgorszym zaś razie przynoszą choremu ulgę upragnioną.

dę nauczyciela śpiewu kościelnego w seminaryum żytomierskim, nie mając jeszcze nawet lat kanonicznych do święceń kapłańskich. Dopiero w roku 1869 wyświęcony został przez biskupa Borowskiego. W r. 1872 zostaje powołany na stanowisko sekretarza Kuryi biskupiej. Zajmował je lat dziesięć. Głęboka jego wiedza i zdolności niepospolite zniewoliły ks. Kozłowskiego, biskupa łucko-żytomierskiego, do mianowania N-go kanonikiem gremialnym. W r. 1890 zostaje rektorem seminaryum w Żytomierzu, a w siedem lat później rektorem Akademii duchownej w Petersburgu, oraz biskupem sufraga-nem Mohilewskim. Po śmierci ks. arcybiskupa Kozłowskiego rządzi przez dwa lata ar-chidyecezyą mohilewską, a w r. 1901 wraca w strony rodzinne, jako biskup łucko-żytomierski.

Fig. 161. Ks. Karol Antoni Niedziałkowski, biskup łucko-żytomierski.

Niedzborz, właściwie Międzybórz, wieś i dobra w Królestwie Polskiem, nad jeziorem, w po w. Ciechanowskim, gub. Płockiej, o 14 wiorst od Ciechanowa. Ma kościół parafialny, którego data erekcyi jest nieznana, i szkołę początkową ogólną.—Jest to osada starożytna, stolica jednego z trzech powiatów ziemi Zawskrzyń-

skiej. Przedtem istniejący kościół drewniany _    * .    . .    , ,    . .

pochodził z r. 1633, obecnie na jego miejscu RozBł°s"e lral« zyBka* a»¹»® pracami literaokie-wznosi się kościółek murowany w stylu gotyc- ml" .Q*°”ne Jef° dzeta s^:    chrześciańską

kim. Dobra N. były własnością gien. Zieliń- za?ad« *² ^ °,raz ’Mlraże “prości . Śląskiego, następnie Sztei nkel 1 e r6 w, wkońcu Fał Blę w. n,.c,h . V*“*?, z 3ednej„ Btr,°“y, Kisielnickich. N. należy do gm. Regimin, de- kosć' “,dF⁰.BĆ 1 świętość prawdy chrzeac.anskie], kanatu Ciechanowskiego. Por. „Słowu, geogr.”. ? * dru«1BJ. niedołęstwo i nieszczęście roznmu *T. -, . y.    ,    .    ludzkiego, biorącego rozbrat ze światłem wiary.

Niedziałka, proponowana, ale me przyjęta, Zgoda wiary , rozumem j nieodzowna koniecz-

nazwa spo szczona a o m u (ob.).    ■ nośó, aby społeczeństwo we wszelkich objawach

Niedziałkowski Karol Antoni (* w roku życia swojego kierowało się zawsze zasadą 1846 w Mienkowicach, niedaleko Krzemieńca), chrześciańską — oto przewodnia myśl pomienio-biskup. Nauki pobierał najpierw w Łucku, na- nych utworów ks. N-go. Z innych jego dzieł stępnie ukończył gimnazyum w Kamieńcu Po- cieszą się powodzeniem znacznem „Wrażenia dolskim. Mając lat 16 wstępuje do seminaryum z pielgrzymki do Ziemi świętej”; „Nie tędy dro-duchownego w Kamieńcu, skąd już w roku na- ga szanowne panie”, wreszcie: „Czemu dziś stępnym wysłano go do Akademii duchownej w poezyi nie mamy słowików”—drukowane w ty-w Petersburgu. W r. 1867, uzyskawszy stopień godniku warszawskim „Rola”, później wydane magistra św. teologii, otrzymuje skromną posa- również osobno.    Ks- K K

Niedzica (po niem. Netzdorf, po węg. Ne-d e c, w dokumentach dawnych Nisitz, Nyz-uecz) wieś kościelna i zamek w hr. Spiskiem, na Węgrzech, w pow. Magórzańskim, w okręgu Niednickim, na pograniczu Spiżu z Galicyą, w dorzeczu Dunajca, nad rz. Kaćwińską. Zamek N-cki, inaczej Dunajec, od wsi N-y mylnie nazwany, wznosi się na górze stromej (566 m. wys.) na północ do doliny Dunajca spadającej. Pierwszą wiadomość pewną o istnieniu wsi spotykamy w dokumentach z początku w. XIV, aczkolwiek kościół miejscowy ma pochodzić z r. 1278. Zamek według prawdopodobieństwa wszelkiego zbudowali panowie na Brzozowicy. W r. 1325 posiadali go Jan i Rykolf bracia Kokoszowie, a po nich Wilhelm Drugeth, żupan spiski.

dze Wyjścia” (XX, 8 — 10). Pamiętaj, abyś dzień sobotni święcił. Sześć dni robić będziesz i będziesz czynił wszystkie dzieła twoje. Ale dnia siódmego Szabat Pana Boga twegojest, nie będziesz czynił żadnej roboty weń, ty i syn twójicórka twoja, sługa twój i służebnica twoja, bydlę twoje i gość, który jest między bramami twemi. Dla tego dzień siódmy, szabat, był w Starym Testamencie z całą ścisłością przez odpoczynek od pracy, dłuższe modlitwy i obfitsze ofiary w świątyni obchodzony. Na gwałcicieli szabatu wymierzano karę śmierci.—Z przyjściem na świat Zbawiciela, ustają obrzędy Starego Zakonu, świątynia Jerozolimska zburzona, przerwany kult stary, ustała ofiara, a sam naród odrzucony. Spełnia się też wówczas i proroctwo Izajasza (LXVI, 21, 23): I będzie miesiąc z miesiąca i szabat z szabatu, mówi Pan.—Apostołowie zebrani w Jerozolimie, na miejsce dnia siódmego ustanawiając dzień pierwszy w tygodniu na oddanie wyłącznej czci i chwały Bogu. W tym bowiem dniu Chrystus Pan zmartwychwstał, w tym dniu Duch św. zstąpił na apostołów i skierował ich stopy do różnych narodów, w tym dniu zostały rzucone fundamenty pod Kościół Chrystusowy. Dzień ten poświęcony nietyl-ko odpoczynkowi, ale i przedewszystkiem służbie Bożej, przez chrześcijan od najdawniejszych czasów zwany był dniem Pańskim {Dien Dominica albo Dominica), Ojcowie Kościoła zo-wią go Solemnia Dominica uroczystością Pańs ką (Tertullian), dniem świętym, albo dniem zmar t wy c h w s tani a (dies sanctus, dies resurrectionis), skąd z ruska i dziś zwany jest woskresienie. Nazwa polska N. pochodzi od wyrazu nie działać, nie robić, jest najwięcej zbliżona do wyrazu hebrajskiego szabat {cessavit—przestał czynić). N. zatem u chrześcijan jest dniem wolnym od ciężkiej pracy i zajęć służebnych, oraz wyłącznie poświęconym służbie Bożej.—Aby święcić N-ę, trzeba zachować dwa warunki: l-o wstrzymać się od ciężkiej pracy, 2-0 oddać się praktykom religijnym, przynoszącym cześć i chwałę Bogu.—Do prac w N-ę przez Kościół zakazanych należą: l-o zajęcia służebne. Aby praca była służebną, nie koniecznie trzeba z niej ciągnąć zysk, dość jest, aby ciało brało w niej większy udział niż umysł. 2-0 zajęcia publicznie z hałase m dokonywane, jak zajęcia sądowe, handlowe, jarmarki i t. p. Dłużej jak dwie godziny nie wolno zajmować się w dniu niedzielnym pracą służebną bez popełnienia grzechu śmiertelnego. Dozwolone są jednak prace służebne wtedy, gdy ich wymaga dobro bliźniego, miłość chrześciańska, pobożność. powiększenie czci Boga, lub konieczna

Na zamku tym, według ugody w Lubowli zawartej, Władysław Jagiełło wypłacił Zygmuntowi, wówczas królowi węgierskiemu, pieniądze, za które Zygmunt zastawił był Polsce Spiż. W r. 1470 zajął zamek przemocą Emeryk Zapolya, żupan spiski, umocnił go i obwarował. Wnuczkę tego Emeryka, Jadwigę, zaślubił w r. 1515 król polski Zygmunt. Następnie zamek N-i dostał się Jaroszowi Łaskiemu, któremu nadał go Jan Zapolya, brat Jadwigi, żupan spiski i wojewoda siedmiogrodzki, obrany d. 10 listopada r. 1525 królem węgierskim. Roku 1528 Wołosi podeszli niespodzianie pod zamek i zajęli go siłą, atoli w 2 lata później zamek na nowo do Łaskiego powrócił. W r. 1533 wpadł zamek w ręce rozbójników i stał się ich siedzibą główną. W r. 1538 Jarosz Łaski puścił zamek w zastaw Janowi Horvathowi, prałatowi i oficyałowi spiskiemu. W czasie powstania E m e ryk a Tököle-g o (ob ), w r. 1683, zamek bardzo wiele ucierpiał, wdarli się doń rozbójnicy Salantsego i złu-pili go doszczętnie. W posiadaniu rodziny Hor vathôw (Pa 1 a j ac z ó w), znajdował się zamek aż do r. 1857, t. j. do jej wygaśnięcia. Obecnie są to zwaliska jeszcze tylko.—Por. Ł. z ks.

Giedrojciów R aut e nstr au ch o w a „Miasta góry, doliny” (Poznań 1844); L. Pietrusiński „Podróże, przejażdżki i przechadzki po Europie“

(Warszawa 1845, t. IV); Goszczyński „Dziennik podróży do Tatr” (Petersburg 1853); Gu-stawicz „Einiges über das Dunajecer Schloss.

Eine Reiseerinnerung“ (w „Zippser Bote“, 1881,

J\° 22); tegoż „U stóp Pienin“ (w „Bibi. Warsz.“

1882, zeszyt VI i VII).

Niedziela. Według Księgi Rodzaju, Bóg stworzywszy świat cały w sześciu dniach, odpoczął w dzień siódmy od wszelkiego dzieła, które sprawił. Tym sposobem rzucił Pan Bóg ludziom myśl zasadniczą, że powinni za Jego przykładem sześć dni pracować, a dzień siódmy poświęcić wypoczynkowi. Stąd już pa-tryarchowie Starego Zakouu kładli różnicę mię- potrzeba, bądź własna, bądź bliźniego. Wolno dzy sześciu dniami pracy i siódmym odpoczyn- zatem pisać, czytać, nauczać, dawać lekcye jęku. Bliżej to prawo określił Mojżesz w „Księ- zyków, malarstwa i t. p., chociażby nawet był

jaki zysk z tych prac, gdyż ten ich natury nie zmienia. Dozwolone są też w tym dniu zajęcia wyzwolone, czyli te, którym się zwykli oddawać ludzie wolni, oraz naturalne, czyli te, których potrzeba ludziom koniecznie do podtrzymania życia, lub wreszcie te, które z ogólnego i najdawniejszego zwyczaju są przez wszystkich w N-ę wykonywane.—Co się tyczy praktyk religijnych, Kościół św. pod grzechem obowiązuje każdego katolika do słuchania w N-ę Mszy św., oraz, aby, odsunąwszy się w dniu tym od spraw ziemskich, głębiej zastanawiał się nad sobą i nad wiecznością. Lecz i od słuchania Mszy św. zwalnia każda słuszna i prawna przeszkoda. Mianowicie: l-o niemożność fizyczna, jak: choroba, podróż dłuższa, osobliwie morska, i t. p.; 2-0 niemożność moralna, zła pora, zbyt wielka odległość od kościoła; 3-o miłość bliźniego: opieka nad osobą chorą, nad dziatkami; 4-o powinność: żołnierze, Stróże dobra publicznego, niańki i t. d.—Rok kościelny rozpoczyna się niedzielą pierwszą Adwentu. Cztery jest niedziel Adwentowych, chociaż Adwentu nie zawsze bywa cztery tygodnie. Pierwsza N. Adwentowa jest ta, która jest bliższa uroczystości św. Ad r z ej a, przypadającej na dzień 30 listopada, lub też która się z tąż uroczystością schodzi.—Od uroczystości Trzech Królów do Siedm-dziesiątnicy liczą się N-e w takim porządku w jakim po sobie następują. Bywa ich więcej lub mniej, podług tego, jak przypada Wielkanoc, wcześniej czy później, najmniej bywa jedna, a najwięcej — 6. Wielkanoc poprzedza 9 N-l, przysposabiających wiernych do wielkiej tajemnicy Zmartwychwstania. Każda z tych N-el ma swoją nazwę. Szereg ich rozpoczyna Siedm-dziesiątnica albo Starozapustua, tak z w. dla tego, że dawniej od tej N-i rozpoczynał się post. Dalej idzie Sz e ść dz ie siątui ca, czyli Mięsopustna, która to nazwa przeszła do nas od Rusinów; od tej N-i dawniej post zaczynających. Następna po niej—Pięćdziesiątnica czyli Zapustna; ta nazwa przypadła jej wtedy dopiero, gdy post został skrócony. N. pierwsza w Wielkim Poście zowie się z łacińska l-szą Czterdziestnicą (1-a Quadrage-simae)y u nas zaś zowie się Wstępną, dla tego, że z nią Wielki Post się rozpoczyna. Druga N. Wielkiego Postu (2-a Quadragesimae, 2-ga Czterdziestnicą), zowie się Suchą, gdyż następuje bezpośrednio po Suchych dniach. Trzecia (3-ci a Czterdziestnicą), zowie się Głuchą, zapewne dla tego, że kiedyś w nią odprawiano nabożeństwo bez śpiewów. Czwarta (4-a Czerdziestnica), zowie się Środo-postną, dla tego, że pierwsza przypada po środo p oś ci u. Ta N. obchodzona jest zazwyczaj w Kościele z umiarkowaną wśród powszechnej pokuty radością. Przypomina tym sposobem Kościół św. wiernym łaBki obfite, które przez post i umartwienie zbierają, oraz pragnie ich natchnąć nadzieją, aby ożywieni nagrodą w wieczności ich oczekującą, mogli znosić do końca ciężary postu. Po łacinie zowie się ta N. także Laetare, stąd, że Introit we Mszy św. tej N-i, zaczyna się od słów: Laetare Jerusalem (Ciesz się Jerozolimo). Piąta N. postu zowie się N-ą M ę-ki Pańskiej, gdyż od tej pory rozpoczyna się w kościele bliższe i głębsze rozważanie męki Zbawiciela, co się przejawia tak w zewnętrzych oznakach smutku w całej świątyni, jako też i w nabożeństwie kościelnem. W Polsce ta N. od najdawniejszych czasów zowie się Białą. Różne podają powody takiej nazwy, niektórzy sięgają aż do lat chrztu Mieczy sława I, twierdząc, że na tę N-ę przypadała oktawa tegoż, a inni wywodzą od nabiału, już od tej N-i przysposabianego po domach na Wielkanoc.—Szósta N. postu zowie się Kwietnią, a z łacińska Palmową z powodu święcenia palm, czyli nowego kwiecia, na pamiątkę wjazdu tryumfalnego Zbawiciela do Jerozolimy, któremu towarzyszący Izraelici słali gałązki palmowe pod stopy. Uroczysta procesya, wzniosłe podczas niej śpiewy i obrzędy, mają na celu przypomnieć wiernym ów wjazd pełen tryumfu, po którym wkrótce nastąpiła męka Zbawiciela.—Po Palmowej—następuje N. Wielkanocna czyli Zmartwychwstania Pańskiego, obchodzona na uczczenie tej tajemnicy z największą uroczystością.—Stosownie do postanowienia Soboru Nicejskiego, przedtem już rozporządzeniami papieżów w praktykę wprowadzonego, Wielkanoc obchodzona bywa w pierwszą N-ę następującą po pełni księżyca, po zrównaniu wiosennem dnia z nocą. Do tego też czasu zastosowane być muszą poprzedzające tę N-ę, N-e postne, o których wyżej mówiliśmy.—N-el od Wielkiejnocy do Zielonych Świątek bywa 6. Pierwsza z nich zowie się po łacinie in Albis, t. j. Białą (w Polsce — Białą zowie się N. Męki Pańskiej), po polsku zaś—Przewodnią. łacińska nazwa pochodzi stąd, że w tę N-ę składano białe szaty, jakie przy Chrzcie św., w Sobotę Wielką gromadnie udzielanym, otrzymywano. Następnie zaś nazwano tę N-ę Przewodnią stąd, że w tym dniu przeprowadzano, czyli przewodzono ochrzczonych z przedsionka na inne im właściwe miejsce. Następne N-e, aż do Zielonych Świątek, nazywają się według liczby porządkowej. Siódma N. od Wielkanocy—jest to N. Zesłania Ducha św., albo Zielonych Świątek, od zieleni, którą w tym czasie okrywają się pola. Następująca po niej —jest to N. Trójcy św., i pierwsza po Zielonych Swiąt-kaah. Od tej N-i idą w porządku liczebnym niedziele po Zielonych Świątkach, których do Adwentu bywa najmniej 23, a najwięcej 28.—Był dawniej zwyczaj nazywauia N-el od pierwszego wyrazu Introit u we Mszy św., na ten dzień przypadającej. Stąd często u autorów na początku przeszłego wieku można spotkać nazwy In-vocavit, Quasimodo, Jubilate i t. p.—N. jako dzień

Ks. W. B.

Dr J. P.

A. Pol.

zy.

P. Chm.

Bogu szczególnie poświęcony, nie przyjmuje wi-gilij do świąt nazajutrz po niej następujących. Dla tego, jeśli jakie święto, mające swoją wigilię, przypada w poniedziałek, to wigilia tegoż święta, obchodzi się w sobotę. Stąd i wigilia Bożego Narodzenia, przypadającego w poniedziałek, obchodzi się w sobotę.—Jeśli dzień Zaduszny, dzień żałoby, przypadnie w N-ę, przenosi się nabożeństwo za dusze zmarłych na poniedziałek. Są pewne uroczystości w ciągu roku przywiązane do niektórych N-el. Tak, n. p. w drugą N-ę po Trzech Królach, Kościół obchodzi uroczystość Imienia Jezus, w drugą N-ę po Wielkanocy przypada święto Grobu Chrystusowego, w trzecią— Opieki św. Józefa. W pierwszą N-ę października święci Kościół uroczystość Matki Boskiej Różańcowej, w drugą — św. Wincentego Kadłubka, w czwartą—św. Jana Kantego. W drugą N-ę po oktawie Wniebowzięcia N. Maryi Panny bywa św. Joachima. W N-ę po Narodzeniu N. Maryi P an ny, przypada święto Imienia N. Maryi Panny i t. p. Niedziela Kwietnia, ob. Niedziela.

Niedzielski (Ali pi), przeor i prowincyał zgromadzenia O. O. Augustyanów w Warszawie (* roku 1756—f roku 1827), napisał „Żywoty braci pustelników zakonu św. Augustyna, Polaków”, z którego to rękopisu wyjątki umieściła „Gazeta Warszawska” (r. 1857, A» 324).

Niedzielski Antoni (* pod koniec w. XVIII — f w Krakowie w r. 1852), lekarz. Wykształcenie zawodowe otrzymał w uniwersytecie Jagiellońskim, który mu też d. 5 maja r. 1819, po obronieniu rozprawy „De lithiasi”, dyplom doktorski przyznał, poczym niebawem opuścił Kraków i wstąpił jako lekarz do wojska polskiego, dosłużył się w nim stopnia lekarza sztabowego. W latach 1829—1832 był sekretarzem Towarzystwa lekarskiego, warszawskiego. Drukiem ogłosił dwie prace: „O kąpielach” (w „Pamiętniku lekarskim warsz.” wydawanym przez W. Mai cza; T. I, str. 203—232) i „Ślinotok powstały po rozlaniu rtęci ze stłuczonej rurki barometry cznej” (w „Pam. To w. lek. warsz.”—T. I, 1837, str. 7 i nast.).—Por. S. Kośmińskiego „Słown. lek. pols.” (str. 352).

Niedzielski Stanisław (* d. 13 lipca r. 1842 w Rudkach, na Pokuciu — f d. 4 marca r. 1895 w Warszawie), śpiewak i kompozytor muzyczny. Po ukończeniu szkół średnich w Samborze, udał się do Lwowa, gdzie kształcił się u Mi kul eg o w grze na fortepianie i w teoryi muzycznej. W r. 1863 wstąpił do wiedeńskiej szkoły śpiewu „Hof-opernschule”, w której studyował śpiew u Gen-tiluoma i Arieta, a harmonię i kontrapunkt u Krehna. Po ukończeniu studyów N. wystąpił kilkakrotnie na scenie w Hradcu w rolach barytonowych, poczem wrócił do wsi rodzinnej i zajął się gospodarstwem. Ale bawił tu niedługo, w kilka bowiem miesięcy stowarzyszenie muzyczne krakowskie „Muza”, wezwało go na swego przewodnika. N. zadość uczynił temu żądaniu; ze skromnego stowarzyszenia wytworzył Towarzystwo muzyczne, i zapewnił mu rozwój prawidłowy. Po dziesięciu latach zrzeka się posady dyrektora tego Towarzystwa (z powodu choroby) i przenosi się na stały pobyt do Warszawy w r. 1887, gdzie w ośm lat później życia dokonał.—Z jego kompozycyj największą cieszyły się wziętością: pieśni dla dzieci, pieśni na głosy męzkie: „Fujarka” i „Maryś”, „Pieśń Krzy-si” (z Wołodyjowskiego), „Rybacy na Wiśle” i kilka innych.

Niedzielski Julian budowniczy (* w r. 1849 w Stryszowie—f d. 20 paźdz. r. 1901 w Wiedniu), był uczniem słynnego architekta wiedeńskiego F erst la, twórcy uniwersytetu tamtejszego, którego też budowę po śmierci jego razem z archit. Koechlinem dokończył. Uczestniczył w konkursach rolicznych krajowych i zagranicznych, wielokrotnie nagradzany. Pierwszą nagrodę wziął za projekt teatru w Reichenber-gu, budynku rządowego w Meranie, zakładu kąpielowego w Krynicy (wraz z architektem Janem Z a wiejskim). Wzniósł wiele budynków w Wiedniu, jak w zwierzyńcu cesarskim; wykonywał wiele projektów dekoracyjnych, jak wnętrze kościoła t. zw. Schottenkirche, wnętrza pałacu ministerstwa spraw wewnętrznych, burgu cesarskiego i t. p. Ratusz w Nowym Sączu, lub zamek ks. Lubomirskiego w Chaczewicach i inne budowle jego, odznaczają się zawsze piękną formą architektoniczną, pomysłowością planu i śmiałą a polotną linią.

Niedzielski Franciszek (f w marcu r. 1871 bardzo młodo), publicysta z młodej falangi grupującej się od r. 1867 około „Przeglądu Tygodniowego” w Warszawie. Pisywał tu recen-zye teatralne przed J. Kotarbińskim, potem wyjechawszy do Paryża na study a, nadsyłał artykuły różnej treści, w r. 1868 Kroniki miesięczne. Pisywał także sprawozdania z wystawy paryskiej w r. 1867 w „Gazecie Handlowej” i w „Kłosach”. Adam Wiślicki („Przegl. Tyg.” 1871, N. 33) scharakteryzował go źwięźle: „serce kochające i umysł wartki”.

Niedźwiadek, skorpion (Scorpius), gwiazdozbiór na półkuli południowej nieba, należący do gwiazdozbiórów zwierzyńca (ob.), czyli zodyaku, przypada między 235°—268° wzniesienia prostego i między 8° — 46° zboczenia południowego; graniczy na północ z Węźownikiem, na wschód ze Strzelcem i Koroną południową, na południe z Ołtarzem i Kątomiarem, na zachód z Wilkiem i Wagą; najbardziej południowa część gwiazdozbioru w Europie środkowej nie jest widzialna. Zawiera według Goulda 105 gwiazd widzialnych okiem nieuzbrojonem, między innemi 1 pierwszej wielkości, a Scorpii, Antares (ob.), 6 drugiej, 6 trzeciej, 8 czwartej wielkości, a nadto znaczną liczbę gwiazd podwójnych, wielokrotnych i mgławic, oraz 14 gwiazd zmiennych

z których wszakże żadna, nawet w największości skały spadziste i słupy kamienne nadbrzeżne swego blasku, gołem okiem nie jest widzialna. j świadczą o energicznej działalności wód, które Według legiendy greckiej jest to przeniesiony spłukują coraz skuteczniej wybrzeża i zmniej-na niebo niedźwiadek, który na rozkaz Gei zabił szają powierzchnię wyspy. N. wyspa przedsta-strzelca O r i ona (ob.) ukłuciem go w piętę.— Znak wia łysinę skalistą, wznoszącą się 100 m. nad „niedźwiadka“ ($g) jest ósmym znakiem zwie- poz. morza, i w Mount Misery, w południowej rzyńca i przypada w gwiazdobiorze Wagi (ob. stronie wyspy, dosięgającą 544 m. Składa się Ekliptyka).    s-K- z warstw poziomych piaskowca i wapienia z o-

Niedzwiadna, wieś w Królestwie Polskiem, kresów permskiego i węgla kamiennego. Obfi-w pow. Szozuczyńskim, gub. Suwalskiej (gminy tuje w liczne i bardzo dostępne pokłady węgla Szczuczyn, parafia N.), leży nad samą granicą kamiennego i fosfatów (phosphat), a także w je-pruską, ma kościół parafialny murowany z roku ziora. Znajduje się pod wpływem prądu eiepłe-1587 architektery oryginalnej i szkołę począt- go, północno-amerykańskiego i wyróżnia się klima-kową ogólną. Por. „Słown. geogr.”.    tern stosunkowo bardzo umiarkowanym: ciepłota bo-

położonej i zamkniętej wyspą Gulf. Roślinność i zwierzęta też same co na Szpicbergu (ob.), tylko mniej ilościowo i gatunkowo, najczęstsze są konie morskie (morsy) i niedźwiedzie białe. Odkrył wyspę d. 16 wrześniar. 1596 Barents Willem, podróżnik hollenderski i nazwał wyspą N-ą, od niedźwiedzia białego wielkich rozmiarów, którego tu zastrzelił. W r. 1603 zwiedził wyspę pewien Anglik i przezwał „Cherry Island”; r. 1827 v. Keilhau badał ją pod względem gieologicznym, w roku 1847 opisał wyspę dokładnie L. v. Buch, a w r. 1868 wyprawa szwedzka wzięła ją w posiadanie w imię Szwecyi. Od r. 1825 na brzegu północnym wyspy istnieje stacya rybacka, norweska.

Niedźwiedzica, nazwa różnych rzek, miasteczek i gór w okolicach rozmaitych kraju naszego. Wymieniamy: 1) N., rzeczka w Królestwie Polskiem, dopływ prawy Biebrzy , wypływa z łąk na południe wsi Ho-łynki i ubiegłszy 7 wiorst w kierunku południowym wpada do Biebrzy.

Medwedyca, Miedźwiedzica, Miadźwie-dzica, rzeczka mała na krańcu południowym pow. Rzeczyckiego, gub. Mińskiej, bierze początek w moczarach wsi Barszczówki i ubiegłszy około 4 wiorst błoniami lesistemi wpada do Pry-peci.—3) N., po rossyjsku Miedwiedica, dopływ lewy Donu, rozgałęzia się w gub. Saratowskiej na Wielką iMałąN-ę, przepływa przez ziemię Kozaków Dońskich, tworzy mnóstwo często ślepych ramion i przyjmuje dopływy liczne. Obfituje bardzo w ryby, ma 530 kim. długości i jest spławna na przestrzeni 425 kim.—-4) N., urzędowo Miedwiedica, miasteczko nad rz. Brodnicą w pow. Słuckim, gub. Mińskiej, o 76 wiorst od miasta powiatowego. Ma kościół parafialny drewniany z r. 1645, przez ks. Radziwiłła, biskupa wileńskiego wzniesiony, i zarząd gmi-ny. — 5) N.. Nie dz w i ca albo Niedźwiedź szczyt najwyższy (1311 m. nad poz. morza) w paśmie Gorców, w powiecie Nowotarskim,

2) N. albo

Niedźwiecki Zygmunt (* ok. r. 1862), no- wiem przeciętna, roczna wynosi—5.2° C. Mrozy wellista, rodem z Krakowa, gdzie też dotąd silne ustają dopiero w marcu, albo kwietniu, przebywa, ciężko borykając się z losem. Zapa- Mgła nieustanna i wybrzeże niegościnne czynią trzywszy się na utwory młodociane Maupas- ' wyspę mało dostępną. Okręty zawijają zwykle santa (ob.), pisze stylem jędrnym, zaznaczają- do zatoki Sudhamnem, na brzegu południowym cym rysy charakteiu czy sytuacyi w sposób dobitny, nieraz trywialny i cyniczny; opisów unika, traktując otoczenie zewnętrzne pobieżnie, a zwracając głównie uwagę na procesy duchowe. Marność i nędzę życia najczęściej odtwarza, radość i przyjemność jako błysk przelotny malując. W pierwszym zbiorku jego szkiców p. n. „Słońce” (1892), przeważały tematy drastyczne, niemal pornograficzne, opowiedziane z wielką swobodą i werwą słowa. Drugi zbiorek „Jedyne dzieło” (1893), mniej już takich tematów zawierał, ale najlepszemi artystycznie były właśnie obrazki na nich osnute. Trzeci tomik: „U ogniska” (1894), przeważnie ma charakter publicystyczny: autor kreśli tu krzywdy i niedole klasy pracującej, a przewrotność, obłudę, sobkostwo pracodawców. Ta dążność społeczna szkodliwie oddziałała na wartość artystyczną szkiców, grzeszących tu zazwyczaj brakiem miary, przesadą. Najlepiej udały się obrazki z życia potocznego, lekkiego („Za piecem”), lubo i w malowaniu grozy znać niepowszedni talent („Winowajca”, gdzie przedstawiona została katastrofa górnicza). W tomikach dalszych „Grzech” (1895), „Sam na sarn” (t. r.), „Topielec (1897), „Pneumatyk N» 301” (t. r.), „Liść figowy” (1900), nie znać wprawdzie potężnienia talentu lub szukania dróg nowych, ale niema też śladów osłabienia i werwa wciąż autorowi dopisuje, tylko smutek jego staje się głębszym, posępniejszym; jego żarty nabierają niekiedy popędów krwiożerczych, choć w głębi czuje się

serce szlachetne.

P. Chm.

Niedźwiedzia rzeka w stanach Zjednoczonych, ob. Bear River.

Niedźwiedzia akademia, ob. Sm or go nie.

Niedźwiedzia wyspa. Wysepka drobna, nie-zamieszkana, na Oceanie Lodowatym Północnym, pod 74°30' szerokości płn. i 19° długości wsch. od Gr., o 200 kim. na południe od Szpicbergu, z którym niegdyś stanowiła zapewne jedną całość. Zajmuje 68 klm. □ obszaru. Przeróżne

Żyrafą

z widma jego poznał Pickering, że

S. K.

Niedźwiedzie łapy, przysmak dawny kuchni litewskiej, jak się zdaje w Koronie wcale nie używany; S. Czerniecki przynajmniej, w znanym swym „Compendium ferculorum” (Kraków 1682 i wiele wydań później szzch), nic o nich nie wspomina, a J. K. Haur wprost powiada, pisząc o niedźwiedziu, że „potrawa z niego do strawienia trudna, y niezdrowa, ile komplexyey delikńtney, Goralom, Cepakom y Flisom nie-wadźi” („Skład abo skarbiec znakomitych sekretów Oekonomiey ziemiańskiey” — Kraków 1693; str. 292), więc też przypuścić trudno, że kiedykolwiek na stole pańskim N. ł. zastawiano u nas. Inaczej wszakże działo się widać na Litwie. H. Rzewuski, opisując obiad w dniu imienin ks. Radzi w iłła „Panie Kochanku", w Nieświeżu wydany, wspomina, jako „przysmaki w Litwie tylko widziane... łapy niedźwiedzie z wiśniowym sokiem” („Listopad”, wyd. warszawskie z roku 1882, str. 94), a znawcy takiemu przeszłości w razie tym na słowo wierzyć można. — Dziś, o ile N. ł. wogóle na stół jeszcze przychodzą,

w Galicyi, na granicy gm. Ostrowska i Waksmundu.

Niedźwiedzica (Ursa, Arktos), dwa gwiazdozbiory na półkuli północnej nieba. Niedźwiedzica wielka (Ursa maior), także Wozem wielkim zwana, znajduje się między 32°—74° zboczenia północnego i między 119°—207° wzniesienia prostego, graniczy na północ i Smokiem, na wschód z Wolarzem i Psami gończemi, na południe z Lwem i Lwem małym, na zachód z Rysiem. Według Heisa zawiera 227 gwiazd widzialnych okiem nieuzbrojonem, między któremi jest 6 drugiej, 9 trzeciej, 5 czwartej wielkości. Cztery gwiazdy (3 drugiej i 1 trzeciej wielkości), tworzą trapez, który przedstawia tułów niedźwiedzicy lub koła wozu, 3 gwiazdy 2-ej wielkości, w linii skrzywionej, tworzą ogon N-y lub dyszel wozu (ob. kartę nieba pod wyr. Gwiazdobiory). Gwiazda ostatuia ogona nazywa się Ben etnas z (■») Ursae maio-ris), środkowa M i z a r (Q. Obok tej zaś w odległości 12', znajduje się drobna gwiazda 5 wielkości, Alk or (t. j. zapomniana), którą bystre oko może wyróżnić. Mizar jednak posiada i towarzysza istotnego 4 wielkości, w odległości 15",

i gwiazda główna sama jest podwójna, Mizar zatem tworzy układ gwiazdy potrójnej. Pierwsza gwiazda ogona nazywa się A li ot (s), a gwiazda czworokąta, najbardziej od ogona oddalona, Dubhe (a). Gwiazdozbiór zawiera nadto znaczną liczbę gwiazd podwójnych i wielokrotnych, oraz trzy gwiazdy zmienne, które wszakże przy największości blasku swego nie przechodzą 6 wielkości. Gwiazdozbiór ten przedstawia legien-dę o nimfie Kalli sto (ob. Ar kas), zamienionej przez Herę w N-ę, a przez Zeusa przeniesioną na niebo. W Starożytności gwiazdy główne konstelacyi nazywały się też Septem trio-nes i Boves Icari; Arabowie nazywali 4 łapy niedźwiedzicy Nasz, t. j. mary, gwiazdy ogona Ben etna sz, t. j. córka mar, żałobnica; hebrajska nazwa Asz również oznacza mary. Nazwa jednak wozu również jest dawna, występuje u Hindów, a napotyka się także w biblii i u Greków.—N. mała, Wóz mały (Ursa minor) przypada między 183°—278° wzniesienia prostego i od 66° zboczenia ciągnie się aż po za biegun północny; graniczy z Żyrafą, Smokiem i Cefeuszem. Zawiera według Heisa 54 gwiazdy widzialne okiem nieuzbrojonem, między niemi 2 drugiej, 1 trzeciej, 3 czwartej wielkości. Siedm gwiazd głównych konstelacyi tworzy figurę podobną do N-y wielkiej, ale mniejszej znacznie rozległości; ostatnia w ogonie N-y małej gwiazda 2 wielkości (a Ursae minóris) jest to gwiazda biegunowa, odległa o iy₃⁰od bieguna północnego (ob. Biegunowa gwiazda); sąsiadująca z nią gwiazda w ogonie, oraz gwiazda najwyżej w czworoboku przypadająca, są również 2 wielkości. Gwiazdozbiór zawiera dwie gwiazdy zmienne, z których jedna w największości blasku jest 7, druga 8—9 wielkości. Między obu N-mi ciągnie się ogon Smoka.

Niedźwiedzie grono, ob. Arctostaphylos.

Niedźwiedzie jezioro (Great Bear Lake), w Ameryce Północnej, w Kanadzie, między 65°—67° szerok. półn. i 117°—127° dług. zach. od Gr.; 150 m. nad poz. morza, jest najbardziej wysunięte na północ ze wszystkich jezior słodkich, amerykańskich, ma kształt nieregularny i zajmuje około 17—20000 kim. kw. powierzchni. Tworzy 5 zatok znacznych, jak: Mac Tavish Mac Vicar, Keith, Smith i Dease, otaczających półwyspy Kokwintsho, Satshojyne, Etatsho i Etatshinla. Obfituje bardzo w ryby, zwłaszcza w pstrągi. Przyjmuje wiele rzeczek drobnych, wody zaś swe wysyła za pośrednictwem rz. Niedźwiedziej (Bear-River) do rz. Mackenzie i dalej do Oceanu Północnego, Lodowatego. Ma wodę czystą, bladoniebieską i bardzo zimną. Od października do czerwca pokryte jest lodem 3 metrowej grubości. Przez część północną jeziora, przechodzi koło biegunowe. W pobliżu wypływu rz. Niedźwiedziej, leży fort Franklin (z—4° ciepłoty średniej rocznej), założony w r. 1825 przez Johna Franklin a, a na północno-wschodnim brzegu fort Confidence (—6° 14 C.), wzniesiony w r. 1772 przez Szkota Mackenzie-go z polecenia Towarzystwa francusko-szkockie-go. Naokoło jezioro opasane jest pagórkami gra-nitowemi, 200 m. wysokości. Położone na punkcie najwyższym równiny arktycznej, jezioro N. wystawione jest na ciągłe burze północne, ma klimat surowy z mrozami trzaskającemi. Wobec tego okolica jego jest straszliwie pusta, z całego okręgu Mackenzie najmniej zamieszkana, jedynie błądzą tu liczne stada reniferów i mnóstwo niedźwiedzi czarnych, od których jezioro ma swą nazwę.

84

Kuc. Powss. IluBtr. S. U. Zesz. il. T. II.

go przysmaku.

Red

Red.

podawaue bywają na zimno w galarecie, na podobieństwo nóg wieprzowych przyrządzone, jeno że pozostawia się je w całości, aby spożywający też widział, że na prawdę zastawiono przed nim nie co innego, lecz N. ł., wyglądem swym bardzo przypominające stopę ludzką, co właśnie odstręcza niejednego od dotknięcia tak osobliwe-

Dr. J. P.

Niedźwiedzie wyspy—grupa 6 wysp na oceanie Fółnocym, między 70°41'—71° szer. półn. i 160°—163° dług. wsch. od Ferro, wprost uścia rz. Kołymy. należy pod względem administracyjnym do okręgu Kołymskiego, obwodu Jakuckiego. Największa z wysp jest „Krestowyj ostrow” (wyspa Krzyżowa), 50 w. długości i do 40 w. szerokości mająca, z brzegami stromemi i wysokiemi na północy i wschodzie, a nizkiemi—na południu i na zachodzie. Roślinność składa się z mchu, jagielu i trawy krótkiej, a ostrej. Faunę miejscową reprezentują renifery i myszy, nadto czasami na krach odwiedzają z lądu wyspę niedźwiedzie, wilki i lisy. Z innych wysepek zasługują jeszcze na uwagę t.zw. „Czetyrechstołbowyj ostrow” (W. Czte-rosłupowa), składająca się, jak wszystkie zresztą, z granitu i porfirów. Nazwę swą otrzymała od 4 skał olbrzymich, wysokości kilkosążniowej, wznoszących się na wyspie. Na południu wysepki leży zatoka zaciszna. Wyspy te po raz pierwszy odkryte zostały przez kozaka Piermjakowa, w r. 17J0. W r. 1740 zwiedzał je Łaptiew; w r. 1761 gościła tu przymusowo, chroniąc się od lodów, wyprawa Szelaurowa. W r. 1763 sierżant Andrej ew zbadał wyspy, opisał je (pomiędzy innemi dostrzegł na wyspie ślady mieszkalne). W r. 182lWrangiel wraz z Matjusz-kinem badali wyspę po raz wtóry i znowu dokonali opisu szczegółowego. W kwietniu r. 1870 badała wyspy N. częściowo wyprawa N e u m a-n a.

Niedźwiedziówka (entom.), ob. Arctia.

Niedźwiedzki Józef (* w r. 1845 w Przemyślu), gieolog polski. Wykształcenie uniwersyteckie otrzymał w Wiedniu, obecnie (r. 1903), jest profesorem gieologii i mineralogii we Lwowie, a wykłada równocześnie w uniwersytecie i w szkole politechnicznej; nadto zajmuje stanowisko gieologa sekcyjnego w wiedeńskiej „Geologische Reichsanstalt”, oraz jest członkiem korespondującym Akademii Umiejętności w Krakowie.—Z prac jego wymieniamy: „Stosunki gieo-logiczne formacyi solonośnej Wieliczki i Bochni” (1886) i „Petrografia, opisowa nauka o skałach” (1898).

Niedźwiedzki Władysław Marcin (* w Warszawie w r. 1849), językoznawca i pisarz polski. Ukończywszy w r. 1868 gimnazyum w mieście rodzinnem, po roku zapisał się do sekcyi słowiańskiej uniwersytetu warszawskiego; osiągnąwszy w r. 1873 stopień kandydata, czas pewien został jeszcze w uniwersytecie, jako stypendysta, mający zamiar starania się o dyplom magistra. W r. 1878 został nauczycielem języka polskiego, naprzód w gimnazyum 2-im, warszawskim, gdzie nauczał rok jeden, następnie do r. 1888 takież samo stanowisko zajmował w gimnazyum V. Opuściwszy posadę, oddawał się nauczycielstwu prywatnemu, oraz był współpracownikiem pism peryodycznych warszawskich. Od r. 1891 jest jednym z głównych współpracowników i współredaktorem wydawanego w Warszawie, wielkiego „Słownika języka polskiego”, któremu niezmiernie wiele pracy i czasu poświęca, ponieważ do niego należy porządkowanie mate-ryału olbrzymiego i niemal cała część techniczna redagowania; a z zadania tego wywiązuje się bardzo sumiennie i umiejętnie.

Niedźwiedzki Jan, prawnik, humanista i lekarz—oh. Ursinu8 Jan.

Niedźwiedzki Jan L e o p o 1 i t a, ob. U r s i-n u s J. L.

Niedźwiedź ( Ursus) — zwierzę ssące, drapieżne z rodziny Niedźwiedziowatych (Ursidae). Posiada tułów krępy, o nogach krótkich i ogonie drobnym, pazury tępe, nieruchome, stopy gołe lub owłosione, podczas chodzenia dotykające ziemi w całej swej długości, szyję krótką i grubą, głowę owalną o mordzie spiczastej, uszy krótkie, zaokrąglone, oczy małe, szczęki bardzo mocne z 36 zębami, przeznaezonemi do rozgryzania i rozcierania pokarmu, zarównie mięsnego jak i roślinnego; korony zębów trzonowych są bardziej tępe i bardziej przypłaszczone niż u innych drapieżców.—N. jest mięso- i roślino-żernym zwierzęciem i czyni znaczne spustoszenia w polu i w ogrodach. Na żer wychodzi po zachodzie słońca, dzień zaś spędza w swym barłogu. Na człowieka napada tylko w stanie rozdrażnienia i wtedy jest bardzo niebezpieczny.—Niezgrabnośó przysłowiowa N-a nie zupełnie odpowiada rzeczywistości; przeciwnie, wdrapuje się zwinnie na drzewa, aby dostać się do miodu, biega i pływa doskonale, niepewny chód jego, a mianowicie kołysanie się z boku na bok, zależy od tego, że stąpa on jednocześnie obydwiema nogami prawej lub lewej strony. N. posiada siłę straszną: może zanieść daleko w łapach przednich krowę lub nawet łosia ważącego około 700 funtów. Zmysły N-a są silnie rozwinięte, szczególnie powonienie; zmysł dotyku, słabiej działający, umiejscawia się w końcu pyska.—Niektóre N-e odznaczają się pojętno-ścią, pewną inteligiencyą i lubią muzykę. Takie N-e dają się oswoić i różnych sztuk wyuczyć, lecz w późnym wieku powracają do stanu dzikości. — N. zamieszkuje strefę zimną i umiarkowaną, w strefie ciepłej żyje tylko w miejscach górzystych, N. lądowy zimę przepędza w półśnie letargicznym, z którego od czasu do czasu się przebudza, aby poszukać pożywienia; N. podbiegunowy tylko podczas zamieci daje się zawiać śniegiem i zapada w sen głęboki.—Rodzina niedźwiedziowatych, dzieli się na 3 podrodziny, z których właściwe N-e (Ursinae) należą do naj-

mPa

m

m

-Wite#

m

Bite -

i*

większych i najsilniejszych zwierząt tej grupy. Co się tyczy bardziej szczegółowej systematyki, to jedni autorowie zaliczają różne formy N-a do jednego gatunku, inni do różnych gatunków.—Niedźwiedź brunatny (bartnik, boruta, włochacz, ścier-

ém

mm

mm

I

|||gg

U'i

Fig. 162. Niedźwiedź brunatny (Ursus Ar etos) '/₂₀ wielkości właściwej. — Podług „Nouveau Dictionn. des sciences“.

wnik, Miś, Ursus Arctos)—około 2 m. długości, 1 — l,25m. wysokości, wagi 150—250 kg. Posiada sierść kudłatą brunatnego, rudego, srebrzystego lub czarnego koloru, w młodym wieku z wązkim białym naszyjuikiem. Istnieje dużo odmian tego gatunku. Żywi się owocami, grzybami, szczególnie lubi miód, który wybiera z uli, przez co czyni szkody ogromne w pasiekach. W wyjątkowych razach, w braku innego pożywienia, je raki mięczaki, ryby, owady, robaki jajka ptasie, w ostateczności porywa owce, woły i konie. Na człowieka nie napada prawie nigdy i tylko wtedy, kiedy go zaczepiono; szczególnie niebezpieczna jest niedźwiedzica, gdy staje w obronie swych dzieci.—N. jest zwierzęciem samotnem i tylko w okresie rozpłodowym żyje parami.—W 5-ym roku życia N. dosięga dojrzałości płciowej; parzy się w maju i czerwcu, a w styczniu niedźwiedzica rodzi 2 — 3 młodych (rzadziej 4 — 5), wielkości świnki morskiej; do miesiąca życia niedźwiadki są ślepe, ssą wymię matki w przeciągu 3 miesięcy, o tyra czasie dosięgają wielkości pudla. Czteromiesięczne niedźwiadki mogą już podążyć za matką, która uczy ich wdrapywać się na drzewa, szukać sobie pożywienia i wogóle sztuki życia. Podobno niedźwiedzica nie zawsze sama spełnia ten obowiązek, lecz zmusza starszych (2-letnich) niedźwiadków do opiekowania się rodzeństwem młodszem.—N-ie żyć mogą w niewoli przeszło 50 lat i przez 30 lat wydawać na świat potomstwo.—N. w połowie grudnia kładzie się do snu zimowego w dziupli lub w norze; niedźwiedzica już w początku listopada udaje się na leże zimowe, które ściele sobie z gałęzi, darniny i mchu. Na wiosnę N„ pierwszy wychodzi ze swego legowiska, niedźwiedzica zaś z małemi pozostaje tam jeszcze przez czas jakiś.—Samica jest ogromnie przywiązana do swych dzieci, szczególnie do starszych; N. natomiast pożerałby młode, gdyby niedźwiedzica nie broniła ich przed ojcem. N. nie wykazuje krwiożerczych instynktów, właściwych innym zwierzętom drapieżnym. Polowanie na niego wymaga ogromnego spokoju i pewności siebie, a jest niebezpieczne, chociaż opowiadania myśliwych, co do tego grzeszą zbytnią przesadą. Mięso młodego N-a jest bardzo smaczne; szynka, łapy i głowizna uchodzą za przysmaki. Sadło niedźwiedzie używane jest w lecznictwie ludowym na porost włosów; zębom i pazurom, przypisują też własności cudowne. Skóra N-a dostarcza bardzo cennego futra, szczególnie poszukiwane są syberyjskie.— Dawniej N-e zamieszkiwały Europę całą, teraz żyją jeszcze w górach Europy zachodniej i w lasach Węgier, Polski, Rosyi i środkowej Azyi; tresowane N-e pochodzą przeważnie z Alp i z Karpat.—W Starożytności N. był symbolem siły i poświęcony był bóstwom pogańskim. Krew N-a była napojem bohaterów. Odgrywa on też rolę pewną w imionach męskich (Bernard, Ursyn it.d.) i w heraldyce (herb Berlina, Berna).—Kult N-a zachował się dotychczas u niektórych plemion, szczególnie w Europie północo-wschodniej i na Syberyi. N. uważany jest tam za zaczarowanego człowieka, a Ostjaoy przed zabiciem N-a proszą go o przebaczenie.—W Wiekach Średnich polowanie na N-a było ulubioną rozrywką rycerzy, później zabawiano się walką N-i i magnaci polscy trzymali je u siebie w tym celu. Dotychczas jeszcze w Madrycie odbywają się walki N i z bykami. — Amerykę Północną zamieszkuje N. czarny, baribal (U. americanus), 2 m. długości, 1 m. wysokości, z głową wązką i spiczastą mordą , czarny z głową żółtą po bokach. Żywi się roślinami, niszczy zasiewy w polu, napada też na trzodę, nawet na bydło, człowieka napastuje bardzo rzadko. Polowanie na niego jest nad-zwyozaj niebezpieczne, wskutek ogromnej wytrzymałości i siły żywotnej baribala. — Oprócz tego znajdujemy w Ameryce Północnej N. burego (U. ferox). Jest on podobny do N. brunatnego, ma jednak czaszkę krótszą, czoło szerokie, płaskie, uszy mniejsze, ogon krótszy i pazury (do 13 cm. długości) wygięte, białawe. Jest to najniebezpieczniejszy i najdzikszy drapieżnik Stanów Zjednoczonych. Indyanie uważają zabicie jego za czyn bohaterski i szczęśliwy myśliwy

nosi pazury zabitego zwierzęcia jako naszyjnik, na przodzie, uszami małemi, zaokrąglonemi. No-Futro burego N-a jest nadzwyczaj cenne. — N. gi ma krótkie, palce u nóg złączone do połowy wargacz U, s. Melursus labiatus), z pyskiem wy- błoną, uzbrojone w pazury średniej długości.

li ■■ ■

kJ

Ul

mmi

wm

»I

lid

ÜË

tjfesg&f

.

!ii

mm

LÛ

i"

"■ i

«y

*■■..

IsifM

l'li-

»P

Fig. 168. Niedźwiedź czarny, amerykański, czyli Baribal (Ursus americanus) ¹/₂₀ wielkości właściwej — podług Brehma.

Fig. *164. Niedźwiedź war. g acz (Ursus labiatus) 'Lp wielkości właściwej—podług Brock-hausa.

dłużonym, spiczastym, o wargach bardzo rucbo- | Ogon ledwie wystaje z tułowia pokrytego gęstym mych, które może składać w formalną rurkę ssą- i białym futrem. Zamieszkuje okolice podbieguno-cą. Zamieszkuje góry południowej Azyi i Ceylo- we, zatokę Hudsona, Grenlandyę, Labrador, Szpic-nu; podług opowiadań podróżników jest to zwie- bergen i wogóle spotkać go można wszędzie, rzę łagodne, żywiące się pokarmem roślinnym, gdzie morze przez większą część roku w całości miodem, mrówkami i termitami, w rzadkich wy- lub po części pokryte jest lodem. Żywi się fo-padkach zjada drobne zwierzęta ssące i jajka kami, rzadko napada na zwierzęta lądowe. Po-ptasie; inni wszakże przypisują mu dzikość nie- rusza się na lądzie z trudem, pływa szybko zmierną.—N. biały lub polarny (U. Maritimus)— i wytrwale, nurkuje doskonale. Niedźwiedzica je-

i sienią udaje się na ląd i podczas najzimniejszych miesięcy wydaje na świat 1—3 młodych, których broni z wielką zaciekłością i wprost wzruszającem poświęceniem.—Polowanie na białego N-a jest niebezpieczne, ale bardzo korzystne, mięso jest jadalne, tłuszcz używany do

’    — -V-,

.

-fi

S3

II

K:

..Mi :

; oświetlenia, ze ścięgien robią nici i szpagat; fu-tr° służy jako dywan i do pokrywania sanek.—

■ń

N. jaskiniowy (U. spelaeus), należy do zwierząt wymarłych, pochodzi z diluwium; szczególnie często znajdują szczątki jego w jaskiniach Nie f||f mieć, Anglii i Francyi U nas—w Ojcowie. Oprócz MmÊÊL ty⁰¹¹ i kilku innych gatunków z podrodziny Ur-sinae istnieje podrodzina Ailurinae o kocich nogach, owłosionych podeszwach i ruchomych pazurach.—3-cią podrodzinę tworzą Procyoninae o ciele krępem, nogach średniej długości, pazurach tępych, nieruchomych i ogonie długim. Z nich zasługuje na uwagę Szop Procyon lotor, pół nocno-amerykański gatunek, dostarczający ceu-nego futra. Zwinne, wesołe i zabawne zwierzątko to, z usposobienia przypomina zupełnie małpę. Chociaż żywi się roślinami, nie gardzi najdłuższy z N-dzi (do 2,7 m. długości), z szy- jednak pożywieniem mięsnem; szczególnie lubi ją długą, głową podłużną, pyskiem spiczastym dusić kurczęta i gołębie i wykradać jajka; łowi

mi

'lb;

E;

te

II

■m

'doił

s#»

X'

u.

A"!

Fig. 165. Niedźwiedź biały (Ursus maritimus) '/3o wielkości właściwej—podług Brockhausa.

też ryby, raki i mięczaki. Szop posiada dziwny j zwierząt drapieżnych. Stare samce posiadają zwyczaj: zanosi bowiem pożywienie nad brzeg na szyi i naprzodzie tułowia włosy dłuższe, two-rzeki i tam opłukuje je w wodzie.—Pozostałe ga- rżące rodzaj grzywy. Gatunek ten, spotyka się tunki podrodziny Procyoninae zamieszkują Ame- na półkuli północnej, przeważnie na oceanie Spokoj-rykę Środkową i Południową, różnią się od pra- nym, około brzegów Azyi wschodniej i w pobliżu wdziwych N-i rozmiarami niewielkiemi, zwinno- brzegów zachodnich Ameryki Północnej (morze ścią i podobieństwem do kuny lub wiwery. A> E i cieśnina Beringa), a dochodzi do Japonii i pół-NiedŹwiedŹ morski (Callorhinus ursinus s. wyspu Kalifornii; w Ameryce Południowej i około Ołaria ursina). Jest to gatunek ssaków z rodzi i przylądka Dobrej Nadziei N-e m-e żyją groma-ny fok uszastych (Otaridae), należący do rzędu darni. Ciekawe są niektóre szczegóły z życia tych pletwonogich (Pinnipedia). Posiada wszystkie zwierząt. Przed nastaniem zimy całe gromady opu-główniejsze cechy charakterystyczne dla danego szczają zamieszkiwane przez siebie wybrzeża morskie i oddalają się na morze otwarte, gdzie przebywają do wiosny. Na wiosnę przypływają do zamieszkiwanych poprzednio miejscowości, naprzód stare samce, wylądowu-ją i wybierają legowiska odpowiednie, każdy osobno. Po miesiącu dopiero przypływają samice kotne, wychodzą na brzeg i rodzą jedno, rzadko dwa młode. Każdy samiec posiada do 30 samic, silniejsze niekiedy nawet 100. Młode przychodzą na świat znacznie już do życia przystosowane, nie posiadają jednak jeszcze sztuki pływa-Ljf:    nia w dostatecznym stopniu, to też jakiś

gpiggpsi®

MÊmâsa»i i®

"

^sgllgSl

■Ą

IS

w-

ł>.

Vf

•C.—

Fig. 166. Niedźwiedź morski (Otariti ursina) V₃₀ wielkości właściwej — podług B r e li m a.

rzędu ssących. Kończyny przystosowane mniej lub i więcej do życia w wodzie i zmienione w rodzaj płetw; stopy pięciopalczaste, pokryte skórą gładką czarną, pod spodem nagie. Palce zrośnięte za pomocą błony tak, że cała stopa służy przy pływaniu jako wiosło; błona na wszystkich stopach przechodzi w obwódkę brzeżną, na tyl uych zaś kończynach obwódka ta dzieli się na płaty, pazury nóg przednich małe, na tylnych silniej rozwinięte na 1 i 5 palcu. Z wyglądu N. m. przypomina fokę pospolitą, od której różni się obecnością konchy usznej i nogami dłuższe-mi, na których pełza, nie dotykając ziemi brzuchem. Długość ciała samca dorosłego dochodzi do 3-ch metrów, waga 10—16 pudów; samica dosięga zaledwie 1,5 metra. Tułów gruby i wydłużony, pysk zaostrzony; warga górua posiada t. zw. wąsy z grubych szczecin; szyja krótka

S. M.

czas pozostają na lądzie pod opieką matek i stopniowo uczą się pływać; dopiero w końcu września wypływają śmiało, wtedy też cała gromada opuszcza brzegi i odpływa na południe. — N-e m-e stale zamieszkują raz obrane miejsca, są dość ostrożne, szczególnie w ostatnich czasach, kiedy rozwinął się odrębny przemysł wyprawy skór tych zwierząt; istnieje bowiem towarzystwo handlowe, zajmujące się polowaniem na N-e m-e i handlem skórami, futra są bardzo miękkie i ciepłe. Polowanie urządza się w taki mniej lub więcej Sposób: gdy zwierzęta na stałe osiedlą się już na obranych miejscach wybrzeża, myśliwi zachodzą im od morza i pędzą w głąb lądu całemi stadami po 1000—1 500 sztuk; zwierzęta są bezbronne i kilkunastu ludzi grube-mi kijami zabija je w krótkim czasie tysiącami. Pulowanie trwa kilka dni. Z zabitych zwierząt ściągają na miejscu skóry i solą je, poczem składają w umyślnych budynkach, po drugiem posoleniu pakują i wysyłają okrętami. Cena futra dochodzi od 45 do 50 rb.

wiedzia białego. Nadany Janowi Wolskiemu, neoficie, w d. 9 listopada r. 1765 przez Stanisława Augusta, króla polskiego.—Źródło. Dyplom oryginalny w zbiorach Juliusza hr. Ostrowskiego.    D-

Niedźwiedź czarny, herb polski z nadania. Na tarczy w polu zielonem—niedźwiedź czarny kroczy w prawo. Nad tarczą korona. Nadany w T, 1764 przez Stanisława Augusta Ada-

Niedźwiedź biały, herb polski z nadania. Na tarczy w polu czerwonem—na murawie zie-ndosobniona od tułowia; ogon krótki zaostrzony, lonej niedźwiedź biały. Nad koroną szlachecką Futro z delikatnego puchu i długich szczeciuo- j między dwiema trąbami myśliwskiemi pół niedź-watych włosów złożone, kolor jego zmienny, zależny od wieku. Barwa zasadnicza futra ciemno-bru-natna, głowa, szyja i przednia część tułowia pstrokate z powodu białych końców włosów długich; brzuch i wewnętrzna strona nóg jaśniejsze. Młode posiadają futro koloru srebrzystego.

, trzo-

Uzębienie całkowite: siekacze ³/₃, kły */, nowe ⁵/₅ lub ⁴/₄. Uzębienie i inne cechy ustroju znacznie zbliżają rodzinę fok uszatych do

Fig. 168. Niedźwiedź czarny, herb polski.

D.

Red.

Pułkownik Andrzej Grzymała Nie-

mówi, Pawłowi, Janowi, PiotYowi i Ig na- | ce mu, braciom Zbitniewskim, neofitom, w Witebskiem zamieszkałym.—Źródła. „Vol. Le-

■si

lii

Fig. 167. Niedźwiedź biały, herb polski.

gum” (VII 420); „Herbarz witebski” (str. 153— 154).

Niefiediejew Eugieniusz, prawnik rosyjski (* w r. 1851 w gub. Symbirskiej), ksztatcił się w instytucie Łazarewskim i na wydziale prawnym uniwersytetu moskiewskiego, w roku 18ßl został .docentem, w r. 1892 profesorem uniw. kazańskiego, w r. 1896 wreszcie otrzymał katedrę prawa handlowego i procedury sądowej w uniw. w Moskwie. Najcenniejsze z prac naukowych N-a są: rozprawa doktorska „K uczenju o suszcznosti grażdanska-go processa” (Kazań 1891), będąca krytyką głośuej teoryi Bülowa i praca jeszcze nie u-kończona p. n. „Uczenje o iskie” (Kazań 1895). W pracach powyższych autor stoi na stanowisku realizmu i praktyki. Z innych prac wymieniamy: „Ustranienje sudjej w grażdanskom proces-sie” (rozprawa magistrowska, wyd. 2-e 1887) i „Skłonienje stron k miru w grażdanskom pro-cessie” (1880).

Niefiedow Filip, etnograf i pisarz beletrystyczny rosyjski (* w r. 1848), już w r. 1869 umieścił w „Kostromskioh gub. Wiedom.” szkic etnograficzny p. n. „Iz putiewych zapisok”, a w r. 1872 zwrócił na siebie uwagę całego społeczeństwa rosyjskiego szeregiem artykułów w „Rus-skich Wiedom.” p. n. „Naszy fabryki i zawody”. Zostawszy w r. 1874 stałym współpracownikiem Towarzystwa przyrodniczego, antropologicznego i etnograficznego wielce przysłużył się społeczeństwu rosyjskiemu zgromadzeniem bogatego materyału etnograficznego. Pod względem przekonań był zawsze zagorzałym ludowcem, potrafił przemawiać do chłopa rosyjskiego, którego duszę znał doskonale. W r. 1885 wydał prace Lewitów a. W r. 1896 ogłosił zbiorek »utworów własnych p. n. „Światocznyje razkazy” (Moskwa 1896).

Nłegolewo, wieś w W. Ks. Poznańskim, położona w powiecie Bukowskim, oddalona o 5 kilometrów od 8tacyi kolei Buk; rozległości ma 3 504 morgów; posiada kaplicę katolicką (filię parafii bukowskiej) i około 400 mieszkańców. Jest to gniazdo i posiadłość odwieczna rodu zasłużonego Grzymałów Niegolewskich, którą pułkownik Andrzej Niegolewski (ob.), ustanowił minoratem (ob.) w swym rodzie. Według rejestru poborowego z r. 1580, wieś N., należąca wtedy do Jakóba Niegolewskiego, miała wówczas 10 łanów pod pługiem, 8 zagrodników, 1 komornika, 2 kolonistów i 1 owczarza.— Jest to osada nadzwyczaj dawna, jak świadczy odkopane w pobliżu wsi cmentarzysko ciałopalne i krąg usypany, otoczony rowem, mający obwodu 155 kroków; prastare grodzisko to, podobnie jak gdzieindziej u nas, lud tamtejszy zwie „okopem szwedzkim”.—Por. „Słown. geogr.” (T. VII, str. 73).

Niegolewski Andrzej Grzymała (* w r. 1785 w Niegolewie [W. Ks. Poznańskie] —f w Poznaniu d. 18 lutego r. 1857), wojownik i obywatel zasłużony.—Gdy po bitwie jenajskiej wojska francuskie wkroczyły do Poznania, N. jeden z pierwszych pospieszył, by stanąć w szeregach straży przybocznej cesarza Napoleona, two-

__

.ag, M

$::Ł

Fig. 169

golewski, podług portretu ze zbiorów Z. Wolskiego rżącej się wówczas z kwiatu młodzieży wielkopolskiej. W r. 1807 przeniesiono go w stopniu podporucznika do pułku strzelców konnych, z którym uczestniczył w bitwach pod Eylau i pod Friedlandem, należał też do oblężenia Gdańska.—Wcielony, jako porucznik, do pułku lekko-konnego gwardyi cesarskiej, w r. 1808wysłany był do Hiszpanii. W pamiętnym dniu 30 listo-

Red.

pada roku tego należał do szwadronu bohaterskiego, który zdobył wąwóz Somo-Sierra, i ciężko skłuty bagnetami hiszpańskiemi, na pobojowisku otrzymał krzyż legii honorowej, przypięty mu własnoręcznie do piersi przez Napoleona. Później, wraz z pułkiem swym, aź do końca epopei Napoleońskiej walczył mężnie, potykając się z wrogiem wszędzie, gdzie się ku temu sposobność zdarzyła. W r. 1812 odznaczył się w potyczkach i bitwach pod Ostrowem i Witebskiem, w r. 1813 pod Budyszynem (Bautzen), Dreznem i Lipskiem.—Po upadku Napoleona opuścił szeregi w stopniu pułkownika i osiadł w dziedzicznym Niegolewie, a ożeniwszy się z Anną Krzyżanowską rozpoczął żywot o-bywatela-rolnika, nie usuwając się wszakże bynajmniej od spraw publicznych, do których powoływało go zaufanie współobywateli, czcią o-taczających wojaka dzielnego. Kilkakrotnie więc zasiadał w sejmie prowincyonalnym w Poznaniu, oraz w sejmie berlińskim (Vereinigter Landtag) w r. 1847.—Sam gorąco kochający kraj rodzinny i duszą całą mu oddany, umiał też zagrzewać współziomków, budzić w sercach ich poczucie obowiązków świętych, oraz podnosić w nich ducha upadającego, nie słowem tylko, ale i czynami. Największą zaś przysługę wyświadczył dzielnicy swej, wychowując jej syna takiego, jakim był Władysław N. (ob.). —Oburzony opisem kłamliwym zdobycia Somo-Sierry w dziele znanym Thier sa (ob.), napisał sprostowanie p.

n. „Les Polonais à Somo-Sierra en Espagne 1808” (Paryż 1854 i tegoż roku po polsku w Poznaniu); oprócz tego jest autorem broszury politycznej p. n. „Wola królewska i jej wykonywanie w wielkiem księstwie Pozuańskiem” (Lipsk

1857).

Niegolewski Władysław Ma u r y c y Grzymała (* we Włościejewkach pod Śremem d. 12 września r. 1819—f w Poznaniu d. 19 marca r. 1885), syn Andrzeja N-go (ob.), działacz polityczny bardzo wybitny, mąż odważny, wytrwały i prawy, obywatel do poświęcania się dla dobra publicznego skory, a przytym rozumny i bystry, nie dający się zbić z tropu i krokiem pewnym posuwający się do celu raz wytkniętego, mając przytym na oku zawsze tylko dobro kraju nie zaś własne.— Nasłuchawszy się w domu od ojca i od jego towarzyszów broni o czynach wielkich za czasów Napoleona, marzył N. jako chłopiec także o sławie wojennej i w r. 1831, licząc zaledwo rok 12 życia, za pragnął jej dla siebie; opuścił więc potajemnie dom rodzicielski by zaciągnąć się do szeregów polskich w królestwie. Zapaleńca zbyt młodego, rozumie się, odesłano rodzicom.— Oddany do szkół w Poznaniu, uczył się dobrze i złożywszy w r. 1841 egzamin dojrzałości, udał się do Bon-nu i tam zapisał się do wydziału prawniczego. Ukończył go chlubnie w r. 1845, a po obronieniu rozprawy *De iure superficiario” dyplom doktora obojga praw osiągnął. Rozprawa jego była napisana tak wybornie, z tak wielką znajomością rzeczy, iż uniwersytet w Zurychu zaprosił go na katedrę, ale N. odmówił przyjęcia zaszczytu tego, woląc służyć swoim u siebie. Wrócił więc do Poznania, zamierzając zostać tam adwokatem.—Były wtedy czasy gorące. Wrzenie polityczne ogarnęło umysły w całej Europie środkowej, więc i w państwie pruskim, a w W. Ks. Poznańskim wybujało również. Garstka młodzieży poznańskiej, do której przywódców należał N. podejmuje myśl zuchwałą opanowania cytadeli poznańskiej (fort Winiary) i zdobycia znajdującego się tam arsenału. Zamach przedsięwzięty d. 3 marca r. 1846, jak było do przewidzenia, spełzł na niczym.— N-go z towarzyszami ujęto i osadzono w więzieniu. W końcu kwietnia N-mu udało się umknąć z trzema towarzyszami, ale niebawem pochwycono go znowu,

«ri

*• 'k

Fig. 170. Władysław Maurycy Grzymała Niegolewski

(z portretu w „Tygodniku Ilustr.”).

okuto w kajdany i wytoczono mu sprawę o zdradę staDU. Sąd przejęty duchem czasu ówczesnym, uznał go, oraz wszystkich współoskarżo-nych, za niewinnego, uwolniono go zatym dnia 2 grudnia r. 1847.— W r. 1848 komitet narodowy w Poznaniu wybrał N-go na posła do Frankfurtu nad Menem, gdzie zebrał się parlament Rzeszy niemieckiej. Młody trybun tak zręcznie i dzielnie umiał tam bronić sprawy współobywateli swych, że prowincyom polskim, do Prus wcielonym, przyznano odrębność narodową, zostawiając je po za obrębem związku niemieckiego.—W r. 1849 jedzie N. jako poseł na sejm do Berlina i mandat zachowuje do roku 1852; tam staje się duszą posłów polskich, wywiera na nich wpływ ogromny i zbawienny,

a śmiało stawia czoło wszelkim zamachom uie- | wystąpił więc powtórnie N. w dniu 12 maja ro-mieckim. godzącym na prawa narodu swego, ku 1860 w sejmie. Opierając się na listach własno-któremu służy duszą i ciałem.— Powróciwszy w r. 1852 do Poznania zajmuje się adwokac-twem, uczestnicząc przytym żywo w ruchu spo-łeczno-narodowym i politycznym.— Rozumiejąc wybornie niebezpieczeństwo wyrastające z przewagi cywilizacyi niemieckiej, jak zmora ciążącej na polskości, za obowiązek pierwszy i najświętszy uznaje podniesienie poziomu umysłowego społeczeństwa swego; w tym więc celu łączy się z gronem podobnie myślących obywale-li i zakłada z niemi razem „Towarzystwo przyjaciół nauk” w Poznaniu, mające stać się strażnicą i twierdzą polskości; oddaje mu się duszą całą i czyni wszystko, co może, aby je przywieść do rozkwitu pożądanego.— Władze pruskie, zaniepokojone nietylko działalnością N-go i przyjaciół jego, ale i widocznym odradzaniem się i potężeuiem ducha polskiego w narodzie, a nie mogąc nic prawnie dokazać przeciwko działalności trzymającej się ściśle granic przez konstytucyę wskazanych i praw przez króla pruskiego zaprzysiężonych, powzięły plan nikczemny wywołania rozruchów, aby mieć pozór do zgnębienia polskości. Wykonania podjął się prezydent policyi poznańskiej von Baerensprung.

ręcznych Baerensprunga i jego podwładnych, oraz innych osób urzędowych, wysoko postawionych, udowodnił, że policya poznańska, fałszując listy i podpisy pięciu obywateli wybitnych i wpływowych, utrzymywała w imieniu ich wymianę myśli stałą z komitetem rewolucyjnym, londyńskim, zachęcając go do wystąpienia czynnego w poznańskiem. Udowodnił również, iż prezydent policyi von Baerensprung jednocześnie do władz naczelnych berlińskich przesyłał sprawozdania urzędowe o knowoniach rzekomych Polaków, denuncyując tych, których podpisy fałszował i domagając się stłumienia najsurowszego w zarodku rewolucyi, zanim się wykluć zdąży. Zarazem on sam i wspólnicy jego starali się nawet wpłynąć wprost na osobę ówczesnego księcia regenta, późniejszego cesarza Wilhelma I.—N. odkrył i napiętnował w przemówieniu swem całą ohydę spisku nikczemnego urzędników pruskich. Odniósł w sejmie zwycięstwo świetne, nie wymową porywającą i błyskotliwą, gdyż wymownym w znaczeniu ścisłym słowa nigdy nie był, a nawet nieraz borykać się musiał z trudnościami języka niemieckiego, ale potęgą druzgoczącą dowodów niezbitych. Rząd pruski przyparty wtedy do muru, zmuszony przyznać prawdziwość dowodów złożonych, umiał sobie wszakże poradzić, składając raz jeszcze dowód jeden więcej, że jest spadkobiercą godnym krzyżactwa. Ułożono więc na prędce bajeczkę, że policya poznańska użyła podstępu jedynie w celu wyświetlenia i udowodnienia knowań komitetu londyńskiego, że zatem działała chwalebnie; N-mu zaś wytoczono sprawę o przekupstwo urzędników, domyślając się, że w ten tylko sposób mógł zdobyć dowody swe — sąd jednak uwolnił go od winy wszelkiej, ponieważ prokurator nie umiał wykazać zasadności oskarżenia swego. Ostatecznie skończyło się na tem, że Baerensprunga przeniesiono z Poznania na stanowisko inne. — Tocząc walkę tę z przeciwnikiem tak przemożnym, N. podkopał zdrowie i utracił część znaczną majątku osobistego, ale zdobył sobie wdzięczność i uznanie współobywateli, których ocalił od grożącego im niebezpieczeństwa; natomiast ściągnął na siebie nienawiść rządzących, czyhających odtąd na sposobność zemszczenia się na nim. Sposobność tę, a raczej pozór sposobności, sam N. im nastręczył.—Na walkach parlamentarnych, ciągłych zszedł mu rok 1861 i 1862, w następnym N. wybrał się do Królestwa i wrócił stamtąd chory i raniony. Rząd pruski, pomimo, że nie przeciwko niemu broń nosił, wytoczył mu jednak sprawę o zdradę stanu. Z powodu choroby oskarżonego, proces oiągnął się dość długo, skończył się jednak skazaniem go na dwa lata więzienia w twierdzy; osadzono go więc w r.

W r. 1858 Towarzystwo demokratyczne polskie w Londynie, złżone z żywiołów najskrajniejszych emigracyi, nie mające w Poznańskim prawie wcale zwolenników, wydało odezwę rewolucyjną, wzywającą ziomków do wystąpienia przeciwko szlachcie i duchowieństwu w imię wolności i dokonania przewrotu społeczno-politycznego. Baerensprung odezwę tę kazał przedrukować potajemnie w wielu tysiącach egzemplarzy i ludziom swym polecił rozrzucić ją po ca-łem księstwie. Umysł przenikliwy N-go odgadł od-razu z czyjej ręki sypie się ten siew rewolucyjny i postanowił zniweczyć zamiary zdradzieckie policyi pruskiej. Był wtedy posłem okręgu wyborczego, pleszewskiego, zebrawszy więc z trudem niemałym i z uszczerbkiem majątku własnego mnóstwo dowodów przygnębiających robotę podziemną Baerensprung a, wystąpił w dniu 11 kwietnia r. 1859 z interpelacyą w sejmie berlińskim i dokazał tego, że ministeryum przyobiecało wytoczyć z urzędu sprawę naczelnikowi policyi poznańskiej.— N., wiedząc z kim ma do czynienia, nie zadowolił się jednak tą obietnicą ministeryalną, lecz w ciągn dalszym miał wciąż oko na bieg śledztwa dyscyplinarnego, rozpoczętego rzeczywiście, oraz na postępowanie dalsze von Baerensprunga; a że nie szczędził na to ani zachodu, ani pieniędzy, więc też przekonał się niebawem, iż rząd pruski gra jeno komedyę, pochwalając w duszy uczynki urzędnika swego, któremu w tej iście krzyżackiej robocie pomagał również prezes naczelny rządu księstwa von Puttkamer, oraz inui dostojnicy

urzędowi, pruscy. Z dowodami nowemi w ręku 1865 w Głogowie.—Po zwycięstwie nad Austryą w r. 1866, król pruski ogłosił amnestyę, która liowe lub ćwiartkowe, poświęcone wyłącznie również N-go uwolniła z więzów, a wtedy zajął sprawom okolicznościowym, pochwale lub pole-znów stanowisko dawne.—W r. 1867 współoby- mice. Najwcześniejsza jest w języku łacińskim watele wybrali go na posła do parlamentu świeżo utworzonego Związku północno-niemieckiego, a wtedy wraz z Kantakiem (ob.) uroczyście zaprotestował przeciwko wcieleniu W. Ks. Poznańskiego do związku, powołując się na traktat wiedeński, zapewniający księstwu prawa odrębne pod berłem pruskiem i broniąc na każdym kroku najdzielniej praw tych, niestety, bez skutku. To samo czyni od r. 1871 do 1881 i w parlamencie nowego cesarstwa Niemieckiego, jako najgorliwszy członek Koła polskiego i przewodniczący jego do r. 1875. W czasie owym walczył wciąż mężnie przeciwko osławionym prawom majowym i bronił zacięcie polskości w księstwie, idąc ręka w rękę z Kantakiem, przewyższającym go wymownością porywającą, ale nie dorównywającym mu zapałem. W owym to okresie występuje też jeszcze dwukrotnie jako działacz narodowy bardzo wybitny. Raz w r.

i zawiera epigramata na cześć świeżo zmarłego Jana Kochanowskiego: „Ad. P. Miecovium Epigrammata...” (Kraków 1584). Tegoż roku w Wenecyi wyszedł wiersz na jej pochwałę: „In nomen Venetum argumentum”. W r. 1587 ogłasza wiersz po grecku na cześć Zygmunta III: „Ilpoę D-stov SiYiop.ov5ov tpćuov tö>v IIoXgv&v ßocatXsa àviiuj'cov” (Rzym); w roku 1588 wiersz na cześć Jana Zamoyskiego „Ad J. Zamos-cium ’Eîuvlîuov” (Wenecya). Później nastąpiła przerwa 6-letnia w ogłaszaniu utworów; i dopiero trzy ostatnie lata życia zaznaczył wydaniem „Justi Lipsii Epistoła, qua Francisco Brentio reiectam a se falsam recentium haereticorum

doctrinam praeteribit” (Kraków 1596); „Epithala-mium Janusii ducis Ostrogiae et Cath. Lubomir-ska” (tamże 1598); „Laternae polonicae sive in mortem M. Laternae lachrymae” (tamże 1599). Wśród rękopismów bibl. cesarskiej w Petersburgu znajduje się podobno wiele pism N-go po łacinie, po grecku, hebrajsku, arabsku i hiszpań-

P. Chm.

Niegowiecki Jakób Franciszek, histo-ryograf, rektor i profesor matematyki uniwersytetu krakowskiego, dziekan kollegiaty św. Anny; żył w w. XVIII. W r. 1780 przez podane na sejmiku proszowickim pismo przeciw reformie uniwersytetu, tak oburzył na siebie grono profesorów; że w tymże roku został z niego wykreślony. Pracował nad dziejami wszechnicy krakowskiej, ale ta jego praca nie jest dotąd znana. Prócz tego wydawał w Krakowie kalendarze od r. 1747—1758. Zawierają one liczne artykuły z gieografii i astronomii, która była jego umiłowaną specyalnością. Cenił też wysoko Kopernika i jego dzieło „De revolutio-nibus orbium caelestium” nazywał „opus au-reum”, ale jego system uważał za hipotezę, tak jak i sam Kopernik, i nie przypuszczał, by się ziemia naprawdę obracała. Ponadto ogłosił drukiem: 1) „Transitum Veneris per discum so-lis die 6 Junii 1761” (Kraków 1761 w 4-e), w którem cieszy się ogromnie, że może obserwować i badać to rzadkie zjawisko przejścia Wenery przez słońce; 2) „Dissertatio theologi-co-dogmatica de reali praesentia Christi in Eu-charistiae Sacramento” (Kraków 1775); rozprawę tę złożył wydziałowi teologicznemu do rozprawy publicznej d. 30 stycznia r. 1775 przed południem); 3) „De sacramentorum efficacia”

M. G-y.

1877, gdy odkrywa i unicestwia- zabiegi agentów tajnych, angielskich, którzy wobec wojny rossyj-sko-tureckiej chcieli wywołać zaburzenia w Kró- sku. lestwie Polskiem, a powtóre w roku następnym, gdy razem z Janem Dobrzańskim składa kongresowi zebranemu w Berlinie memoryał podpisany przez 30 000 Polakow. — Po r. 1881 N., osiadłszy w Poznaniu, zajmuje się publicystyką, łącząc się ściśle z „Gońcem Wielkopolskim” i redaktorem jego L. Rzepeckim, co ściąga na niego niechęć wielu, ponieważ śmiało i otwarcie gani, nie zważając na osoby, wszystko, co za naganne w stosunkach poznańskich uznaje, rządząc się przytem zawsze tylko, nie upodobaniami osobistemi, lecz dbałością o dobro ogółu.

Wystąpienia te wywołały burzę. Zganieni i przyjaciele ich, obywatela zasłużonego zaczęli obrzucać błotem, zaciekłość stronnicza zatruła mu ostatnie lata życia; opamiętała się zaś dopiero wtedy, gdy rozeszła się wieść bolesna, że mąż ten serdeczny a prawy zawarł powieki na zawsze. Wówczas najzaciętsi nawet przeciwnicy N-go pośpieszyli z oddaniem mu posługi ostatniej, a wdzięczni rodacy ze składek publicznych wznieśli mu pomnik na mogile jego. — Por. życiorys bezimienny w „Tyg. ilustr.” (Ser. 4-a, T.

V str. 222) i skreślony piórem W. Rabskiego w „ Albumie biogr. zasłużonych Polaków i Polek wieku XIX” (Warszawa 1903, T. II str.

Kod

385 i nast.).

NiegUSZ albo Njeguszi, Njegoszi, miasteczko w Czarnogórzu, przy trakcie kołowym z Cetynii do Kotoru, 900 m. nad poz. morza, pod górą Lovczenem, w okolicy pięknej, ale nieurodzajnej. Liczy około 1000 m-ców pochodzenia serbskiego, wyznania wschodniego, jest siedliskiem kapitana i urzędów pocztowego, te-

Niegoszewski Stanisław (* r. 1565—f r. 1599), słynny swego czasu improwizator ró- (Kraków 1775, in folio), żnojęzyczny, który we Włoszech szczególnie (w Wenecyi r. 1584), zyskiwał podobno oklaski, wyzywając na dysputy w rozmaitych przedmiotach i odpowiadając oponentom wierszem i prozą. Rodem był z Krakowskiego, uczył się w akademii krakowskiej, potem we Włoszech. Zachowane dotychczas pisma N-go są to broszurki fo-

85

Enc. Powsz. Ilnstr. S.II. Zesz. 11. T. II.

XVIII.

legraficznego i celnego. Pod względem administracyjnym gmina N. składa się z kilku osad, trudniących się handlem przewozowym z Austryą. Z N-u pochodzi panujący obecnie na Czarnogó-rzu ród Petrowiczów, a dom rodzinny księcia Mikoły stoi do dziś w miasteczku, tuż przy drodze do Cetynii. W XVIII i na początku wieku XIX N. był stolicą gubernatorów z rodu Rado-viczôw, którzy, obok władyków duchownych, sprawowali rządy świeckie na Czarnogórzu.

NiegUSZ (Nj egosz) Piotr II Piotrowicz, ostatni władyka i książę czarnogórski (r. 1813— 1851), poeta w duchu pseudoklasycznym, uczeń Milutinowića. W r. 1834 założył w Cetynii drukarnię i w tym czasie próbował pierwszych wzlotów muzy poetyckiej. Do najważniejszych utworów jego należy „Górski vjenac” (Wiedeń 1847), poświęcony pamięci Karadż i ordżi. Utwory jego, w szacie poezyi ludowej, odznaczają się rytmem dźwięcznym i harmonijnym. Poeta lubuje się w figurach mitologii klasycznej. Wiersze jego są: „Lijek jarosti” (Lekarstwo przeciw wściekliźnie tureckiej), „Pustinjak cetiński” (Pustelnik cetyński), „Lucza mikrokosma” (na wzór „Raju utraconego” Miltona), „Ogledalo srbske” (Zwierciadło serbskie), zawiera zbiór pieśni ludowych z dodatkiem poetycznym własnego pióra. W wymienionym wyżej „Górskim vjencu” poeta opiewa rzeź renegatów tureckich w XVII i na początku XVIII wieku, przez Czarnogórców za władyki Daniela dokonaną. Oprócz tego napisał: „Kula Duriszióa, Czardak Aleksića”, dramat p. u. „Łaźni car Szóepan Mali“ i epopeę w 10 pieśniach p. n. „SlobodijadaC£ (1854). N., na wzór Homera, śpiewa o bohaterskich Czarnogórców z Turkami bojach. Odtąd muza czarnogórska, zespoliwszy się ze swoją siostrzycą serbską, stała się nieodłączną literatury południo-wo-słowiańskiej częścią, czerpiąc z niej świeże do dalszego rozwoju soki. Nie bez udziału N-a wychodził w ciągu lat 1835 — 1837 kalendarz „Grlica“. — Por.: Ławrow „Piotr II Piotrowicz” (Moskwa 1887); „Ottüv Nauen. Slovn.”

J. F. G.

Nieheim (Niem) Dietrich von, zwykle nazywany po łacinie Theodericus de Nyem, i jako taki lepiej też znany (* około r. 1340 w Nieheimie pod Paderbornem w Westfalii — fj w Maastrychcie w marcu r. 1418), historyk i działacz kościelny. W wieku młodym dostał się do Włoch i na uniwersytetach tamtejszych wykształcił się na prawnika; wstąpiwszy następnie do stanu duchownego, w r. 1370 został urzędnikiem w kancelaryi papieskiej Grzegorza XI w Awin-jonie. W r. 1376 przeniósł się do Rzymu, gdzie go przyjęto bardzo dobrze; tam również pracował w kancelaryi kuryi, osypany benefioyami dochodnemi i darzony łaską papieską, szczególnie Urbana VI, którego zaufanie posiadał, pomimo to wszystko kapelusza kardynalskiego, u-pragnionego otrzymać nie mógł. W r. 1395 Bonifacy IX mianował go biskupem w Verden; wybrał się więc Teoderyk do Niemiec, ale rok tylko zasiadał rzeczywiście na stolicy swej biskupiej, nie mogąc się na niej utrzymać z powodu sporów i niesnasek rozlicznych, oraz napaści nieprzyjaznych na siebie; powrócił więc do zajęć dawnych do Rzymu, a w r. 1399 zrzekł się całkiem dyecezyi swej. Za Innocentego VII powstało w Rzymie, wyłącznie wskutek starań jego, przytulisko dla Niemców (Santa Maria dell’Anima).— Gdy Grzegorz XII wstąpił na tron papieski, N. bolejący oad rozdwojeniem w Kościele, przerzucił się do stronnictwa soboru i wszedł do służby Aleksandra V, gdy sobór Pisański Grzegorza odsądził od tyary. Z Janem XXIII udał się później na sobór do Konstancyi, a chociaż tam wywierał wpływ pewien na cesarza Zygmunta, nie wiele jednak zdziałał dobrego, będąc przeciwnikiem wszelkich zmian i ulepszeń stanowczych, a dążąc jedynie do usunięcia zgorszenia, wynikającego z istnienia aż trzech naraz papieżów, wyklinających się wzajemnie i szerzących niezgodę i zamęt w Kościele. Przyczyniwszy się jeszcze w r. 1417 do wyboru Marcina V i uznania go za jedynego, prawowitego pnpieża, umarł niedługo potem.—N. ceniony jest jako historyk, a dzieła jego, aczkolwiek pisane stronnie, należą do źródeł historycznych bardzo ważnych, zwłaszcza gdy mówi o wydarzeniach, których był świadkiem, lub też o osobach, które znał zblizka. Dziełem jego najważniejszym jest „De Schisma-te libri III” (wyd. l-e, Norymberga 1532 — o-statnie Erlera, Lipsk 1890); opisuje tam dzieje Kościoła i rozłam panujący w nim od r. 1378—1410, a że wypowiada sądy ostre o papieżach kłócących się wówczas między sobą o władzę najwyższą w Kościele, Sykstus V księgę na indeksie (ob.) umieścić kazał. Równą wartość posiada „Nemus unionis” (drukowany razem z dziełem pierwszym w wyd. bazy-lejskim z r. 1566) z powodu ważności dokumentów w nim zawartych. Dalej idzie „Historia de vita Ioannis XXIII” (wyd. l-e Frankfurt 1628, przedruki w Meibomii „Rerum germ, tomi III” [Helmstadt 1688, t. I] i w Hardta „Concilium Constantiense” [Frankfurt 1700, 1.1]).—Dla dzie-ów dyplomatyki średniowiecznej wogóle, zwłaszcza zaś dla poznania dokładnego urządzeń kancelaryi papieskiej, znaczenie wielkie posiadają dwie prace: „Liber cancellariae apostolicae” i „Stilus palatii abbreviatus” (wyd. Erlera, Lipsk 1888), Wątpliwe jest autorstwo jego rozpraw „De necessitate reformationis Ecclesiae in capite et in membris” i „De difficultate reformationis in capite et in membris”, ponieważ wypowiadane tam zdania nie zgadzają się z poglądami Teoderyka skądinąd znanemi i sprzeczne są z postępowaniem jego na soborze konstan-cyeńskim. — Na pewno twierdzić zaś można, iż stanowczo nie jest autorem przypisywanego mu

także niekiedy dzieła p. n. „Vitae pontifioum romanorum a Nicolao IV usque ad Urbanum V et inde ab anonymo usque ad annum MCCCCXVIII continuatae additis imperatorum gestis” (jest to ciąg dalszy kroniki Mar ci na Polaka (ob.), który wydał Eccardus w t. I dzieła „Corpus hist, med. aevi”).—Por. Sauerland „Das Leben des Dietrich von N.” (Gietynga 1875) i Erl er „Die-

Red.

buch’’.

tri oh von N.” (Lipsk 1887).

Niehues Bernard (* d. 19 maja r. 1831 w Grever w pobliżu Monasteru w Westfalii), historyk niemiecki. Wykształcenie uniwersyteckie otrzymał w Monasterze i w Berlinie, a odbywszy podróż naukową do Włoch, w roku 1859 został docentem prywatnym historyi w akademii monasterskiej. później posunięto go tamże na profesora zwyczajnego; oprócz tego jest N. przewodniczącym Towarzystwa historycznego i stowarzyszenia westfalskiego, dla sztuki i wiedzy.—Z prac jego drukowanych wymieniamy: „Geschichte des Verhältnisses zwischen Kaisertum und Pap8tum im Mittelalter” (Cz. I, Monaster 1863; wyd. 2-e 1877; Cz. 2-a 1887), „De stirpis Karolinae patriciatu Romano” (tamże 1864), „Zur Geschichte des Hexenglaubens und der Hexenprocesse vornehmlich im ehemaligen Fürstbistum Münster” (tamże 1875), „Der römische Patriziat Kaiser Heinrich III” (1897) i wiele monografij historycznych innych, ogłoszonych głównie w „Zeitschrift für preussische Gesch.”, „Jahresbericht des westfäl. Provinzialvereins für Wisseusch. u. Kunst” i w „Histor. Jahr-

Red.

Nie-ja, pseudonim F. K. Martynowskiego.

Niekludow Mikołaj, kryminalista rossyjski (* r. 1840 w gub. Saratowskiej — f w r. 1896), po ukończeniu wydziału prawniczego w uniwersytecie petersburskim, kształcił się w dalszym ciągu w uniwersytetach w Berlinie, Heidelbergu i Gienewie. W r. 1865 uzyskał stopień magistra prawa karnego, a w roku następnym został wybrany sędzią pokoju w Petersburgu. Wstąpiwszy potem do służby rządowej, był juryskon-sultem przy ministeryum sprawiedliwości (w r.

1871), członkiem konsultacyi (r. 1878), ober-prokuratorem departamentu kasacyjnego, karnego senatu (r. 1881), oberprokuratorem zebrania o-gólnego departamentów kassacyjnych, posiedzenia ogólnego i posiedzenia dyscyplinarnego senatu (r. 1885); był towarzyszem sekretarza państwa (r. 1894) i towarzyszem ministra spraw wownętrznych (r. 1895). Uczestniczył w komis-syach prawodawczych, przeróżnych. Działalność naukowa N-a polegała na pisaniu artykułów prawnych do czasopism takich, jak; „Żurnał Min. Justiciji”, „Sudiebn. Wiestnik”, „Sudiebna-ja Gazieta”, „S.-Pietierb. Wiedomosti”, „Żurn. Grażd. i Ugołown. Prawa”, „Juridiczeskaja Lje-topiś” i na przekładach na język rossyjski Ustawy francuskiej prawodawstwa karnego, podręcznika prawa kaniego Bernera (z dopełnieniami

obszernemi, 2 tomy, 1865— 1867) i kodeksów prawnych: francuskiego, belgijskiego, węgierskiego, a po części i włoskiego, które weszły w skład materyałów komissyi, rewidującej prawodawstwo karne rossyjskie. W ciągu lat wielu był nadto profesorem prawa karnego w akademii wojsko-wo-prawnej. Oprócz artykułów dziennikarskich, prawnych N. wydał: „Statisticzeskije etiudy”, rozprawę magistrowską (1865); „Rukowodstwo dlja mirowych sudiej” (dwa wydania) i „Rukowodstwo k osobiennoj czasti Ułożenja o naka-zanjach”.

Niekłań — Czarnieoka góra, uzdrowisko podgórskie i zakład wodoleczniczy; leży w gub. Radomskiej, powiecie Konieckim, w dobrach Juliusza hr. Tarnowskiego, o 3 wiorsty od stacyi Niekłań, drogi żelaznej Iwan-grodzko-Dąbrowskiej, na jednym ze stoków gór Ś-to-Krzyskich, pod 51°15' szerokości północnej i 38⁰15' długości wschodniej, na wysokości o-koło 1000 stóp nad p. m., w okolicy lesistej, wynoszącej około 500000 morgów lasu—przeważnie iglastego. Klimat Czarnieckiej góry jest podgórski, z niezbyt znacznemi wahaniami ciepłoty, której średnia przeciętna wynosi w miesiącu czerwcu —}— 16.9°C, w lipcu i sierpniu —|— 17.6°— 18.2°C, we wrześniu -j-13.0°C. Ciśnienie barome-tryczne średnie dla 4 miesięcy letnich wynosi 742 mm. Średnia wilgotność powietrza w miesiącach letnich = 83.2%. Opady atmosferyczne są w ogóle duże. Nasilenie promieni słonecznych jest znaczne. Ciepłomierz wykazuje różnice ciepłoty, w miejscach ocienionych i odkrytych, dochodzące do 20-kilku stopni R. (?).—Zakład leczniczy powstał w Czarnieckiej górze staraniem dra Misiewicza w roku 1893 i obecnie należy do jego spadkobierców. Częścią lekarską zarządza dr Karniewski. Od lat niewielu uległy urządzenia wodolecznicze pewnym zmianom i udoskonaleniu; przybyły także 2 nowe domy, z których większy murowany mieści 16 pokoi, mniejszy drewniany 6 pokoi. W ogóle zakład rozporządza 50 pokojami. Wszystkie domy są zbudowane wśród parku rozległego, graniczącego z sąsiedniemi lasami. Zakład urządzony jest jako internat. Ceny umiarkowane: pokój kosztuje od 24—50 rb., utrzymanie 24 r., leczenie 24 rb.—miesięcznie.— Środki lecznicze są: klimat podgórski, leśny, leczenie wodne, kąpiele borowinowe, igliwio-we, solankowe i żelaziste—sztuczne; mechanoterapia: masaż, gimnastyka, leczenie elektrycznością; leczenie dyetetyczne: mleko, kumys, kefir, wody wineralne sztuczne i naturalne. Frekwen-cya wynosi: 100 internów i prawie drugie tyle przychodnich chorych. — Zakład leczniczy jest zaopatrzony w wodę ze źródła św. Stefana, bijącego w samym zakładzie, z wielką obfitością. Badał ją dr. Bujwid w roku 1893 i u-znał ją za doskonałą do picia i do celów wodoleczniczych. Ciepłota wody ze źródła św. Ste

szawa 1896).

Fig. 171

po-

fana wynosi 6.8° R. Czarniecka góra leży na gruncie przepuszczalnym.—Literatura, dr. W. Misiewicz „Czarniecka góra—stacya klimatyczna leśno-górska”, w wydawnictwie zbiorowem p. n. „Zdrojowiska i zakłady lecznicze” (War-

Dr J. M.

Niekrasow Mikołaj, poeta rossyjski (* d. 22 listopada starego stylu r. 1821 w pow. Winnickim, gub. Podolskiej —f d. 27 grudnia star. stylu r. 1877 w Petersburgu), syn warszawianki, Aleksandry Zakrewskiej i Aleksego N-a, podupadłego szlachetki jarosławskiego, kształcił się od r. 1832 w gimnazyum jarosłowskiem, którego nie skończył, w r. 1836 z rozkazu ojca wstąpił do służby wojskowej, ale uczuwszy głód wiedzy, porzucił wojskowość i wbrew woli ojca zapisał się w r. 1839 na uniwersytet, jako wolny słuchacz nauk filologicznych. Ojciec odmówił wówczas N-i pomocy materyaluej i młody poeta przepędził lata uniwersyteckie w borykaniu się strasznem o chleb codzienny. W roku 1840 wydał nakładem własnym pierwszy swój zbiorek poezyj p. n. „Mieczty i zwuki”, które następnie wobec surowej krytyki Bielińskiego sam wykupywał i niszczył. Wkrótce potem zaprzyjaźnił się ze swym krytykiem bezwzglę-

Mikołaj Niekrasow z fotogramu.

dnym, został współpracownikiem czasopisma stępowego „Otieczestwiennyja Zapiski” i zajął się działalnością wydawniczą. Na tern polu tak poszczęściło się N-i, że do spółki z Panaje-wem kupił od Piet nie wa w r. 1846 pismo „Sowremiennik” i, zjednawszy sobie współpra-cownictwo Bielińskiego, uczynił ten organ o-gniskiem literackiem ruchu postępowego rossyj-skiego w latach 46—50 w. XIX. Po śmierci Bielińskiego nie wytrwał wszakże długo na stanowisku krytyczno-postępowem i poczynił pewne ustępstwa reakcyi, która po r. 1848 zapanowała w Rossyi. Dopiero znajomość z Czerny-szewskim i Dobro lubo wem oozyściła go z o-portanizmu i do działalności społeczno-obywatel-skiej zachęciła. I kiedy w r. 1866 władze zamknęły „Sowromiennik”, N. wydzierżawił od Krajewskiego „Otieczestwiennyja Zapiski” i tu wraz z przyjaciółmi swemi bronił dzielnie sztandaru liberalizmu. Tymczasem na początku r. 1875 N. ciężko zapadł na zdrowiu i odtąd życie jego zamieniło się w konanie powolne. Naród rossyjski uczcił N-a pogrzebem wspaniałym. N. był „lirykiem zemsty i goryczy”, a poezye jego uczuciem głębókiem i porywającem przeniknięte, wyrażały objawiające się w latach 1850— 60 dążenia społeczne inteligiencyi rossyjskiej. Z utworów N-a, najbardziej charakterystycznych, wymieniamy: „Sasza” (1855); dalej „Nieszcza-stnyje” (1856), w których autor pomiędzy inne-mi scharakteryzował Dostojewskiego na wygnaniu; „Korobiejniki” (1861) napisane stylem oryginalnym, w duchu narodowym; „Moroz Kra-suyj Nos” (1863) — apoteoza włościanki rossyjskiej, najlepszy utwór epicki N-a; „Krestjanski-ja Dieti” (1861); „Komu na Rusi żyt’ choroszo” (1873—76); „W dierewnie”; „Pjered dożdiom”; „Zabytaja dierewnia” (przekład polski L. Sowińskiego); „W bolnicie”; „Trojka”; „Rodina”; „Russkija żenszczyny” (1871 — 72); „Ogorodnik”; „Rycar' na czas” — jedno z najlepszych; doskonała ballada „Włas”; „Kohda iz mraka zabłuż-dienia ja duszu padszuju wozwał” i t. d. Dzieła zbiorowe N-a wyszły w kilku wydaniach, z nich ostatnie w r. 1884 w Petersburgu.—Por. „Sbornik statiej poswiaszczenych pamiati N-a” (Petersburg 1878); Zielinskij „Sbornik kriti-czeskich statiej o N-ie” (Moskwa 1886 — 91); A. Gołubiow „N. A. Niekrasow” (Petersburg 1878).

Niekrasowcy, nazwa kozaków dońskich, którzy, po utracie swych dawnych przywilejów w Ro-syi, wynieśli się do Turcyi, wstąpili do służby sułtana i w szeregach tureckich walczyli niejednokrotnie nawet przeciwko swym pobratymcom. Kiedy Piotr Wielki zniósł dawne wolności kozackie, nad Donem pod wodzą Kondrata Buław i na (ob.), wybuchnął na wiosnę r. 1708 buut kozacki Po zgnieceniu go, część kozaków z Ignatem Niekrasowem na czele, zabrała Bwe żony, dzieci i wraz z dobytkiem wyniosła się nad Kubań, gdzie, przekładając wygnanie nad utratę samorządu, osiedliła się za zezwoleniem hana krymskiego na półwyspie Tamańskim i stamtąd niepokoiła stale okolice Donu. Kiedy wszakże za cesarzowej Anny (ob.), w r. 1739 wojska rosyjskie stanęły nad Kubaniem, kozacy w obawie zemsty przenieśli się do Turcyi europejskiej i tu wkrótce zasłynęli pod imieniem Ignat kozaków, albo N-ców. Porta część ich osiedliła w Dobrudży, w delcie Dunaju, w dwuch wsiach, Dunawcu i Serikioju, a dru-

jów 1883).

Niekrasz, herb polski. Na tarczy, w polu czerwonem, róża czerwona.

Nad hełmem, w koronie szlacheckiej, takaż róża. Prawdopodobnie odmiana herbu Poraj (ob.), używana przez rodzinę Głażewskich, wylegitymowaną w Król. Pol8kiem r. 1840 — 1850.

01

D.

Fig. 172 Niekrasz, herb polski.

gą część w okolicach Samsułu i Kara-burnu; obdarzyła ich przytem przywilejami różnemi, zwolniła od podatkaw i innych powinności, zostawiła im sądownictwo własne, włożyła natomiast jeden obowiązek: walczenia z Rosyą na każde zawołanie i przy każdej sposobności.—Po zniesieniu w r. 1775 Siczy Zaporoskiej, przeszło 5 000 kozaków przekroczyło granicę turecką, aby za zezwoleniem Porty osiedlić się też w delcie Dunaju. Ale pomiędzy nowemi przybyszami, a staremi osadniksmi kozackiemi nie było jakoś zgody, a nawet zanosiło się na wojnę. Przerwała ją tylko propozycya Austryi, uczyniona zaporożcom dunajskim w r. 1785, czyby się nie zgodzili przenieść się nad Cisę i osiąść na pograniczu wojskowem, przyczem ofiarowano im te same przywileje, co Turcya. W ten sposób walka bratobójcza pomiędzy N-i i zaporożcami w Dobrudży zawieszona została, ale nie uchylona zupełnie. Po powrocie bowiem Zaporożców na deltę i po założeniu koszu w Sejmenach, niechęć wzajemna rozogniła się na nowo i skończyła się zdobyciem Dunawcu, głównego siedliska N-ców, przez Zaporożców. Wówczas Turcya część N-ców przeniosła do Azyi Mniejszej, pozostawiwszy na brzegu zachodnim Limanę, Rasinu i w dolinie rzeki Sławy część ich tylko. Tymczasem nowe fale wychodźców kozackich zalały Dobrudżę, przenieśli się do niej w dalszym ciągu N-y z Samsułu i Karaburnu i przepełniły wreszcie tłumy staro-wierców, chłopów rosyjskich. Przyjmowani chętnie przez dawnych osadników, nowi przybysze stawali się też kozakami, korzystali z tych samych przywilejów i wiernie dotrzymywali tegoż samego zobowiązania, walki w razie potrzeby z Rosyą. W r. 1817 walczyli w szeregach tureckich przeciwko Serbom, w r. 1821 przeciwko Grekom i w r. 1828 pod dowództwem hetmanów własnych przeciwko Rosyi. Kiedy wszakże w roku tym jeden z hetmanów N-ców, Józef Gład-kij (* r. 1789—f r. 1866), zdradziwszy Turcyę, przeszedł na stronę Rosyi. Porta zniszczyła sicz zadunajską, zniosła samorząd, skasowała wojsko i rozpędziła ludzi. Dopiero po niejakim czasie rozpędzeni wrócili do swych siedzib. Zalewani stale nowemi falami wychodztwa chłopstwa rosyjskiego, zmienili się duchowo zupełnie.—Nowi przybysze, zmuszeni do porzucenia swych miejsc rodzinnych ze względów głównie religijnych, nie czuli tej nienawiści względem Rossyi co N-cy, i dla tego walka z Rossyą była dla nich ciężkim obowiązkiem. I kiedy Michał Czajkowski (ob.), w połowie XIX w. sformował pułki Kozaków otomańskich, z któremi w wojnie Krymskiej uczestniczył jako Sadyk basza, duch nienawiści wśród N-ców nie istniał już prawie zupełnie. To też usiłowania Sadyk a, zmierzające do zorganizowania kozaków zadunajskich w celu walki z Rosyą, spełzły na niczem. Zapał wojowniczy N-ców upadł zupełnie, a walka w przymierzu z Muzułmanami przeciwko prawowiernym, była

dla nich nie do zniesienia.—W r. 1864, po długich zabiegach, udało się N-om uzyskać zwolnienie od tej powinności kosztem utraty przywilejów i zrównania z „rajami”. Podczas wojny rosyjsko-turec-kiej w r. 1878 N. niejednokrotnie byli na usługach wojska rosyjskiego. N. byli „popowcami”, tworzyli odrębną hierarchię białokrynicką i dzielili się na dwie eparchie z biskupami tulczyń-skim i sławskim na czele. W czasie pokoju trudnili się rolnictwem i rybołówstwem. — Por. X.

K. O. (pseudonim M. Czajkowskiego) „Kozaczyzna w Turcyi”; „Kijewskaja Starina” z r. 1883 t. III i IV; z r. 1889 t. I art. Lopules-ca; F. Kondratowicz „Zadunajskaja Siecz po miestnym wospominaniam i razskazam* (Ki-

E. Cłrw.

„Spis

rodź. szl. polskiej”; Archiwum b. Heroldyi Królestwa Polskiego.

Niel, osada belgijska w pro-wincyi Antwerpii, w tymże okręgu administracyjnym i sądowym, o 15 kim. od miasta okręgowego (t. j. Antwerpii), nad rz. Rupel, dopływem Skaldy (1’Escaut), stacya kolei Antwerpia-Boom, liczy (w r. 1897) 6 587 m-ców i ma fabryki naczyń glinianych, cegieł palonych, cementu portlandzkiego, tartaki i zakłady do budowy statków wodnych.

Niel Adolf (* w Muret [Haute-Garonne] d. 4 października r. 1802 — f w Paryżu dnia 13 sierpnia r. 1869), znakomity inżynier wojskowy, marszałek Francyi.—Od r. 1821 N. kształcił się naprzód w szkole politechnicznej paryskiej; w r. 1823 przeszedł do szkoły aplikacyjnej w Metzu; po ukoczeniu jej mianowano go w r. 1827 porucznikiem inżynieryi; w r. 1833 został kapitanem, jako taki odznaczył się bardzo przy zdobyciu Constautiny w Algieryi, a za to posunięty był na majora (chef de bataillon). W r. 1840 otrzymał stopień podpułkownika, po latach zaś

6-u pułkownika. W r. 1849 był szefem sztabu gienerała Vaillant a, oblegającego Rzym, opanowany przez powstańców włoskich. Po zdobyciu miasta, N-owi przypadł zaszczyt zawiezienia kluczy stolicy do Gaety i złożenia ich u stóp Piusa IX; bezpośrednio potem posunięto go na gienerała brygady. Powróciwszy z Włoch do Paryża, powołany był na naczelnika wydziału inżynierskiego w ministeryum wojny, w r. 1851 został członkiem komitetu fortecznego w tymże

Red.

ministeryum, a w rok później cesarz Napoleon III mianował go członkiem Rady Stanu. Otrzymawszy w r. 1853 stopień gienerała dy-wizyi, w r. 1854 miał sobie powierzone dowództwo wojsk francuskich, wysłanych na Bałtyk przeciwko Rossyi. Obiegł wtedy Bomarsund i zmusił go w dniu 13 sierpnia do kapitulacyi. Następnie był wysłany do Krymu, gdzie dnia 11 kwietnia r. 1855 objął dowództwo naczelne in-żynieryj, oblegających Sewastopol wojsk francuskich. Kierując umiejętnie robotami oblężni-czemi przyczynił się głównie do zdobycia tej twierdzy, za co nagrodzono go wielkim krzyżem Legii honorowej. W r. 1857 cesarz Napoleon III mianował N-a senatorem. W r. 1859, podczas wojny włoskiej, dowodził przeciwko Austryi korpusem 4-ym wojsk francuskich i tak się odznaczył w bitwach pod Magentą (d. 9 czerwca) i pod Solferino (d. 24 tegoż m.), że nazajutrz po drugiej z bitew tych otrzymał buławę marszałkowską. Po powrocie do Francyi objął dowództwo 6-go okręgu wojskowego w Tuluzie. Dnia 20 kwietnia r. 1867 rząd cesarski powierzył mu tekę ministra wojny. Na stanowisku tern N. rozwinął działalność bardzo chwalebną i oddał ojczyźnie swej usługi znakomite, pracując bez wytchnienia nad ulepszeniem pogotowia bojowego wojsk francuskich i zaopatrując je w broń nową; również z pośpiechem zajął się wzmocnieniem twierdz na granicy wschodniej. Na nieszczęście Francyi umarł, zanim jeszcze zdołał dokończyć, co uczynić zamierzał, następcy zaś jego nie umieli wstąpić godnie w ślady jego. — Pozostało po N-u dzieło znakomite, wysoko cenione przez znawców sztuki wojskowo-inżynierskiej, jest to „Le Siège de Sebastopol” (Paryż 1855; w 4-ce z atlasem dokładnym robót oblężniczych). — W r. 1876 w mieście ro-dzinnem wzniesiono N-owi pomnik publiczny, dzieło Crauka.

Nieletni przestępcy. Nieletnośó, powodująca wyłączenie lub uszczuplenie zdolności prawnej człowieka wogóle (ob. Nieletność w pra-w i e), jest, w szczególności dla prawa karnego, powodem wykluczenia lub ograniczenia poezy-czytalności czynów przestępnych, spełnionych przez małoletnich. Mianowicie, zupełne z tego tytułu wykluczenie poczytalności winno mieć miejsce, ilekroć sprawca przestępstwa jest, ze względu na swój wiek, do tyła niedojrzały, że z pewnością nie mógł zdać sobie żadnej sprawy z karygodności czynu spełnionego. Taką pewność nasuwają, oczywiście, pierwsze lata życia; dziecięctwo jest więc okresem bezwarunkowej niepoczytalności kryminalnej. Następujący po właściwem dziecięctwie okres—stopniowego dojrzewania umysłu i woli, trwa krócej lub dłużej, w miarę warunków różnych: rasy, klimatu, wychowania, otoczenia, stopnia zamożności i na-dewszy8tko w miarę właściwości indywidualnych danego osobnika. Zdolność rozeznania czynu i hamowania podniet zmysłowych powstaje tedy i wzrasta u ludzi nie w jednakowym momencie życia i nie w jednakowym stopniu; co więcej, nawet dany człowiek, wobec różnych czynów przestępnych, różną ujawnia zdolność rozeznania ich karygodności. Z uwagi na to, poczytalność w okresie życia, o którym mowa, jest możliwa, ale jest zarazem wątpliwa — słowem, jest warunkowa, względna, i ustalić ją można tylko poszczególnie, co do każdej danej osoby i w każdym danym przypadku. Nie ustawodawca zatem rozstrzyga tu o niej, lec/, sędzia, który dopiero na tle zbadania osoby sprawcy i okoliczności jego czynu, osnuć zdoła orzeczenie bądź o poczytaniu winy, bądź o wykluczeniu odpowiedzialności karnej za czyn spełniony. Jest to więc okres poczytalności warunkowej, po którym dopiero zaczyna się poczytalność bezwarunkowa. Wszelako i w dobie poczytalności bezwarunkowej, nieletność sprawcy nie przestaje być dla prawa karnego czynnikiem istotnym i doniosłym. Prawo karne liczyć się musi z niedostateczuem jeszcze u wyrostka lub młodzieńca wyrobieniem rozwagi, z nieustale-niem jego woli i z brakiem mocy opanowania podniet zmysłowych, co wszystko wpływa na mniejszą odporność przeciwko pobudkom, pchającym w danej chwili do czynu karygodnego. Z tych względów nieletność, gdy nie jest uzasadnieniem niepoczytalności, staje się przecież czynnikiem, znakomicie zmniejszającym winę i szczególnie łagodzącym karę.—Zasady powyższe od wieków znalazły uwzględnienie w pra-wodawstwach. Ustaliło je już prawo rzymskie, w którem okres bezwarunkowej niepoczytalności trwał do lat 7, poczytalność warunkowa od lat 7 do 14 (dla chłopców) i 12 (dla dziewcząt), a potem aż do lat 25 trwała doba odpowiedzialności złagodzonej. Za prawem rzymskiem, poszło kanoniczne, też same dla nieletności kryminalnej przyjmując okresy czasu. Za przewodem zaś prawa kanonicznego, przyjęły je po większej części i prawodawstwa dawniejsze państw europejskich, jako też prawo miejskie, niemieckie. I w prawodawstwach europejskich współczesnych przeważnie znajdujemy podobne przepisy. Odbiegają atoli od ogólnego typu kodeksy karne: francuski, belgijski, szwedzki i turecki—które nie przyjmują okresu bezwarunkowej niepoczytalności, oraz kodeks austryacki, któremu znów obcy jest okres poczytalności warunkowej. Bądź co bądź i w tych krajach, których kodeksy nie ustalają bezwzględnej niepoczytalności małych dzieci, niema teraz w praktyce wypadków pociągania przed sąd dzieci do lat 7, a nawet 10. Co do Austryi—projekty nowego kodeksu wprowadzają zasadę warunkowej poczytalności w okresie wieku od lat 12 do 18. — Poniższy wykaz obejmuje zestawienie porównawcze przepisów, o których mowa, w kodeksach współczesnych europejskich.

Kres bezwarunkowej niepoczytalności

Poczytalność warunkowa

Nazwa kraju

14—16

10—20

7—11

do lat 16 10—15 7—15 do lat 16 10—14 0—15 10—16 12—18 10—15 7—14

15—18

15-18

‘    k—■» k—* k—t

O    —1 o to o

15-18

14—20

17—21

10—17

14—17

10—14

17—21

10—17

œo I to O 00 o

15—21

8—15 \ 10—16 I 12—16 do lat 15 10—16 0—14

16—20

14—18

Poczytalność bezwarunkowa ze złagodzoną odpowiedzialnością

Anglia .... Austrya ....

Belgia.....

Dania.....

(niekt. kant.) . Turcya .... Węgry .... Włochy.....

Dawne prawo polskie nie zawierało żadnych orzeczeń wyraźnych, odnoszących się do wpływu nielet-ności sprawcy czynu karygodnego na poczytalność i wymiar kary. Miało natomiast takie przepisy prawo miejskie (magdeburskie, chełmińskie), które uświęcało zasadę niepoczytalności bezwarunkowej dzieci do lat 7, względem zaś wyrostków od lat 7 do 14 (dziewcząt do lat 13), przyjmowało poczytalność warunkową, z wykluczeniem przytem wszelkich kar surowych. Luźny przepis o niepoczytalności, mieścił się w Statucie litewskim, który szlachcica w wieku do lat 16 nie pozwalał ścigać za złodziejstwo, nakazując tylko, iżby rodzina zapłaciła szkodę. W prawie koronnem natomiast luka zupełna. Na brak w tej mierze wszelkich przepisów w prawie ogólnem krajowem, żalił się Ostrowski („Prawo kryminalne angielskie, wytłómaczone i uwagami prawa polskiego rozmnożone” [Warszawa 1786]). Sądy kierowały się niechybnie zasadami prawa kanonicznego, chełmińskiego lub magdeburskiego. W r. 1550 kanclerz Ocie-8 k i, na zapytanie sądu grodzkiego krakowskiego, odpowiada: „Pytacie się waszmość, czy odebrać gardło opryszkowi, co ma lat dwanaście, i piszecie, że ma głowę na złe. Ja waszmo-ściom powiadam moje myślenie, że, kiedy on jeszcze lepak nie może wybrać żony, jeszcze za zupełnego człowieka mieć go nie można, lecz poprawić batogiem należy. Oddać go radzę do szkoły Panny Maryi, a on, nauczywszy się, co jest złe. będzie się kajał i głowa jego będzie dobra” (Czacki „O lit. i polskich prawach” (Warszawa 1800—1801, tom II, str. 54). Warto pochlubić się powyższą myślą polskiego męża stanu z w. XVI, zwłaszcza, gdy taki B 1 a ckstone, w dwieście lat późuiej, skazanie w Anglii na śmierć dziesięcioletniego dziecka usprawiedliwiał znanem hasłem: „Malitia supplet ae-tatem” (występność wiek uzupełnia).—Ostatni pomnik prawodawstwa polskiego w dziedzinie karnej t. j. „Prawo kodeksu karzącego dla Królestwa polskiego”, uchwalone na sejmie r. 1818, ogłosiło w artykule 18 bezwarunkową niepoczytalność małoletnich do lat 12 za zbrodnie, a do 15 za wykroczenia i występki, oraz za zbrodnie z opuszczenia, w wieku zaś od lat 12 do 15 lub od 15 do 18 „za zbrodnie z opuszczenia wynikłe” zalecało karać winnych tylko poprawczo. Nakoniec łagodziło odpowiedzialność w ogóle aż do lat 21. Kodeks powyższy obowiązywał w Królestwie Polakiem do r. 1847.— W prawie karnem ros-syjskiem, obecnie u nas obowiązującem, (a) Kodeks karny i b) Ustawa karna pokojowa, w wydaniach z r. 1885), wpływ nieletności jest uwzględniony szeroko, a ostatnie w tym przedmiocie przepisy, i Kodeksu i Ustawy, pochodzą z nowelli z dnia 2 czerwca r. 1897. Dziecięctwo do lat 10 powoduje tu bezwarunkową niepoczytalność. Okres poczytalności warunkowej trwa od lat 10 do 17 według kodeksu karnego, a od lat 10 do 14 według Ustawy karnej. Na-kouiec, wiek od lat 17 do 21 w Kodeksie, a od 14 do 17 wedle Ustawy karnej, jest okresem poczytalności ze szczególnem złagodzeniem wymiaru kary, a w pewnych razaoh i z zupełnem od niej uwolnieniem. Karę szczególną dla nieletnich stanowi oddanie winnego do kolonii poprawczej, na czas aż do poprawy, lecz w każdym razie nie dłużej, jak do ukończenia lat 18. Dwie takie kolonie istnieją w Królestwie Pol-skiem, założone i utrzymywane przez warszawskie Tow. Osad rolnych i przytułków rzemieślniczych, mianowicie: „Studzieniec” dla chłopców i „Puszcza” dla dziewcząt (ob. Osady rolne, tudzież Studzieniec i Puszcza). — oba-dwa w powiecie Skierniewickim, pod Mszczonowem.—Nowy kodeks karny, rossyjski z dnia 22 marca r. 1903, dotąd nie obowiązujący, a mający zastąpić obadwa teraźniejsze kodeksy karne, stanowi o bezwarunkowej niepoczytalności dzieci do lat 10; poczytalność warunkową stosuje do nieletnich w wieku od lat 10 do 17, z rozróżnieniem przytem podokresów od lat 10 do 14 i od 14 do 17, powodujących różny tu i tam wymiar kary; wreszcie, od lat 17 datuje się poczytalność bezwarunkowa, ze znacznem jednak złagodzeniem kar. Między innemi, uświęcono tu upowszechnioną już na Zachodzie zasadę, że nieletni nie może być skazany na śmierć.—Literatura. Meyendorff „Einflus des jugendlichen Alters auf die strafrechtliche Zurechnungsfähigkeit und Bestrafung jugendlicher Personen” (1877); Baumert „Zurechnungsfähigkeit und Bestrafung ju-

go” (1898).

gendlicher Personen” (1877); Berger „Jugendschutz und Jugendbesserung” (1897); Que-renet „Étude sur la condition du mineur devant la loi pénale française”; Tagancew „Izsljedowanje ob otwietstwiennosti małoletnich prestupnikow”; Kistiakowskij „Mołodyje prestupniki”; Dr il „Małoletnije prestupniki”; Miklaszewski „O małoletnich przestępcach” (1872); Molden h awer „O zakładach karnych dla nieletnich przestępców” (1874); Budziński „Wykład porównawczy prawa karnego” (1868); Krzymuski „Wykład prawa karnego ze stanowiska nauki i prawa austryackiego” (1902); Gembarzewski „O uwgzlędnieniu małoletności w prawie karnem” („Przegląd sądowy” tom II r. 1869); Kiers ki „O odpowiedzialności karnej małoletnich przestępców podług prawa polskie-

Fr. N.

Nieletność W prawie. Nieletność (niepełno-letność, małoletność, — w przeciwstawieniu do „pełnoletności” „doletności“), oznacza cały początkowy okres życia, przed dobą, w której człowiek dosięga dojrzałości władz fizycznych i umysłowych.—Pojęcie nieletności ma szerokie zastosowanie i doniosłe znaczenie w obliczu prawa. Z założenia, że człowiek niedorosły nie może posiadać dokładnej znajomości stosunków życia, doświadczenia rzetelnego, pełnej rozwagi, trzeźwości sądu, ustalonej równowagi ducha i woli zahartowanej—z założenia tego prawo, zarówno gwoli pożytkowi samych nieletnich, jako też w imię zasad słuszności i w interesie dobra publicznego, wysnuło potrzebę roztoczenia nad nieletniemi opieki szczególnej, ale zarazem i szczególnego ich ograniczenia pod względem wykonywania praw prywatnych i publicznych. Nieletność jest przeto w prawodawstwie każdem jedną z przyczyn ograniczenia zdolności prawnej (por. Zdolność prawna). Stąd poszły liczne co do nieletności rozporządzenia w prawie cywilnem, karnem i politycznem. Prawo cywilne, troszcząc się o los nieletniego, dodaje mu opiekę nad osobą i mieniem; chroni od zobowiązań nieopatrznych lub szkodliwych drogą zakazu zaciągania ich na własną rękę; odsuwa go od rozrządzania, a nawet i od zarządzania majątkiem własnym, a natomiast stwarza rękojmie odrębne troskliwego i oględnego sprawowania jego interesów przez opiekę; otacza niektóre jego prawa przywilejami szczególnemi i t. p.—Prawo karne, z jednej strony, bądź wręcz wyklucza lub w silną wątpliwość podaje poczytalność nieletnich za czyny przestępne, bądź przynajmniej znakomicie w stosunku do nich łagodzi kary normalne w razach, gdy spełnione przestępstwa poczytać im trzeba (por. Nieletni przestępcy i Poczytalność); z drugiej zaś strony, stara się osłonić bezpieczeństwo mienia i osoby nieletnich tarczą przepisów szczególnych, lub obostrzonej surowości kar za przestępstwa, których ofiarą padają nieletni. Nakoniec, prawo polityczne nie dopuszcza obywateli nieletnich do wykonywania praw publicznych, ani nie pociąga do sprawowania obowiązków publicznych (prawo wyborcze—czynne i bierne, urzędy, wojskowość), a zarazem w dziedzinie administracyjnej stwarza co do nieletnich wiele przepisów i rozporządzeń o treści opiekuńczej lub ochronnej, jak: przymus szkolny, zakazy lub ograniczenia pracy nieletnich w wielu gałęziach wytwórstwa, środki administracyjne przeciwko niedolom dziecięcym i t. d.—Wobec tak wydatnego znaczenia sprawy nieletności w obliczu prawa, wynikła potrzeba prawodawczego oznaczenia kresu nieletności w sposób ogólny i stanowczy. Właściwie, doba dojrzałości zupełnej nie daje się zamknąć w ramach, z góry zakreślonych — raz dlatego, że zależy od wpływu rasy, klimatu i otoczenia i od właściwości osobistych ustroju; a powtóre dlatego, że dojrzałość nie nastaje nagle, i że nigdy przeto nie da się oznaczyć chwila, stojąca na rubieży niedojrzałości i dojrzałości. Ponieważ jednak oznaczenia takiej chwili wymagało życie, prawodawstwo więc u-ciekło się do fikcyi i niepochwytny, a przytem nawskroś osobniczy moment dojrzałości zupełnej, ujęło w karby formalne orzeczenia ustawy, które dojrzałość prawną człowieka czyni zawisłą od wyjścia z nieletności, t. j. od pełnoletności (por. Pełnoletność). Tak jest wszędzie i tak było zawsze. Różniły się tylko, i dotąd różnią się w poszczególnych krajach, przepisy kodeksowe, ustalające bądź sam termin nieletności, bądź obszar i postać roztaczanej nad nieletniemi opieki, bądź skalę wiążących ich ograniczeń. Jest zaś przytem cechą wspólną wszystkich niemal prawodawstw, że ani sfera opieki nad nieletniemi, ani zakres ograniczenia ich zdolności nie stosują się przez cały czas nieletności w stopniu jednakim, lecz zmniejszają się i słabną w miarę zbliżania się terminu pełnoletności. Okres nieletności da się pod tym względem podzielić na trzy podokresy, z których w pierwszym (niemowlęctwo i dziecięctwo, w znaczeniu ścisłem) wszelka zdolność do działań prawnych i wszelka poczytalność czynów są zupełnie wykluczone; w drugim (pacholęctwo i wiek podrastania) — zdolność ta już istnieje, lecz jest bardzo jeszcze wątła i przeważnie dotyczy poczytalności warunkowej za czyny przestępne; nareszcie, w trzecim (wiek młodzieńczy)—zdolność prawna rozszerza się i wzrasta, utrwalając się w dziedzinie karnej, a i w sferze cywilnej dość szerokie zagarniając kręgi.—Podobne rozróżnienie spotykamy już w prawie rzymskiem (infans, impubes, pubes, iuvenis). Kresem nieletności było w Rzymie dojście do lat 25: dopiero wtedy zaczynała się dla Rzymianina pełnia praw obywatelskich. Wszelako z pod bezpośredniej władzy rodzielskiej wychodził on i dosyć szeroką zdolność do działań prawnych zyskiwał już po dojściu do lat 14.

Chłopcy w tym wieku, a od lat 12 dziewczęta, uważani byli, ze względu na rozwój narządów płciowych (pubertas), jako zdatni do małżeństwa, i stąd poszło przyznanie im w dosyć obszernym zakresie zdolności do działań prawoważnych.

w przedmiocie nieletności moc praw dawnych. Dopiero po utworzeniu ks. Warszawskiego i wprowadzeniu kodeksu Napoleona, kres terminu nieletności obniżył się do lat 21. Takiż sam wiek, jako datę pełnoletności politycznej, przyjęły: konstytucya ks. Warszawskiego i konstytucya Królestwa Polskiego (art. 127 i 132). Zasada zaś kodeksu Napoleona, w przedmiocie ustalenia kresu nieletności na lat 21, utrzymała się i w księdze obowiązującego u nas obecnie kodeksu Cywilnego polskiego z r. 1825, który w art. 345 głosi, że „małoletnim jest każda osoba, która jeszcze niema skończonych lat 21”. Prawo nasze obecne (kodeks cywilny polski, kodeks Na-

W prawie karnem poczytalność warunkowa zaczynała się już od lat 7 (ob. Nieletni przestępcy).— Naczelne zasady prawa rzymskiego, przyjęte następnie przez prawo kanoniczne i przez prawodawstwa narodów chrześciańskich na zachodzie Europy, odbiły się i w prawie polskiem.

Dawne prawo polskie już od lat 15 młodzieńcom, a od lat 12 niewiastom przyznawało czę-ściowią zdolność prawną („Volumina legum” 7, 41,

poddając go pod władzę rodzicielską,—która w sobie mieści prawo wychowywania dziecka, wskazywania mu zamieszkania i karania go „ sposobem nieszkodliwym” (por. Władza rodzicielska),—lub pod opiekę (por. Opieka) i na rodziców lub na opiekę przelewając wykonywanie praw cywilnych nieletniego. Są atoli pewne czynności prawne, które nieletni sam wykonywać może, mianowicie: 1) Może zawrzeć związek małżeński—mężczyzna po dojściu do lat 18, a kobieta lat 16; podług zaś ustaw kościelnych rzymsko-katolickich, nawet w wieku lat 14 dla męzczyzny i 12 dla kobiety. (Prawo cywilne nasze na małżeństwo w wieku takim nie pozwala, lecz, mimo to, ważność zawartego ślubu uznaje: (art. 6, 8, 99, 125 129 i 186 „Prawa o małż.” z r. 1836). 2) Mężczyzna w wieku lat 18, a kobieta w wieku lat 16 może zawrzeć umowę przedślubną i czynić w niej darowizny, byleby przytem był obecny rodzic, sprawujący władzę rodzicielską opiekun, albo kurator (art. 211 kod. cyw. poi.). 3) W wieku lat 16 nieletni, zarówno mężczyzna, jak kobieta, może sporządzić testament, w którym jednak wolno mu rozporządzić tylko połową części roz-rządzalnej (art. 904 kod. Nap.). 4) Nieletni może wykonywać władzę rodzicielską nad własnem dzieckiem i być jego opiekunem (art. 414 kod. cyw. poi). 5) Może żądać zapisania dla siebie hypoteki prawnej na majątku opiekuna swego (art. 462, kod. cyw, poi.). 6) Może (z wyjątkiem zastawu lub sprzedaży nieruchomości, oraz pożyczki, te bowiem, zawarte przez nieletniego, są nieważne z samego prawa) zawierać umowy, które jednak o tyle tylko ostoją się w mocy, o ile, bądź na żądanie samego nieletniego, po dojściu do pełnoletuości, bądź na żądanie opieki, nie będą sądownie obalone z tytułu udowodnionego prostego pokrzywdzenia (art. 1125 i 1 305 kod. Napoleona, będące odbiciem zasady rzymskiego prawa: „Minor restituitur non tanquam minor, sed tanquam laesus”). 7) Nakoniec, małoletni, już z chwilą ukończenia lat 7, może być świadkiem w sprawach sądowych cywilnych;

„De pueris”), i pierwsi bowiem, i drugie wycho- poleona) ogranicza zdolność prawną nieletniego, dzili w pomienionym wieku z pod bezpośrednie.! opieki (lecz nie z pod władzy rodzicielskiej) i sami dochodzić mogli i bronić swoich praw.

Młodzian w tym wieku obejmował zarząd swych dóbr, których jednak ani sprzedawać, ani zastawiać nie był mocen bez przyzwolenia przyjaciół i krewnych („Vol. legum” 1, 326, „De bonis”); nie mógł również zaciągać długów. Kresem nie-letności, otwierającym zdolność prawną zupełną (competentia annorum), było dojście do lat 24.

Było atoli tak tylko wedle prawa krajowego szlacheckiego, Prawa zaś miejskie, czy to saskie, czy magdeburskie, czy chełmińskie, wyznaczały wcześniejszy kres nieletności, mianowicie, lat 21.

Statuty litewskie i Prawo ziemskie pruskie podobne do prawa koronnego posiadały zasady; ale początek względnej zdolności prawnej kładły nieco później: na lat 18 dla mężczyzn, a 13 dla niewiast (przepis statutu lit. III, poprzednio zaś statut II wyznaczał dla niewiast lat 15). Za przykładem Litwy, powyższe terminy częściowej zdolności prawnej (18 lat zamiast 15—dla mężczyzn, a 13 zamiast 12 — dla niewiast) z czasem ustaliły się i w Koronie („Vol. leg.”. FI, 707) i od drugiej połowy XVII stulecia w całej Rzpli-tej wiek lat 18 był dla męzczyzny stanu szlacheckiego „aetas légitima”. Niekiedy wszakże i przed dojściem do tego „wieku prawnego”, byleby po ukończeniu lat 15, nieletni zyskiwał zdolność prawną do zarządzania majątkiem, mocą osobnego patentu królewskiego, który mu brakujące lata „uzupełniał” (adjudicatio sive addi-ctio annorum). Prawo polskie rozróżniało nadto ukończony rok 20 życia, jako t. zw. „annus dis-cretionis”-. od chwili ukończenia lat 20, nieletni mógł zawierać umowy nawet o pożyczkę, albo o sprzedaż lub zastaw majątku, które jednak miały wagę tylko warunkową, t. j. zależną od następnego potwierdzenia po dojściu do pełno-letności. Dojście do lat 18, okrom częściowej zdolnośoi do działań cywilnych, upoważniało też nieletniego i do wykonywania praw politycznych, nadając mu prawo wyborcze czynne na sejmikach; prawo zaś wyborcze bierne zaczynało się w sprawach karnych zaś nawet jeszcze wcze-dopiero od lat 23.—Po upadku Rzplitej, na ca- śniej, bez ograniczenia minimum wieku, ale z tern łym obszarze jej ziem, utrzymała się zrazu zastrzeżeniem, że i tu, i tam, nie może być ba-

86

Enc. Powsz. Illustr. S. II. Zesz. 11. T. II.

dany pod przysięgą, o ile niema skończonych lat 14. We wszystkich innych czynnościach zastępują nieletniego ojciec, albo matka sprawujący władzę rodzicielską, lub opiekun; działalność zaś ich w tej* mierze jest co do wielu rozporządzeń otoczona formalnościami szczególnemi (por. O p i e-k a), natehnionemi dbałością o bezpieczeństwo majątku nieletnich. Za przykładem większości pra-wodawstw współczesnych, i nasze prawo cywilne rozróżnia w nieletności okres, w którym przyznana być może nieletniemu częściowa, ale niemniej dosyć rozległa zdolność do działań prawnych, przez tak zwane usamowolnienie (emancypacya), a to bądź z woli ojca lub matki, sprawujących władzę rodzicielską, bądź przez uchwałę rady familijnej, jeśli oboje rodzice nieletniego nie żyją, lub władzy rodzicielskiej nie sprawują, bądź wreszcie, z mocy prawa, przez sam fakt zawarcia przez nieletniego małżeństwa. Usamowolnienie wyzwala nieletniego z pod bezpośredniej opieki i nadaje mu prawo zarządzania swoim majątkiem, pobierania dochodów i procentu, wydzierżawiania nieruchomości i t. d., a nadto, za wyraźnem upoważnieniem rodziców lub rady familijnej, i prawo trudnienia się handlem. Usamowolnienie z woli rodziców nastąpić może już w wieku lat 15; natomiast rada familijna nie jest władna usamowolnić nieletniego przed ukończeniem przezeń lat 18. Każdy usamowol-niony ma dodanego sobie doradcę, czyli kuratora (ob. Usamowolnienie i Kurator) do współdziałania w tych czynnościach prawnych, których usamowolnionemu załatwiać na własną rękę nie wolno. — Jest też w prawie cywilnem, u nas obowiązującem, przepis, w którym przetrwało pojęcie rzymskie o wieku lat 25, jako kresie ostatecznym nieletności. Mianowicie, art. 311 kod. cyw. polskiego, wzięty żywcem z art. 346 kod. Nap., stanowi, że do przysposobienia (ob. Adoptacya) wymagane jest zezwolenie rodziców przysposobionego, w razie, jeśli tenże nie skończył lat 25. Nakoniec, w rzędzie przepisów kodeksu cywilnego, obliczonych ku obronie praw nieletniego,wielką ma wagę art. 2252 kod. Nap. zawieszający bieg przedawnienia przeciwko nieletnim, wyjątek stanowią t. zw. „przedawnienia krótkie” (lat 5 lub mniej).—Zasada zawieszania biegu przedawnienia przeciwko nieletnim istniała też w dawnem prawie polskiem-litewskiem.— Prawo cywilne rossyjskie (zbiór praw, t. X, cz. I), rozróżnia trzy podokresy nieletności: 1) do lat 14, 2) od 14 do 17 i 3) od 17 do 21. Dopiero w okresie ostatnim, nieletni obejmuje zarząd swego majątku; podnosić zaś kapitały i zawierać umowy i zobowiązania, może tylko za zgodą swych doradców. Przepisy odmienne co do trwania N-i dotyczą w Rosyi osób Rodziny Monarszej (zbiór praw, t, I), Dla Następcy Tronu, ostateczny kres N-i przypada z ukończeniem lat 16, a dla Książąt krwi, mających tytuł Cesarskich Wysokości—lat 20. Co do krajów innych,

kres N-i prawnej w Austryi przypada na lat 24, w Niemczech, we Francyi i w większości pozostałych państw europejskich—21. Tę datę pełno-letności, przyjętą oddawna w prawie miejskiem niemieckiem, uznała i ustaliła rewolucya francuska (prawo z r. 1791); rozpowszechnił zaś ją w Europie kodeks Napoleona, zamiast przeważającej poprzednio, a z prawa rzymskiego zaczerpniętej, normy lat 25. I teraz jednak w wielu krajach N. trwa dłużej, niż do lat 21. (Szczegółowe wskazówki w tym względzie ob. P e ł-noletność).—W prawie karnem nieloletność, jak zaznaczyliśmy już nieco wyżej, gra rolę dwojaką, w miarę tego, czy zachodzi po stronie podmiotu przestępstwa—czyli jego sprawcy, czy też po stronie przedmiotu przestępstwa—czyli jego ofiary. N. sprawcy przestępstwa powoduje 1) albo zupełną niepoczytalność danego czynu, 2) albo poczytalność warunkową, t. j. zawisłą od uznania, czy spełnione przestępstwo było z jego strony świa-domem bezprawiem, 3) albo wreszcie, odpowiedzialność złagodzoną, t. j. bądź obniżenie kary normalnej (najczęściej o ya lub o ys), bądź zastosowanie kary odrębnej, właśnie dla nieletnich przepisanej, bądź też zupełne zaniechanie kary. O znaczeniu tej nieletności podmiotu w prawie karnem ob. „Nieletni przestępcy”. Co się zaś tyczy N-i przedmiotowej, to ta jest źródłem wielu rozporządzeń prawa karnego, które, biorąc nieletnich w obronę, albo tworzą gwoli temu przepisy szczególne, albo z surowością obostrzoną ścigają wyrządzone im krzywdy karygodnie. Tu należą np. przepisy o porwaniu dziecka lub dziewicy niepełnoletniej, o zgwałceniu, uwiedzeniu, strę-czeniu do nierządu, podżeganiu dzieci do żebractwa, o wyzysku nieletniego, o nadużyciu władzy rodzicielskiej, o odszczepieniu od chrześcijaństwa i t. d. Ma takie przepisy i prawo karne rossyj-skie, obecnie u nas obowiązujące (kodeks karny i ustawa pokojowa w wydaniach r. 1885), np. art. 993,    996,    998,    1000,    1 002,    1404,

1586—1590, 1593 — 1 597, 1689 i w. in. kod. kar. Ma je i nowy rossyjski „kodeks karny z r. 1903”, dotąd nie obowiązujący; w art. 88, 89, 283, 365, 366, 420—423, 463, 489, 490, 502—505, 513, 514, 516, 517, 520-525 i 611.

W prawie politycznem nieletność jest powodem niezdolności wykonywania praw obywatelskich (prawo wyborcze, sprawowanie urzędów państwowych i społecznych, wojskowość i t. p.); niezdolność zaś ta ustaje z chwilą dojścia do pełno-letności politycznej, a, względnie z chwilą dojścia do pewnego wieku, wymaganego przez u-myślny przepis ustawy (ob. Pełnoletność, U-rzędy, Wojskowość, Wyborcze prawa). W szczególności gałęź prawa politycznego, zwana „prawem administracyjnem” lub „policyjnem”, zawiera na temat nieletności mnóstwo rozporządzeń, rozsypanych po wielu ustawach odrębnych. Rozporządzenia te dotyczą np. szkolnictwa i przymusowego kształcenia dzieci (ob. Przymus

w r.

szkolny), ochron i przytułków dla małoletnich i t. d. Szczególną zwłaszcza ma tu wagę prawodawcze uregulowanie pracy zarobkowej małoletnich, gwoli ochronie ich zdrowia, sił i obyczajów. Sprawa ta wyłoniła się, jako nader poważna i istotna, w XIX stuleciu, kiedy, skutkiem olbrzymiego rozwoju przemysłu fabrycznego, powstał popyt na pracę tanią; i gdy fabryki rychło się zaroiły zastępami wyrostków i dzieci, które zaczęły tu niszczyć swoje ustroje i nadomiar zatruwały się znikcze-mnieniem i rozpustą. Pierwsze skargi na niedolę małoletnich robotników fabrycznych ozwa-ły się w Anglii — na schyłku XVIII w., co dało pochop R. P e e 1 o w i (ob.) w r. 1802 do billu o zakaz zatrudniania małoletnich pracą nocną i o skrócenie dla nich dnia roboczego do 12 godzin. Bill ten odrzucono, ale posiew jego nie przebrzmiał bez echa. Ponawiano potem podobne bille kilkakrotnie, i wkońcu, parlament uchwalił prawo z r. 1833, rozszerzone 1844, a następnie uzupełnione i skodyfiko wane d. 27 maja r. 1878. (Nadto ustawa z d. 25 czerwca r. 1885 reguluje w Anglii pracę nieletnich do lat 18 we wszystkich zakładach handlowych). Ustawy fabryczne angielskie, opiekujące się nieletnie-mi w wieku do lat 18, wzbraniają pracy fabrycznej dzieciom do lat 10, regulują dzień roboczy i zastrzegają obowiązek posyłania robotników małoletnich do szkoły. Za przykładem Anglii poszły: Francya (1841), Prusy (1853) i Austrya (1859), oraz inne kraje, nie wyłączając Stanów Zjednoczonych i Australii. Obecnie weFrancyi obowiązuje prawo z r. 1891, zalecające się znakomitym układem i zwięzłością, w Niemczech z r. 1892, w Austryi z r. 1885, w Węgrzech z r. 1884, w Danii z r. 1873, w Szwecyi z r. 1881, w Norwegii z r. 1883, we Włoszech z r. 1886, wHollandyi z r. 1879, w Belgii z r. 1889, w Szwajcaryi z r. 1877. Większość tych prawodawstw reguluje pracę nieletnich nie tylko w fabrykach i kopalniach, lecz i w warsztatach rękodzielniczych. Jako wiek najniższy przed którym praca nieletnich w przemyśle jest zupełnie wykluczona, większość prawodawstw współczesnych, europejskich przyjmuje lat 12. Niższy termin mają: Anglia, Danja i Węgry — po 10 lat, oraz Włochy—9; wyższy: Austrya i Szwaj-carya—14, Francya i Niemcy—13. Dodajmy, że we Francyi, Belgii i w Niemczech istnieje nadto zakaz brania dzieci poniżej lat 13 do udziału w przedstawieniach teatralnych i w innych widowiskach, i tylko za osobnem każdorazo-wem pozwoleniem władzy czynią się od tego zakazu wyjątki.—W państwie Rossyjskiem ustawy, regulujące pracę nieletnich, datują się od r. 1882. Ustawy te znalazły zastosowanie i w kraju naszym. W prawodawstwie, u nas obowiązującem, pieczę nad robotnikami nieletnimi rozciągnęły mianowicie ustawy i postanowienia z d. 1 czerwca r. 1882, d. 1 czerwca r. 1884, d. 12 czerwca r. 1884, d. 19 grudnia r. 1884, d. 3 czerwca r. 1885,

d.30 marca r. 1890 i d. 24 kwietnia 1890. Wiek najniższy, od którego nieletni może być dopuszczony do pracy fabrycznej, ustawa określa na lat 12. Nadto aż do ukończenia lat 15 prawo wyklucza pracę nieletnich w całym szeregu fabryk i zakładów przemysłowych (pozwolenie pracy w kopalniach jest zostawione do uznania władzy) i wzbrania pracy w porze nocnej (tj. w godzinach od 9 wieczorem do 5 rano); maximum pracy dziennej na 8 godzin dla nich oznacza i nakazuje przestrzeganie świąt oraz uczęszczanie małoletnich robotników do szkoły, o ile przedtem szkoły elementarnej nie ukończyli. Względem nieletnich w wieku od lat 15 do 17 istnieje w prawie obowiązującem tylko zakaz pracy nocnej w fabrykach tkackich, z możnością jednak rozciągnięcia tego ograniczenia i do innych fabryk, a nawet warsztatów.—Nad wykonaniem przepisów powyższych, jak w ogóle nad wykonaniem ustaw fabrycznych i przemysłowych, czuwa odrębna inspekcya. Zastrzedz należy, że prawodawstwo fabryczne, a więc i przepisy, regulujące pracę nieletnich w przemyśle, i w Rossyi, i w innych krajach ustawicznie się rozwijają, a poniekąd wskazówką do reform w tej dziedzinie są dezyderaty, uchwalone na międzynarodowej konferencyi socyalnej w Berlinie, odbytej w marcu r. 1900—Literatura. O nieletności w prawie cywilnem szukać trzeba wskazówek w wykładach i komentarzach poszczególnych kodeksów. Co do prawa u nas obowiązującego, obacz zwłaszcza J. K. Wołowski „Kurs kodeksu Cywilnego” (Warszawa 1868, Tom I), o-raz Wł. Holewiński „O zobowiązaniach podług kodeksu Napoleona” (Warszawa 1875, str. 77 i nast.). Do prawa polskiego w tej materyi, oprócz W. J. Bandtkiego „Prawo prywatne polskie” i T. Czackiego „O litewskich i polskich prawach”, obacz Steiner „Ueber annos majorennitatis, discretionis et competentiae nach polnischem Rechte. (Toruń 1804). O nieletności w prawie karnem porównaj literaturę pod N i e-letni przestępcy. O nieletności w prawie politycznem znaleźć można wskazówki, acz już przestarzałe, u A. Okolskiego „Prawo Administracyjne” (1879—1884) i „Ustrój państw europejskich” (1888).    Fr. N.

Nieliski Jan, Jezuita (żył w pierwszej połowie w. XVII), wydał w Krakowie (r. 1636, druk Fr. Cezarego) „O Najświętszej Bogarodzicy Pannie uważania i rozmyślania pewne”.

Nieljubin Aleksander (* d. 26 października st. st. r. 1785—f d. 6/18 września roku 1828), lekarz. Początkowo wykształcił się na aptekarza; następnie od r. 1808 do 1812 przykładał się w Akademii medyko-chirurgicznej, petersburskiej do nauk lekarskich; niebawem po ukończeniu ich został w akademii wymienionej adjunktem do wykładu farmacyi. Od r. 1815 do 1844 zajmował tamże katedrę profesora zwyczajnego; równocześnie od r, 1817 do 1831 peł-

■ str. 351).

nił obowiązki akuszera miasta Petersburga. W r. 1822 odbył podróż na Kaukaz dla zbadania składu chemicznego wód mineralnych tamtejszych. Od r. 1830 do 1837 był lekarzem dworu cesarskiego. Nadto od r. 1831 do 1837 sprawował obowiązki sekretarza Rady lekarskiej, nakoniec od r. 1846 do 1853 był lekarzem naczelnym 2-go szpitala wojskowego, lądowego.— Drukiem ogłosił mnóstwo prac, treści przeważnie farmakologicznej, których tu wyliczać nie mamy potrzeby, na wyszczególnienie wszakże zasługuje rozprawa jego doktorska p. n. „Tractatus de origine et generatione in natura atque artificiali compositione ammonii, nec non veris constitutions illius partibus per novissima expérimenta comprobatis” (Petersburg 1822). Wydał też krótki podręcznik farmakografii (tamże 1852).— Por. „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte” (T. IV,

Dr J. P.

Niello, wyraz włoski, pochodzący od łac. nigellum ( = czarniawe), oznacza pewien sposób zdobienia przedmiotów metalowych, zwłaszcza srebrnych, tak, że na tle jasnym metalu wygładzonego widać rysunek ciemny, czar-niawo-siny, albo też naodwrót od tła ciemnego odbijają się ozdoby jasne. Technika wykonania zbliża się zasadniczo do emalierstwa (por. Emalia), różni się od niego atoli tern, że nie łączy z metalem, tło stanowiącym, masy szklistej, lecz inną zupełnie, mającą również wygląd metalu i będącą rzeczywiście stopem metalicznym o barwie ciemnej, czarniawej, wypełniającym zagłębienia wyryte na przedmiocie w ten sposób przyozdobionym. Masa służąca do sporządzania N-a składa się (w stosunku rozmaitym) ze srebra czystego (5.5 — 5.7 części), miedzi (11.1 — 13 cz.), ołowiu (16.7 —19.4 cz.), siarki (66.7—69 cz.) i boraksu (O—2.9 cz.); wszystko to stapia się razem w tyglu; po wystudzeniu zaś, dla osiągnięcia jednolitości dokładnej mieszaniny, topi się ją i studzi jeszcze kilkakrotnie, aż masa nabierze kruchości i łamliwości pewuej; wtedy tłucze się ją w moździerzu na proszek bardzo miałki, który się sypie następnie na powierzchnię metalu, zwilżoną roztworem wodnym boraksu, a za pomocą rylca przyozdobioną poprzednio w rysunek wklęsły, którego bruzdy i kreski wszelkie proszek najdokładniej wypełnić powinien, więc nasypuje się go też zazwyczaj tyle, że powierzchnię całą pokrywa zupełnie warstewką cienką. Przedmiot tak przysposobiony poddaje się działaniu ognia na tak długo, aż masa czarna, stosunkowo łatwo topliwa, stopi się i przywrze szczelnie do tła metalicznego. Po ostudzeniu, oczyszcza się powierzchnię za pomocą pilników lub pumeksu, ścierając starannie wszystko, co ponad rysunek wyryty wystaje, nakoniec wygładza się ostatecznie powierzchnię, aby jej nadać połysk metaliczny.— Nieraz nadto, już po wykończeniu opisanym, dodaje się jeszcze za pomocą rylca ozdoby do-pełuiające, których się już N-em nie wypełnia, przez co osiąga się urozmaicenie większe jeszcze i wyrazistość większą rysunku czarnego. Sposób ten przyozdabiania przedmiotów metalowych jest bardzo dawuy, znany w Starożytności. Już u Pliniusza spotykamy wzmiankę, że Egipcyanie zdobić umieli naczynia srebrne, u-żywając do tego mieszaniny składającej się z części równych srebra i siarki, do której następuje dodawano jeszcze */₃ miedzi.—Złotnicy bizantyńscy znali sztukę tę dobrze, jak dowodzi list Nicefora, patryarchy konstantynopolitańskiego, napisany w r. 811 do papieża Leona

III. Sposób ten zwał się u Greków ówczesnych ’'Eptaoaię (enkauzys=wpalanie), po łacinie zaś encaustum nigrum (Du Cange).—Opis dokładny sporządzania N-u, nic prawie nie różniący się od dziś używanego, pierwszy podał mnich francuski Teofil z opactwa Saint-Denis pod Paryżem, żyjący w połowie pierwszej wieku XII; w dziele swym p. n. „Diversanim artium sche-dula” poświęcił on 79 rozdziałów sztuce złotoi-czej, a w jednym z nich pisze właśnie, jak N. czynić należy (ob. niżej). Za czasów jego sztuka ta, prawdopodobnie z Konstantynopola na Zachód przeniesiona, znana była dobrze we Fran-cyi oraz w Niemczech nadreńskich; później atoli poszła w zapomnienie, pod wpływem, jak przypuszczać należy, wzmożenia się i rozwoju ema-lierstwa, różnorodnością barw swych więcej przemawiającego do smaku średniowiecznego, lubującego się w pstrociźnie jaskrawej.—Nowy rozkwit N-a przypada na wiek XV we Włoszech, a najwybitniejszym wykonawcą zdobnictwa tego rodzaju wówczas jest Maso Finiguerra (ob.), którego prace dziś jeszcze oglądać można we Florencyi. W połowie drugiej wieku XVI N. szybko wyszło znów z mody; w dwu wiekach następnych nic o nim nie słychać, a dopiero za czasów naszych ponownie zaczyna wchodzić w użycie.— Niezależnie zupełnie od wpływów europejskich, umiano w sposób przedziwny oddawna przyozdabiać N-em przedmioty srebrne w Chinach, Indyach i Persyi, tak, że przywożone stamtąd wyroby, słusznie budziły podziw znawców i zbieraczy. Z Persyi sztuka ta dostała się na Kaukaz i rozwinęła się pomyślnie; stamtąd znów przeniesiono ją do Rosyi, gdzie wyroby tego rodzaju, w Tulę sporządzane, już od dość dawna używają sławy i wziętości, a za lepsze jeszcze uchodzą sprzęciki i graciki pochodzące z Wo-łogdy i Ustiugu Wielikiego.—Pod koniec połowy pierwszej wieku XIX N-a rossyjskie zaczęły przedostawać się coraz częściej do Europy środkowej i zachodniej i zwróciły na siebie uwagę złotników tamtejszych, którzy zabrali się je naśladować i wyrób ich ulepszać, tworząc prawdziwe dzieła sztuki. Dziś najpiękniejszych robót tego rodzaju dostarcza Paryż i Wiedeń.—Złotnik wiedeński C. Lustig udoskonalił i urozmaicił N., łącząc je z rodzajem mozajki ze złota różno-

(Magdeburg 1895).

barwnego na tle srebrnym i nazwał też sposób swój Goldmosaik.—N-em przyozdabiane bywają najczęściej przedmioty wyrobione ze srebra, jak cygarnice, papierośnice, puzderka do zapałek, spinki, sprzążki, puszki, pudełka i t. p. sprzę-ciki do użytku codziennego przeznaczone, rzadziej już w sposób ten zdobi się przedmioty złote; natomiast w handlu znajduje się sporo wyrobów tańszych, mających za tło miedź, mosiądz, nowe srebro itp. stopy metaliczne. W czasach nowszych zaczęto też sposobem galwanicznym wyrabiać rodzaj N-a z miedzi na srebrze.—Wielokrotnie także, zwłaszcza na wyrobach tanich, N. naśladowane bywa w ten sposób, że rysunek wklęsły, rylcem wyżłobiony, lub za pomocą form stalowych wyciśnięty, napełnia się na zimno po prostu masą czarną lub innego koloru, będącą rodzajem lakieru gęstego, twardniejącego.—Złotnicy w wieku XV, chcąc sobie uwidocznić dokładność rysunku swego, wykonanego rylcem na metalu, przed napełnieniem zagłębień masą czarną, pomazywali go nieraz farbą, lub okopciwszy po prostu nad świecą, odbijali go na papierze wilgotnym, otrzymując w ten sposób odbitki odwrotne, dające na tle czarnym rysunek biały. Odbicia tego rodzaju, noszące również nazwę N., bardzo cenione i poszukiwane przez zbieraczów, miały, według mniemania rozpowszechnionego ogólnie, dać początek miedziorytnictwu (ob.), czemu wszakże przeczą niektórzy historycy sztuki, zwłaszcza niemieccy. — Por. Teofil „Essai sur divers arts” (Paryż 1843, jest to przekład franc, dzieła z w. XII w tekście powyżej wymienionego); Benvenuto Cellini „Duo trattati, uno intorno alle otto principali arti dell’Orefi-ceria etc.” (Floreneya 1568); „Opere di Giorgio Vasari” (tamże 1822, T. I); „Duchesne „Essai sur les Nielles, gravures des orfèvres florentins du XV siècle” (Paryż 1826); 0. Reynard „Damasquineurs, nielleurs, émailleurs et découpeurs de marqueterie” (Paryż b. w. r.); P. Lacroix „Les arts au Moyen âge et â l’époque de la Renaissance” (Paryż 1871; wyd. 3-e); Labarte „Histoire des arts industriels au Mögen âge et à l’époque de la Renaissance” (tamże 1887); E. Müntz „Histoire de l’art pendant la Renaissance, le Primitifs” (tamże 1889). — O N-ach jako odbiciach na papierze ob. także: Fielding „History of the arts of engraving” (Londyn 1841); Alvin „Les Nielles de la bibliothèque royale de Bruxelles” (Bruksella 1857); Duplessis „Histoire de la gravure” (Paryż

1879) i Singer „Geschichte des Kupferstichs”

Red.

Nielogiczność. Jeżeli wypowiadamy coś, co jest niezgodne z naturą czynności naszego myślenia, wówczas popełniamy nielogiczność. Nasze narządy mówienia mogą najrozmaitsze wygłaszać głosy artykułowane. Czy one zaś wyrażają coś logicznego lub nielogicznego, to dopiero myśl nasza sobie uświadamia. Jeżeli w wypowiedzeniach mieści się coś, co się sprzeciwia najelementarciejszym zasadom, t. j. takim zasadom, bez których myśl nasza obyć się bezwarunkowo nie może, to w takim razie określa-my wypowiedzenie takie jako nielogiczne. Np. powiedzenie: koło jest kwadratowe, zawiera w sobie nielogiczność.—Dlaczego? Oto dlatego, ponieważ treść umysłowa, którą wyrażamy w głosie artykułowanym „koło”, zawiera w sobie szczegóły i cechy wprost sprzeczne z treścią, którą wyraża głos artykułowany „kwadratowy”. Jedna z tych treści umysłowych w drugą bezwarunkowo złączyć się nie da, jeżeli je więc mimo to w wypowiedzeniu łączymy, to popełniamy nielogiczność.—Najistotniejszą zasadą naszego myślenia, postulatem bez którego myśl bezwarunkowo nigdy obyć się nie może, jest zgodność myśli samej ze sobą, jest zasada tożsamości. Jeżeli myślę A, to muszę to A myśleć tylko jako A, to znaczy, mogę w tern A myśleć tylko taką treść, która je tern właśnie A, nie zaś czem innem czyni, inaczej popełniam nielogiczność. Zasada tożsamości stanowi istotę naszej myśli, bez niej myśl nigdy niebyłaby się mogła rozwinąć i wykształcić. Wśród ciągłej zmienności, wobec faktu, że „wszystko płynie”, znajduje myśl sama w sobie jedyny stały punkt oparcia, własne ustala twory i, podczas gdy w święcie wszystko się zmienia, ona w zasadzie tożsamości zyskuje fundament trwały dla rozwoju własnego; kto ten fundament podkopuje, obala myślenie, popełnia nielogiczność, coś, co Grecy nazywali äXoyov. Nie wynika jednak z tego wcale, aby zasada tożsamości była tylko kategoryą naszej myśli, której w rzeczywistości tej w otoczeniu umysłu nic nie odpowiada. Tak nie jest.—W wieczystej zmienności wszechświata, a nawet w częstej zmienności naszych stanów duchowych, objawia się jakaś rytmika stała, jakieś powtarzanie się. Tak wszelkie istoty żyjące, jak i nasze umysły przystosowują się do tego; pierwotnie chaotyczny materyał wzruszeń powoli rozjaśnia się i krystalizuje w to, co treścią naszych czuć, wrażeń, wyobrażeń, a następnie myśli nazywamy. Myśl w dalszym rozwoju wychwytuje i uświadamia sobie tę stałość i jednostajność, tkwiącą tak we własnej zmienności, jak i objawiającą się także w zmienności otoczenia, a w taki sposób staje się dla niej koniecznym warunkiem własnego istnienia i własnego rozwoju—poczucie tożsamości. Ona, t. j. myśl, uświadamia się sobie samej, jako zawsze we wszystkich przebiegach i działaniach, jednak ta sama, treściami zaś swojemi posługuje się jako również stałemi, t. j. w jakiejś danej czynności myślenia, wyrażającemi to samo, w przeciwnym zaś razie myśl traci dla działań własnych podstawę i staje się nielogiczną, czyli w gruncie rzeczy przestaje być myślą. Nielogiczność więc jest właściwie zaprzeczeniem myślenia. Nielogiczność jest możliwą tylko dla

M. S.

M. S

Red.

tego, że mowa wszystko zniesie, a usta wszystko wypowiedzą, świadomość zaś umożliwia wszelkie kombiuacye treści, a więc nawet takie, co do których myśl ma wyraźne poczucie, że są zaprzeczeniem jej istoty; to zaprzeczenie więc osądza zaraz jako nielogiczność. Nie zawsze jednak świadoma myśl dostrzega odrazu każdą nielogiczność. Bogactwo treści umysłowych jest tak wielkie, a siła i jasność myślenia u niejednego tak słaba, że nie uświadomi sobie nielogiczności, w takich wypadkach jest rzeczą dopiero rozumowania i dowodzenia taką ukrytą nielogiczność wykazać. — Należy jednak dobrze o tern pamiętać, że nielogiczność nie tkwi nigdy ani w rzeczywistych faktach, ani wogóle w otoczeniu, tkwi ona tylko w naszych myślach. Jeżeli np. jakiś szczegół lub jakieś zjawisko w przyrodzie nie jest zgodne z pojęciami, do których doszliśmy badając tę właśnie grupę, do której ów szczegół należy, to nie możemy o nim powiedzieć, że jest nielogiczny, gdyż te pojęcia nasze, nasze tak zwane „prawa przyrody” mogą być za ciasne. Gdyby był np. ktoś lat temu kilkanaście powiedział, że telegrafowanie bez drutu jest nielogiczne, to taki człowiek byłby złożył tylko przez to dowód, iż nie posiada wcale wykształcenia głębszego, mógł tylko i miał prawo powiedzieć, że nasze dotychczasowe doświadczenia i pojęcia o zjawiskach elektrycznych nie dopuszczają możności telegrafowania bez drutu. Obecnie pojęcia nasze o elektryczności wskutek nowych doświadczeń rozszerzyły się i telegrafia bez drutu okazała się zupełnie możliwą. Niema więc ani logiczności ani nielogiczności w przyrodzie, niema ich w zewnętrznych przebiegach, są one tylko w naszych umysłach, ale tylko—o tern należy dobrze pamiętać — z powodu współdziałania tych naszych umysłów z otoczeniem. Powtarzamy raz jeszcze: w otoczeniu i w życiu naszem własnem, ducho-wem objawia się jakaś ciągłość, jakaś stała w zmienności rytmika, a to wytwarza w umysłach poczucie tożsamości, świadomość zaś tożsamości w myśleniu, to logiczność, świadomość zachwianej lub zwichniętej w myśleniu tożsamości, to nielogiczność. — Co do uzasadnień i szczegółów dalszych ob. wyrazy Absurd, Logika, Logiczność, Myśl i Myślenie, wreszcie Rozum i Umysł.

Nielot, ptak, ob. Apteryx.

Nielsen Rasmus, filozof duński (* w Roez-slev w r. 1809 — f d. 30 września r. 1884 w Kopenhadze), był profesorem w uniwersytecie w Kopenhadze od r. 1841 do 1883 i pierwotnie gorliwym zwolennikiem Hegla (ob.). W późniejszym życiu dokonał się jednak u niego ten sam przełom, który u tylu innych myślicieli z tego samego okresu dostrzegamy; zarzucił on kierunek heglowski i przeszedł na zupełnie nowe stanowisko. U N-a spowodowały tę zmianę wpływy dwojakie: 1) gor-

liwe zajęcie się naukami przyrodniczemi,    2)

wpływ poglądów Kierkegaarda (ob.), największego z myślicieli duńskich, a niewątpliwie jednego z najgienialniejszych umysłów, które wiek XIX wydał. Pod wpływem nauk przyrodniczych rozwinął N. swoją teoryę poznania, pod wpływem Kierkegaarda pogląd swój na stosunek wiary do wiedzy, nauki i religii. Najważniejsze jego dzieło „Grundideernes Logik” (Logika zasadniczych idei) wyszło w latach 1864 — 1866 (dwa tomy). Dzieło to stało się powodem żywych rozpraw i sporów, które toczyły się między zwolennikami filozofii monistycznej: Mar-tensenem, Bröchnerem i Jerzym Brandesem z jednej , a N-em i jego zwolennikami z drugiej strony. N. walczył w imię zasady, że stanowisko wiary jest zarówno uprawnione, jak i stanowisko wiedzy i nauki; wiara bowiem jest rzeczą woli i nauka zwalczyć jej nie może. — N. ogłosił, oprócz dzieła powyższego, także szereg kursów uniwersyteckich, jak np.: Logikę i Psychologię, Propedeutykę i Logikę, tudzież wiele pism pomniejszych; jego Filozofia religii wyszła w Kopenhadze r. 1869, a dzieło p. n. Natura i duch tamże w roku 1873. Wykładał także N., jako gość, na uniwersytecie w Chrystyanii, gdzie jego wykłady ściągały tłumy słuchaczy. Wykłady te wydał następnie w r. 1868 w Kopenhadze p. n. Przeszkody i warunki umysłowego życia w teraźniejszości.

Nielsen Yngvar (*w Arendalu d. 29 lip-ca r. 1843), historyk norweski. Nauki uniwersyteckie odbył w Krystyanii, poczem w r. 1869 został urzędnikiem w archiwum państwa, w r. 1878 dyrektorem muzeum etnograficznego, na-koniec w r. 1890 profesorem uniwersytetu w Krystyanii. N. jest autorem płodnym, w ojczyźnie swej bardzo cenionym, a prace jego i po za nią używają uznania zasłużonego; z nich za najlepsze uchodzą: dzieje Norwegii od r. 1814 (Krystyania 1885—1891; 3 tomy); pokój w Kiel (tamże 1866); życie i czasy hr. We delà Jarlsberga (tamże 1888—1892; 2 tomy); układ w Mossie i unia szwedzko-norweska (w opracowaniu niem., Kiel 1895). Wydał też opis Norwegii ilustrowany i kilka przewodników po kraju tym, tłómaczonych też na język angielski i niemiecki.

Nielsen Fryderyk (* w Aalborgu w roku 1846), historyk kościelny, duński. Po ukończeniu nauk teologicznych w ojczyźnie, zwiedził jeszcze w celach naukowych Niemcy i Szwajea-ryę,-a powróciwszy w r. 1873 do Danii, został kaznodzieją kościoła Zbawiciela w Kopenhadze. Po wydaniu tomu 1-go dzieła „Romerkirken i det XIX Hundredaar” (Kopenhaga 1876 —1881; 2 tomy; w przekładzie niem. Michelsena „Das innere Leben der katholischen Kirche im 19 Jahrhundert” Karlsruhe 1882), powołano go w r. 1877 na profesora uniwersytetu kopenha-

Red.

Red.

Red.

haterskich, a największe tryumfy święcił w operach Wagnera.

Red.

skiego. Z innych dzieł jego, pisanych również po duńsku, wymienić można jeszcze: etykę T e r-tulliana (1879); o wolnomularstwie i chrze-ściaństwie (także po niem., Lipsk 1884); podręcznik dziejów Kościoła (1884—888; 2 tomy; wyd. 2-e 1893); przewodnik historyi kościelnej (1893 — 94; 2 tomy) i wiele innych prac mniejszych.

Nielubowicz Tukalski Mateusz (wiek XVIII), rodem z okolic Nowogródka, prawnik i historyk. Zajmował w Wilnie urząd rejenta i był znawcą wielkim Metryki litewskiej, oraz miłośnikiem badań historycznych. Adam Naruszewicz (ob.), przybywszy do Wilna w r. 1779, zbierając ma-teryały do dziejów Polski, zapoznał się bliżej z N-em, a oceniwszy należycie wartość jego, przyjął go do pomocy w poszukiwaniach swych i wysłał go do Warszawy, polecając listownie względom Stanisława Augusta; król więc przyjął N-a bardzo łaskawie i używał go też później do czynności sejmowych. Podczas sejmu grodzieńskiego w r. 1784 pełnił N. czynności sekretarza i wydał „Dyaryusz” sejmowy (Warszawa 1785), następnie był sekretarzem skarbu litewskiego.— Jak się pokazało z papierów pozostałych po Naruszewiczu N. był mu wielce pomocny w wyszukiwaniu i wskazywaniu źródeł przeróżnych, historycznych, jak akta rozmaite, dyplomaty, wypisy i t. p.— T. Czackiemu (ob.), wspominającemu dość często N-a w dziele „O litewskich i polskich prawach”, syn jego dostarczył mnóstwo papierów przez ojca zebranych, a dotyczących wielu miast, miasteczek i wsi, posiadających znaczenie jakie w dziejach naszych.— N. napisał sprostowania i ocenę tomu 1-go pamiętników M. Ogińskiego, opatrując je w dopełnienia różne („Przyjaciel ludu” rok XI); z papierów po nim pozostałych wydrukowano w latach 1825 i 1826 w „Dzienniku Warszawskim” obszerną „Wiadomość o wojnie szwedzkiej w Polsce za Augusta II”.— Por. życiorys N-a skreślony przez F. M. Sobieszczańskiego w „Encyklop. powsz.” S. Orgelbranda (T. XIX, str. 361).

Niełaz (zool.), ob. Dąsy u rus.

Niełupka, czyli ziarnczak (łac. Achaenium, niem. Achene albo echte Schliessfrucht), jeden z rodzajów owocu, odróżniany przez botaników, jako postać odrębna, roślinom niektórym właściwa. N. powstaje z jednego tylko listka zawiązko-wego, jest jednokomórkowa i jednonasienna. Ścianki owocu tego są suche, zdrzewniałe, lub skórza-ste, szczelnie do nasienia przylegające.—Wśród N-ek odróżniamy: a) N-i właściwe, u których ścianka owocu jest skórkowata; b) orzechy, posiadające ściankę twardą, zdrewniałą, z nasieniem nie zrosłą; c) ziarna, o skórce cienkiej, suchej, z nasieniem szczelnie zrosłej; nakoniec d) skrzydlaki, opatrzone błonką skrzydełko-watą, ułatwiającą roznoszenie nasion przez wiatr.— N-i niektóre, np. u bławatka, uwieńczone są włoskami puszystemi.— Por. B. Jerzykie-wicza „Botanikę i t. d.” (Poznań 1874; str. 36) i M. Heilperna „Zasady botaniki” (Warszawa 1899, str. 59).

Niem Dietrich von, ob. Nieheim.

Niemann Albert (* w Erxlebenie d. 15 stycznia r. 1831), słynny śpiewak (tenor) niemiecki. N. który początkowo uczył się ślusarstwa, będąc obdarzony głosem bardzo pięknym, postawą wspaniałą i zdolnościami dramatyczne-mi wybitnemi, w r. 1849 porzucił rzemiosło i zapragnął spróbować szczęścia na scenie, po której kroki pierwsze stawiał w Dessau. Lat dziesięć występował w teatrach niemieckich, podrzędniejszych; w r. 1860 dostał się do opery nadwornej w Hanowerze. Król zachwycony głosem jego, nie wyrobionym jeszcze, wysłał go do Paryża, gdzie pod Duprezem wykształcił się ostatecznie na śpiewaka znakomitego, będącego zarazem aktorem wybornym. Od r. 1866 do 1889 należał do opery królewskiej w Berlinie; w latach 1887 i 1888 występował w operach wagnerowskich w Ameryce z powodzeniem wielkim. N. należał do t. zw. tenorów bo-

Red-

Niemann August (* d. 27 czerwca r. 1839 w Hanowerze), żołnierz i pisarz niemiecki. W r. 1856 wstąpił do wojska hanowerskiego; po wojnie w r. 1866 opuścił szeregi i od czasu tego zajmuje się wyłącznie literaturą, mieszkając stale w Lipsku. Od r. 1868 do 1888 był współredaktorem almanachu gotajskiego. Pierwsze prace jego były treści wojskowej, jak oto: „Militär-Handlexikon” (Stuttgart 1878; wyd. 2-e

1881); „Der deutsch-französische Krieg” (Hildburghausen 1871); „Das 6 thüringische Infanterieregiment Nr. 95 im Feldzug gegen Frankreich” (Gota 1875). Od r. 1879 pisze nieomal już tylko powieści, chętnie w Niemczech czytywane i dosyć cenione. Oprócz tego pisuje też książki dla młodzieży i wydał dwa dzieła filozoficzne: „Die Erziehung des Menschengeschlechts” (Drezno 1889) i „Manas, Gedanken über das Seelenleben unserer Zeit” (Berlin 1893).

Niemann Jerzy (* d. 21 lipca r. 1841), budowniczy, brat młodszy Augusta N-a (ob.), od r. 1872 profesor architektury w akademii sztuk pięknych wiedeńskiej. W r. 1873, z polecenia rządu, odbył podróż na wyspę Samotra-kę, opisaną następnie w dziele „Archäologische Untersuchungen auf Samothrake” (Wiedeń 1875); w latach 1881 i 1882 podróżował z O. Benn-dorfem po Azy i Mniejszej, a powróciwszy przyczynił się do napisania dzieła „Reisen in Lykien u. Karien” (Wiedeń 1884) oraz drugiego p. n. „Das Heroon von Gjölbaschi - Trysa” (tamże 1889). O dalszych podróżach jego, podjętych razem z archeologiem Petersenem na koszt hr. Lanckorońskiegowr. 1884 i 1885, opowiada dzieło „Städte Pamphyliens u. Pisi-

Red.

Red.

Niemcewicz Julian Ursyn (* w Skokach pod Brześciem litewskim d. 16 lutego r. 1758— f w Paryżu d. 21 maja r. 1841), syn Marcelego N-a podczaszego Mielnickiego i Jadwigi z Suchodolskich, mówca, publicysta, po dróżnik, poeta, historyk, odznaczył się na tak różnorodnych polach, jak nikt inny w piśmiennictwie i w życiu naBzem narodowem wogóle. Kształcił się w korpusie kadetów w Warszawie,

diens” (Wiedeń 1890 — 1892). Nadto napisał sam: „Handbuch der Linearperspektive” (Stuttgart 1884); „Palastbauten des Barockstils in Wien” (Wiedeń 1883) i „Theophilos Hansen und seine Werke” (tamże 1893, wspólnie z Feld-e ggi e m).

Niembsch von Strehlenau Mikołaj (* w Cza-tadzie pod Temesvarem ua Węgrzech d. 13 sierpnia r. 1802 —f w Oberdöblingu pod Wiedniem d. 22 sierpnia r. 1850), poeta niemiecki, bardzo wybitny, znany głównie jako Nikolaus Lenau, gdyż tak się pisał zawsze na wszystkich utworach swych.— Lat kilka uczęszczał do uniwersytetów w Peszcie, w Wiedniu i w Heidelbergu, należąc naprzód do wydziału prawniczego, następnie do lekarskiego, ale żadnego z nich nie skończył; tak samo długo nie wytrzymał w szkole rolniczej w Altenburgu i porzucił ją przed ukończeniem nauki. Wogóle duch niespokojny N-a nie pozwalał mu nigdzie zagrzać miejsca dłużej; ucząc się niby, podróżował wiele i pisywał wiersze, znajdujące poklask w gronie przyjaciół i znajomych. Gdy się ich zebrała wiązanka spora, przybył do Stuttgartu w r. 1831, aby je tam wydać. Podczas pobytu swego w stolicy Wirtembergii, nawiązał stosunki z pisarzami uależącemi dot zw. szkoły szwabskiej (schwäbische Dicht ers chide), a zaprzyjaźnił się osobliwie z Justynom Kerne rem (ob.). Pomimo świeżej przyjaźni tej sprzykrzył sobie N. nader prędko pobyt w Stuttgarcie i, załatwiwszy się z wydaniem tomiku poezyj swych, wyruszył w r. 1832 do Ameryki Północnej, spodziewając się znaleźć tam ukojenie tęsknoty swej nieokreślonej, trapiącej go w Europie.—Przybywszy na miejsce szczęśliwie, zakupił kawał ziemi, ale na nim nie osiadł bynajmniej, lecz wydzierżawiwszy go natychmiast przygodnemu towarzyszowi podróży; puścił się konno, szukając wrażeń, na zwiedzenie części zachodniej Stanów Zjednoczonych, wtedy nie bardzo jeszcze zamieszkałej.—Ameryka wywarła na nim wrażenie wcale nie dobre, sprzeczne zupełnie z wyobrażeniem, które sobie był o niej wyrobił, więc też po kilkomiesięcznej włóczędze powrócił zniechęcony i rozczarowany do Niemiec, gdzie tymczasem imię jego, jako poety, coraz głośniej rozbrzmiewać zaczęło. To zachęciło go do twórczości nowej. Nie mogąc sobie nigdzie znaleźć miejsca, przemieszkiwał na przemian to w Wiedniu, to w Ischlu, to w Stuttgarcie, czyniąc wciąż wycieczki w góry, które lubił bardzo i pisząc przytym coraz więcej.—

W r. 1836 ogłosił pierwszy swój poemat większy p. n. „Faust” (dla sceny przerobiony później przez Gramminga — Monachium 1869), którym dowiódł, że poeta natchniony a zdolny i po Go et hem, na temat ten jeszcze coś nowego i dobrego napisać potrafi. W roku następnym ukazało się drugie dzieło większych rozmiarów, „Savonarola”, po nim w r. 1838 tom nowy wierszy lirycznych, równie pięknych i serdecznych, jak zawarte w tomie pierwszym, i znów w r. 1842 poemat obszerniejszy „Die Albigenser”.— Gdy w r. 1844, bawiąc w Stuttgarcie, pracował znów z zapałem nad poematem większym „Don Juan” nagle dostał pomieszania zmysłów tak stanowczego, iż go natychmiast musiano zamknąć w domu dla obłąkanych w Wimenthalu; w r. 1847 przewieziono go stamtąd do zakładu takiegoż w Oberdöbling, a tam po trzech latach umarł.— „Don Juana”, jak również niedokończony poemat „Ziska”, i różne wiersze drobniejsze N-a wydał w r. 1851 przyjaciel jego Anastazy Grün (hr. Auersperg).—N. należy niezaprzeczenie do rzędu najwybitniejszych poetów niemieckich wieku XIX; liryki jego, pełne uczucia i rzewności, prostotą nieraz przypominające pieśni ludowe, oależą do najlepszych w literaturze niemieckiej, pomimo jej bogactwa w utwory wyborne tego rodzaju.— Poematy większe N-a, chociaż układ ich bywa niejasny, urywkowy, czasem nawet wprost nieporządny, również są godne uwagi, niektóre zaś ich ustępy są porywająco piękne, pełne poezyi najwznioślejszej, całość ich zaś przenika zawsze ból jakiś nieokreślouy, żal do świata, to przesiąkły mistycyzmem, to znów bluźnierczy do najwyższego stopnia; czuć w tym wszystkim jakby początki choroby kiełkujące już w mózgu poety.— Opisy przyrody, tak częste w utworach N-a, odznaczają się odczuciem głębokim, a wypowiadane są zawsze, pomimo prostoty pozornej, w formie poezyi najwytworniejszej. — Dla nas najciekawsze są jego „Polenlieder” w tomie pierwszym liryków, jako też później ogłoszone wiersze dłuższe nieco „Zwei Polen” i „Abschied von Galizien” (Naśladowanie Bołoza Antoniewicza), świadczące o szczerze przyjaznym dla nas usposobieniu poety.— Wydanie zbiorowe wszystkich dzieł N-a wyszło w 4 tomach (Stuttgart r. 1855 i do r. 1880 kilkakrotnie jeszcze; przedruki również, między innemi, w Lipsku i Augsburgu).— Por. Niendorf „Lenau in Schwaben” (Lipsk 1853); Schurz „Lenaus Leben” (Stuttgart 1855; 2 tomy); B. Auerbach „Nikolaus Lenau” (Wiedeń 1876); Frankl „Zu Lenaus Biographie” (tamże 1885; wyd. 2-e); tenże „Lenau u. Sophie Loe-wenthal, Tagebuch und Briefe des Dichters etc.” (Stuttgart 1892); listy N-a do przyjaciela wydał też już poprzednio Karol Meyer (tamże 1853);

L. Ro ustań „Lenau et son temps” (Paryż

1898).

był następnie adjutantem księcia gienerała ziem podolskich Adama Kaz. Czartoryskiego, mieszkając w Puławaoh, lub też z jego zlecenia jeżdżąc po Koronie, Litwie i Rusi w sprawach sejmikowych i sejmowych. W latach 1783—86, odbył podróż po Europie, głównie z zasiłków księcia, gdyż ojciec, jakkolwiek bogaty, hojnym się okazywał jedynie dla księży. Wtedy poznał Austryę, Włochy, Eraucyę, Anglię, Niderlandy i Niemcy.— Chociaż, jako młody, nie wyrzekał się pustot, skorzystał jednak wiele, bo dobrym był 8postrzegaczem i miał umysł otwarty. Powróciwszy do kraju, w czynnościach Sejmu czteroletniego uczestnicząc czynnie, gorąco przemawiał w spra-

Fig. 173. Julian Ursyn Niemcewicz (podług portretu Ant. Brodowskiego).

wie mieszczan i chłopów i już wtedy świetnie rozpoczął działalność literacką jako publicysta (wydając razem z Weyssenhoffem pierwszy prawdziwy dziennik polityczny: „Gazetę narodową i obcą”), jako komedyopisarz, autor bajek zabarwionych politycznie i jako pieśniarz „dum” dziejowych. Szczególnie pamiętna jest jego 3 aktowa komedya p. n. „Powrót posła”, ściśle związana z tendencyami Sejmu czteroletniego, wystawiona w r. 1791 podczas uroczystości ogłoszenia konstytucyi d. 3 maja. Przepełnił ją N. dys-kusyami pomiędzy ludźmi dążeń odmiennych, nadając charakter komiczny tym, co byli zwolennikami dawnych „nierządnych czasów” iwszel-

Eac. Powbz. Ilustr. Ser. 11. Zesz. 11. T. II.

Króla

i)

kie odmiany w państwie poczytywali za zgubne. Przedstawicielem takich pojęć zacofanych jest starosta Gaduł s ki, wielbiący błogi stan kraju za Sasów, elekcye królów, liberum veto i praktyki sejmowe, lękający się despotyzmu, który zdaniem jego kryje się w reformach nowomodnych Dobry stan spraw krajowych mierzył on stopniem korzyści większych lub mniejszych, które mógł zgarniać, przykładając ręku do tych spraw. W życiu prywatnem kierował się najgrubszym egoizmem; córkę odda temu, kto nie będzie wymagał posagu. W innym zupełnie rodzaju, ale nie mniej szkodliwym samolubem jest Szarmancki, let-kiewicz, modniś, zarozumialec, spragniony tylko zabawy. Zupełnie się on nie zajmuje sprawami narodowemi, drwiąc z tych, co się ich podejmują. Gdy interes tego wymaga, staje się czułym i niby bezinteresownym, ale szydzi z tych, co biorą to za prawdę; zrzuca też maskę, skoro udawanie mu już nie potrzebne. Najdoskonalej narysowaną postacią jest Starościna, dama przeczulona, wychowana wedle mody francuskiej; lubi się „attandrysować”, w ustawicznych „piętach” pędzi życie, wielbi „Nową Heloizę” Rous-sa. Kocha się w pięknych widokach natury i czułych słowach, ale bynajmniej nie lekceważy pieniędzy. Dusza to płytka, robiąca wiele dla popisu, skłonna do uważania się za chorą, umiejąca wymódz na mężu wszystko, czego zażąda, lecz szlachetności pewnej odmówić jej nie można; nie jest taką komedyantką jak Szarmancki; wywołuje wrażenie komiczne swemi giestami, swern zachowaniem się, swemi wyrażeniami, przeplatanemu franeusczyzną, ale gardzić nią nie mamy powodu. Jest ona najświetniejszem odtworzeniem modnej, sentymentalnej damy XVIII wieku. Dążność komedyi (słabej zresztą, jako artystyczna całość), najlepiej chyba da się uwydatnić zwróceniem uwagi na to, że nawet w usta służącej Agatki, włożył autor słowa tchnące duchem humanitarnym; powiada ona, że starał się o jej rękę pan podstarości „człek hoży, mający się wcale należycie”, ale go odrzuciła, bo nie mogła znieść myśli, że on znęcać się musi nad chłopami.—W drugą rocznicę konstytucyi N. napisał i wystawił dramat historyczny (bardzo ceniony przez Mickiewicza) p. n. „Kazimierz Wielki” (r. 1792), upatrzywszy podobieństwo między czasami jego, a pauowaniem Statt i sław a Augu sta. Chodziło mu głównie o uwydatnienie przy tarcia pychy magnackiej i rozciąg-nienie opieki nad wieśniakami przez chłopków”, który nie zważał na oburzenie „baronów” z tego właśnie powodu. Po bitwie pod Maciejowicami (r.    1793) dostał się do niewoli

i siedział w twierdzy Petropawłowskiej obok T a-deusza Mostowskiego, po wstąpieniu na tron cesarza Pawła oswobodzony, wyjechał razem z Kościuszką przez Szwecyę i Anglię, ażeby się udać do Ameryki. Zabrał tu dużo znajomości z wybitaemi mężami (Jeffersonem

87

Washingtonem), został członkiem Towarzystwa filozoficznego w Filadelfii i osiadł w Elisabethtown (w stanie New-Jersey), nająwszy sobie izdebkę u pewnego krawca, jadał z nim i jego czeladnikami, kupował sobie drzewo na opał i rznął je osobiście. Pokochała się w nim wtedy majętna wdowa po przyjacielu Kościuszki (Kea-nie) i ofiarowała mu swą rękę. N. nic nie mając naówozas, wzdragał się; na naleganie oświadczył, że się ożeni pod warunkiem, iż rejentalnie zrzecze się wszelkiego prawa do majątku żony. Idąc do ślubu, miał jakie sto złotych w kieszeni... Ażeby, wedle zwyczajów amerykańskich, mieć jakieś zatrudnienie, umyślił zostać ogrodnikiem i trochę rolnikiem w szczupłym raajątecz-ku żony, niechcącej naruszać swoich kapitałów. Pierwszego roku (1800), rzadko kiedy z najemnikiem, skopał sam i uprawił ogród, sprowadził do niego słodkie kartofle, starał się o najlepsze nasiona i zrazy do szczepienia drzew owocowych. Zajmował się przytem dawaniem lekcyi łaoiny, francusczyzny, gieografii i t. p. swojemu pasierbowi. Takim trybem przepędził z górą dwa lata. W r. 1802, otrzymawszy wiadomość o śmierci ojca, pospieszył do kraju, odwiedził parokrotnie Puławy, bywał na posiedzeniach świeżo założonego Tow. Przyjaciół Nauk w Warszawie, czytał tu swoją „dumę o kniaziu Michale Glińskim”, oddał swe „Pisma rozmaite” do „Wyboru pisarzów polskich”, wydawanego przez Tad. Mostowskiego. Wśród tych „Pism rozmaitych” (2 tomy), zwracają na siebie uwagę przekłady i naśladowania z angielskiego. N. poznawszy język, którym się w Ameryce musiał wciąż posługiwać, rozczytywał się w literaturze angielskiej, i przyswajał z niej mowie naszej metyl ko utwory poetów dawnych (Miltona. Swifta, Po-pea, Gaya, Grey a), ale także i współczesnych sobie, należących już do nowego prądu literackiego. N. pierwszy dał nam poznać balladę angielską, chociaż na razie, z początku, nie używał tego określenia, zowiąc ją „dumą”. Taką właśnie „dumę”, naśladowaną z angielskiego p. n. „Alondzo i Helena”, znajdujemy w pierwszym tomie „Pism rozmaitych” (r. 1803). Treść jej podobna jest w pewnej mierze do osnowy „Królowej ballad”, słynnej „Lenory” Bürger a (ob.). W latach późniejszych dał N. już z nadpisem ballady, również z angielskiego naśladowaną „Malwinę”, będącą i co do treści i co do szczegółów odtworzeniem „Lenory”; prócz tego przełożył głośną balladę Wordsworth a, twórcy angielskiej szkoły poetyckiej la ki stów, p. n. „Jest nas siedmioro”, a sam oryginalnie napisał „dumę”, przenikniętą pierwiastkiem cudowności, p. n. „Zamek Jazłowiecki”. Te atoli utwory, o charakterze ballad, nie odwróciły bynajmniej N-a od poetyki francuskiej, uczyniły go tylko bardzo wyrozumiałym na pomysły poetów młodszych. — Z całego majątku po ojcu otrzymawszy tylko 4 000 dukatów, wrócił N. w r. 1804 do Ameryki i przeżył tam znowu lat trzy, trochę swobodniej niż poprzednio, opracowując poemat na szeroką pomyślany skalę, ale wykonany jeno częściowo p. n. „Cztery pory życia ludzkiego”.—Gdy Napoleon utworzył kięstwo Warszawskie; gdy znajomi wezwali N-a, by przybył dzielić ich trudy, 50-letni blizko poeta nie zawahał się w spełnieniu obowiązku. W r. 1807 przyjechał do Warszawy, został sekretarzem senatu i członkiem Izby edukacyjnej, a nadto rozwinął bardzo obfitą twórczość literacką. Przede-wszystkiem przypomniał sobie czasy młodości i zaczął ponownie pisać dla teatru. W r. 1808 wystawił wodewil, naśladowauy z francuskiego, zręczny i dowcipny p. n. „Giermkowie króla Jana”; w r. 1810 tragiedyę 5-aktową „Władysław pod Warną”; w r. 1814 tragiedyę „Jadwiga” i ko-medyę „Samolub”; w r. 1815 komedyę „Pan Nowina, czyli dom pocztowy”; w r. 1818 wodewil „Jan Kochanowski w Czarnym Lesie”; w r. 1819 tragiedyę 3-aktową z chórami „Zbigniew“. Z czasów królestwa Kongresowego pochodzi też komedya „Podejrzliwy”, drukowana dopiero w r. 1831. Tragiedyom N-a brakowało głównie dwu rzeczy: namiętności silnych, a stąd potężnej walki pomiędzy przećiwnemi sobie dążeniami, po-wtóre—kolorytu dziejowego, który wszędzie jednakowo się przedstawia, czy w w. XII, czy w w. XVIII—wszędzie rycerska dzielność lub tkliwość miękka. W przedmowach zarysowywał niekiedy N. charaktery daleko silniej, aniżeli je w samych sztukach wystawiał. Walka wewnętrzna zaledwie bywa zaznaczona, a i wówczas styl nie dopisuje, nie wznosząc się nietylko do tragicznych, ale nawet do istnie dramatycznych wyżyn. Zadaniem poety było zawsze budzenie uczuć szlachetnych, przypominanie świetnych czasów przeszłości.—W komedyach N-a znajdujemy nieraz dowcip słowa, częste alluzye do osób i wypadków nowoczesnych, ale komizmu rzetelnego bardzo w nich mało. Daleko szerzej i lepiej poj mował N. znaczenie komedyi w „Powrocie posła”. Żadna późniejsza nie dorównała tamtej. Zacieśnił w nich charakterystykę do jednej osoby, a i tej jednej nie umiał nadać rysów, czy typowych, czy jednostkowych. Stosunkowo najlepsze pod względem artystycznym są wodewile („Giermkowie”, „Jan Kochanowski”).—Obszerny dział twórczości N-a wypełniają „Bajki”. Od czasu sejmu czteroletniego, kiedy pisać je zaczął („Sowa, zięba i krogulec”, „Krety“), zebrało się ich na dwa tomy, wydane naprzód r. 1817 a potem r. 1820. Artystycznemi cackami one nie są, nie celują obrobieniem, ani stylem, grzeszą rozwlekłością, lecz stanowią materyał niezły do poznania wad i przywar społeczeństwa wśród zmieniających się okoliczności społeczno-politycznych. Wszystkie wywołane zostały jakiemś wrażeniem czy spostrzeżeniem, spisywane były natychmiast, do wielu też nie znajdziemy dziś klucza, a stąd nie zawsze możemy je należycie

S3

c-i

05

05

ocenić. Wszędzie w nich widzimy zdrowy rozsądek, zamiłowanie prawdy, wstręt do fałszu i obłudy, uwielbienie dla czynów szlachetnych, ostre potępienie nikczemności wszelkiego rodzaju. Naród swój kocha bajkopisarz, a’e nie jest ślepy na jego zdrożności, wstręt do pracy, marnotrawstwo, pychę możnych, ślepe naśladowanie obczyzny, nadzieje optymistyczue ustępujące odrętwieniu i czarnowidztwu, skłonność do podejrzeń i posądzeń. Do najrozumniejszych i najlepiej wykonanych bajek N-a należy „Mrowisko” (r. 1815), gdzie poeta dał szereg zdrowych rad tym wszystkim, którzy zbyt rozległe wówczas roili nadzieje. — W powieściach prozą N. z początku naśladował Francuzów, pisząc kruciutkie opowiadania na tle wschodniem (jak Krasicki), ze szczegółami nieraz drastycznemi. W r. 1815 ogłosił rzecz zupełnie oryginalną: „Dwaj panowie Sieciechowie”. Można uważać ten utwór za zarodek naszej powieści „tradycyjnej”, t. j. opartej nie na badaniach historycznych, ale na tra-dycyi żywej. Zestawił tu obrazki obyczajowe, przedzielone calem stuleciem. Dziad Sieciech, za Augusta II, wychowany przez Jezuitów, przesądny, zewnętrznie nabożny, zapisuje w języku makaronicznym pijatyki, zrywanie sejmików i sejmów, utożsamianie interesów jakiegoś możno-władzcy ze sprawą kraju, niechęć do płacenia podatków, objawy miłości ojczyzny, polegające na mówieniu frazesów górnolotnych. Wnuk jego za czasów księstwa Warszawskiego, ma wprawdzie także wady, przejął się lekkomyślnością francuską, popełnia liczne galicyzmy, jest napo-zór wygodnickim i pustakiem, ale nieszczęścia krajowe nauczyły go ofiarności z majątku i życia. Sejm trwa krótko (r. 1809) i uchwalają na nim ochoczo podatki nawet ponad możność. Ostatecznie zatem autor zaznacza postęp pod względem obywatelskim i przejmuje czytelnika otuchą. Mają ci „Sieciechowie” charakter dydaktyczny, ale są w nich niektóre ustępy pewnym artyzmem nacechowane, a sposób, jakiego użył N. by odtworzyć przeszłość (posługiwanie się językiem archaicznym), znalazł później bardzo utalentowanych naśladowców (Rzewuski, Chodźko, Kaczkowski); jest najwcześniejszą u nas próbą charakteryzowania ludzi za pośrednictwem stylu im właściwego. Druga powieść „Leibe i Sio-ra” (1821) jest u nas pierwszą w rodzaju spo-łeczno-tendencyjnym. N. narzekając na szkodliwy wpływ Żydów, nie myślał wypędzać ich z kraju, jak niektórzy ówcześni publicyści, lecz pragnął zasymilować ich przez wspólne z chrześcijanami wykształcenie w szkołach publicznych. Mamy tu odtworzone, często w sposób naiwny, dwa światy żydowskie, jeden fanatyczny, przejęty wstrętem do bezbożnej oświaty gojów, drugi postępowy, umiejący tak dobrze po polsku, że w rodzinie arystokratycznej Żydówka może zostać nauczycielką języka, historyi i literatury polskiej.—Gdy rozgłos W a 11 e r a Scotta, prze

biegłszy Europę, dostał się do nas, N., zapomniawszy o własnej metodzie w „Sieciechach” ukazanej, poszedł śladami twórcy angielskiego. Wiele posiadał przymiotów, zbliżających go do niego, jako malarza przesłości i znał ziemię ojczystą doskonale w skutek często odbywanych podróży od wczesnej młodości, znał dzieje narodu z badań własnych, lubił zbierać starożytności, opowiadał swobodnie i gładko. To też w tern, co się odnosiło do strony zewnętrznej czasów minionych, nie dużo popełnił błędów w swoim „Janie z Tęczyna“ (Warszawa 1825,). Ale jeżeli już u Waltera Scotta malowanie duszy doby zamierzchłej jest rzeczą najsłabszą, to słabość tę w większym jeszcze stopniu widać u jego naśladowcy. Uczucia i myśli, a mianowicie forma ich przejawiania się, nie są odpowiednie nastrojowi XVI, lecz początkom XIX stulecia. Już współcześni dostrzegli tę ujemność w „Janie z Tęczyna”; lecz ogół, zarówno przez cześć dla zasług 67-letniego autora, jak i w skutek poczucia, że czasy świetności narodowej miał odtworzone w romansie, przyjął go bardzo życzliwie. Czytano, rozprawiano o tej powieści, wedle jej opisów urządzauo zabawy, ubierano się jak jej bohaterowie i bohaterki. — Najważniejszym ze wszystkich utworów poetyckich N-a są „Śpiewy historyczne”, wydane po raz pierwszy w r. 1816 lecz napisane za czasów księstwa. Im także nie artystyczna, lecz społeczno-narodowa wartość nadała i nadaje znaczenia. Ani obrazowość i plastyka, ani też głęboki, silny, wstrząsający ton liryczny nie są ich zaletą; dykcya zaś zazwyczaj mdła i bezbarwna. N. chciał być wiernym odtwórcą przeszłości, ubolewał, że musiał się wyrzec „najsilniejszej w poezyi sprężyny, t. j. imagiuacyi”, ale spełnił to zadanie tylko co do faktów zewnętrznych, materyalnych i to nie wszędzie (np. wzmianka o K o p er ni ku za Kaz. Jagieł.); co zaś do kolorytu dziejowego, co do duszy dziejów, to najmniejszego nie uczynił wysiłku, wszyscy jego królowie są do siebie podobni, niektórzy jeno rycerze (St. Potocki, Konst. Ostrog8ki, Gliński, Żółkiewski) o których „dumał” przed powzięciem zamiaru opiewania całości dziejowej, odznaczają się fi-zyognomią wyraźuiejszą nieco, lubo z rażącą niekiedy sentymentalnością. Nie psychologia zatem śpiewów, nie ich artyzm zapewniły im popularność i liczne wydania, do dziś dnia się powtarzające, lecz to uczucie narodowe, którem cała działalność N-a była przeniknięta; nie dziw, że już w r. 1819 drukowało się trzecie ich wydanie. Zajmowanie się „Śpiewami”, do których N. dołączył uwagi obszerne, tworzące popularną his-toryę Polski, wzmogło w nim skłonność do poszukiwań w zakresie przeszłości. Napisał więc obszerne, trzytomowe „Dzieje panowania Zygmunta III” (Warszawa 1819), ogłosił „Zbiór pomiętników historycznych o dawnej Polsce” (5 tomów, Warszawa 1822—1830; tom 6 Lwów 1833), skreślił

to.

«H.

swoje „Podróże historyczne po ziemiach polskich między r. 1811, a 1828 odbyte” (wyd. 2-e Petersburg 1859), prowadził dziennik ważniejszych zdarzeń (wydrukowano dotąd w Poznaniu 4 tomy, świeżo zaś M. Kraushar ogłosił nieznaną dotychczas ich część), w starości wreszcie ułożył zajmujące: „Pamiętniki czasów moich” (Paryż 1848), nie mówiąc o licznych broszurach, jak „listy litewskie” (r. 1812) i t. p — Po r. 1831 przeniósłszy się za granicę, przebywał lat kilka w Anglii, potem osiadł w Paryżu, był prezesem założonego tam „Towarzystwa historycznego” i do końca życia uczestniczył w życiu ogól-nem. — Jako pisarz N. był głównie publicystą. Poślubiwszy ideały Sejmu czteroletniego, rozpowszechniał je wszelkiemi możliwemi sposobami, mało dbając o doskonałość formy, byleby tylko prędzej mógł wypowiedzieć to, co za pożyteczne dla narodu uważał. Wszystkie możliwe kształty literackie były dla niego środkami jedynie, uwa-żanemi w pewnej chwili za najodpowiedniejsze do wyrażenia przestrogi, do wlania otuchy, do wskazania kierunku. Żywy, prędki, obdarzony dowcipem złośliwym, łatwo podlegał wrażeniom i spieszył się z ich uzewnętrznieniem. Wyobraźnia jego była nadzwyczaj ruchliwa, nasuwała mu też mnóstwo pomysłów, ale nie odznaczała się, ani wyrazistością, ani plastyką; jej pomysły obrabiał zdrowy rozsądek i dowcip, naglony przez niecierpliwość. Uczuciowość była szczera, serdeczna, silna i wytrwała, wierna ideałom, choć lubiąca i poswawolić, ująć potrafi ona nieraz; wstrząsnąć, podbić — nigdy. Styl N-a jest oczywiście wynikiem takiej fantazyi i takiej uczuciowości; odznacza się jasnością, potoczystością i względną przynajmniej poprawnością, lecz nie celuje siłą i jędrnością. Język zaś, skutkiem wczesnego nawyknienia do francusczyzny, ma skaz wiele, mianowicie galicyzmów; wzorowym nazwać go niepodobna, lubo sam N. był jednym z najgorliwszych zwolenników czystości i rodowi-tości mowy; widocznie błędów, wspólnych zresztą prawie całemu ówczesnemu pokoleniu—nie odczuwał. Wobec takich braków miał wszakże tę wielką zaletę, że kochał kraj gorąco, pragnął jego dobra wszelkiemi siłami i to pragnienie swoje poparł niezmożoną wytrwałością w rozpowszechnieniu ideałów tkwiących w duszy szlachetnej. Zbiorowego wydania utworów N-a dotąd nie mamy. Wyszły tylko „Dzieła poetyczne wierszem i prozą” (12 tomów, Lipsk 1839 — 40); prócz tego osobno tamże r. 1854 „Prometeusz”.—Życiorys dał długoletni jego przyjaciel ks. Adam Czartoryski (Paryż I860). Rozbiorem twórczości zajmują się: „Rozbiór uwag Philopolskiego nad Janem z Tęczyna” (Lwów 1825); Stanisław Nowiński „O bajkach N-a” (w „Bibl. Warsz.” 1887); WaleryaMarréne w dodatku do „Przeglądu Tygodniowego” (1893).    p- chm-

N. J. U. jako historyk, nie wnosi nic nowego do poglądów dotychczasowych na przeszłość i jest głównym wyrazicielem tych zasad, które głosiło Warszawskie Towarzystwo Przyj. Nauk w wydanym (w „Pam. Warsz. roku 1809), „Prospekcie historyi narodu polskiego”. Kładzie więc nacisk na cele dydaktyczne historyi, na krzewienie przez nią zamiłowania do przeszłości i uczuć patryotycznych. To też, choć (zgodnie z pojęciami współczesnemi) uznaje potrzebę gromadzenia źródeł i ogarnięcia wszystkich stron życia norodu,— w pracach swoich jest przedewszystkiem publicystą-literatem, często popadającym w jednostronność.— Główne dzieło hist. „Dzieje panowania Zygmunta III, króla polskiego i t. d.” (3 t. 1819) napisał N. z polecenia To w. Przyj. Nauk, które zamierzało w szeregu monografij przedstawić całokształt dziejów Polski. Mimo zalet literackich (zwłaszcza w jasnem i barwnem opowiadaniu, na które autor zwraca uwagę główną) brak „Dziejom” ścisłości naukowej, a jednostronne przedstawienie przebija, szczególnie w pomijaniu wielu spraw (np. sporów religijnych) „obszerne bowiem onych wywodzenie więcej by przynieść mogło zarumienienia niżeli pożytku”. Służy tutaj, jak i wszędzie, autor chwale narodowej, wzorując się na pisarzach rzymskich, a zwłaszcza na Liwiuszu. Zasługą jednak jego jest, iż opiera się na obszernym materyale źródłowym (pamiętnikowym i dokumentowym) i we wstępie próbuje dać, choć pobieżny rys stosunków wewnętrznych za Zygmunta III (a więc wiadomości o statystyce, położeniu ekonomicznem kraju, o skarbie, wojsku i t. d.), „Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polsce” (t. I—IV Warszawa 1822, t. V wraz z indeksem do 5-iu tomów w Puławach r. 1830, t. VI dodatkowy we Lwowie r. 1833), zawierają listy, dyplomy (z archiwów krajowych i zagranicznych), wycinki z autorów obcych, mniej dostępnych dla ogółu polskiego i wogóle materyał zazwyczaj lżejszy, opisowy (np. podróż p. de Guébriant Laboureu-ra, Beauplana opisy Ukrainy), przeważnie do w. XVI i XVII. Miał on przedewszystkiem na celu zachęcić publiczność do podobnego gromadzenia materyałów do dziejów Polski. W takim-że celu później nieco (d. 5 maja r. 1838) N. jako prezes wydziału historycznego (przy Tow. literackiem w Paryżu), wydał odezwę do współziomków, przebywających za granicą, nawołując ich do przeszukiwania archiwów i bibliotek zagranicznych.— Głównie jednak znany jest N. jako popularyzator historyi.— Rozpowszechnienie znajomości najwybitniejszych ludzi i wypadków dziejów polskich, miały na celu „Śpiewy historyczne”, a zwłaszcza dodatki do nich, dające tło ogólne opowiedzianych w śpiewach wydarzeń, a zakończone „Uwagami nad upadkiem i charakterem narodu polskiego”, w których autor winę upadku zwala na zbytnią powolność królów i na magnatów, używających ogółu szlacheckiego do swoich prywatnych celów. Zaznajomienie

Niemcewicz Stanisław Ursyn. — Niemcova Bożenna    6

CC •

CO

jak najszerszego ogółu z krajem i jego dziejami, szerzyły również „Podróże historyczne po ziemiach polskich,, (odbyte między r. 1811 a 1828). Są tu nietylko opisy gieograficzne, ale przedewszystkiem wiadomości dokładne, historyczne o ważniejszych miejscowościach dawnej Polski (od morza Bałtyckiego, aż do Czarnego). Pisał też N. życiorysy (np. Stanisława Augusta, Tyzenhausa, Szczęsnego Potockiego, Chrepto wi cza, Małachowskiego i t. p.), które jednak pozostały w rękopisie. Drukiem ogłosił, mającą raczej charakter broszury panegirycznej, niż życiorysu historycznego „Biographie du prince Adam Georges Czartoryski, Exprésident de Pologne” żyjącego jeszcze naówczas (Paryż r. 1835). Pamiętniki N-a odnoszą się do różnych okresów jego życia („Notes sur ma captivité à St. Pétérs-bourg” (r. 1794, 95, 96, Paryż 1843). Podróż z Petersburga do Szwecyi, w drodze do Ameryki w r. 1796 (Poznań); Pamiętnik z r. 1804—47. Dziennik drugiej podróży do Ameryki (Lwów 1873); „Pamiętniki od r. 1807 —1810” (t. 2 Poznań 1871)—wyd. pośmiertne „Pamiętniki czasów swoich”. Dziennik pobytu za granicą od r. 1831,    1841).— Choć często powierzchowne

i mające bardziej literacką, niż historyczną stronę na względzie, wskutek stanowiska N-a (zwłaszcza przez stosunek do Kościuszki i misyę dyplomatyczną do Anglii po r. 1831), są one i dla historyka materyałem pierwszorzędnym, a często jedynym.— Smoleński „Szkoły historyczne w Polsce”; Tarnowski „Historya literatury polskiej” (t. IV); Lelewel „Śpiewy historyczne J. U. N-a pod względem historyi uważane” (Wilno 1817); A. J. Czartoryski „Żywot J. U. N-a"; W. Czermaka życiorys N-a i objaśnienia przy wydaniu „Śpiewów historycznych” («Macierzy polskiej» Nr 65); „Notice sur J. U. Niemcewicz” (w wyd. franc. «Notes sur ma capivité»).

Niemcewicz Stanisław Ursyn, krewny Juliana, był marszałkiem szlachty gubernii Grodzieńskiej, później nawet gubernatorem cywilnym tejże; drukiem ogłosił „Zbiór praw i ukazów tak w pamiętnikach jako i oddzielnie ogłoszonych o prerogatywach szlachty, o wywodach, wotowaniu, elekcyach, powinnościach ziemskich i dalszych innych do szlachty ściągających się” (Grodno 1805: w 8-e, 3 części).— Podług „Encykl. powsz.” S. Orgelbranda (T. XIX, str. 365).

Niemcewiczowie herbu Rawicz, przydomku Ursyn, stara rodzina litewska. Protoplastą domu tego był Jerzy Ursyn N iemce w i cz (niektóre źródła nazywają go Niemcowicz, a nawet Memczycz), ziemianin wilkomierski, żyjący około r. 1528. Wnuk jego Samuel, stolnik wilkomierski, przeniósł się z województwa wileńskiego do brzesko litewskiego, gdzie potomkowie jego w prędkim czasie doszli do wielkiej

D.

wziętości i znaczenia wśród współobywateli, a posłując, różne urzędy nieskazitelnie piastując i po rycersku we wszystkich potrzebach stając, dobrze się ojczyźuie zasłużyli. Do rzędu rodów historycznych N. podniesieni zostali dopiero przy końcu XVIII-go i w pierwszej połowie XIX-go stulecia przez jednego z najznakomitszych mężów naszych, Juliana (ob.).— Źródła. Duńczewski, Zychliński.

Kość.

Red.

Niemcowa (Nemcova) Bożenna (Barbara), jedna z najznakomitszych i najzasłużeńszych autorek czeskich (* r. 1820 w Wiedniu—f r. 1862 w Pradze), z domu Panklówna, była córką Niemca, Jana Panki a, koniuszego u hr. Schul em-burga; matkę jednakże miała Czeszkę. W dziecięctwie przeniosła się wraz z rodzicami do Czech i tu zamieszkała w Raciborzycach, gdzie wpływ stanowczy na umysł wrażliwy i na uczucie małej dziewczynki wywarła jej babka, kobieta wprawdzie mało wykształcona, ale gorliwa patryotka, miłująca swą ziemię i lud. B o-żenna z wielkiem zajęciem słuchała opowiadań babki o zdarzeniach różnych i ludziach ze sfery wieśniaczej przeważnie, słuchała podań, baśni i pieśni ludowych i powoli zaczęła się wcielać w życie narodu swego i gorącą ukochała go miłością. Wykształcenia większego nie otrzymała; musiała poprzestać tylko na ukończeniu szkoły miejskiej w Chwalkowicach, poczem w r. 1837 wyszła za mąż za Józefa Niemca (Nernec), urzędnika czeskiego w Kościelcu, i osiadła z mężem w Li-tomyślu, gdzie miała możność zetknięcia się z ludźmi bardziej wykształconemu i tu po raz pierwszy zaczęła wczytywać się w literaturę czeską. Zamieszkawszy w r. 1841 stale w Pradze, N. zawiązała stosunki z wybitniejszemi literatami czeskiemi i całkowicie przejęła się ówczesnym narodowym i umysłowym prądem Czechów. Na ten czas właśnie przypada początek jej działalności literackiej; N. w czasopiśmie „Kvéty” w r. 1843 drukuje pierwszy swój utwór, mianowicie pełen zapału, natchnienia poetycznego i gorącego uczucia patryotyeznego wiersz do kobiet czeskich „Öeskym żenńm”; później ukazuje się szereg innych drobnych jej wierszy, jak np. „Moje vlast” (Moja ojczyzna), przeważnie nacechowanych uczuciem patryotycznem. Jednocześnie N. zwraca uwagę swoją na poezyę ludową i mając w pamięci spory zasób baśni i podań ludowych, opowiadanych jej w dzieciństwie przez babkę, lub słyszanych później z ust ludu, ogłasza drukiem w r. 1855 „Nńrodni bâchorky a po-vësti” (Baśni i podania ludowe), odziane przez autorkę w piękną szatę poetycką. Niebawem jednak zmuszona była opuścić Pragę i osiąść na prowincyi, w miasteczku Domażlicach, dokąd właśnie mąż jej był przeniesiony. Tutaj N. rozpoczęła działalność gorliwą w kierunku narodowym nad rozbudzeniem ducha patryotyeznego wśród mało wówczas uświadomionych mieszkańców Domażlic i okolicy; przytem zwie-

N.

dzała wsi okoliczne i skrzętnie zbierała podania, pieśni ludowe i badała obyczaje i życie ludu. Owocem tej pracy było kilka rozpraw z zakresu folklorystyki, jak np. „Obrńzky z okoli Domażlickćho” (r. 1845); „O prostonńrodnim léceni na Domażlicku” (r, 1846); „Selska svat-ba z okoli Domażlickćho” (r. 1847) i t. d. — Z Do-mażlic N. udała się na mieszkanie do innego znów miasteczka czeskiego, mianowicie do Wsze-rub, dokąd przeniesiono jej męża, a gdy po dwuch latach znów go przetranzlokowano aż na Węgry, zamieszkała z dziećmi w Pradze i tylko kiedyniekiedy czyniła stamtąd wycieczki do Węgier dla widzenia się z mężem. W r. 1853 cichą jej i spokojną dotychczas pracę literacką przerwał cios, który dotknął całą jej rodzinę: mąż N-ej otrzymał od rządu austryackiego dy-misyę, co pociągnęło za sobą dotkliwy, graniczący nieraz z nędzą niedostatek materyalny, z którym autorka zmuszona była walczyć aż do zgonu; w tymże roku umarł ukochany jej syn Ignacy, którego śmierć spowodowała ciężką chorobę matki stroskanej. Jakkolwiek po kilku miesiącach N. opuściła łoże, ale sił już nie odzyskała nigdy, tembardziej, że nie była w możności, skutkiem niedostatku materyalnego, ani zapewnić sobie jakichkolwiek wygód, ani nawet leczyć się prawidłowo. Z powszechnym żalem społeczeństwa czeskiego umarła d. 21 stycznia r. 1862 w Pradze; zwłoki jej spoczęły na Wy-szehradzie.— Spędziwszy dzieciństwo swe i pierwsze lata młodości wśród ludu wiejskiego. N. poznała go doskonale i ukochała głęboką miłością, wszczepioną jej przez babkę, która w opowiadaniach swych umiała doskonale wyzyskać sympatyczną stronę życia i natury wieśniaka. Dlatego też cała działalność literacka N-ej poświęcona jest wyłącznie charakterystyce ludu. Osiadł-szy w Pradze w r. 1841, autorka nasza, korzystając z rad i wskazówek słynnego etnografa czeskiego K. Erben a, wydaje odziane przez siebie w szatę artystyczną podania ludowe; a później ogłasza drukiem kilka prac, mających na celu zaznajomienie ogółu wykształceńszego z życiem, naturą, zwyczajami, ubiorem, mową ludu wiejskiego z okolicy Domażlic; a w tym samym czasie pisze na tle życia ludowego, pierwsze swoje powiastki, które stanowią koronę jej działalności literackiej i zapewniają autorce miejsce zaszczytne w szeregu powieściopisarzy czeskich. W r. 1847 ukazuje się pierwsza jej powiastka ludowa p. n. „Obrazek vesnickÿ”, w następnym roku „Sestry”; później (w r. 1852) na tle stosunków uboższej ludności czeskiej, mieszkającej w Wiedniu, powstały: „Domńoi ne-moc”; „Dobry clovëk”; następnie w r. 1853 śliczna powiastka „Chyże pod horami” (Chata pod górami), wreszcie w r. 1855 ukazuje się najznakomitsza jej powieść „Babićka” (Babunia), której bohaterką jest babka autorki, opowiadająca jej wypadki z przeszłości i baśni ludowe.

W wizerunku tej kobiety prostej, ale dziwnie sympatycznej, pociągającej do siebie miłością ludzi i ziemi rodzinnej, dała nam autorka wizerunek poetyczny życia wieśniaków czeskich z okolicy Raciborzyc i ich stanu materyalnego i umysłowego w końcu w. XVIII i na początku XIX. Aczkolwiek później N. napisała jeszcze kilka powiastek, jak np. „O dvanàcti mësiëkâch”; „Chudi lidć” (r. 1857) i t. d., żadna z nich wszakże nie dorówna „Babicce”.— Znaczenie N-ej, jako powieściopisarki, polega przedewszyst-kiem na tern, że umiała w szeregu artystycznie wykonanych typów, charakterów i epizodów w powieściach swoich dać wierny, realistyczny, pomimo wielkiej poezyi i wdzięku, obraz życia i natury wieśniaków czeskich w chwilach duchowego odradzania się narodu. Miłość ku wieśniakom zespoliła się tu z doskonałą ich znajomością przez autorkę, która zżyła się z ludem i przeprowadziła nad nim szereg gruntownych studyów, co ogromnie podnosi zalety jej powieści.— Całkowite wydanie wszystkich jej prac literackich p, n. „Sebranć spisy” z życiorysem autorki, napisanym przez Z. Podlipską (wyszło w Pradze w 9 ciu tomach, r. 1891).— J. Hanuś „Bożenna N. v zivotë i spisech” (w «Macierzy ludu» 1889).

Niemcy (po niem. Deutschland, Deutsches Reich, fran. Allemagne, ang. Germany, ros. Giermanija), cesarstwo Niemieckie, państwo w Europie Środkowej, w jej połowie północnej.— Położenie, granice, przestrzeń. Cesarstwo N. utworzone zostało na mocy układów pomiędzy dawnym Związkiem Pół-nocno-Niemieckim a państwami niemieckiemi, południowemi (listopad i grudzień r. 1870) i ogłoszone uroczyście d. 18 stycznia r. 1871 w Wersalu; obejmuje wszystkie ziemie dawnego Związku Niemieckiego z wyjątkiem Austryi, Luksemburga, Limburga i Liechtensteinu, nadto prowincye pruskie, Prusy Wschodnie i Zachodnie, Wielkie Księstwo Poznańskie i Szlezwig, zdobycz wojny z Francyą: ziemię cesarstwa (Reichsland) Alzacyę i Lotaryngię (ustąpione ostatecznie d. 10 maja r. 1871), oraz wyspę Helgoland (kupioną od Anglii, a wcieloną do państwa dnia 15 grudnia r. 1890).— Najdalej na zachód wysuniętym punktem N-c jest wieś Isenbruch, w prow. Nadreńskiej f5°52' dł. wsch. od Greenwich), na wschód wieś Szyleninki pod Szyr-wintami w Prusach Wschodnich (22°53' dług. wsch. od Gr.), na południe źródło rzeki Stillach w Bawaryi (47°16' szer. półn.), na północ okolice Kłajpedy w Prusach Wschodnich (55°54' szer. półn.). Granicę północną cesarstwa stanowi morze Niemieckie, Dania i morze Bałtyckie, wschodnią cesarstwo Rossyjskie, Królestwo Polskie i Austrya (Galicya); południową Austrya i Szwajcarya, zachodnią Francya, Luksemburg, Belgia i Hollandya. Pod względem obszaru N. są czwartym państwem w Europie (po Rossyi, Szwe-

kim. kw. mil. kw. 348437    6327.98

75865    137 7.79

14993    272.29

19504    354.21

273.89 139.51 239.04 65.29 53 19 116.66

15081 7 682 13162 3 595 2929 6424

66.69 44.82 24.04 35 52 41.66

3672 2468 1324 1956 2 294

17.09

15.66

20.36

941

862

1121

15.0

826

316

O 50 (M*

340

1215

00 05 lÊ-

en to

14509    263.51

cyi z Norwegią i Austryi z Węgrami); z ogólnej przestrzeni 540484 km. kw. (9 815 76 mil kw.) przypada na

Królestwa:

Prusy Bawaryę Saksonię Wirtemberg

Wielkie Księstwa (Grossherzogtum)'.

Baden Hesyę

Meklembursko-Z wierzy ńskie Sasko W ej marskie Meklembursko-Strzeleckie Oldenburg

Księstwa (Herzogtum):

Brunszwik

Sasko-Meiningeńskie Sasko-Altenburskie Sasko-Kobursko-Gotajskie Anhalt

Księstwa (Fürstentum): Schwarzburg-Rudolstadt Schwarzburg-Sondershausen Waldeck

Reuss, linia starsza Reuss, linia młodsza Schaumburg-Lippe Lippe

Wolne Miasta:

Hamburg Brema Lubeka

Ziemie Cesarstwa (Reischlande): Alzacya i Lotaryngia

540484    9815.76

Do sumy tej nie są wliczone wody zatok morskich, ani część niemiecka jeziora Bodeńskiego (309 kim. kw. czyli 5.6 mil kw.).

/. Gieografia fizyczna. 1) Ukształtowanie powierzchni i wybrzeży, stosunki gienetycz-no-gieo/ogiczne. Stosunki plastyki i tektoniki kraju, zawartego między Alpami na południu, a morzem Północnem i Bałtykiem na północy, a na zachodzie i wschodzie przechodzącego bez wyraźnej granicy ku górom i nizinom Francuskim i Polskim, są niezmiernie urozmaicone. Rozmaitość ta wynika nietyle z wielkich kontrastów wysokości, gdyż pominąwszy graniczne Alpy, najwyższy szczyt tego kraju (Schneekoppe), nie o wiele przenosi 1 600 m , ale z wielkiego rozczłonkowania, rozkawałkowania starych, zniszczonych gór fałdowych na liczne, większe i mniejsze „horsty” i kotliny, to jest obszary oszczędzone od zapadnięcia się i obszary zapadnięte; ta rozmaitość jest jeszcze spotęgowana niezależnością biegu rzek od tektoniki: góry i wo-góle wyniosłości rozkawałkowane przez zapadnięcia, uległy nowemu rozkawałkowaniu wskutek poprzerzynania ich przez rzeki. Cały ten wyżej określony obszar, który można nazwać Niemieckim, lub Srodkowo-europej-skim Krajem Skibowym (to jest rozkawałkowanym przez uskoki), da się podzielić pod względem ukształtowania powierzchni na dwie części główne: południową, górzystą i północną, nizinną. (Góry Niemieckie i Nizina Niemiecka); w pierwszej skiby ujawniają się na powierzchni urozmaiceniem plastyki, w drugiej leżą one w głębi, pokryte i wyrównane osadami młodszemi, trzeciorzędowemi, oraz czwartorzędowemu zwłaszcza rumowiskiem wielkiego skandynawskiego zlodowacenia.

Góry Niemieckie zajmują, jak powiedzieliśmy, południową część kraju skibowego i dają się podzielić na dwie części: południową i północną; pierwsza stanowi Połuduiowo-niemiecką Krainę Kotlin, druga—Sr e-dnioniemiecką Krainę Gór (Mitteldeutsche Gebirgsschwelle), które, ciągnąc się szeregiem „horstów”, od Ardennów do Sudetów, ograniczają z północy krainę kotlin. „Horsty” występują zresztą nietylko na połnocy, ale i na południu, jakkolwiek tu już podrzędnie pośród znaczniejszych obszarów kotlin. W skład tych „horstów” wchodzą najrozmaitsze formacye, kotliny zaś są wypełnione osadami przeważnie mezozoicznemi, a w części i trzeciorzędowemi. „Horsty” stanowią, jak wspomnieliśmy, pozostałe po zapadnięciu szczątki zniszczonych, zrównanych, wielkich gór fałdowych peryodu węglowego, które ciągnęły się łukiem od Wyżyny Francuskiej, środkowej na północo-wschód, następnie na wschód i południo-w8chód do dzisiejszych Sudetów (góry Waryskijskie Suessa). Góry te po wewnętrznej stronie łuku posiadały szeroki pas krystaliczny, którego szczątki spotykamy w Wogiezach, Schwarzwaldzie, Odenwaldüie, górach Fichtel, Kruszcowych i w Sudetach. Pas zewnętrzny składał się z osadów paleozoicznych; resztkami jego są: góry Łupkowe Reńskie, Las Turyngień-ski i Harz. Utworem samodzielnym, leżącym wewnątrz tego starego łuku górskiego jest Masyw Czeski: jego stosunek do gór Waryskijskich nie jest zupełnie jasny; w zachodniej jego części panuje rozciąg NW—SO, we wschodniej zaś—rozciąg SW—NO. Podczas gdy reszta obszaru ulegała zalewom mórz mezozoicznych, a w części i trzeciorzędowych, Masyw Czeski od czasu dewonu pozostał prawie całkowicie lądem. Niezliczone uskoki, bądź ograniczające „horsty”, bądź przecinające je, jak również i zawarte między niemi kotliny, mają bardzo rozmaite kierunki, najczęściej niezgodne z rozciągiem starych fałd: nad górnym Renem panuje kierunek N—S (lub NNO—SSW)-, w pasie śre-dnio-niemieckim, na zachód od Wezery, rozciąg

S W—NO, na wschód zaś od Wezery rozciąg NW—SO; obok tych kierunków panujących występują też zresztą i inne, podrzędne. Największe ruchy tektoniczne wzdłuż tych linij uskokowych miały miejsce w trzeciorzędzie środkowym, w tym też czasie i w związku z temi uskokami, rozpoczęła się silna działalność wulkaniczna; to też w górach Niemieckich, zwłaszcza w ich pasie północnym, spotykamy liczne stożki wybuchowe lub ich szczątki, oszczędzone przez denudacyę.—W okresie lodowym znaczna część gór Niemieckich, jak Wogiezy, Schwarzwald, Harz, Las Czeski, Góry Olbrzymie, posiadała lodowce samodz'elne. — Kierunek rzek jest, jak wspomnieliśmy, najczęściej niezgodny z plastyką; ogólnie biorąc, jest on zwrócony z południa na północ (wyjąwszy Dunaj). Dwie rzeki odwadniają prawie całą krainę kotlin południowych: Ren, jedyna rzeka, która przerzyna cały niemiecki kraj skibowy, odwadnia większą, zachodnią część kraju kotlinnego, Elba z Mołdawą odwadnia kotlinę Czeską. Obie te rzeki przerzynają pas górski, średnioniemiecki, inne rzeki, jak Ems, Wezera, Odra, biorą początek w tym właśnie pasie, tak iż są rzekami przeważnie nizinnemi; zresztą Wezera sięga swemi źródliskami dość głęboko w ów pas górski i wskutek tego musi się też przerzynać przez góry, zanim dosięgnie niziny. Wyjątkowe stanowisko zajmuje Dunaj górny, odwadniający część wschodnią, najbardziej południowej kotliny, Podalpejskiej (której część zachodnią odwadnia Ren).—Niezgodność biegu rzek z ukształtowaniem powierzchni, wyraża się nietylko wyłomami w górach, ale i w tym, że wiele rzek w obrębie kotlin płynie w kierunku przeciwnym ogólnej pochyłości gruntu, albowiem rzeki te są starsze, niż obecny kształt powierzchni, niż ruchy tektoniczne, które ten kształt sprowadziły. Takie zachowanie się rzek, przyczynia się, jak wspomnieliśmy, jeszcze bardziej do urozmaicenia, a nawet chao-tyczności ukształtowania powierzchni.—Rozpad-nięcie się Niemiec na oddzielne drobne krainy, tak przeciwne ukształtowaniu Francyi, posiadającemu pewne skupiające ośrodki (Wyżyna Francyi środkowej i Kotlina Paryska), wywołało rozwój prowincyonalizmów, który wyraził się w długotrwającym braku jedności politycznej, a któremu koniec położyła wreszcie hegemonia Prus, państwa powstałego na jednostajniejszym obszarze Niziny Niemieckiej. Do rozmaitości w ukształtowaniu powierzchni gór Niemieckich, przyłącza się rozmaitość natury gruntu (związanego z rozmaitością formacyi). W większych kotlinach i dolinach rzecznych Niemiec górzystych spotykamy szeroko rozpowszechniony, żyzny loss, przytym znajdują się też tam inne jeszcze osady żyzne, czwartorzędowe, a także trzeciorzędowe; obok tych osadów żyznych napotykają się też obszary piaszczyste i żwirowe. Na stokach gór nawet, obok litych skał, występuje glina, tak zwana górska, powstała na miejscu ze zwietrzenia skał, zawierających feldszpat. Wskutek takiej rozmaitości, spotykamy tu obok Biebie obszary rolnicze, lesiste i skalne pustkowia. Góry niektóre mimo swej nieurodzajności, posiadają ludność bardzo gęstą, a to dlatego, że warunkują rozwój przemysłu, bądź za pośrednictwem wielkich lasów, bądź wielkiego spadku wód, bądź dzięki skarbom mineralnym. Pierwsze miejsce zajmuje tu naturalnie węgiel kamienny, występujący głównie po obu stronach pasa gór średnio-niemieckiego; dalej znajduje się tutaj węgiel brunatny, pokłady soli, rudy żelaznej i inne. Tyra sposobem występują tu tuż obok siebie największe kontrasty działalności gospodarczej i gęstości zaludnienia. Na Nizinie Niemieckiej panuje naturalnie, zarówno w formie powierzchni, jak i w naturze gruntu i działalności gospodarczej, większa rozmaitość. Grunt tutejszy składa się przeważnie, jak wspomnieliśmy, z osadów lodowcowych, poprzerywanych tylko smugami świeżych napływów rzecznych. Ale i tutaj żyzność gruntu bywa rozmaita, stosownie do różnej natury osadów lodowcowych: pomiędzy obszarami gliny lodowcowej żyznej, rozciągają się, porosłe sośniną i wrzosem, obszary piaszczyste lub torfowiska. Skarby mineralne są tu bardzo skąpe, ograniczają się do gliny używanej na cegły i węgla brunatnego, wydobywanego z osadów trzeciorzędowych; prócz tego z formacyj jeszcze starszych wydobywają tu sól w bardzo głębokich kopalniach. Za to stosunki handlowe, są tu ułatwione przez liczne rzeki spławne i blizkość wybrzeży morskich. Wogóle jednak nizina niemiecka pod względem ekonomicznym i pod względem gęstości zaludnie-nia, znacznie ustępuje górom niemieckim; wyjątek pod tym względem stanowi część zachodnia niziny, leżąca już po za polityczną granicą Niemiec, mianowicie niewyczerpane w swej żyzności okolice delty Renu, Mozy i Skaldy, w Hol-landyi i Belgii.— Sprzeczności klimatyczne między Niemcami północnemi a południowemi, ulegają do pewnego stopnia wyrównaniu przez większe wzniesienia tychże Wskutek tego więcej sprzeczności, niż między północą a południem, istnieje między zachodem a wschodem: Niemcy zachodnie, zwłaszcza na wybrzeżu morza Północnego, posiadają klimat morski, pokrewny angielskiemu; w Niemczech wschodnich daje się już pod względem klimatycznym uczu-wać charakter kontynentalnego wschodu Europy. Wogóle klimat Ne, może być uważany za przyjazny, tak iż np. winorośl w Niemczech środkowych sięga dalej na północ, niż gdziekolwiek indziej, gdyż dalej na zachód spycha ją ku południowi niedostateczne ciepło lata, a dalej na wschód—surowość zimy. Pod względem kornu-nikacyi N. nie są zbyt korzystuie położone: od południa zamknięte są ścianą alpejską, od północy posiadają po części jednostajne, po części burzliwe wybrzeża morskie; i tu znów zachodnia część równiny, po za polityczną granicą N-c, stanowi wyjątek: posiada ona łatwą komunikacyę morską z Anglią i Francyą, a stosunki z południem Europy, ułatwia Ren i Brama Burgundz-ka. Komunikacyę w kierunku wschodnio-za-chodnim napotykają przeszkody w rzekach w poprzek płynących, oraz w okoliczności, że stosunki między zachodem i wschodem Europy, są ułatwiane za pomocą Bałtyku i morza Czarnego, a to tymbardziej, że towarami Wschodu są płody surowe rolnictwa i hodowli, zajmujące wiele objętości i z tego powodu łatwiejsze do przewozu okrętami, niż na drogach lądowych. Przypatrzmy się teraz poszczególnym orograficznym częściom składowym skibowego kraju Niemieckiego, przyczem ograniczymy się do jaknajo-gólniejszych cech każdego poszczególnego indywiduum gieograficznego, gdyż opis szczegółowy każdego z nich znajdzie czytelnik pod odpowiednimi wyrazami w „Encyklopedyi” naszej.

a) Południowo-niemiecka kraina kotlin. W skład tej krainy wchodzą cztery kotliny: kotlina (wyżyna) Podalpejska, na południu, kotlina Czeska, na wschodzie, kotlina Wyższego Renu z orgraniczającemi ją górami (Wogiezy i Schwarzwald) na zachodzie, wreszcie kotlina Frankońsko-Szwabska we środku.

1)    Wyżyna Podalpejska, ciągnie się lukiem u podnóża Alp środkowych i wschodnich, z północy jest ograniczona łańcuchową, fałdową jurą Szwajcarską (ob.), oraz wyżynną, stołową jurą Szwabską i Frankońską; z północo-wschodu—masywem czeskim. Część tej wyżyny zachodnia, wyżyna Szwajcarska zroszona Renem, należy wraz z ograniczającą ją jurą szwajcarską do Szwajcaryi; część środkowa i wschodnia (wyżyna Bawarska i Austryacka), są zroszone Dunajem; ostatnia z nich wychodząca też po za granice polityczne N-c, należy do Austryi. Wyżyna Podalpejska składa się z warstw trzeciorzędowych, które w części południowej, ku Alpom są pokryte osadami lodowców alpejskich, dyluwialnych; dawne pokrycie lodowcowe ujawnia się też obfitością jezior (zwłaszcza w części szwajcarskiej), które są skutkiem bądź zatamowania morenowego, bądź zakonserwowania uprzednich kotlin przez pokrycie lodowcowe.

2)    Kotlina Wyższego Renu, jest fosą szeroką, następstwem zapadnięcia oligocenicznego, południkowego, które rozdzieliło zwartą poprzednio wyżynę i utworzyło dwa grzbiety górskie: Wogiezy z ich przedłużeniem, Hardtem, na zachodzie i Schwarzwald z jego przedłużeniem, Oden-waldem, na wschodzie. Fundamentem tych gór są granity i gnejsy, na których osadziły się warstwy tryasu i jury, pokrycie to z najwyższej, południowej części obu tych gór zostało spłóka-ne. Rozciąg fałd ma tu kierunek z SW na NO przecina więc ukośnie południkowy, orograficzny rozciąg gór. W początku czwartorzędu wyższe części gór uległy zlodowaceniu, które pozostawiło ślady w jeziorach drobnych. Sama dolina Renu jest wypełniona osadami morskiemi średniego trzeciorzędu i późuiejszemijsłodkowodnemi oraz t. zw. lössem. Wznosząca się śród tej doliny masa wulkaniczna, Kaiserstuhl, stanowi między innemi świadectwo uskokowego pochodzenia doliny.

3) Kotlina Frankońsko-Szwabska, rozciąga się na wschód poprzedniej, jest więc ograniczona z zachodu Schwarzwaldem, z południa i wschodu jurą Szwabską i Frankońską, z północy lasem turyngeńskim i Rhönem; zroszona Neckarem i Menem. Składa się z różnych pięter tryasu, które wskutek denudacyi wznoszą się nad sobą tarasowato ku południo-wschodowi; za niemi wznoszą się dalej tarasowato piętra jury, aż do stromej ściany jury białej, stanowiącej północny spadek jury Szwabskiej i zachodni jury Frankońskiej. Pochyłość kraju, wytworzona przez denudacyę, jest przeciwna upadowi warstw: pierwsza zwraca się na północo-zachód, jak wskazują rzeki, drugi — na południo-wschód; orografia jest tu w niezgodzie z tektoniką.

Kotlina Czeska, składająca się z warstw archaicznych i paleozoicznych starszych; od czasu węgla, włącznie, kraina ta stanowiła prawie całą wyspę, na której rozlewały się jeziora (osady węgla kamiennego); tylko północna część u-legła kredowemu zalewowi morskiemu, który o-8adził tu margiel i piaskowiec. Zachodnie, południowe i wschodnie obramowanie kotliny tworzą wyższe części tych samych archaicznych skał, które tworzą dno kotliny: jest Las Czeski na zachodzie, Wyżyna granitowa Au-stryacka na południu i Wyżyna Morawska na wschodzie. Północne graniczniki, góry Kruszcowe i Sudety są ostro wyznaczone zapadnięciem północnej części kotliny, gdzie obok młodszych warstw osadowych występują skały wulkaniczne i źródła gorące lecznicze. Kotlinę Czeską odwadnia Elba, torująca sobie drogę na północ przez warstwy piaskowca kredowego w malowniczym wyłomie.

b) Średnio - niemiecka kraina gór, dzieląca południowo-niemiecką krainę kotlin, od niziny Niemieckiej, rozpada się na dwie różne części: część na wschód od gór Fichtelgebirge składa się z wązkich grzbietów górskich, część na zachód od tych gór ma charakter szerokich wyżyn pagórkowatych, porozdzielanych kotlinami. Część zachodnią składają: góryłupkowe Reńskie (lub wyżyna Niższego Renu) z pół-noco-wschodnim rozciągiem starych fałd i z ta-kimże rozciągiem orograficznym; Las Turyn-geński i Harz z południowo-wschodnim („her-cyńskim”) rozciągiem linii uskoków, warunkujących te góry jako „horsty”; między temi dwoma „horstami” rozciąga się kotlina Turyngeń-ska; między zaś Lasem Turyngeńskim i górami łupkowemi Reńskiemi kotlina Hesseńska,

88

Enc. Po wsi. Ilustr. S. II. Zesz. 11. T. II.

która jednak, wskutek licznych uskoków i wylewów wulkanicznych, została zamienioną na g ó-rzystą krainę Hesseńską; wreszcie na północ od tej krainy, między górami łupkowemi Reńskiemi i Harzem, rozciąga się pagórkowata kraina Subhercyńska, system wyniosłości podłużnych i zagłębień, przy których powstaniu niemałą rolę grało także fałdowanie młodsze. — W skład części wyższej, wschodniej gór średnio - niemieckich wchodzą: Fichtel, góry o budowie bardzo złożonej, stanowiące węzeł hydrograficzny Niemiec; dalej góry Kruszcowe z rozciągiem północno-wschodnim i Sudety, przeważnie z rozciągiem południowo-wschodnim; oba te systematy tworzą obwarowanie północne kotliny Czeskiej.

1)    Góry Łupkowe Reńskie. Kraina o charakterze wyżynnym, złożona z warstw paleozoicznych, przeważnie dewońskich; wyniosłości są uwarunkowane głównie występowaniem skał twardszych (kwarcytów), które się lepiej oparły zniszczeniu; prócz tego występują tu stożki wulkaniczne. Erozyjna dolina Renu dzieli te góry na dwie części; jest to wyłom wytworzony w górach tych wskutek powolnego ich wznoszenia się wpo-przek drogi rzecznej (lub powolnego obniżania się górnej części doliny Renu), przyczem rzeka zdołała utrzymać swój kierunek, wrzynając się Coraz głębiej w stojącą na jej drodze przeszkodę. Część gór na zachód od wyłomu Renu składają: Hunsrück, Eifel i Ardenny; część na wschód: Taunus, Westerwald, Sauerland i Haarstrang. Części te są porozdzielane dolinami erozyjnemi dopływów Renu.

2)    Górzysta kraina Hesseńską, oddzielona od poprzednich gór brózdą hesseńską, przez którą niegdyś fale morza oligocenicznego wdarły się na południe do niziny Wyższego Renu. Kraina ta składa się z wyniosłości tryasowych, porozdzielanych uskokami, oraz ze stożków bazaltowych jak Vogel i Rhön. Rzeki systematu Wezery przepływają tę krainę w kierunkach niezależnych od ukształtowania powierzchni.

3)    Turyngia (Las Turyngieński i Kotlina Tury ngieńska). Uskoki, które utworzyły Las Turyngieński, biegną równolegle (poprzecznie do starych fałd) i tak blizko siebie, iż pozostały między niemi „horst” przyjął kształt wązkiego grzbietu górskiego, biegnącego z północo-zacho-du na południo-wschód. Na południo-wschodzie grzbiet się rozszerza wyżynno pod nazwą „Lasu Frankońskiego”, który przypiera do Fichte-lu. Las Turyngieński składa się z warstw perm-skich, przez którę przebiły się porfiry; jest pokryty bujnemi lasami i bardzo malowniczy („park Niemiec”). Las Frankoński składa się z for-macyi syluryjskiej i dewońskiej; płaski, poprze-rzynany dolinami głębokiemi, przypomina góry łupkowe Reńskie. Kotlina Turyngieńska składa się z różnych pięter tryasu, z których twardy wapień muszlowy tworzy tu stromą krawędź tarasu, miększy zaś piaskowiec pstry tworzy zagłębienie, zwłaszcza u stóp Harzu (Goldene Aue). Odwadniająca tę kotlinę rzeka Unstrut toruje sobie przez krawędź wapienia muszlowe-go drogę do Saali; lewy dopływ Unstruty, Helme przepływa wyżej wspomnianą, żyzną doliną Goldene Aue.

4)    Harz, stanowi wyżynną masę eliptyczną na północ kotliny Turyngieńskiej; składa się podobnie jak góry łupkowe Reńskie, z paleozoicznych łupków i z kwarcytów, z pośród których jednak wystercza tu odsłonięta przez denudacyę masa granitowa Brocken, stanowiąca szczyt najwyższy Harzu, osnuty mgłą i legendami. Rozciąg starych fałd i poprzecznie przecinających je uskoków grauicznych jest taki sam, jak w Le-sie Turyngieńskim. Harz obfituje w skarby mineralne (miedź, ołów, srebro i t. d.).

5)    Pagórkowata kraina Subhercyńska rozciąga się na północ gór łupkowych Reńskich, krainy Hesseńskiej i Harzu; składa się z warstw mezo-zoicznych, tworzących wyniosłości i zagłębienia o bardzo zawikłanej plastyce i tektonice. Na północ kredowej kotliny (zatoki) Westfalskiej, po której płynie Lippe do Renu, a Ems do morza Północnego, ciągnie się z południo-wschodu na północo-zachód łańcuch gór kredowy i tryasowy, zwany „Lasem Teutoburskim”, a dalej na północ równoległy doń łańcuch jurajski gór Wezerskich, przerwany wyłomem Wezery (Porta Westphalica)\ po szerokiej dolinie, która dzieli te dwa łańcuchy gór, płynie Else do Wezery, a Hase do Emsu.

6)    Fichtel, góry Kruszcowe i góry Piaskowcowe Elby. Fichtel o budowie zawikłanej, składa się podobnie jak Las Frankoński z łupków paleozoicznych, z pośród których sterczą szczyty granitowe. Z gór tych wypływają cztery rzeki w cztery różne świata strony: Men na zachód, Eger na wschód, Saale na północ, Naab na południe.—Góry Kruszcowe ciągną się na północo-wschód od Fichtelu, aż wpobliże Elby; jest to masa wyżynna złożona z łupków krystalicznych, spadająca stromo ku dolinie Egeru (zapadnięcie), a pochylająca się łagodnie na północ, gdzie płyną rzeki Elstera i Mulda. Pod względem tektonicznym góry te składają się z dwuch zniszczonych grzbietów fałdowych, zgodnych z rozciągiem orograficznym, północno-wschodnim; niecka zawarta między temi grzbietami jest wypełniona osadami węgla kamiennego. Góry Kruszcowe swym końcem północno-wschodnim zbliżają się do końca północno-zachodniego Sudetów (gór Łużyckich), niestykają się jednak z niemi— między obu systematami leży skiba wciśnięta piaskowca kredowego, spadająca zagięciem ku kotlinie Czech północnych. Przez tę skibę Elba utorowała sobie wyłom głęboki o zboczach stromych; dopływy Elby i wody deszczowe spływające ku temu wyłomowi pokrajały całą tą skibę i zamieniły ją na labirynt malowniczych, rui-nowatych gór stołowych; są to Piaskowcowe góry Elby, albo t. zw. Saska Szwajcarya.

7) Sudety, rozciągające się z północo-zacho-du na południo-wschód, zostały wyznaczone przez linie zapadnięć w tym kierunku biegnące: z po-łudnio-zachodu Sudety są ograniczone zapadnięciem Czech północnych, wypełnionem przez osady piaskowca kredowego, z północo-wschodu— przez zapadnięcie zatoki Szląskiej (doliny Odry), wypełnionej osadami trzeciorzędowemu Sudety składają się z warstw przeważnie archaicznych i paleozoicznyoh; prócz tego z południa wkracza też tu kreda. Rozciąg fałd starych zgadza się przeważnie z rozciągiem gór, tylko w części wschodniej stare fałdy biegną poprzecznie z po-łudnio-zachodu na północo-wschód. W części gór zachodniej, najwyższej (Góry Olbrzymie) występuje granit, tworząc najwyższy szczyt Sudetów i wogóle gór Niemieckich (Schneekoppe 1605 m.). W części środkowej Sudetów zapadnięcia wytworzyły kotliny (Glacha); tu na krawędzi występuje piaskowiec kredowy w formach malowniczych (góry H eu sch eue r), przypominających Saską Szwajcaryę. Nizka wschodnia część Sudetów w okolicy źródłowisk Odry, nosząca miano „Gesenke” (Jasienik), składa się już wyłącznie z warstw paleozoicznyoh, które wreszcie wyrzynają się na południo-wschodzie w bramie Morawskiej u stóp systematu Karpat; na północo-wschodzie zaś, za zatoką Szląską zaczyna się już wyżyna Szlązko-Polska.

c) Nizina niemiecka, rozciąga się na północ gór Niemieckich do mórz Bałtyckiego i Niemieckiego, wkraczając między niemi na półwysep Jutlandzki; na zachodzie i wschodzie zlewa się z nizinami sąsieduiemi, Francuską i Polską bez wyraźnej granicy powierzchownej, zwłaszcza na wschodzie; istnieje tu tylko granica w głębi ziemi: silnie poprzemieszczane warstwy pod-stawne niziny Niemieckiej stykają się gdzieś z poziomo leżącemi (od paleozoicznyoh włącznie) warstwami niziny Wschodnio-Europejskiej; linia zetknięcia się tego jednak nie da się ściśle o-znaczyć. Ten silnie poprzesuwany fundament niziny Niemieckiej jest przedłużeniem pod-ziemnem skibowych gór Niemieckich; w niewielu tylko, ciasno ograniczonych miejscach fundament ten wychodzi na jaw w kształcie mniej lub więcej łagodnych wyniosłości, noszących ślady oszlifowania przez lodowiec skandynawski, jak np. w skałach wapiennych Riiders-dorfu lub w stromych, kredowych brzegowiskach Riigii, w innych miejscach istnienie jego w głębi zostało stwierdzone za pomocą otworów świdrowych. Powierzchnia nierówna tych gór pogrzebanych została pokryta i wyrównana prze-dewszystkiem warstwami trzeciorzędu średniego (oligocenu i miooenu), po części morskiego, po części lądowego, zawierającego węgiel brunatny. Tylko obszar przy uśoiu Skaldy i Renu był morzem jeszcze w czasie pliocenu. Ale i ta pokrywa trzeciorzędowa niziny Niemieckiej, uległa później przemieszczeniom, a te przemieszczenia, pomioce-niczne, wyznaczyły główne linie obecnego ukształtowania powierzchni: one to wytworzyły dwa płaskie i szerokie, oraz długie grzbiety wyniosłości, ciągnące się w kierunku równoleżnikowym, wzdłuż części wschodniej niziny Niemieckiej, są to mianowicie: Pojezierze Bałtyckie i Południowy Grzbiet Graniczny, których jądro ukryte składa się z trzeciorzędu, a niżej — ze skib mezozoicznych. Na tych częściach składowych rozpostarło się następnie wielkie zlodowacenie, które ze Skandynawii wkraczało po kilkakroć na Nizinę Niemiecką. Starsze, większe zlodowacenie rozpostarło swe masy lodowe aż do skraju północnego gór Niemieckich i miejscami nawet wkroczyło na ich stoki do wysokości kilkuset metrów, późniejsze wkroczenia nie sięgnęły tak daleko. Masy olbrzymie rumowiska przyniesione i osadzone przez lodowiec, po części bezpośrednio, jako morena denna, po części przez potoki z topniejącego lodowca, jako tak zwane osady fluwio-gla-cyalne, rozpostarłszy się po nizinie Niemieckiej, pokryły zarówno wyżej wspomniane dwa grzbiety, jako też i dzielącą je brózdę. Prądy te nie wytworzyły owych grzbietów wyniosłych, złagodziły je raczej, albowiem nagromadziły się one większemi masami w bróździe, aniżeli na wyniosłościach.—Osady lodowcowe uwarunkowały naturę gruntu oraz poszczególne formy plastyki niziny Niemieckiej. Natura gruntu, odpowiednio do bardzo zmiennej natury osadów lodowcowych, jest bardzo urozmaicona. U spodu, bezpośrednio na trzeciorzędzie, osadziły się uwarstwione piaski i gliny, pochodzące z potoków, wypływających ze zbliżającego się lodowca; na nich leży dolna glina lodowcowa z głazami narzutowemi—morena denna pierwszego zlodowacenia, następnie idą interglacyalne osady wód lodowcowych, powstałych w czasie cofania się lodowca; na nich leży górna glina lodowcowa z głazami narzutowemi—morena denna drugiego zlodowacenia, które jednak nie rozpościerało się na południową i zachodnią część niziny. Na tej górnej morenie wreszcie leżą piaski pokrywowe (Decksande), pochodzące z potoków lodowcowych ustępującego zlodowacenia ostatniego. Należy jednak zauważyć, że każdy z wyżej wymienionych osadów lodowcowych przedstawia wielką niejednostajność składu petrograficznego, a stąd i różną wartość gleby: powierzchnia niziny przedstawia liczne zmiany glin żyznych, piasków bezpłodnych, lub rumowisk wszelkich stopni. Z temi różnemi rodzajami osadów lodowcowych, wiążą się różne formy roślinności, tak naturalnej, jak i uprawnej. Podczas gdy glina lodowcowa stanowi podstawę niw zbożo-nośnych, to piaski, gdy są suche, stanowią wrzosowiska i lasy sosnowe; gdzie jednak na powierzchniach piaszczystych odpływ wód jest wstrzymany, mianowicie przez źelaziste i próchnicowe zcementowanie piasku (Ortstein), tworzące warstwę nieprzepuszczalną, tam powstają torfowiska. Tym sposobem wrzosowiska, lasy sosnowe i torfowiska, to są krajobrazy typowe niziny Niemieckiej, występujące bądź zwarcie na wielkich obszarach, to znów licznie przeplatane niwami uprawnemi, stosownie do właściwości osadów lodowcowych. Jednakże nawet glina lodowcowa przedstawia nieraz grunt niezbyt urodzajny, tak iż wogóle nizina Niemiecka nie należy do krain zbyt błogosławionych; tylko praca usilna przy gospodarstwie racyonalnym może z tego gruntu uzyskaó dobre plony.—Löss, który w środkowych i południowych Niemczech przedstawia najżyzniej-niejsze niwy, nie występuje zupełnie na nizinie Niemieckiej (wyjąwszy jej południowe zatoki, któremi wkracza w góry Niemieckie). Pośród równiny falistej, utworzonej przez osady lodowcowe, rzeki wyżłobiły sobie doliny szerokie z równym dnem i zboczami łagodnemi. Nieraz rzeki opuściły owe doliny, któremi płynęły w czasie zlodowacenia ostatniego, obficie wówczas zasilane wodą; tym sposobem spotykamy wśród niziny wielkie, stare doliny rzeczne; obecnie płyną po nich leniwo strugi drobne, zupełnie nieodpowiednie do wielkości dolin, wyglądające, według wyrażenia Berendta „Jak mysz w klatce, z której lew uciekł”. W dolinach tych też utworzyły się torfowiska, obok nich zaś występują tu obszary piaszczyste, osadzone przez potoki ustępującego lodowca. Tylko osady mułu złożonego tu przez wielkie rzeki, spływające z gór, przedstawiają, o ile nie są zabagnione, niwy żyzne. Na wybrzeżach morskich spotykamy tu nizko leżące obszary, zwane po niem. marsch, powstałe z łącznego osadzającego działania rzek i morza w spokojnych zatokach po za wałami nadbrzeżnych diun. Na tych obszarach porasta bujna trawa i kwitnie hodowla bydła, ale grozi im wciąż zalew morza, które w czasie burz przerywa ochronne diuny i groble sztuczne; niebezpieczeństwo jest tym większe, że marsche leżą przeważnie niżej poziomu morza, stanowiąc wgłębienia. Co do form plastyki niziny Niemieckiej, to zostały one również uwarunkowane przez osady lodowcowe, o ile nie zostały później przekształcone przez działanie wód płynących. Formy uwarunkowane przez lodowce, występują tym wyraźniej, im bliżej Bałtyku, gdyż obszar sąsiedni temu morzu najpóźniej uwolnił się od pokrycia lodowego; im dalej na południe i zachód, tym bardziej formy powierzchni, wytwarzane przez lodowiec, ulegają zatarciu, albowiem, ostatnie zlodowacenie nie dosięgło tych obszarów. Formy wytworzone przez lodowiec, polegają na bezładnem nagromadzeniu gruzu lodowcowego, który wytworzył wzgórza faliste, porozdzielane kotlinami. Inne zagłębienia zostały wyżłobione przez strumienie wody, spadające z krawędzi lodowca do jego stóp, lub też przez szczeliny w lodzie, na jego dno; głazy wielkie, wprawiane w ruch wirowy, przez wodę spadającą, ułatwiły jej to działanie wyżłabiające ; zagłębienia takie, kształtu okrągłego, posiadające na swem dnie zaokrąglone głazy, noszą miano „garnków olbrzymów”. Wiele z tych zagłębień rozmaitych tworzy jeziora , nagromadzone szczególnie licznie na obszarze ostatniego zlodowacenia (Pojezierze). Jeziora te z biegiem czasu przez zamulanie i zarastanie znikają, zamieniając się w bagna: liczne bagna leżące w sąsiedztwie jezior, są też dawnemi jeziorami. Zresztą nie wszystkie jeziora niziny Niemieckiej są takiego pochodzenia; wiele z nich powstało przez zatamowanie rzek, lub częściowe storfienie łożysk ich dawnych. W każdym razie, w miarę oddalania się od Pojezierza Bałtyckiego, liczba jeziór maleje, a w zachodniej części niziny niema ich prawie zupełnie. Do nierówności wytworzonych, jak wspomniano wyżej, przez nagromadzenie lodowcowe, oraz erozyę spadającej i płynącej wody, dodać należy inne, wytworzone przez wiatr, mianowicie wały piaszczyste czyli diuny, występujące głównie na wybrzeżach morskich, gdzie siła wiatrów jest znaczna, ale także i we wnętrzu lądu na obszarach piaszczystych, znaczniejszych a suchych; diuny są po części nagie, wędrowne, po częśoi porosłe wrzosem lub utrwalone sztucznie przez człowieka za pomocą sadzenia i zasiewania roślin udających się na piasku.—Nizinę Niemiecką można podzielić na dwie części: wschodnią i zachodnią. Pierwsza większa, sięgająca do Elby, a nawet nieco dalej, do Alleru i Wezery dolnej, jest bardziej urozmaicona nierównościami, przedstawiającemi układ pasowy, spółśrodkowy w stosunku do wybrzeży Bałtyku. Część zachodnia, jednostajniejsza i po części niższa od poziomu morza, składa się we wnętrzu z torfowisk, a na wybrzeżach z marschów otoczonych diunami.

1) Część wschodnia niziny Niemieckiej. Pierwszy z pasów spółśrodkowych, składający wschodnią część niziny Niemieckiej, stanowi P oj ezie-rze Bałtyckie, ciągnące się tutaj jako przedłużenie takiejże wyniosłości, występującej na nizinie Wschodnio-Europejskiej i Polskiej. Pas ten poprzecinany wyłomami rzek wielkich, zdążających promienisto ku Bałtykowi, otacza lukiem jego wybrzeża, skręcając się na zachodzie ku północy i wkraczając na półwysep Jutlandzki. Jest to północny z tych dwuch pasów wyniosłości, których jądra składają się z warstw trzeciorzędowych i drugorzędowych (zwłaszcza kredowych). Powierzchnia pojezierza przedstawia niezliczone, nieregularnie rozrzucone pagórki, wały morenowe podłużne, kotliny okrągławe, lub podłużne, wypełnione jeziorami i torfowiskami; materyałem tych form jest przeważnie glina lodowcowa, z głazami narzutowemi. Krajobraz tutejszy przedstawia powabną zmianę wód, lasów, wrzosowisk i niw zbożem pokrytych. Rzeki: Odra i Wisła (a dalej na wschód także Niemen i Dźwina) przerzynają tę wyniosłość w dolinach szerokich, o mniej lub więcej stromych zboczach i dzielą ją tym sposobem na części. Pierwszą częścią od wschodu, występującą w politycznych granicach Niemiec, jest Poj ezierze Pruskie, które w grzbiecie Kernsdorf er Röhe, na północ od Mławy dosięga 313 metrów, a w grzbiecie SeesJcerhöhe na zachód od Suwałk 310 metrów wysokości, stąd wyniosłość pochyla się łagodnie na północ i w tym kierunku spływają wody dorzecza Pregla i Passargi. Z licznych jezior największem jest (118 m.) Spirding albo Śniardwy. Między wyżyną Pojezierza Pruskiego, a linią brzegu morskiego, rozpościera się nizina pozbawiona jezior, zajęta przez żyzne delty Niemna, Pregla i Wisły, oddzielone niby for-pocztą Pojezierza, wyżyną Sambii (Samland) do 110 m. wzniesioną. Pojezierze Pomorskie między Wisłą i Odrą, w przeciwieństwie do poprzedniego, przystępuje do samego brzegu morskiego. Ten pas wyżynny, około 100 kim. szeroki, wznosi się na zachodzie średnio tylko na 100 m., im dalej jednak na wschód tym bardziej wysokość jego rośnie i wreszcie w pobliżu Gdańska, w górze Turmbreg, dosięga 331 m., t. j. największej wysokości, na całej nizinie Niemieckiej, okolica przyjmuje tu charakter górski, rzeki—właściwości potoków. Na zachód od wyłomu Odry wyżyny Pojezierza nie przecinają już w całości żadna rzeka, występują tu tylko liczne zagłębienia, zbliżające się do siebie, łatwe do połączenia sztucznego za pomocą kanałów. Jedno z takich zagłębień, w którem leżą jeziora Müritz i Szweryńskie, oddziela Pojezierze Meklemburskie (wzgórza Helpster 180 m.) od Pojezierza Holsztyńskiego; to zaś jest oddzielone zagłębieniem rzeki Eider od Pojezierza S z 1 e z wi c k iego. W Holsztynie wyżyna Pojezierza zmienia kierunek z równoleżnikowego na południkowy i wkracza na półwysep Jutlandzki (ob.), Południowe Wybrzeże Bałtyku odznacza się zatokami (lub jeziorami nadbrzeżnemi) oddzielonemi od morza częściowo lub całkowicie, za pomocą wązkich smug piaszczystych; zatoki te noszą miano haffów, a oddzielające je smugi miano mierzei (Nehrung). Tam gdzie wybrzeże Bałtyku z kierunku zachodniego przechodzi w północny, t. j. na półwyspie Jutlandzkim, zatoki przyjmują inny wygląd (otwarte, wązkie i długie) i inną nazwę: Föhr den. Haffy rozpoczynają się na zachodzie, w zachodnim Pomorzu i na Rugii, jako tak zwane Bodden, następnie idzie Haff Szczeciński z uściem Odry, dalej zaś liczne jeziora nadbrzeżne Pomorza wschodniego (np. Łeba), zatoka Pucka (Putziger), oddzielona częściowo mierzeją Hela albo Hel, zatoka Frys-ka albo Frischhaff z częścią uścia Wisły i uściem Pregla i zatoka Kurouska albo Kurischhaff z uściem Niemna, albo Memla. Dwie ostatnie zatoki są prawie zupełnie oddzielone od morza łukowatemi mierzejami, w których tylko wązkie przerwy pod Piławą i Kłajpedą prowadzą z morza do zatok. Drugim ze spółśrodkowych pasów, tworzących część wschodnią niziny Niemieckiej jest Pas Wielkich Dolin, ciągnący się na południe od poprzedniego. Ta szeroka brózda, tworząca zagłębienie między wyżyną Pojezierza na północy i wyżyną Graniczną na południu, składa się z trzech smug dolin, po części tylko zużytkowanych przez rzeki dzisiejsze, przeważnie zaś zabagnionych; smugi te biegną w kierunku zachodnim, zbliżając się do siebie i zlewając w końcu w jedną dolinę Elby dolnej. Smuga północna Toruńsko-Eberswaldzka zaczyna się nad Wisłą pod Toruniem, biegnie wzdłuż kanału Bydgoskiego, Noteci, Warty, Brdy dolnej, kawałka Odry do Freinwalde, a stąd do Elby pod Wittenbergiem. Druga smuga, Warszawsko-Ber-lińska, rozpoczyna się doliną Narwi, biegnie dalej wzdłuż kawałka Wisły, wzdłuż Bzury do Łęczycy, wzdłuż Neru dolnego, Warty do Śremu wzdłuż Obry średniej, wzdłuż Odry, powyżej Fürstenbergu, wzdłuż Sprewi do Spandau, a stąd również do Elby pod Wittenbergiem. Trzecia smuga południowa (Glogau-Baruther Thal) prowadzi wzdłuż północnych stóp wyżyny Granicznej od bagien Prypeci, przez Wieprz dolny, Pilicę dolną, wzdłuż Baryczy, do Odry pod Głogowem i przez Luckenwalde do Elby. Gdzie w tych smugach brak rzek spławnych, tam mianowicie w dwuch smugach północnych przeprowadzono kanały łączące ze sobą wielkie rzeki, które, opuściwszy dawny kierunek wschoduio-zachodni, zwróciły się na północ. Prócz tego te smugi równoleżnikowe są połączone ze sobą licznemi dolinami poprzecznemi (południkowemi), tak iż dzielące je wyniosłości dyluwialne zostały pokrajane na drobne części. Wysokość tych wyniosłości dyluwialnych, występujących niby wyspy pośród brózdy wielkich dolin, nie przenosi 150 m. Powierzchnia ich jest zwykle gliniasta i żyzna; dna zaś dzielących je dolin są w części pokryte piaskami lotnemi, lub lasem sosnowym, w części zaś są zabagnione, tak iż tylko przy usilnej pracy odwadniającej mogły być zamienione na ziemie orne. Trzeci pas spółśrodkowy stanowi Wyżyna Graniczna; ciągnie się ona jako dalszy ciąg wyżyn południowej Polski, w szczególności — wyżyny Szląsko-Polskiej ku zachodowi, odcinając od niziny Niemieckiej zatokę Szląską i Saską. Są to mianowicie wzgórza Trzebuickie (311 m.) albo Kocie, na wschód Odry, następnie wzgórza Dolno-Łużyckie, na zachód od niej (330 m.), dalej Flaming (200 m.) przypierający do Elby i wreszcie za Elbą Lüneburger Heide (170 m.), dosięgająca wybrzeża morza Niemieckiego pod Kuxhaven. Wszystkie te wzgórza, czy też wyżyny, odróżniają się od Pojezierza równiejszym kształtem powierzchni i brakiem jezior, oraz gruntem nieurodzajnym, piaszczystym, na którym rośnie tylko wrzos i sośnina. Te trzy spółśrod-kowe pasy niziny Niemieckiej są przerżnięte w poprzek dwiema rzekami wielkiemi, które w pasie Wielkich Dolin płyną częściowo dawne-mi dolinami podłużnemi. Wisła, której tylko dolna część w wyłomie przez Pojezierze wraz z deltą leży w granicach politycznych państwa Niemieckiego, Odra, biorąca początek na południowo-wschodnich stokach Sudetów, przepływa zatokę Szląską, przerzyna pas Graniczny, przyjmuje w krainie Wielkich Dolin Wartę z Notecią i po przerżnięciu Pojezierza, uchodzi do Haffu Szczecińskiego, z którego trzy ramiona: Peene, Swine i Dievenow prowadzą do Bałtyku. Elba wreszcie, wypłynąwszy z kotliny Czeskiej malowniczym wyłomem Saskiej Szwaj ca-ryi, opływa z południa Fläming, przyjmuje z zatoki Saskiej Muldę, a następnie Saalę, przerzyna pas graniczny, otrzymuje z krainy Wielkich Dolin Hawolę ze Sprewią i następnie, płynąc między Pojezierzem i wyżyną Luneburską {Lüneburger Heide), wpada do morza Niemieckiego szerokiem, lejkowatem uściem, poniżej Hamburga.

2) Część zachodnia niziny Niemieckiej. Jest to najjednostajniejsza i najuboższa część Niemiec, kraina torfowisk i „marschów”; wynioślejsze piaszczyste miejsca między bagnami, t. zw. „Geest”, są przeważnie pokryte wrzosem. Główną rzeką tego obszaru jest Wezera, która, przerżnąwszy góry Wezerskie, dostaje się na nizinę, płynie z początku na północ, a po przyjęciu Allem przybiera jego kierunek północno-zachodni; po przyjęciu zaś z lewej strony rzeki Hunte znów zwraca się na północ i szerokim lejkowatym uściem, poniżej Bremer-Hafen, wlewa się do morza Niemieckiego.—Na zachód od Wezery płynie Ems pośrod rozległych torfowisk (Bourtanger Moor i inne); torfowiska te przez odwodnienie i usunięcie torfu zamieniono po części na pola uprawne.—Na wybrzeżu pomiędzy Seestern, a wałem diun nadbrzeżnych rozciągają się marsche; wał ten w wielu miejscach został poprzerywany przez fale morskie i zamieniony na szereg wysp (Za-chodnio-i Wschodnio Fryzyjskie), ciągnących się równolegle do wybrzeża. Innym zupełnie utworem jest dalej od lądu leżąca mała wysepka Helgoland: jest to skała z piaskowca pstrego. Marsche leżące po za diunami, zostały w części zalane, te części zatopione, wynurzające się z morza w czasie odpływu, noszą miano „Watten”. Pozostałe marsche uchroniono od zalewu przez groble sztuczne. — Morze Niemieckie wkracza w obszar marschów trzema zatokami: Jade, na zachód od uścia Wezery, Dollart, w uściu Emsu i Zuidersee; ta ostatnia już po za granicą polityczną Niemiec, w Hollandyi. Wszystkie te zatoki zostały utworzone, a przynajmniej rozszerzone przez wdarcie się morza już w cza-saoh historycznych.—Południowo-zachodnia część niziny omawianej, w południowej Hollandyi i północnej Belgii w obszarze uścia Renu, Mozy i Skaldy, posiada nieco inny charakter. Wprawdzie i tutaj spotykamy dwa wyniosłe Geesty, pokryte wrzosem, mianowicie Veluwe, między Iisselem i Renem, oraz Campine, między Mozą i Skaldą, ale dla rozwoju torfowisk nie pozostaje tu wiele miejsca, gdyż niziny nie składają się z piasku wilgotnego, tworzącego podłoże torfowisk, lecz z nadzwyczaj żyznego mułu deltowego, całe więc niziny są zajęte przez marsche, które, będąc ochronione sztucznie od zalewu, stanowią podstawę rozwoju rolnictwa (ob. artykuły Holi and y a i Belgia).

3) Klimat. Stosunki klimatyczne jeszcze w mniejszym stopniu niż orograficzne, lub gieolo-giczne, nie dają się ściśle związać z granicami politycznemu mówiąc więc o stosunkach klimatycznych N-c, mieć będziemy na względzie raczej pewną całość naturalną, fizyczno-gieograficzną. mianowicie Europę środkową, a głównie część jej północną, poza-alpejską i poza-karpacką, gdyż te, jako wybitne całości fizyczne (Alpy, Węgry) znalazły lub znajdą w „Encyklopedyi” oddzielne dla siebie miejsca. Wykluczyć też tu musimy Francyę, Belgię i Hollandyę jako należące po części do klimatu śródziemnomorskiego, po-części zachodnio - europejskiego, atlantyckiego i jako już w „Encyklopedyi” opisane (ob ).—Na wschodzie granica klimatyczna jest podobnie jak orograficzna, nieokreślona: część zachodnia nadwiślańska naszego kraju przejściowego należy bardziej do klimatu środkowo-europej-skiego niż wschodnio-europejskiego. Klimat północnej części Europy środkowej, da się scharakteryzować jako przejściowy od klimatu morskiego krajów wyspowych i nadbrzeżnych Europy zachodniej, do klimatu kontynentalnego Europy wschodniej.

a) Stosunki ciepłoty unaoczni najlepiej tablica następująca (ob. str. 703), zapożyczona z Hanna, do której włączamy też kilka ważniejszych punktów z zachodniej części naszego kraju (Kraków, Warszawa i t. d.). — Największe krańcowości ciepłoty występują w N-ch między południo - wschodem, mianowicie między doliną Wyższego Renu, powyżej Moguncyi, jako siedliskiem najwyższej ciepłoty średniej, łagodnej zimy i gorącego lata, oraz wyżyną Pojezierza Pruskiego, gdzie wybrzeża jeziora Śniardwy mają mniej lub więcej taką samą ciepłotę stycznia, jak o 1000 metrów wyżej leżący szczyt Harzu, Brocken.—Wybrzeża Bałtyku odznaczają się nizką ciepłotą wiosny, podczas gdy jesień jest tam wyjątkowo ciepła. W N-ch środkowych odznaczają się stosunkowo nizką ciepłotą wyniosłości gór Kruszcowych i Fichtelu. Wyżyna Bawarska posiada zimy surowe i lata chłodne, odznaczające się przytem nagłemi zmianami ciepłoty. Co do ciepłot krańcowych danego miejsca i rocz-

Miejscowość

szer.

pen.

dł.

ws.

wysok. stycz. kwieć.

lipiec

paźdz.

rok

Kłajpeda.

Tylża . Królewiec . Putbus .    .

Swinemüude. Berliu. . Frankfurt u. O Chojnice .    .

Drezno . Karlsruhe Heidelberg . Baden. Heilbronn Stuttgart . Tübingen. . Heidenhein . Ulm .    .    .

Friedrichshafen Kaiserslautern Speyer .    .

Würzburg Bayreuth. Norymberga. Ratysbona . Passawa . Monachium . Augsburg. .

CD O O O CO O O

O co

GOGDGOCDCOCOCOCDCO^GOGDGOGOCOGOCDCDHHmmOCDO

4^

CO co

4^ iO Cc er« tO tU

woocio^iffioi^ioo^c^^ctooo^^occaotiiOMooj

h-»

o> MO c w O'

4^ to

H OS 00 os O'

rtt CO Tłt OJ CO OJ

Tf os r- os oo f- r-

^ Æ (N

Ttt OS OJ CO OJ

I-¹ to to to

00~4^C0^.03O^h-

to a o¹

(»•aoitotoooioasti^wcio^ooJOO^iMu^oooiMr

10

H (M CO

—    3,3 -4,4

—    3.3 -0,7

—    1,0

4,7

17,1

CM co co

48

49

163

42

0,1

OJ

I—, (—1 to i—¹

65^©tMO©(X<I^O'O'03

l—l

O H CO 04 (OJ lO

T—I

coao-JcocoocococoooooaccatoooaocscscsM

<N CO

^to^toosrfs.ji.&5Cri M to

'TûO^NOtOCi® SÆOCCIOÛOXCM

(N 03 O

120

65

210

1603

147

175

198

210

455

202

220

340

98

202

10

55

60

150

1143

120

130

124

120

214

166

254

325

495

478

408

242

105

179

359

315

358

309

529

500

— 0,8 — 2,8 -2,1

— 0,9

0,5

1,5

1,9

1,2

0,2

0,0

0,8

1,3

0,6

0,1

0,8

— 1,2

—    2,4

-    1,6 — 0,6

0,3

0,8

—    0,5

-    2,0

— 1,3

JO JO JO JO

7— "ós Tn 7—

bc “oo co O’ o Tp*-

7.1

7,5

7,4

- 1,3

co" od oo t-' od" i>T c-' od os" os" oT r-' o od oo" cT o oo" cs“ o" od t>7 od oo" oo o os t-" od x od

t-H    r—<

17,7

17,3

17,0

17,4

19,0

18,5

17,3

18,3

18,8

18,6

17,9

9,0

18,6

18,4

18,7

19,0

17,5

OS CO 00 00

17,7

-4 M 00 00 00 -4 00 O -4 00 M j<l 00 CO 00 j<t 00 JC OD OD CD j-J CO CC 00    -3

r-OtXrttt'iOOOtOSXOt'XOOOSHiCmO^HOÖS^M'HCOtO^XMJtTltOf-OSO^O-1 (N TjJO o O ri OS CO

od t>7 t>7 od oo" os" os' r-' t> i> od od o os oś" od os" t- os' od' od os' oo' os os o' ©' o" os' oo' cc oT o os' os' o' cc t>7 oo" os' os" o os" oo" oo" os" os' t- oo'

i—¹

«4 *J -J 00 00 <1 CO CO 00 00 M “4 00 CO CD CO CO CO 00 GO tO 00 CO CO O CD 00 CO 00 CS M 00 «4 00 00 QC GO O GO DO *4 *J ® 00 CO "“4 “4 OS OS OS

"bs To 'oo To rfi- 4* o "To 7<t Tx To To V ~ao To "o To "Tj ~<i V V To Tc 'm T- To Tn oo oo To oo Tc 7— T*. 7-, To ca To o 7— Ta o> c 7-, os T^ Tos ca Trs

nych ich wahań, to maxima są prawie wszędzie ści: wilgotność w maju i w lipcu, zachmurzenie jednakowê, minima zaś różnią się więcej. Jako w sierpniu i wrześniu. Miesiące wiosenne wsku-minima absolutne spostrzegano: w Królewcu tek szybkiego wznoszenia się ciepłoty i częst-— 30°, w Bydgoszczy—36.6°, w Raciborzu—83.4°. szych, niż w innych porach, wiatrów północno-Wahania absolutne ciepłoty trzymają się między wschodnich i wschodnich, należą do najsueh-53° na północo-wschodzie i 47° na południo- szych w roku; dlatego występują często dwa zachodzie. Ciepłoty krańcowe średnie podaje minima wilgotności: w maju (lub w kwietniu) tablica następująca:    i w lipcu (jako porze ciepłoty najwyższej).

Usłonecznienie w Europie (tj. trwanie oświe-

-----tlenia słonecznego) rośnie szybko z północy na

Miejscowość

Średnie krańcowe roczne południe: podczas gdy w Szkocyi wynosi ono

Królewiec Bydgoszcz Warszawa Berlin .    .

Halle .    .

Brocken . Wrocław . Racibórz . Praga .    .

Kraków . Drezno Lipsk .    .

Erfurt .    .

Bayreuth . Monachium Augsburg . Heidelberg Kreuznach

31,8

<N <N CO co' o' cL oT o’ CO¹ <M~

31.6

as ts to oj

b)    Opady. Opady w N-ch mają charakter umiarkowanie - kontynentalny, tj. wykazują maximum letnie; maximum to rośnie w miarę oddalania się od wybrzeży morza ku wnętrzu lądu; tylko na górach letnie maximum znów leje tak, iż poczęści przechodzi nawet maximum zimowe. Co do ilości opadów to według Beb-bera wynosi ona dla niziny Niemieckiej średnio 610 mm. dla gór Średnich Niemieckich, na północy 690 mm., na południu 820 mm.; dla całych N-c 710 mm. Największą ilość opadów spotykamy w Wogiezach (1 540 mm.), w Schwarzwaldzie (1380 mm.), na Harzu (1 700 mm.). Najmniejszą ilość opadów od 400 do 500 spotykamy w Meklemburgu, i na nizinie Wyższego Renu. Ponieważ kierunki główne wiatrów w Niemczeeh przypadają między i N W, więc południowe i zachodnie stoki gór są obfit-

opady, niż północne i wschodnie; góry zaś ciągnące się w kierunku z południo-zacho-du na północo-wschód mają na obu stokach prawie jednakową ilość opadów.

c)    Wilgotność, z achmur z enie, ciśnienie powietrza i wiatry. Wilgotność względna i zachmurzenie zarówno na nizinie Niemieckiej, jak i w górach dosięgają maximum w zimie, a minimum w lecie, a w szczególno-

sze w

tylko 3.3 godzin dziennie, to w N-ch wzrasta do 5 (w Hiszpanii do 8); podczas gdy Londyn ma wciągu roku tylko 1 030 godzin słonecznych, to Hamburg ma ich już 1240 (Madryt 2 930). Co do stosunków ciśnienia atmosferycznego, o-raz wiatrów, to Europa środkowa znajduje się w zupełnej zależności od północno-atlantyckiego barometrycznego minimum, oraz od północnoatlantyckich minimum wędrownych. Ponieważ droga minimum wędrownych przypada średnio na północo-zachód Europy środkowej, więc panują tutaj przeważnie wiatry południowo-zachodnie i zachodnie; wpływ oceaniczny, zwłaszcza w zimie, rozprzestrzenia się na całą Europę środkową, słabnąc w kierunku z północo-zacho-du na południo-wschód. Im szybciej w ciągu półrocza zimowego minima barometryczne następują po sobie wzdłuż wyżej wspomnianej drogi, tym łagodniejsza jest zima: tym cieplejsza, wilgotniejsza, chmurniejsza i bardziej wietrzna. Gdy zaś, co jednak rzadko się zdarza, powstanie nad Europą środkową trwałe maximum barometryczne, wówczas zima jest kontynentalna, jasna, zimna, sucha, spokojna. Stosunki te zależą jeszcze bardzo od tego, czy to trwałe maximum nad Europą środkową znajduje tu pokrywę śnieżną, czy nie. Jeżeli maximum zdarza ma- się przy pokryciu śnieżnym, to nastaje zima wyjątkowo surowa, jak to np. zdarzyło się w zimie z r. 1879 na 1880, maximum przypadało wtedy (druga połowa grudnia) na Czechy, Bawaryę i Wyższą Austryę, a zgadzało się mniej lub więcej z centrum najwyższej ciepłoty (—20), izoterma —10 obejmowała północno-wschodnią Francyę, N. środkowe, południowe i zachodnią Austryę; północne Włochy były zimniejsze mm. niż pas nadbrzeżny morza Niemieckiego i Bałtyckiego, a nawet niż Berlin i Warszawa. Nizka ciepłota wynikała stąd, że przy jasnym niebie, właściwem dla maximum ciśnienia, promieniowanie ciepła z pokrywy śnieżnej jest bardzo Rilne, zaś insolacya w czasie krótkiego dnia i nizkiego stanowiska słońca, była nieznaczna. Nawet Da wyjątkowo ciepłej nizinie Wyższego Renu ciepłota spadała poniżej — 24, a w wyżej leżących częściach Wirtembergu i Badenu spadała nawet i niżej do —40. Jeżeli maximum barometryczne nie przypada równocześnie z pokryciem śnieżnem, to promieniowanie ciepła jest znacznie mniejsze i zima nie jest tak suro-

(T. III; 1897).

wa; przykładem tego jest zima r. 1881 na 1882. Jeżeli trwałe maximum barometryczne powstanie nie nad Europą środkową, lecz nad północuą i północno-wschodnią, co zdarza się częściej, to wtedy zima również jest surowa, lecz wietrzna, mianowicie przy silnych wiatrach północno-wschodnich i wschodnich. Ażeby jednak ten wpływ zimna rosyjskiego mógł rozszerzyć się na Europę środkową, musi ciśnienie barometryczne ubywać, a minima oceanu Atlantyckiego muszą zupełnie lub częściowo zDikuąć, gdyż inaczej sprowadzą one wdarcie się powietrza ciepłego, oceanicznego. Przeciwieństwo z nadzwyczajnie zimnym grudniem roku 1879 tworzył grudzień roku 1880, który przy panujących wiatrach zachodnich był niezwykle ciepły, burzliwy i dżdżysty — typowo oceaniczny. Różnicę ciepłoty między temi dwoma grudniami wynosiły w Ba-deńskiem 15 do 16°. Ciśnienie powietrza na południu i południo-zachodzie Europy było wyjątkowo wysokie, na północo-zachodzie — wyjątkowo nizkie.—W lecie podobne stosunki rozkładu ciśnienia mają na ciepłotę Europy środkowej wpływ wprost odwrotny niż w zimie: wiatry północo-wschodnie i wschodnie przynoszą lato suche, gorące zaś wiatry oceaniczne sprowadzają lato wilgotne i zimne. Ponieważ w lecie w Europie środkowej powstaje wogóle skłonność ku wiatrom północno-zachodnim (gdyż nad oceanem Atlantyckim ciśnienie w lecie wzrasta, a nad Europą południowo-wschodnią maleje), więc lata wogóle w Europie środkowej są wilgotne i chłodne. Im wyższa jest ciepłota i susza w Rosyi, tern bardziej panują w Europie środkowej chłodne i wilgotne wiatry północne i północno-zachodnie, szkodliwe dla żniw. Przykładem tego było lato 1882 r. oraz tegoroczne (1903). Jeżeli zaś ciśnienie nad oceanem Atlantyckim jest nizkie i liczne barometryczne minima skierowują się bardziej na północ, na morze Lodowate (a nie na wschód, na Bałtyk), to w Europie środkowej panują przeważnie wiatry południowo-wschodnie i południowe, lato jest gorące, pogodne z burzami umiej-scowionemi. Na północo-zachodzie i północy Europy lato może być równocześnie bardzo dżdżyste. — Por. W. Sievers A. Philipp-son „Europa, eine allgemeine Landeskunde” (1897); J. Hann „Handbuch der Klimatologie”

W. N.

Flora. Pod względem roślinności N. zajmują część pasa leśnego Europy środkowej; przeważają w nich bory iglaste, lasy liściaste, łąki, bagna i wrzosowiska. — Cała roślinność N-c rozpada się na dwie części, tj. na florę t. zw. „bałtycką” i „alpejską”. Pierwsza z nich zajmuje przewżnie niziny północne, ograniczona jest od południa linią idącą przez Szląsk, Saksonię, okrążającą góry Harzu i kończącą się na brzegu północnym gór łupkowych nadreńskich; linia ta odpowiada mniej lub więcej granicy północnej jo-

Enc. powsz. Ilustr S. II. Zesz. 12. T. II.

dły. Flora alpejska tworzy wyspy powyżej krainy lesistej gór środkowo-europejskich; ze Szwaj-caryi, Tyrolu i Salzburga dostaje się na niemieckie Alpy Wapienne w Algäu i Bawaryi południowej i wybiega stamtąd pasami wązkiemi wzdłuż rzek alpejskich, aż do płaskowzgórza Dunaju. Drugą wyspę roślinności alpejskich tworzą Sudety; posiadają one jednak niektóre gatunki roślin arktycznych, których brak w Alpach. Na szczyty pozostałych gór środkowo-niemieckich dostały się też niektóre gatunki roślin alpejskich, np. sasanka alpejska (Pulsatillaalpina) na Brocken. Na przestrzeni pomiędzy granicą jodły, a krainą roślin alpejskich, w Bawaryi południowej, panuje przeważnie rośliność pagórkowa i górsko-leśna (t. zw. flora Hercyńska); charakter jej w miejscach niższych jest więcej bałtycki, w wyższych alpejski lub podalpejski, granic jednak ścisłych pomiędzy jednym a drugim typem przeprowadzić niepodobna.—Dla N-c środkowych, według D r u d e g o, można przyjąć następujące granice o-kręgów roślinności: flora nizinna panuje aż do 150 m. wysokości, dalej od 150 do 500 m. idzie pas pagórkowy, od 500 zaś do 1100 m. kraina lasów górskich; powyżej zaczyna się pas krzaków (do 1 300 m.), wreszcie od 1 600 m. kraina Alpejska.—Gatunki górskie, które ze Szwajcaryi i Austryi przechodzą na Alpy Bawarskie, stanowią około */₃ gatunków roślin, znajdowanych na paśmie głównym Alp; brak jednak jaskru lodowego (Ranunculus glacia-lis), łomikami eni a (Saxifraga), goryczki ( Gentiana), pierwiosnka (Primula), s z a r o t-ki alpejskiej i innych znamiennych roślin alpejskich. W pasie krzaków znajduje się dużo róż alpejskich, olszyny i rokiciny, mniej jałowca i sawiny.—Lasy w górach wyższych składają się przeważnie ze świerków, które wspinają się aż do 1 820 m.; modrzewie, których najwięcej jest w Alpach Salzburskich, dochodzą jeszcze wyżej (do 1 900 m.). Lasy górskie N-c południowych i środkowych mają mniej lub więcej wygląd jednakowy: w częściach najwyższych przeważają bory świerkowe, w których dużo znajduje się borówek; nad potokami górskiemi rosną krzewy wyższe, jak tojad, Ranunculus aconitifolius, Mulgedium, starzec (Senecio Fuchsii) i inne. Słodkie, o krótkich źdźbłach trawy składają się na łąki górskie, które nie rzadko świecą bogactwem storczyków. Na trzęsawiskach i piargach górskich pełno jest turzycy, bagna świniego, kosodrzewiny itp.—W pasie niższym wśród świerków pojawiać się zaczynają coraz częściej jodły i niektóre gatunki drzew liściastych; krzaki, jak róża alpejska i porzeczka alpejska, są przeważnie alpejskiego pochodzenia. Poniżej 800 m. przeważa buczyna i zioła wcześnie kwitnące, jak wątrobni-ca, szczyr, Orobus vernus i in. W lasach mieszanych ze świerków, jodeł i buków opuszczają się najniżej trawy i zioła górskie.—Na nizinach

89

i w krainie pagórkowatej lasy składają się albo z czystej buczyny, lub też z mieszaniny dębów, jesionów, osin, wiązów i in.—Brzegi rzek, podlegające zalewom i niziny mokre, pokryte są lasami z dębów, osin i brzóz; spód ich porosły jest nieraz trawami błotnemi. Na stokach wzgórz rosną głogi, na łąkach wilgotnych w dolinach, trawy gorzkie o źdźbłach długich; dokoła wód stojących sitowie, w e łnia n ka i mchy. Wyrastające chętnie na gruncie suchym, wymagające jednak wilgoci wrzosowiska, bardzo Są częste wN-ch północo-zachodnich; wśród nich znajduje gościnę wiele roślin atlantyckich, jak j a-nowiec, woskownica i inne. Wzgórza piaszczyste i przestrzenie żwirkowate na nizinach pokryte są miotlicą, macierzanką, ostro-mleczem i r o z c h o dni ki e m. Na gliniastych, ciepłych brzegach dolin rzek w N-ch północnych zachowały się resztki flory stepowej pontyjskiej; torfowiska, jako stosunkowo najzimniejsze części kraju, zawierają resztki flory arktycznej, jak świnie bagno (Ledum), Andromeda, Scheuch-seria i in., które w okresie lodowym rozeszły się szeroko. Później przybyłą część flory pół-nocno-niemieckiej reprezentują rośliny na brzegach rzek i w nizinach, których część posunęła się z południa i południo-wschodu wzdłuż biegu wody. Roślinność przybrzeżna składa się przeważnie z olszyn, łąk, traw trzcinowych, Petasites, rzerzuchy (Nasturtium); nad jeziorami i stawami rośnie gęsto trzcina, sitowie i tatarak,wody stojące pokrywają grzybienie i rzęsa. Roślinność na bogatych w sól miejscach wewnątrz kraju i przy brzegach morskich cechują rośliny o łodygach i liściach mięsistych. Brzegi morskie posiadają zresztą dużo sobie właściwych gatunków roślin, jak oset nadmorski i inne. — Prawie cała roślinność N-c składa się z przybyszów z innych krajów, gdyż w okresie lodowym, zarówno nizina północna, jak i okolice podalpejskie, pokryte były lodowcami, i tylko w części środkowej roślinność trwale zachować się mogła. Ta, jak się zdaje, miała poczęści charakter arktyczny, za czem przemawiają nie-tylko różne dane z gieografii roślin, ale i znalezione szczątki ich z okresu lodowego, jak Dryas, brzoza karłowata (Betula nana) i inne. Po ustąpieniu lodu nastąpił, jak się zdaje, okres ciepły i suchy, podczas którego przybyło do N-c z południo-wschodu dużo gatunków roślin stepowych. Flora górska, alpejska rozeszła się po N-ch, jak się zdaje z południa, flora bałtycka, nizinna z zachodu i północo-zachodu. Świeższej daty jest roślinność przybrzeżna, która wkroczyła wzdłuż dolin rzecznych. Najmłodszą nako-niec część roślinności stanowią przybysze, na których rozmieszczenie wpłynął człowiek, jako różne chwasty, zdziczałe i ręką ludzką po całym kraju rozwleczone.

Fauna. Świat zwierzęcy N-c zalicza się do fauny krainy paleoarktycznej wewnętrznej.

Pod względem rozmieszczenia zwierząt należy podzielić N. na dwie części, z których pierwsza, pagórkowata lub górzysta, zajmuje N. środkowe i południowe, druga równinę pół-nocno-niemiecką. Oprócz tego zachodzą też różnice zoologiczne pomiędzy N-ami wschodnie-mi i zachodniemi, gdyż niektóre gatunki zwierząt, przybyłe ze Wschodu lub Zachodu, nie po całym kraju się rozeszły. W obecnym świecie zwierzęcym N-c zachowały się z czasów przedhistorycznych, z okresu lodowego, niektóre zwierzęta północne, jak np. zając biały (Lepus alpinus), który po ustąpieniu lodów usunął się na szczyty alpejskie.—Jak we wszystkich krajach kulturalnych, uległa również w Niemczech fauna zmianom niemałym przez człowieka, który albo bezpośrednio tępił różne gatunki, albo też pośrednio, przez rozwój cywilizacyi, pozbawił niektóre z nich warunków istnienia. Zamiast gatunków wyginionych pojawiło się wiele nowych, czy to wprost zaprowadzonych sztucznie przez człowieka, czy też zawleczonych przypadkowo w skutek stosunków handlowych. Zwłaszcza większe gatunki ssących, przed innemi drapieżne, ulegają zagładzie; niektóre utrzymały się dotąd tylko pod opieką człowieka. Zupełnie wyginęły już niedźwiedzie, które się długo trzymały w Niemczech południowych, i żubry; z tych o-statni zabity został w Prusach Wschodnich, w połowie pierwszej wieku XVIII. Bardzo rzadkie już są norki i wydry w części północno-wschodniej, bobry nad Łabą i rysie w Alpach; żbiki trzymają się jeszcze tylko wyjątkowo w niektórych lasach większych. Wilków jest jeszcze trochę w części północno-wschodniej i na zachodzie, w Lotaryngii. Rozpowszechniony dawniej bardzo szczur śniady (Mus Battus), został wyparty zewsząd przez wędrownego (M. de-cumanus). Tylko wskutek ochrony ludzkiej ocalały niektóre gatunki zwierzyny, jak jelenie, sarny, dziki, zające; łosie zachowały się już tylko w jednym miejscu pod Tylżą. Lisa spotyka się też obecnie już coraz rzadziej.—Przez ludzi wprowadzone za to zostały i po części zdziczały daniele i króliki.—Według obliczeń Marshalla, ssących krainy paleoarktycznej znajduje się w N-ch 16%, a najwięcej stosunkowo jest gry zoni ó w i roślinożernych. Ptaki niemieckie podzielić należy na trzy ka-tegorye; na ptaki stałe, które przez cały rok w kraju zostają, na ptaki wędrowne, które zostają tylko latem, lęgą się, a na zimę wyruszają do krajów cieplejszych; wreszcie na ptaki północne, które w zimie z dalekiej północy do N-c zlatują. Najwięcej bogata w ptaki jest część północno-wschodnia, gdzie mniejsza ilość ziemi uprawnej i bogactwo wody dostarcza wielu gatunkom ptaków środków istnienia. Blizkie wyginięcia są już puchacze, czaple, bociany czarne, kruki; opiece ludzkiej zawdzięczają istnienie: bociany białe, źórawie, głuszce, cie-

°/₀ brunetów

trzewie i kuropatwy; wiele ptaków, zwłaszcza gnieżdżących się w dziuplach i błotnych, ginie wskutek posuwającej się coraz dalej kultury.—Większa część ptaków w N-ch pochodzi ze Wschodu, skąd ich wiele wciąż jeszcze do Niemiec przybywa. — W N-ch południowych znajduje się nieco przybyszów z południa.—Z wysp niemieckich ważny dla ptaków jest Helgoland, gdzie nurzyk się lęże i gdzie znajdują odpoczynek ptaki wędrowne; zauważono w N-ech w ogóle 396 gatunków ptaków. — Płazów i gadów jest w N-ch mało. Na wschodzie znajduje się jedyny gatunek żółwi; stosunkowo najbogatsza w gady jest część południowo-zachodnia, tu bowiem znajdujemy wszystkie 11 gatunków jaszczurek i wężów niemieckich. Z ziemnowodnych liczą N.: 13 gatunków żab i ropuch, 6 gatunków ogoniastych, z których salamandra czarna trzyma się wyłącznie okolic alpejskich. Ryb rzecznych liczą N. 60 gatunków; niektóre znajdują się wyłącznie w jeziorach alpejskich lub pruskich. Różnią się pod względem ryb dorzecza Dunaju i Renu; w pierwszym brak np. stynki, łososia, węgorza, w drugim c z e-czugi. Dzięki staraniom związków rybackich zaszły w czasach nowszych duże zmiany w rozmieszczeniu ryb, różne gatunki bowiem wprowadzone zostały do wód, w których ich dawniej nie było.—Z ryb morskich, poławianych przy brzegach N-c, najważniejszy jest śledź.—Wśród mięczaków niemieckich najbardziej rozpowszechnione ze ślimaków lądowych są gatunki Helix, ze ślimaków wodnych Planorbis, z małży Cyclas. Część mięczaków jest pozostałością z okresu lodowego, jak małże rzeczne perłowe w Bawaryi i Saksonii; wiele przybyło ze wschodu, jak np. JDreyssena polymorpha, zawleczona z Rossyi południowej i obecnie bardzo już rozpowszechniona. Z owadów bardzo pospolite są motyle i chrząszcze; wśród nich też zauważyć można gatunki z okresu lodowego i przybyszów ze Wschodu. Przez stosunki handlowe zawleczono do N-c wiele owadów szkodliwych, które znacznych nieraz strat przyczyniają rolnictwu. W N-ch południowych znajdują się niektóre gatunki odrębne, im tylko właściwe.—Rozmieszczenie zwierząt pozostałych, bezkręgowych mało jest jeszcze znane; gatunki niższe, zamieszkujące wody słodkie, są po większej części kosmopolityczne i znaleźć je można zarówno w jeziorach alpejskich, jak i w rzekach nizinnych; niektóre z nich pochodzą z okresu lodowego, jak rak Leptodora hyalina i robak Monotus lacustris. Bardzo ciekawa jest imigracya mięczaka Gordylophora lacustris z morza do rzek; mniej więcej od r. 1860 posuwa się on coraz dalej wgłąb’ N-c. Z paso-rzytów zasługuje na wymienienie rozpowszechniony przy brzegach morskich tasiemiec Rzeroki (Taenia lata), którego znajdują teraz w jeziorach na południu N-c, dokąd się dostał może przez podróżnych.

Ludność. I. Antropologia. Podstawą znajomości stosunków antropologicznych w obrębie państwa Niemieckiego jest badanie barwy włosów i oczów wśród dziatwy szkolnej w r. 1874. Pierwszej pobudki do dokonania badań tych dostarczył pamflet pseudo - naukowy znakomitego antropologa francuskiego, A. de Quatrefages („La race prussienne”, Paryż 1871), w którym znakomity ten badacz, pod wpływem namiętności politycznych, dowodził, iż Prusacy są, co do swego pochodzenia, Finnami, a panują nad wła-ściwemi Niemcami tylko wskutek swego barbarzyństwa. Z obu stron Renu pomiędzy antropologami wywiązała się z tego powodu polemika bardzo ostra; pod naciskiem opinii publicznej rząd niemiecki udzielił pozwolenia na uskutecznienie badań antropologicznych dziatwy w szkołach. Zbadano naówczas 6 758 827 dzieci. Ale swoją drogą rząd oparł się rozpoczęciu podobnych poszukiwań nad żołnierzami, i dopiero na zjeździe antropologów niemieckich w Wor-macyi, w r. 1903, postanowiono ponowić prośbę o pozwolenie pomiaru rekrutów, tembardziej, iż niektóre z dzielnic południowych Rzeszy przyzwoliły już na poszukiwania tego rodzaju.—Wyniki badań szkolnych w Niemczech, wraz z takiemiż sa-memi, podjętemi w Austryi,Szwajcaryi i Belgii, pozwalają dość szczegółowo wyznaczyć rozmieszczenie blondynów i brunetów w Europie środkowej. Obfitość ta zależy: l-o od położenia dzielnicy w stosunku do stopnia szerokości. Wogóle, dzielnice północne posiadają wśród swego zaludnienia większy procent blondynów, niż południowe. 2-o Od wysokości okolicy danej nad poziomem morza: im dana okolica jest wyżej położona, tym obficiej bywa uposażona w brunetów. Rozmieszczenie obu typów na pozór znajduje się w zależności od warunków gieograficznych, ale byłoby błędem uważać tę zależność za objaw zasadniczy, gdyż w gruncie rzeczy działały tam warunki historyczne, a przynajmniej dopiero one dają klucz do zrozumienia praw, rządzących rozmieszczeniem rozpatrywanem; ukształtowanie zaś topograficzne jedynie oddziaływało pośrednio na wędrówki ludów.—Obfitość blondynów jest największą na północy, najmniejszą na południu. Jako powiaty, stojące na biegunach przeciwległych pod tym względem, należy wymienić powiat Wildeshaufen w Oldenburgii i Roding w Falatynacie górnym bawarskim: w pierwszym z nich liczba blondynów wśród dziatwy szkolnej wynosi 50°/₀ (brunetów 4°/₀), w drugim tylko 9°/₀- Blondyni są zwłaszcza liczni w Starej Fryzyi i Oldenburgu, bruneci w Starej Ba-waryi i w Alzacyi górnej. Przytoczona tablica uwydatni najlepiej różnice, istniejące w tym względzie pomiędzy północą a południem:

% blondynów

Szlezwig-Holsztyn . Oldenburg, .    .    .    .

. . 7.32

.    . 42.64    .

. 8.85 . 9.84 10.11 . 7.78 . 7.78 25.2 L 19.25 21.18 21.10

Na mapie, uwydatniającej obfitość obu typów, zmiana, co do liczebności brunetów, występuje znienacka, zwłaszcza około pasma gór, które oddzielają Czechy od Niemiec: góry były w danym razie szańcem, który powstrzymywał wylew blondynów ku południowi. Ale i na północy obfitość blondynów staje się mniejsza w kierunku od zachodu na wschód. Poznańskie i Szląsk wyróżniają się większą liczebnością brunetów; powiaty mazurskie odcinają się ostro od niemieckich, zarówno pod względem mowy, jak i większej obfitości brunetów, tak samo, jak Kaszubszczyzna. W Meklemburgii, wzdłuż Odry, w Saksonii, tj. tam, gdzie mieszkali Słowianie, ludność jest bardziej uposażona w brunetów: wśród powiatów blondynowych istnieją tam inne, mniej obficie uposażone w ten typ. „Rozmieszczenie typów w kierunku ku wschodowi daje się wytłómaczyć kolonizacyą, którą przekazały czasy Karolingów. Trwała ona w ciągu wieków X—XIV. Stosunki etniczne uległy pod jej działaniem przekształceniu zupełnemu. Historya nam wykazuje, iż właśnie prowincye słowiańskie, które zniemczyły się zupełnie, otrzymały kolonistów z Niemiec Zachodnich i Środkowych. Fla-raandowie, Hollendrzy i Fryzowie zaludnili Holsztyn, Starą Marchię, a nawet Środkową, West-falczycy i wychodźcy z Brunświku zajęli Meklemburgię i Pomorze, osadnicy z Frankonii Wschodniej — Saksonię, Szląsk i Czechy, Bawa-rowie kolonizowali Austryę” (Virchow). Jeszcze charakterystyczniejsze jest rozmieszczenie rozpatrywanych typów ku południowi. Od północy ciągnie się na południe pas względnie obficie u-posażony w blondynów — przez Wirtembergię aż do Szwajcaryi. Idzie on w zależności od ukształtowania topograficznego powierzchni. Wychodźcy giermańscy, w swojem parciu na południe, spotykali od zachodu wyniosłości nieurodzajne, czeskie, na wschodzie zaś porosłe lasem i również niegościnne pasma gór nadreń-skich. Z porzecza Wezery przedostawali się do porzecza Menu i Neckaru, a stamtąd dalej na południe. Wzgórza natomiast służyły za schronienie brunetom krótkogłowym, częściowo pochodzenia celtyckiego będącym; uwydatnia się to prze-wybornie w Alzacyi i w wielu innycb miejscach. Wyjątek ciekawy stanowi Czarny Las: obfitość blondynów jest tam stosunkowo bardzo znaczna, ale czaszka ich jest krótką. W parze z włosami jasnemi i oczami takiemiż idzie dążność do budowy czaszki

podłużnej; włosom i oczom ciemnym towarzyszy krótkogłowość, jako też wzrost niższy. Oczy ciemne, krótkogłowosć i t. d. są to cechy, obce ludom giermańskim, rdzennym. „Teutono-wie, wtargując do dzielnic zaludnionych przez typ alpejski (bruneta krótkogłowego), wyrugo-wywali tubylców częściowo w góry. Trzymali się rzek i brali w posiadanie niziny, gdzieindziej pozostawiaj ąo tubylców w czystości. To objaśnia w pewnej mierze silną różnicę, która istnieje pomiędzy ludnością w górach i na nizinach. Okoliczność ta każe przypuszczać, iż podbój był raczej wielkim ruchem społecznym, niż odbywającym się znienacka najazdem wojskowym.—Odbywa się obecnie przełom w poglądach antropologów i historyków, pokrewny przełomowi, którego dokonał Lyell w gieologii. Zamiast kataklizmów gwałtownych, wywołujących odrazu skutki znaczne, powstają teorye o przyczynach powoluie działających, czynnych jeszcze dzisiaj, które są prawie niedostrzegalne, a jednak potężne w następstwach” (Ripley). Blondyni giermańscy z wybrzeży morza Niemieckiego i Wezery kolonizowali zarówno Wschód słowiański jak i Południe celtyckie. Rozmieszczenie obecne typów jeszcze teraz wskazuje kierunki tej kolonizacyi. Zresztą należy odróżnić w tym przebiegu dwa okresy, przynajmniej na południu Niemiec. Pierwszy, to kolonizacya gromadna blondynów, którzy wyrugowali krótko-głowców w góry, drugi—to powolne odzyskiwanie przez tychże napowrót obszarów dawnych drogą wychodztwa i krzyżowania się (w małżeństwach mieszanych krótkogłowy rodzic przekazuje z większą mocą swe cechy antropologiczne potomstwu, niż blondyn). Wogóle, jak wykazały badania antropologów niemieckich, rozmieszczenie typów może służyć za przewyborną nić przewodnią w badaniach wędrówek szczepów giermań-skich. Innych wskazówek dostarczają: budowa domów i wiosek, prowincyonalizmy w języku, ubiory. Każde z plemion niemieckich, kolonizując okolicę daną, krzewiło je dalej i dalej. Starczy tutaj wskazać na poszukiwania Meitze na, który wykazał, jak na obszarach słowiańskich przeważa typ wioski, zbudowanej wokoło (rynek otoczony domami) lub w linię, jak dzielnice celtyckie odznaczają się innym typem domu i osadnictwa (domy rozproszone zdała od siebie), jak wreszcie w okolicach rdzennie niemieckich kształt wioski jest znów zgoła odmienny. Materyały (ważniejsze) do antropologii: A. Ecker „Crania Germaniae meridionalis occidentals” (Freiburg 1865); H. v. Holder „Zusammenstellung der in Würtemberg vorkommenden Schädelformen” (Stuttgart 1896); R. Virchow „Beiträge zur physischen Anthropologie der Deutschen” (w „Abh. d. kön. Akad. d. Wiss.”, Berlin 1876), oraz „Gesammtbericht über die Erhebungen über die Farbe der Schulkinder in Deutschland” („Arch. für Anthr.”, 1886); J. Gilde-

L. K.

475    „    „

»    257    „    „

. ¹⁴⁶ « «

meist er „Ein Beitrag zur Kenntniss nordwestdeutscher Schädelformen” („Arch. f. Anthr.”, 1879); J. Ranke „Beiträge zur physischen Anthropologie der Bayern” (Monachium 1886 —

1892); 0. Ammon „Anthropologie der Badener” (Jena 1893). Zresztą, z wyjątkiem Badenii, Wirtembergii i Bawaryi, znajomość stosunków antropologicznych w Niemczech nie jest zbyt rozległa — pod tym względem Niemcy ustępują wielu innym krajom Europy. Co do rozmieszczenia plemion niemieckich dawnych ob. Giermanie. Literatura: K. Zeuss: „Die Deutschen und die Nachbarstämme” (Monachium 1837); K. Müllenhoff: „Deutsche Alterthumskunde” (5 tomów, Berlinl890 —1900); 0 Bremer: „Ethnographie der germanischen Stämme” (Strasburg

1899). O budowie domu, wioski i osadnictwie: R. Henning: „Das deutsche Haus in seiner historischen Entwickelung” (Strasburg 1882); A. Meitzen: „Das deutsche Haus in seinen volkstümlichen Formen” (Berlin, 1882); tenże; „Sie-delung und Agrarwesen der Westgermanen und Ostgermanen, der Kelten, Römer, Finnen, und Slaven” (Berlin, 1895). W zakresie folkloru: jako dzieło podręczne A. Wuttke: „Der deutsche Volksaberglaube der Gegenwart” (wyd. Ill, Berlin, 1900), gdzie wskazana jest literatura przedmiotu, a także E. H. Meyer: „Deutsche Volkskunde” (1898). Tutaj jako wzór tego rodzaju monografii należy wspomnieć o R. Andree: „Braunschwei-ger Volksbrauch” (1896, Brunswik).

Ludność. Ludność N-c wynosiła w dniu 1 grudnia r. 1900 ogółem 56 367178 mieszk., z czego przypadało na każdy kraj podług u dołu zamieszczonej tablicy:

W r. 1880 ludność N-c wynosiła 45 234 061 mieszk., w r. 1871: 41058 792; kraje, składające dzisiejsze N. liczyły w r. 1867: 40 093154 mieszk., w r. 1852: 35929691; w r. 1834: 30608698, w r. 1816: 24831396 mieszk. Najgęściej zaludnione są: królestwo Saskie, pobrze-ża Renu i jego dopływów: Menu, Neckaru i Ruhru, pas ziemi pomiędzy Harcem a Elbą, południowa część Turyngii, wschodnia Westfalii, południowo-wschodnia Szląska (zwłaszcza okolice Świdnicy i Bytomia); najsłabiej: Fryzy a, Lüneburger Heide, Meklemburg, część wschodnia Pomorza, Mazury Pruskie. Poniżej podajemy kilka najgęściej i najsłabiej zaludnionych większych jednostek tery-toryalnych:

Królestwo Saskie „    „    288 m. na kim. kw.

(najsłabiej zaludniony obwód Saski, Budzi-szyński liczy 164 mieszk. na kim. kw.).

Reg. Düsseldorfska „ „

„ Kolońska „ „

(cała pruska prow. Reńska 213 m. na kim.).

KRAJE

Królestwo Pruskie......

Bawarskie.....

Saskie.......

„ Wirtemberskie .    .    .

W. Księstwo Badeńskie ....

Heskie......

Mekiemb.-Zwierzyńskie Sasko-Wejmarskie Meklemb.-Strzeleckie „    „ Oldenburskie .    .    .

Księstwo Brunszwickie. ....

Sasko-Meiningeńskie.    .

Sasko-Altenburskie. .    .

Sasko-Kobursko-Gotajskie Anhalckie.....

ii

Schwarzburg-Sondershausen Schwarzburg-Rudolstadt

Waldeck.......

„ Lippe ... .....

Wolne miasto Lubeka. .

Cesarstwo niemieckie razem

•n

Ludność d. 1 grudnia r. 1900

płci płci nie-męskiej wieściej

16 911 425 3 028 100 2 043 148 1 052 169 926 277 558 240 300 320 177 065 50 852 198 308 230 288 123 049 95 796

110    923 155 185

39 508 45 259 27 935 32 521 68 668 21 449 67 116 47 784

111    014 375 811 880 437

ogólna

na km. kw.

Ludność w r. 1890

Przyrost od r. 1890

mieszk.

°/

/o

307 450 185 808 51 750 200 872 234 045 127 682 99 118 118 627 160 oOO 41 390

47    800 29 983 35 875 72 542 21 683 71 836

48    991 113 868 392 538 839 033

27 737 247 28 629 931

99

81

280

ni

124

29 957 367 5 594 982 3 502 684 2 036 552 1 657 867 992 883 578 342 326 091 97 978 354 968 403 773 223 832 170 864 206 513 271 963

75    510 85 863 57 281 62 754

119811 39 163 128 495

76    485

4 515 142 15,07 581 075 10,37 699 532 19,96 132 958 6,53 210 077 12,66 127 010 12,79 29 428    5,09

36 782 11,28

4    624    4,72

44 212 12,46 60 560 14,99 26 899 12 02 24 050 14 08 23 037 11,15 44 122 16,22

5    388    7,13

7 196 8,38

637

5 642

19    399 3 969

10 457

1,11

8,99

16,11

10,12

8,13

26,53

24,63

23,42

7,23

56 367 1781    104 149 428 470| 6 938 7081 14.04

Reg. Gumbińska „    „    „    „ 49m.nakm.kw. tuskim i Kościerzyńskim, oraz pomiędzy linia-

W.Ks.Meklembursko-Zwierzyńskie46    „    „    „    mi, przeprowadzonemi od Skarszewa    przez Sta-

Reg. Koźlińska „„„„„    42    „„    „    rogród, Peplin, Nowe, Laskowice i    Świecie    do

„ Liineburska „„„„    4L    „„„    Chełmna, i od Kościerzyny przez Chojnice    do

W. Ks. Meklembursko-Strzeleckie    35    „ n    „    Wyrzysk. W mniejszości dochodzą    Polacy    na

Narodowoić. W r. 1900 jako języka domowego (Umgangssprache) używało niemieckiego 51883 131 osób, innych języków 4231 129; 252 918 osób posługiwało się w domu dwoma językami, niemieckim i ojczystym. Bliższe szczegóły wskazuje tablica poniższa:

Z ogółu mieszkańców N-c w r. 1900 obywa- wschód do Gdańska i Tczewa, granica zachod-teli niemieckich było 55 587 642, cudzoziemców nia, etnograficzna, polska wychodzi po za Prusy 778 536.    Zachodnie, zajmuje dwa powiaty pomorskiej re-

posługujących się

jednym dwoma językiem językami

Polaków ,    „    „    „    3 328 751    182 184

550

Polacy stanowią 6.25% całej ludności cesarstwa Niemieckiego, w poszczególnych zaś pro-wincyach: w Ks. Poznańskim 61.3%- w Prusach Zachodnich 28%, sach Wschodnich 7.8%> w Westfalii 2.9%, w prowincyi Reńskiej 0.4°/₀. •— W Prusach Wschodnich granicę etnograficzną pomiędzy ludnością niemiecką a polską (Mazurzy-protestanci) tworzy linia ciągnąca się od Dubieninek na granicy Królestwa Polskiego, na zachód do Gol-dapu. Stamtąd w kierunku południowo-zachodnim, omijając Węgobork, a zagarniając Lec i Ryn pod Sońsbork, dalej zaś na zaohód przez Olsztynek i Ostrudę pod Iławę. W pasie pomiędzy tą linią a granicą Królestwa Polskiego, szerokim na 8 do 10 mil, Polacy stanowią większość; na północ od tej linii jest ich już bardzo niewielu. — W Prusach Zachodnich, na prawym brzegu Wisły. Polacy przeważają w Chełmińskim, na południe od linii przeprowadzonej od Chełmna przez Łaszyn do Iławy; na północ są w mniejszości; dopiero dookoła Sztumu skupiają się i znów osiągają przewagę liczebną uad Niemcami; od Kiszporka przez Malbork do Tczewa ciągnie się granica polska, etnograficzna, północna na brzegu prawym Wisły. Na brzegu jej lewym Polacy dochodzą do morza (Kaszubi); ludność polska tworzy tu jak gdyby długi półwysep, łączący się nad Notecią z masą główną obszaru etnograficznego, polskiego. Większość stanowią Polacy na półwyspie Heli, w powiatach: Puckim, Wejherowskim, Kar-

°’o

giencyi Koszalińskiej (Lęborski i Bytowski), pod Borzyszkowem wchodzi do Prus i ciągnie się przez Konarzyn, Głuchów, Radawnice, przechodzi blizko Złotowa, dalej biegnie pomiędzy Piłą a Wałczem do Trzcianki i Radolina. Pośrodku tego półwyspu etnograficznego Niemcy mieszkają tylko po miastach i przy drogach głównych; im bliżej Noteci, tym częściej pojawiają się jednak osady niemieckie. Na granicy Prus Zachodnich i regiencyi Bydgoskiej, Niemcy stanowią już prawie wszędzie połowę ludności. W W. Ks. Poznańskim przewaga liczebna jest po stronie Polaków; w części wschodniej Polacy są w większości znacznej, nietylko po wsiach, ale i po miastach; im dalej na zachód, tyra żywioł polski staje się słabszy, wreszcie w powiatach graniczących z Brandenburgią większość ludności staje się niemiecką. W części północnej W, Księstwa, nad Notecią, jest bardzo wiele osad niemieckich, założonych jeszcze za czasów Fryderyka II; Niemcy są tam w większości. Przeprowadzić linię graniczną pomiędzy dwiema narodowościami jest w Poznańskiem trudno, gdyż po całym W. Księstwie rozsypane na Szląsku 23.6⁰/⁰, w Pru- są osady niemieckie; granica większości polskiej

ciągnie się mniej lub więcej od Jutrosina przez Lepno, Lutomyśl, Wronki, Rogoźno do Wyrzysk. Na zachód od tej linii ciągną się trzy wąskie pasy ziemi, na których Polacy większość stanowią: jeden od Kościana do Babiego Mostu, drugi wzdłuż brzegu lewego Warty do Międzychodu, trzeci wzdłuż brzegu lewego Noteci przez Wielin do granic Brandenburgii. Przed czasem niedawnym żywioł polski przekroczył w niektórych miejscach granice W. Księstwa i powstało nieco osad polskich z Brandenburgii wschodniej. Na Szląsku Polacy zajmują cały brzeg prawy Odry w regiencyi Opolskiej (jest ich tam 75°/₀) i powiaty: Brzeski, Namysłowski, Sycowski, część Mileckiego i Oławskiego w regiencyi Wrocławskiej. Na brzegu lewym Odry granica etnograficzna polska ciągnie się od Oławy przez Grotków i Głubczycze do Bogumina {Oderberg).— Obszar, na którym ludnośś polska przeważa, wynosi 923 mile kw. z 11488 osad; w 17 powiatach Polacy stanowią przeszło 80°/₀ ludności, w 41 powiatach przeszło 70°/₀, w 51 przeszło połowę.— Po za granicami etnograficznemi, Polacy rozrzuceni są po całych Niemczech; w ilościach większych mieszkają w Berlinie (około 60000) i w okręgach przemysłowych Westfaliii i prowincyi Reńskiej (w powiatach: Dortmundzkim i Bochumskim przeszło 10°/₀ lud-

w wieku lat

poniżej 15 |

15—20 20—30 30-40

(kob. 16.5 ) męż. 9.5 (kob. 10.9

ności).— Szczegóły bliższe co do ilości i rozsiedlenia Polaków w Niemczech, znaleźć można w pracach następujących: Edward Czyński „Etnograficzno - statystyczny zarys liczebności i i rozsiedlenia ludności polskiej” (w „Wiśle” i r. 1887; zeszyty I—VI i w osobnej odbitce Warszawa 1888); S. Ramułt „Statystyka ludności kaszubskiej” (Kraków 1899); S. Komornicki „Polska na Zachodzie” (Lwów 1894); F. Tetzner „Die Slaven in Deutschland” (Brunszwik 1902); J. Olszewski „Ilu nas jest?” („Kalendarz Katolicki” 1901); L. Stra-szewicz „Ilu nas jest?” („Miesięcznik Kurye-ra Polskiego r. 1900); B. Koskowski „Ilu jest na świecie Polaków” (w „Opisie ziem, zamieszkanych przez Polaków”, 1903).— Czesi mieszkają na Szląsku Górnym, najgęściej w powiatach Raciborskim i Głubczyckim, gdzie ich jest przeszło 50 000; mniejsze kolonie czeskie znajdują się pod Kładzkiem, Sycowem, Opolem i Gliwicami. — Lużycanie tworzą nad Spre-wią górną wyspę etnograficzną, zewsząd przez Niemców otoczoną; po środku ich ziemi znajdują się znów wysepki czysto niemieckie, jak Bu-dziszyn, Chociebuż i kilka miast pomniejszych. Obszar łużycki zmniejszył się bardzo od roku 1550, w którym dochodził na 3 mile do Frankfurtu i na 6 do Berlina. Lużycanie są przeważnie ewangielikami, jest jednak wśród nich (w Saksonii) nieco katolików. Z ogólnej ich liczby przypada do 40 000 na regiencyę Frankfurcką, do 28000 na Legnicką i około 45000 na część wschodnią królestwa Saskiego.— Duńczycy mieszkają w dawnym księstwie Szlezwigu; księstwo to pod względem narodowości dzieli się na trzy części. Południowa, od rz. Eidery do linii Szlezwig-Husum jest czysto niemiecka, środkowa, do linii Flensburg-Tondern, jest pasem mieszanym, w północnej zaś Duńczycy mają większość znaczną. — Po za granicami Alzacyi i Lotaryngii językiem francuskim, oprócz niewielkiej ilości niezniemczonych potomków emigrantów, mówi tylko około 11000 osób w mieście Malmedy i w okolicach jego (w re-giencyi Akwisgrańskiej); są to Walio no wie. W Alzacyi język francuski panuje w dolinach Wogiezów; w Lotaryngii granica językowa ciągnie się od Rixingen na północ przez Dieuze aż do granicy powiatu Diedenhofen (Thionville). Wewnątrz części francuskiej leży miasto i powiat Metz, oraz powiat Château-Salins. Od czasu niedawnego ilość Niemców znacznie w nich jednak wzrosła—Litwini zajmują część północno-wschodnią Prus Wschodnich nad Niemnem i Przegielem, zamieszkują mierzeję Ku rońską i powiaty: Kłajpedzki, Szyłokarczemski, Tylżycki, Ragniecki, Piłkalski, Stołupiański, części Wystruckiego, Gąbińskiego i Darkieńskiego. Żydzi, których w r. 1900 liczono 586 948, rozsypani są po całym państwie. W większych ilościach (od 3 do 6%) tworzą trzy grupy:

jedną w dawnych ziemiach polskich, W. Księstwie Poznańskim i Prusach Zachodnich, gdzie jednak nie przekraczają 4°/₀ i skąd zresztą coraz więcej wychodzą do Berlina; drugą w Hesyi, Turyngii Zachodniej i Frankonii Północnej ; trzecią w Alzacyi. Oprócz tego w Berlinie jest ich około 90 000 (6°/₀ ludności). Najmniej jest ich w pasiev obejmującym Szlezwig, Holsztyn, Han-nower Wschodni, pruską prowincyę Saską, królestwo Saskie, Turyngię Wschodnią i Bawaryę Wschodnią (mniej niż 1%). W pozostałych częściach Niemiec, Żydzi stanowią 1—2%.

Płeć. Na 27 737 247 mężczyzn przypadało w r. 1900: 28629 931 kobiet, czyli w stosunku 100: 103.2; wogóle więc kobiety dość znacznie przeważają. Na 100 mężczyzn przypada więcej niż 107 kobiet: w Prusach Wschodnich (109.3), W. Ks. Poznańskim (107.8), Szląsku (111.3), Hohenzollern (110), Wirtembergii (107.4), Wal-deck (108.8) i Berlinie (107.8). Przewagę płci męskiej widzimy w Westfalii (95.8), prowincyi Reńskiej (99.8), Szlezwigu i Holsztynie (97.5), jako też w wielu miastach, posiadających znaczne fabryki lub garnizony. Dane powyższe (co do prowincyi) dotyczą spisu ludności z r. 1890; spis z r. 1900 wykazuje pewne różnice nieznaczne, z wyjątkiem prowincyi Reńskiej, gdzie przyrost płci męskiej był większy. Z zestawienia stosunków płci i wieku otrzymamy tablicę następującą: na 100 mężczyzn było kobiet w wieku lat

niżej 10.    10-20. 20—40. 40—70. ponad 70.

Wiek i stosunki rodzinne. Spis ludności z roku 1890 wykazał, że 60% mieszkańców żyje w stanie bezżennym i niezamężnym, 34% w małżeńskim, 6% zaś jest wdów, wdowców i rozwiedzionych. Każda płeć wykazuje, naturalnie, liczby różne i tak: bezżennych było 62%, niezamężnych 57.9%, żonatych 34.6°/₀> mężatek 33.3°/₀, wdowców i rozwiedzionych 3.3%* wdów i rozwódek 8.8%- Stosunki wieku widać z tablic poniższych:

W r. 1890 na 100 mężczyzn lub kobiet było

Bezżen- Żona- Wdów- Rożnych i nie- tych i mg- cdw i wiedzio-zamężnych żatek wdów nych

40—50

0.3

87

I—‘ CO

0.6

76.5

męż.

50—70 powyżej 70 I

wogóle {kob.

kob.

męż.

kob.

męż.

razem

lO i© »-¹ t- I—I 05

t- o    o W t- o

r-t    ł-H O lO CO

OJ W CO bî 1^ c -1 hf* OO hfa. O CO JJ* JO « 05 co i-* H O'

t- 05 © 00 Pj CO 05

(M* CO «5 00 co" oo’ là

rt W W

95 IN O) -H (M

o o o o O O O

Z kobiet poniżej lat 15 były 152 mężatki i już 3 wdowy.

Na 1000 mieszk. było w wieku

w r. 1890 w r. 1880 w r. 1870

poniżej lat 10 10—20 20—40 40 — 70 powyżej lat 70

242

253

242

207

289

234

28

196

195

289

237

25

297

241

25

Domy mieszkalne, gospodarstwa. Budynków zamieszkanych w r. 1890 było 5 848 562 z cze go 5 790689 przypadało na domy mieszkalne, 41 442 na inne, służące do mieszkania budynki, 3 825 na stałe namioty, szałasy i budy, 12606 na wozy, łodzie i t. p.; pustkami stało 122 109 domów mieszkalnych. Gospodarstw było 10 617 923, w tej liczbie 9 836560 zwykłych, z 2 lub więcej osób, 747 689 osób mieszkających samotnie, niezależnych i 33 674 zakładów. Na budynek zamieszkany przypadało osób 8.45, gospodarstw 1.82 na gospodarstwo osób 4.66.

Ruch ludności. W r. 1899 zawarto w Niemczech małżeństw 471 519, t. j. 8.6 na 1000 mieszkańców. W r. 1891 liczby te wynosiły 399 398 i 8.03: w r. 1881 małżeństw było 7.47 na 1000 mieszkańców, czyli że od tego czasu ilość małżeństw stosunkowo ciągle wzrasta. Pomiędzy rokiem 1872 a 1881 widzimy za to spadek, w r. 1872 bowiem małżeństw zawarto 10.32 na 1000 mieszkańców. Jeżeli weźmiemy ilość małżeństw nie w stosnnku do ogółu mieszkańców, lecz tylko do zdolnych do małżeństwa, t. j. od 15 roku życia, wypadnie nam 50 na 1000 mieszk. Prawie połowa małżeństw (45%) zawarta zostaje w miesiącach kwietniu, maju, październiku i listopadzie. W częściach państwa przeważnie rolniczych maximum małżeństw zawartych przypada na listopad (po ukończeniu żniw), minimum w ziemiach katolickich w marcu (post wielki), w protestanckich w sierpniu. W częściach państwa przeważnie przemysłowych maximum przypada na kwiecień i maj, minimum na sierpień.— Urodzeń było w r. 1899 w N-ch 2 045 286 (1052278 chłopców i 993 006 dziewcząt), w tej liczbie martwych 64982 t. j. 3.2%; na 1 000 mieszkańców wypadło więc urodzeń 37.1. Po nad normę przeciętną było urodzeń w Westfalii (43.4), Prusach Zachodnich (42.7), W. Ks. Poznańskim (42.6), Królestwie Saskim

(40.4), prowincyi Reńskiej (39.5), Bawaryi (38). Najwyższą liczbę urodzeń przez czas istnienia cesarstwa N-go dał rok 1876: 42.53 na tysiąc. Urodzeń nieprawych było w r. 1899: 183 504, t. j. 8.97°/₀ ogólnej liczby urodzeń; w okresie od r. 1882 do 1891 wypadało przeciętnie urodzeń nieprawych 168898 na rok, to jest 9.81%- najwięcej w Bawaryi (15%, przed laty 30 jeszcze 20%), w Meklemburgu (14%), w Berlinie (13.1%)» w obwodach regiencyjnych Wrocławskim i Legnickim (13.41), w Turyngii i Saksonii (12.34); najmniej w Westfalii (2.5), prowincyi Reńskiej (3.5), Hannowerze, Oldenburgu, Bremie (5.58), Hessyi i Nassau (6.11).—Najwięcej urodzeń przypada w zimie i na jesieni (maximum w lutym i wrześniu), najmniej w lecie. Na 100 dziewcząt rodzi się przeciętnie 106 chłopców; większa śmiertelność wśród niemowląt płci męskiej wyrównywa wkrótce ten stosunek, który później, z powodu większej śmiertelności wśród mężczyzn, powoli na korzyść kobiet się zmienia.— Ilość przypadków śmierci wyniosła w r. 1899: 1250179 (włączone tu są i dzieci martwo urodzone) t. j. 22.7 na tysiąc mieszkańców. Liczba ta większa jest niż w roku poprzednim (21.8), niższa jednak znacznie niż w szeregu lat wcześniejszych (np. w okresie dziesięcioletnim 1882—91: 26.29 na tysiąc). Maximum śmiertelności wykazały: Szląsk (27.1 na tysiąc), Bawarya (25.4), Prusy Zachodnie (25.1) i Wschodnie (24.8). Wogóle w części południowo-zachodniej N-c śmiertelność jest stosunkowo mniejsza, niż na południu i na wschodzie. Stosunkowo śmiertelności największej, jak i wszędzie, podlegają niemowlęta, to też ogólna liczba śmiertelności podnosi się tam, gdzie jest więcej niemowląt, t. j. gdzie liczba urodzeń jest większa.— Przyrost ludności naturalny (przewyżka ilości urodzonych nad ilością zmarłych), wyniósł w r. 1900: 759 757, t. j. 13.49 na tysiąc. Rzeczywisty zaś przyrost, wykazany przez spisy ludności był, naturalnie, mniejszy (emigracya). Ruch ludności w poszczególnych państwach niemieckich w roku 1900 przedstawia tablica poniższa (ob. I str. 713): Z całej ludności N-c około 60% urodzonych było w miejscu zamieszkania, 40°/₀ zaś tworzyli przybysze z innych dzielnic i z zagranicy. Dane te zmieniają się bardzo w różnych miejscowościach; w miastach większych zwłaszcza, napływ osób urodzonych w innych miejscowościach jest bardzo znaczny; w Berlinie urodzonych na miejscu jest tylko 42%» przybyszów zaś 58%» w Hamburgu 44°/₀ i 56%.—W roku 1890 mieszkańców N-c, urodzonych w N-ch było 48 909 960, urodzonych za granicą 518 510, t. j. 10.5 na tysiąc.— Jeżeli podzielimy całe państwo Niemieckie na 9 dzielnic, tablica poniższa wskaże nam w nich przypływ i odpływ ludności wewnątrz państwa (dane z r. 1890): [ob. II str. 713].

Tabl. I.

Prusy ......

Bawarya '.....

Saksonia .....

Wirtemberg .    .    .    .

Baden ......

Hesya.....

Państwa pozostałe .    .

Alzacya i Lotaryngia

Niemcy całe w r. 1900 1899 1898

1897

1896

Tabl II.

Dzielnice

Przypływ z [ Odpływ do innych dzielnic

Niemcy (Emigracya).

Mał-

żeństw

293 064 60 585 37 986 17 104 15 491 9 671 39 556 13 034

476 491 471 519 458 877 447 770 ;    432 107

Przyrost (+) lub strata (—)

04

Urodzeń wrazj z urodzo-nemi martwo

1 275 850 233 092 164 101 76 671 65 261 38 264 154 080 53 338

2 060 657 2 045 286 2 029 891 1 991 126 1 979 747

Śmierci

Martwo

urodzo

nych

Przewyż-ka urodzeń

785 498 163 287 100 219 53 025 43 345 22 999 94 346 48 181

39 999 6 879 5 535 2 378 1 779 1 289 5 024 1 635

460 352 69 805 63 882 23 646 21 916 15 265 59 734 15 157

1 300 900 1 250 179 1 183 020 1 206 492 1 163 964

64 518

64    982

65    160 64 436 64 998

759 757 795 107 846 871 784 634 815 783

il Prusy Wschodnie iZachodnie, Pomorze, W. Ks. Poznańskie i Śląsk.    .    .

2)    Brandenburgia z

6)    W estfalia, prow. Reń

ska ......

7)    Saksonia, Turyngia

8)    Bawarya, Wirtem

berg, Baden, Hesya, Hohenzollern. .    .

9)    Alzacya i Lotaryn-

218 748

997 582

372 105

317 738

438 670

473 260 384 574

181 241

1 272 911

-1064163

285 131

517 591

132 158

474 490

255 470 262 034

317 413

+ 712 451

— 145486

+ 185 580

35 820

+ 217 790 + 122 540

— 136 172

gia

169 774

36 494

+ 133 280

3 553 692

3 553 692

W odsetkach dane te przedstawiają się jak stępuje:

Dzielnica, jak wyżej Pl 4P+w4dpływ Przerost ( + )

1)    Prusy i t. d. .    .

2)    Brandenburg i t. d. 24.46

3)    Brunszwik i t. d. 11.47

4)    Hamburg i t. d. .    12.48

5)    Brema, Hannower 9.39

6)    Westfalia, pr. Reńska 6.75

7)    Saksonia, Turyngia 8.19

8)    Bawarya i t. d. .

9)    Alzacya i Lotaryngia 10.91

na-

2.02    10.73    — 8.71

8.46    +16

15.27    — 3.8

5.6    —j— 6.88

10.08    — 0.69

3.73    4- 3.02

5.73    —2.46 1.29

2.56    —j— 8.35

Jak widzimy, największą ilość przybyszów wykazują prowincye północno-zachodnie, największą ilość wychodźców wschodnie; tłomaczy się to charakterem przemysłowym pierwszych i rolniczym drugich. Berlin ściąga znaczną ilość przy-

1.77

3.06

byszów, jako stolica i ognisko wybitne przemysłu i handlu; znaczny przyrost w Alzacyi objaśnić można załogami wielkiemi, złożonemi z żołnierzy z innych dzielnic, i znacznym pływem urzędników i oficyalistów rządowych, niemieckich. Szczegóły bliższe co do przybyszów i wychodźców w ziemiach polskich stwa Niemieckiego ob. we właściwych artykułach (Prusy Wschodnie i Zachodnie. W. Ks. Poznańskie, Szląsk, Westfalia, także Prusy i Polska).

Emigracya. W wychodztwie niemieckim wieku XIX' widzimy trzy okresy większego odpływu ludności: pierwszy obejmuje lata 1852—54, w których gorączka złota wyciągała za ocean przeciętnie po 100 000 osób rocznie; drugi od r. 1866 do 1873, t. j. po wojnach r. 1866 i 1870/71, z odpływem rocznym również około 100 000 osób; trzeci wreszcie od r. 1880 do 1893 dosięgający szczytu w r. 1881, w którym opuściło N. 220 798 osób. Od r. 1894 liczba wychodźców stale się zmniejsza i w latach ostatnich nie dochodzi już do 30 000 rocznie. Dane szczegółowe co do ilości wychodźców w ciągu ostatnich lat kilkunastu, wraz ze wskazaniem miejscowości, do których kierowali się przeważnie, wskazuje tablica poniższa:

og<5łem wy- do Stanów chodźców Zj. Am. P.

110119 83 225 104787 103951 96070 97103 120089 118000 87677 40 964 37 498 83 824 24631 22 221

rok

1885 i 1886 i 1887

1888

1889

1890

1891

1892

1893

1894

1895

1896

1897

1898

102224 75591 95 976 94 364 84 424 85112 108611 107 802 75102 34210 30 692 27 360 19 030 17272

na

cesar-

do Bra- do Ka-zylii nady

779 1577

1 169 6136 1283 1490 1340 1100 986    634

899    539

785    208

88

Enc. Powsz. niustr. S. U. Zesz. 12. T. II.

90

05 O •—¹i 05 o o OO 05 05

»-H r—I I

24313 22 309 22 073

19195

19338

19516

877

364

402

h—*    to

I— £*• 05

Do pozostałych krajów Ameryki, do Australii, Afryki i Azyi wyemigrowało w dziesięcioleciu 1892—1901

rok

h-    I—¹ I—¹ ł—¹ t—¹ Ci

as

-JW-JCDOO-JCOlO'

ł-occ^oc^eoo

1C

C+-

k--

CO

Afryka Azya

183

55

Liczby, oznaczające kraje przeznaczenia, nie wykazują tych wychodźców, którzy wyruszyli z portów angielskich i francuskich; ilość ich wynosiła w niektórych latach do 4 tysięcy ; w spisie ogólnym wychodźców są oni jednak pomieszczeni.— Pod względem wieku (w r. 1892)

wychodźcy do lat 14 stanowili „    od 14 do 21 lat. . . .

*    od 41 do 50 „ ... .

„ od lat 50......

to to

o o oo o

/ o

°/

/ o

Pod względem zawodów było wśród wychodźców w r. 1892:

rolników

10 728 t. j. 11.9% pracowników przemysłowych 16 504    „    18.3%

„ „ „ „ handlowych „ „ „ i komunikacyi 4 518    „

robotników innych zawodów bez zawodu, lub takich, którzy zawodu nie podali 24 819    „    27.5%

Obliczenie przypuszczalne wszystkich wychodźców z N-c od r. 1820 do 1900 wykazuje mniej lub więcej 6% milionów osób, z czego około 4-ek milionów przypada na Stany Zjednoczone Ameryki Północnej.

Osady i miasta. Z liczby ogólnej około 80 000 miast, osad i wsi w N-ch, 33 miasta liczyły w r. 1900 przeszło 100 000 mieszkańców, 41, od 50 do 100 tysięcy; 50, od 30 do 50 tysięcy; w r. 1890 było miast    powyżej    100 000    m. 26    z    6 314 268    m.

.    .    32 324    „    35.8y₀

J*5%

1362

to to

CO CO

oo

os

co

oo to

m.

Poniżej podajemy wykaz miast, które w r. 1900 liczyły przeszło 100 000 m., oraz przyrost ludności w nich od r. 1895; gwiazdkami (*) oznaczone

są miasta, których granice w tym okresie powiększone zostały.

miasta

Berlin Hamburg

*    Monachium

Lipsk.    .

Wrocław.

*    Drezno .

Kolonia .

*    Frankfurt nad Menem 288 489

*    Norymbergii.

Hannower .

Magdeburg .

Düsseldorf .

*    Szczecin .    .

Chemnitz. .

Chartottenburg Królewiec .

Stuttgart .

liczba mieszk. przyrost od roku 1895 w %

1884151 . 705 738 . 499959 . 455 089 . 422 788 . 395 349 . 372 229

.261022 . 235 666 . 229 663 .213767 .210680 . 206 584 . 189 290 . 187897 . 176318 . 163418 .161508 . 156937 . 15661 1 .150268 . 142418 . 141947 . 140539 . 140384 . 135 235 .128177 . 118863 . 117014 . 107938 . 106928 . 106 001

12

13

21

14

13

16

16

17

33

12

21

22

28

43

11

14

13

14

18

28

12

12

55

24

14

26

— 0.3

Od 20 000 do 100 000 mieszkańców liczyły na-stępująae miasta na ziemiach polskich:

57875 52510 52372 52154 51409 32 727 31 738 30112 29 635 26141 25 250 24 i 95 24 090 21693

Zawody. Obliczenia statystyczne, dotyczące zawodów, którym się oddają mieszkańcy N-c, dokonane były dwa razy przez czas istnienia cesarstwa, t. j. w r. 1882 i w r. 1895. Tablica poniższa wskazuje najważniejsze wyniki spisu z r. 1895 i porównanie ich ze spisem z r. 1882.

ZAWODY

Pracownicy

Rodzina i służba

Ogółem

Na tysiąc

1895

1882

Rolnictwo.............

Leśnictwo, rybołówstwo, hodowla bydła . .

Górnictwo.............

Przemysł ............

Przeróbka minerałów Przemysł metalurgiczny . Machiny i narzędzia. . Przemysł chemiczny. .    ,

Przemysł tkacki .    .    .    ,

Papier........

Skóra ...

Handel i przewóz.........

Handel...........

Przewóz........

Gospody..........

Ubezpieczenia ........

Służba niedomowa i najemnicy dzienni Urzędnicy, duchowni, zawody wolne .    .

Wojsko i marynarka........

Bez zawodu określonego......

8 156 045 136 647 567 774

7 713 456 501 315 862 035 385 223 102 923 945 191 135 863 168 358 647 019 878 163

1 513 124

1    353 447 119 291 101 504

2    338 508

1    205 133 615 331 492 660

25 384 432 491 794 983 631 186

2    142 601

9 912 618 295 997 1 279 533 10 692 478 815 326 1 290 754 655 904 186 603 954 713 170 684 260 969 1 041 573 1 200 444

1    460 576

2    352 326 132 212 170 394

3    628 337 1 734 486 1 387 375

462 196 44 280 454 316 1 303 339 105 714 1 184 261

349

18 068 663 432 644 1 847 307

18 405 934    355,5

1    316 641

2    152 789 1 041 127

289 526

954 856 69 664 886 807

2    098 322 736 900

3    326 862

416,6

8,4

8,5

35,7

29,8

325,3

25,4

41,6

20,1

5,6

5,9

8,3

40,1

4,9

5,3

18,4

1,3

17,1

40,6

14,2

64,3

19,8

29,7

17,7

3,7

40,9

4,4

30.4

37,7

60,4

61,5

3,2

8,5

100,2

50,5

32,2

16,7

0,8

20,7

37,2

12

49,7

Ogółem . .

22 913 691 I 28 856 593    51 770 284    1 000

1 000

Rolnictwo Górnictwo Handel Przemysł Budownictwo przewóz

66644    . 99076    141548

5881819    4096243    727622

. 44.7

b 00 00

Na tysiąc ludności było ogółem:

r. 1895 r. 1882 Pracowników .    .    429    .    .    419

Rodziny i służby .    571    .    .    581

Porównywając dane z lat 1882 i 1895, widzimy w tym okresie znaczny ubytek rolników (67,6 na tysiąc) i niewielki służby nie domowej i najmitów (3.6 na tysiąc), znaczny zaś przyrost w przemyśle (30.2 na tysiąc) i handlu (15 na tysiąc). Różne dzielnice państwa wykazują różnice znaczne w porównaniu z ogółem. Procent wysoki pracowników przemysłowych (przeszło 30$ ludności; dane z r. 1882) widzimy na dwu obszarach: 1) w całej części zachodniej państwa, w Wirtembergu, Badenie, Alzacyi i Lotaryngii, w Hessyi i Nassau, w prowincyi Reńskiej i sąsiadujących z nią okręgach Westfalii; 2) w królestwie Saskim, Turyngii i Niemczech Środkowych aż do niziny północno-niemieckiej, oraz na wązkim pasie na południu Szląska; wreszcie w niektórych miastach większych: Berlinie, Szczecinie, Hamburgu, Bremie, Lubece, Kielu.— Rolnictwo przeważa (przeszło 50% ludności) w dzielnicach pozostałych państwa na 3 obszarach większych, 1) w Prusach, w W. Ks. Poznańskim, w części Szląska, na Pomorzu, w Brandenburgii i Meklemburgu; 2) w Hannowerze i w okręgu Monasterskim; 3) w Bawaryi, w większej części Wirtembergu, Badenu, Alzacyi i Lotaryngi; nakoniec w regiencyi Trewirskiej i w Szlezwigu z Holsztynem. Pod względem społecznym przedstawiają się zawody jak następuje (dane z roku 1882):

a) Pracownicy i przedsiębiorcy

samodzielni .    2288033    2201146    701508

b)    Urzędnicy i

oficyaliści .    .

c)    Robotnicy

w procencie ! a) Przedsiębiorcy . .

b)    Urzędnicy . . .

c)    Robotnicy ...    71    .    . 64    . 46.3

Wyznania. Podług wyznań było w r. 1890 w N-ch 31026 810 ewangielików, 17 674921 katolików, 145 540 chrześcian innych wyznań, 567 884 Żydów i 13 315 różnych wyznań nie-chrześciańskich. Rubryka „chrześcian innych wyznań” obejmuje m. in. 6 716 braci ewangie-lickich (Herrnhutów), 22 365 mennonitów, 29 074, babtystów. 5 249 wyznawców „wysokiego kościoła” angielskiego i szkockiego (prezbiteryanów), 10144 metodystów i kwakrów, 5 714 katolików niemieckich (Deutsch-Katholiken) i 23 698 dys-sydentów. W okresie 1871—99 przyrost ludności pod względem wyznania był następujący: 5 445 125 (21.3%) ewangielików, 2 805 629 (18.9%) katolików, 63 382 (77.1 °/₀) innych chrześcian, 55 731 (10.9%) Żydów. Dane za rok 1900 wykazują następującą ilość wyznawców religii każdej.

CO

210150 586948 17 535

672 296 24

rH lO

to

987

O' 05 CO

959

991

775 218 947    45

O tc Cf ^

978 983 963

„    „ Sasko-Kobursko-Gotajskim 981

„    „ Schwarzburg-Sondershau-

to to

sen

993

956

980

979

974

957

975

939

930

217

Ewangielików ....

Katolików.....

Chrześcian innych wyznań

Żydów......

Różnych wyznań niechrześ.

Stosunek procentowy wyznań w poszczególnych krajach i prowincyach wskazuje tablica następująca:

Na 1000 mieszkańców było w r. 1895

Ewan- Ka- Ży-gieli- toli- dów ków ków

w Królestwie Pruskim „ (w Prasach Wschodnich Zachodnich

„ Berlinie.......

„ Brandenburgii.....

„ W. Ks. Poznańskim.

„ Pomorzu......

„ Szląsku.......

i. prowincyi Saskiej .    .

„ Szlezwigu i Holsztynie .

„ Haunowerze.....

„ Westfalii......

„ prow. Hesko-Nassau-kiej .

„ prow. Reńskiej ....

„ Hohenzollern).....

w Bawaryi......

„ Ks. Brunszwickim „    „    Sasko-Meiningeńskim .

„    „    Sasko-Altenburskim

„    „    Anhalckim ....

989

„    „ Rudolstadt

„    „    Waldeck ....

„    „    Reuss linii starszej

„    „    „    „ linii młodszej

„    „    Schaumburg-Lippe .

»    „ Lippe.....

„ Lubece ......

„ Bremie .    .    .    . \ .

„ Hamburgu.....

„ Alzacyi i Lotaryngii .

Większosó katolicka tworzy dwie wielkie grupy, jednę na południu i zachodzie, drugą na wschodzie państwa; środek jest protestancki. Na południu katolicy zajmują zwartą masą trójkąt, obejmujący Bawaryę Górną i Dolną, Pala-tynat Górny i Szwabię; przez Wirtemberg południowy i Baden obszar ten łączy się z drugim pasem czysto katolickim, ciągnącym się wzdłuż granicy zachodniej państwa. Trójkąt ten ograniczają od północy ziemie protestanckie: dawne księstwa Ansbach i Bayreuth, oraz Wirtembergia północna; za temi ziemiami leży wyspa katolicka, utworzona z dawnych biskupstw Bambergu, Wiirzbnrga i Fuldy, oraz części arcybiskupstwa Mogunckiego, w okolicach Aschafenburga. Na zachodzie obszar czysto katolicki składa się z Badenu zachodniego i południowego, Alzacyi (z wyjątkiem wysp protestanckich koło Kolmaru i Strasburga), Lotaryngyi i ziem na brzegu lewym Renu (dawne arcybiskupstwa Kolońskie i Trewirskie, oraz Jülich). W przemysłowej, wschodniej części prowincyi Reńskiej, dookoła Düsseldorfu, Elberfeldu i Dortmundu wyznania zaczynają się mieszać, a w niektórych miejscowościach protestanci dochodzą do większości. Tę dzielnicę mieszaną okalają od południa, wschodu i północy ziemie czysto katolickie dawnych biskupstw Paderbornu i Monasteru, za któremu zaczyna się już kraj protestancki. Wielki obszar protestancki najdalej na zachód dochodzi do Palatynatu, gdzie zresztą wyznania są bardzo pomieszane; dalej na północ i wschód, w Hesyi i Nassau protestantyzm staje się jnż panującym, a za Wezerą widzimy już tylko drobne wysepki katolickie na ziemiach dawnych biskupstw Hildes-heimu i Halberstadtu, oraz arcybiskupstwa Mogunckiego. Na wschodzie katolicy przeważają w dawnych ziemiach polskich i tworzą tam grupę zwartą, obejmującą Prusy zachodnie W. Ks. Poznańskie, i większą część Szlązka (regiencya Opolska, Wrocławska, południowa i wschodnią część regiencyi Legnickiej). Wązki pas protestancki od Elbląga do Niedzborza oddziela te ziemie od wyspy katolickiej, Warmii, za którą na wschód aż do granicy ciągnie się już kraj czysto protestancki.— Organizacya Kościoła. Urządzenie Kościoła ewangielickiego różne jest w krajach poszczególnych; panują tu dwa systemy: prezbiteryalny (synodalny) i episkopalny. Przy pierwszym sprawy Kościoła spoczywają w gminach w ręku dozoru kościelnego, złożonego z członków duchownych i świeckich; nad gminami stoją tylko synody prowin-cyonalne lub krajowe. Przy systemie episko-palnym władza kościelna leży w ręku monarchy, jako pierwszego biskupa. W Prusach najwyższą władzę kościelną sprawuje Wyższa Rada Kościelna (Oberkirchenrat) złożona z prawników i teologów, zależna bezpośrednio od króla. Katolicy mają 5 arcybiskupów: w Kolonii, Poznaniu (i Gnieźnie) Monachium (i Freising), Bam-burgu i Freiburgu, oraz 20 biskupów; w Warmii, Chełmie, Wrocławiu, Hildesheimie, Osnabrücku, Monasterze, Paderbornie, Fuldzie, Limburgu, Tre-wirze, Augsburgu, Passawie, Ratysbonie, Eich-

kładów.

przywóz

381

statt, Würzburgu, Spirze, Rottenburgu, Moguncyi, Strasburgu i Metzu, 1 delegacyę w Berlinie, 3 wikaryaty apostolskie i 1 prefekturę. Po „prawach majowych” i „walce kulturalnej” (ob. dzieje) przywrócono Kościołowi katolickiemu prawie wszystkie prawa dawne; pozostały tylko ograniczenia co do niektórych zakonów, zakazanych prawem z d. 4 lipca r. 1872 (Redemptoryści, Jezuici i iu.). — Starok atolicy mają biskupa w Bonnie, uznanego przez państwo.

Oświata, Szkoły. Pod względem oświaty ludowej N. zajmują jedno z pierwszych miejsc w Europie. W roku 1892/93 w całym państwie tylko 0,38$ rekrutów nie umiało czytać. Z krajów związkowych najwyżej stoi pod tym względem Saksonia, w której tylko 0,01$ analfabetów było wśród rekrutów; w królestwie Pruskim było ich O,59°/₀, najwięcej w Prusach Zachodnich (w okręgu Kwidzyńskim 5,44%. w Gdańskim 2,1 °/₀).— Szkoła ludowa prawie we wszystkich dzielnicach jest pod dozorem miejscowym, który spoczywa przeważnie w ręku duchowieństwa. Podstawą oświaty ludowej jest przymus szkolny, według którego wszyscy mieszkańcy obowiązani są posyłać dzieci swoje do szkoły publicznej w wieku lat 5—14, o ile ich nie kształcą gdzieindziej. Początek i koniec wieku szkolnego różne są w krajach poszczególnych, a nawet prowincyach; przymus szkolny jednak istnieje w całych N-ch.—W roku szkolnym 1891/92 szkół ludowych było w N-ch 56,560, w których pobierało naukę 7,925,688 dzieci. Nauczało zaś osób 120,033 (w tem 13,750 nauczycielek). Dla kształcenia nauczycieli istnieje 113 zakładów przygotowawczych (Präparandenanstalten), 275 seminaryów dla nauczycieli i 25 dla nauczycielek. Koszt utrzymania szkół ludowych wynosił rocznie 242 miliony marek, w tem 69 milionów zapomogi od państwa. Szkołę średnią w r. 1893 reprezentowało 1012 zakładów naukowych, z tego 433 gimnazyów (klasycznych), 54 progim-nazya, 131 gimnazya realne, 25 szkół wyższych realnych, 48 szkół realnych, 117 szkół wyższych miejskich (HöhereBürgerschule), nakoniec 35 innych, publicznych i 57 prywatnych.— Wszechnice składają się przeważnie z 4 wydziałów (teologicznego, prawniczego, lekarskiego i filozoficznego), niektóre mają ich jednak więcej, jak naprz. Tybinga 7 (dwa teologiczne, [katolicki i protestancki], prawniczy, nauk politycznych, lekarski, przyrodniczy i filozoficzny).—Najstarsza wszechnica w N-ch jest Heidelberska (od r. 1386), najmłodsza Strasburska (r. 1872). Wraz z akademią w Monasterze (2 wydziały: teologiczny, katolicki i filozoficzny) i wydziałem teologicznym, katolickim w Braniewie (Braunsberg) liczą N. 22 szkoły wyższe; z tego wPrusach 11: Berlin (założony w r. 1810), Bonn (r. 1818), Braniewo (liceum r. 1818), Gietynga (r. 1737). Gryfia (r. 1456), Halle (r. 1694), Kiel (r. 1665), Królewiec (r. 1544), Marburg (r. 1527) Monaster

(akademia r. 1786) i Wrocław (r. 1702); 3 w Bawaryi: Erlangen (r. 1743), Monachium (założony w r. 1472 w Ingoldstacie) i Würzburg (r. 1402); 1 w Saksonii: Lipsk (r. 1409); 1 w Wirtembergii, Tybinga (r. 1477); 2 w Ba-denie: Freiburg (r. 1457) i Heidelberg (r. 1386); 1 w Alzacyi: Strasburg (r. 1872)) 1 w Hesyi: Giessen (r. 1607); 1 w Turyngyi: Jena (r. 1577); 1 w Meklemburgii, w Rostoku (r. 1419).—W roku 1893 wykładało w tych szkołach 2461 profesorów, uczyło się 34,575 studentów.—Oprócz wszechnic liczą N. znaczną ilość wyższych i średnich szkół zawodowych, jak oto: Instytut fizyczno-techniczny, 9 szkół wyższych, technicznych (Berlin, Hannower, Akwisgran, Darmstadt, Drezno, Karslruhe, Monachium, Stuttgart, Brunszwik), 3 akademie (Berlin, Freiberg i Klausthal) i 14 szkół górniczych, 7 akademij leśnych, duży zastęp akademij i szkół handlowych, akademie wojskowe w Berlinie i Monachium, akademię morską w Kielu, szkoły kadetów, podoficerów i marynarzy, szkoły rolnicze i ogrodnicze, konserwatorya muzyczne (Lipsk, Stuttgart, Drezno, Kolonia, Berlin, Monachium i iu.), szkoły marynarki, weterynaryi, aptekarskie, akuszerek, przemysłowe i rzemieślnicze, szkoły wyższe tkackie (Elberfeld, Mülheim, Krefeld), zakłady dla ociemniałych i głuchoniemych i t. d.— Służy też nauce mnóstwo towarzystw naukowych (m. in. akademie umiejętności w Berlinie, Gietyndze, Monachium i Lipsku), bibliotek, muzeów, ogrodów botanicznych i zoologicznych i t. p. za-

ig. P.

Rolnictwo. N. są jeszcze dotąd przeważnie krajem rolniczym. Pomimo wielu gór, ziemia uprawna zajmuje przeszło połowę powierzchni N-c, mianowicie 27 331240 hektarów (r. 1891). Największe stosunkowo przestrzenie ziemi uprawnej zawierają: W. Ks. Poznańskie (6l.3°/n powierzchni ogólnej) i prowincya Saska (60.2%). Najwięcej roli idzie pod żyto i owies, dalej pod pszenicę i jęczmień. Orkisz uprawiany jest przeważnie nad Renem i na południu, tatarka więcej na północy; roślin strączkowych najwięcej hoduje Poznańskie i Brandenburgia. Nad Renem i Neckarem uprawiana jest w ilościach większych kukurydza. Uprawa ziemniaków, która w dziesięcioleciu 1881—90 dawała przeciętnie po 24.3 miliony tonn, powoduje duży rozwój gorzelnic-twa, zwłaszcza w Prusach; w całym państwie w r. 1891/92 gorzelni było 59 789, wyrób ich zaś doszedł do 2 948 000 hektolitrów.—Pomimo rozwoju rolnictwa, wytwórczość krajowa nie wystarcza jednak na potrzeby N-c i rodzi konieczność sprowadzania zboża z za granicy. W latach 1890—92 przywóz i wywóz roczny wynosił przeciętnie wywóz

pszenicy 958 044 tonny 262 tonny żyta. .    757 052    „

jęczmienia 681 369    „    6 630    „

zbiór w ton-nach

ziemniaki .

Ulm,

musu-

.    131813 tonny 432 tonny

66 „

owsa

kukurydzy 562 523    „

tatarki .    29 990    „

18

chmiel .    .

tytuń .    .

38 740 cent. p. 218 607 14167 tonn 30 075

W r. 1899 przywieziono zboża za 881.3 miliony marek, wywieziono za 123.6 miliony.— W wielu żyznych miejscowościach N-c kwitnie uprawa roślin przemysłowych. Najbardziej rozpowszechniony z nich jest len, który zwłaszcza mieszkańcom okolic górzystych, uboższych dostarcza materiału do przemysłu tkackiego, domowego — wyrobu płótna. Konopie w ilościach większych uprawiane są tylko w Badenie i w Palatynacie. Uprawa lnu i konopi podupadła jednak od niedawna; w okresie lat 1878 —1883 pierwszego ze 133890 hektarów zmalała na 108287, to jest o 19°/₀, drugich z 2 1181 na 15 255 hektarów, t. j. o 28°/₀.—W celu pozyskania oleju uprawiają w N-ch rzepak, a w niektórych okolicach (pod Erfurtern) i mak; ta gałąź rolnictwa upada jednak z powodu coraz większego rozpowszechniania się olejów mineralnych.—Pod koniczyną było w r. 1892: 73447 hektarów, z czego zebrano 13 580 tonn.—Uprawa roślin farbiarskich ogranicza się do okolic niewielu: marzanny nad Renem, na Szląsku i w Wirtembergii, szafranu w Turyngii i Frankonii.—Ważnym dla wielu okolic jest tytuń. Najlepsze gatunki posiada Pa-latynat, Alzacya, dolina Neckaru i Frankonia Środkowa. W r. 1891/92 było pod tytuniem 18 533 hektary. Przerabiano tytuń w 10 500 zakładach, przy pomocy przeszło 100000 robotników. Siedzibą główną przemysłu tytuniowego jest Brema i sąsiednie okręgi hanowerskie.—Bardzo ważną gałęzią rolnictwa jest też uprawa buraków cukrowych. Najwięcej uprawiają ich w kraju pomiędzy Magdeburgiem, Brunszwikiem, a Merseburgiem, na Szląskn pomiędzy Wrocławiem a Świdnicą, nakoniec w Brandenburgii nad Odrą. Buraki przerabiano w r. 1892 w 403 cukrowniach (w r. 1884 było ich 408, w 1874— 336, w 1836—122). Wyrób roczny cukru wzrósł w okresie lat 1836—1892 z 14 081 centnarów p dwójnych na 11443 680. Podczas kampanii r. 1891/92 przerobiono w cukrowniach 9 488 002 tonn buraków. — Jako surogat kawy w wielu dzielnicach uprawiają cykoryę (przeważnie w pro-wincyi Saskiej, w Brunszwiku, nad Neckarem i w Bryzgowii); pod Hallą znajdują się całe pola kminku. Poniżej podajemy wykaz ziemi uprawnej i zbiorów w r. 1900:

ziemi uprawnej w hektarach

8 550 659 3841 165 466347 3 002182 7091930

.    3218777    .    40585317

łąki (trawa) .    5 912122    .    23106 276

Ogrodnictwo, uprawa wina i chmielu. Norymberga, Bamberg, Schweinfurt, Erfurt, Quedlinburg, Darmstadt, Strasburg znane są z uprawy warzyw, szparagami i sadzonek. Najwyżej jednak pod tym względem stoi Turyngia z Erfurtern na czele; Berlin również jest znany z hodowli kwiatów. Ogrodów owocowych dużo bardzo jest w całych N-ch, w okolicach Stuttgartu liczba drzew owocowych dochodzi do 2000 na 1 km. kw. Pomimo to jednak w r. 1892 przywieziona do N-c owoców świeżych 961,779 centnarów podw., owocu suszonego zaś 289,573, centn. podw.; wywóz owoców w roku tym wyniósł tylko 103,471 i 1,166 centn. podw.—Ważną gałęzią zarobkowania w wielu miejscowościach N-c jest uprawa wina. Pole główne uprawy jego leży w Niemczech południowych, w dolinach Neckaru i Menu; najlepsze winnice leżą na stokach południowych gór Tannus i w Rheingau (Rüdesheim, Johannisberg, Geisenheim, Rauenthal i in.). Drugi obszar uprawy wina ciągnie się od lasu Turyńskiego aż do Odry, z powodu jednak ciepłoty niższej, gatunki wina są tam znacznie gorsze.—Winnice zajmowały w r. 1891 w całym państwie 119,294 hektary; wina wytwarzano przeciętnie po 22,2 hektolitry z hektaru (w okresie 1881 — 90), czyli ogółem 2,659,039 hektolitrów. W wielu miejscowościach powstały fabryki win jących, zwłaszcza w Koblencyi, Moguncyi i Würz-burgu. W r. 1892 wywieziono z N-c 124,392 centnary podw. wina i moszczu w beczkach, 17,232 centn. podw. wina musującego i 58,346 cent. podw. innych rodzajów wina.— Chmiel uprawiany jest w wielu miejscowościach N-c, najwięcej jednak i najlepiej w Bawaryi; w r. 1891 zajęto pod jego uprawą 43,640 hektarów, z tego zaś 22,332 hektary przypada na Bawaryę. Ba-warya też jest głównym miejscem wyrobu piwa, zarówno pod względem ilości jak i jakości. W r. 1891/92 w Niemczech północnych i środkowych było 9,269 browarów, które uwarzyły 32,6 milionów hektolitrów piwa; w Bawaryi 6,702 browarów z 14,9 mil. hl. wyrobu; w Wirtembergii 6,748 browarów z 3,454,304 hl,; w Badenie 1791 browar 1,642,750 hl.; w Al-zacyi i Lotaryngii 128 browarów z 874,992 hl. piwa. Ogólny przywóz piwa do N-c wynosił w r. 1892: 413,273 centn. podw., wywóz zaś 718,462 centn. podwójnych.

Hodowla bydła. Bogactwo łąk w części górzystej N-c i na północy, dobre pastwiska w górach, i uprawa staranna koniczyny, lucerny i innych roślin pastewnych, przyczyniły się do wielkiego rozwoju hodowli bydła w N-ch. Chów bydła rogatego jest głównym środkiem zamożności Fryzyi Wschodniej, Hannoweru, Olden-

burga, Szlezwigu, Holsztynu, Pomorza, Frankonii, Wirtembergii, miejscowości podalpejskich i części górzystych Turyngii i Hesyi. Kozy rozpowszechnione są po całych N-ch, głównie wśród ludności uboższej. Nierogaciznę również napotkać można wszędzie; najwięcej z niej słynie jednak Pomorze i Westfalia. Z Pomorza i Meklemburga pochodzą gęsi najlepsze. Hodowla koni kwitnie głównie w Prusach Wschodnich, Szlezwigu i Holsztynie, Meklemburgu, Oldenburgu, Hannowerze, Brunszwiku i Lippe na północy; w Alzacyi i Lotaryngii, Wirtembergii i Bawaryi na południu. Hodowla koni zaspakaja nietylko potrzeby kraju, dość znaczna ilość koni wywożona też bywa za granicę. Hodowla owiec zagrożona jest obecnie z powodu znacznego przywozu wełny z krajów zamorskich; to też ilość owiec stopniowo się zmniejsza. Około r. 1860 było jeszcze w N-ch 28 milionów owiec, w r. 1883 już tylko 19 milionów, w roku 1892—13| miliona, w r. 1900—9| miliona. Za to przywóz wełny wzrósł z 687,555 centn. podw. (r.    1880) do 1,590,518 centn. podw.

(r. 1892), wywóz zaś w tym samym czasie spadł ze 143,250 na 76, 235 centn. podw.— Mułów i osłów jest w N-ch mało; w r. 1883 było ich 9,795.— Wyniki spisu zwierząt domowych, w dniu 1 grudnia r. 1900 dokonanego podaje tablica poniższa.

Rynkiem głównym dla handlu rybami wewnątrz kraju jest Monachium, które posiada też znaczny zakład dla sztucznej hodowli ryb. Przywóz ryb świeżych wyniósł w r. 1892: 505 575, wywóz 33 974 cent. podw.

Leśnictwo. N. posiadają piękne lasy i bory, zwłaszcza w miejscowościach górzystych, nie nadających się do uprawy ziemi. Najwięcej stosunkowo lasów jest w prowincyi Hessko-Nassau-skiej (40°/n powierzchni ogólnej) i w Bawaryi (33°/₀). W całym państwie lasy zajmują 13908398 hektarów. Z gatunków drzewa przeważają na wschód od Elby sosny i buki; z buków też składają się przeważnie lasy górskie w Harzu i przy brzegach morza Bałtyckiego. Dębów najwięcej jest na wzgórzach nadreńskich, w Westfalii i na Szląsku Górnym. W górach bawarskich, w Turyngii, Harzu i Górach Olbrzymich przeważają gatunki iglaste, sosny i świerki. W r. 1883 lasy dały w N-ch zarobek 470 000 osobom; wliczeni w to są i pracownicy licznych tartaków. Głównemi miejscami handlu drzewem, gdzie zbiera się drzewo nietylko z Niemiec, ale i z Polski, są: Brandenburg, Kłajpeda i Gdańsk. Tysiące ludzi znajduje zarobek przy przerabianiu drzewa tego na skrzynie, obuwie drewniane, wszelkie wyroby stolarskie, aż do robót rzeźbiarskich, delikatnych. Zasługują na wyróżnienie: fabryki mebli w Moguncyi, warsztaty stolarskie

Koni

Bydła

rogatego

Owiec

Nieroga

cizny

Kóz

W całych Niemczech......

w Prusach .........

„ Bawaryi.........

„ Saksonii.........

„ Wirtembergii.......

„ Badenie.........

„ Hesyi....... .    .    .

„ Meklemburgu (w obu księstwach) „ Alzacyi i Lotaryngii .    . .    .

4 184 099 2 913 003 384 869 166 713 112 129 75 395 59 091 120 378 142 787

19 001 106 10 865 296 3 550 089 687 587 1 017 6S3 651 664 330 679 377 773 501 804

9 672 143 6 989 430 748 470 74 518 315 965 67 8*8

82    360 661 838

83    085

16 758 436 10 954 002 1 736 761 576 825 612 485 497 917 312 889 514 233 440 936

3 206 426 1 998 692 271 063 139 720 82 233 109 605 124 790 35 891 60 836

W porównauiu ze spisem z dnia 1 grudnia roku 1892 widzimy przyrost: ilości koni o 9.1%. bydła rogatego o 8.2%. nierogacizny o 37.7%. kóz o 3.7°/₀; owiec tylko ubyło o 28.8%.— Hodowla jedwabników, pomimo wielu usiłowań, nie rozwinęła się dotąd wcale, tak że jedwab surowy trzeba sprowadzać z za granicy.— Hodowla pszczół jest dosyć rozwinięta, zwłaszcza w Hannowerze; w r. 1883 było w całych N-ch rojów 1911 748.

Rybołówstwo. Rybołówstwo wskutek poparcia rządu i pracy „Związku rybackiego niemieckiego” podniosło się bardzo od czasów niedawnych. Flota rybacka na morzu Niemieckim liczyła, oprócz łodzi, w r. 1893: 59 parowców i 396 statków żaglowych. Na morzu Bałtyckim poławia się wiele dorszów; ostryg dostarczają wy-spy Sylt, Föhr i Amrum (3—5 000 tonn rocznie).

w Berlinie, Monachium, Stuttgarcie, Hanau, Norymberdze, Koburgu; tokarskie w Berlinie, Hamburgu, Norymberdze, Stuttgarcie; wreszcie fabryki zabawek w Sonnebergu.—Na zakończenie podajemy tablicę, wykazującą stosunek użytkowania, gruntu w różnych częściach N-c:

Na 100 hektarów wypadało w r. 1893.

Ziemi Ląk Past-ornej ogrodów

wisk

Zabudowań i t. d.

ci

00

w    całych N-ch

48.    11    5.3

50.    9.4 6.3

40.    16.9 3.6

57    11.8 0.6

46.    14.8 2.8

39.    13.5 3.6

50.    12.1 1.1

Oi 05 00

tH <N

co oo oo

»1^ O’ O» Ü. o to -a 05 05 05 oo

oo .o -t co oo û co

iO CO CO O O C— , * (M (M CO (M CO CO CO

w W. Ks. Meklemb.-

Zwierzyńskim .    57.7 18.7 5    10.8

„ Alzacyi i Lotaryngii 49.5 12.6 2.4    5

Przemysł, górnictwo i pokrewne gałęzie przemysłu. Górnictwo i hutnictwo kwitnie obecnie przedewszystkiem na Szląsku, nad Renem dolnym, w Saksonii i Harzu. Wytwórczość złota jest nieznaczna: w r. 1899 wynosiła wszystkiego 2 605 kg. Ważniejsze jest już dobywanie srebra, które wyniosło w r. 1899: 467 590 kg. Złoto i srebro przerabiane jest na miejscu; na wyróżnienie zasługują fabryki drutu złotego i srebrnego, galonów, naczyń i innych przedmiotów srebrnych w Augsburgu i Berlinie, wyrobów ze złota i srebra w Pforzheimie, Ellwangen i Hanau, nakoniec fabryki jubilerskie w Offenbachu.—Miedzi wydobywają najwięcej w okolicach Mansfeldu i w regiencyi Arnsberskiej; kopalnie dały w r. 1899: 733 619 ton rudy miedzianej, huty 34633 ton miedzi w bryłach, trzy czwarte tego przypada na Mansfeld. — Rudy ołowiane znajdują się przeważnie w regiencyi Akwisgrańskiej, Opolskiej, Kolońskiej, w Nassau, Harzu i pod Frei-bergiem w Saksonii; kopalnie te dały w r. 1899: 144 370 ton rudy, huty 129 225 ton ołowiu.— Bizmut znajduje się w Saksonii, antymon w Turyngii i Westfalii, kobalt w Saksonii i Hesyi, nikiel w Saksonii i w prowincyi Reńskiej, cyna i wolfram w okolicach Altenbur-ga, ruda manganowa (w roku 1899 dobyto 61 329 ton) nad rz. Lahną w Nassau i w Turyngii; rtęć znajduje się w małej ilości w Westfalii; znaczna jest za to wytwórczość cynku (r. 1899: 153 355 ton) na Szląsku Górnym pod Bytomiem i Katowicami, oraz w regiencyach: Akwisgrańskiej, Diisseldorfskiej i Arnsberskiej. — Nadzwyczaj ważnym czynnikiem rozwoju przemysłu niemieckiego jest wielka ilość węgla kamiennego. Obszarami głównemi, na których kopią węgiel są: zagłębie Renu dolnego i Westfalskie (dookoła miast Essen i Dortmund), zagłębie Akwisgrańskie, zagłębie Saary, Zwickau i Lugau w Saksonii, Dolnoszląskie lub Waldenburskie, nakoniec Górnoszląskie, największe, dokoła Katowic, Bytomia i Zabrza, przechodzące za granice cesarstwa N-go do Królestwa Polskiego i do Galicyi. W r. 1899 wydobyto 101639 753 ton. węgla kamiennego; węgla zaś brunatnego 34 204661 ton, z czego trzy czwarte przypada na kopalnie w okolicach Halli.—Bez takiego bogactwa materyału opałowego przemysł żelazny niemiecki musiałby uledz angielskiemu i belgijskiemu; zajmuje jednak ze swą wytwórczością 7 160 200 ton. surowca, trzecie miejsce na kuli ziemskiej (Za Stanami Zjednoczonemi i Anglią). Najwięcej kwitnie on nad Renem i w Westfalii, dalej w Lotaryngii, nad Saarą i na Szląsku Górnym. Dobywanie rudy żelaznej wzrosło w r. 1899 do 41975 241 ton, z czego na Szląsk przypada przeszło 700 tysięcy ton. 01-brzymie huty znajdują się na Szląsku Górnym pod Bytomiem, w prowincyi Reńskiej, w Harzu i w Lotaryngii.—Pod względem wyrobu stali prześcignęły obecnie N. wszystkie państwa; największe stalownie znajdują się obecnie nad Renem, w Essen (Krupp), Bochumie i Witten. Odlewy żelazne, wszelkiego rodzaju, wyrabiane są w największej ilości w Berlinie, w górach Harzu, w Monachium i w Norymberdze. Wyrobów ze stali dostarczają przeważnie regiencye: Diissel-dorfska i Arnsberska ; Solingen słynne jest z fabrykacyi broni siecznej, Remscheid z wyrobów nożowniczych, Alten z wyrobu drutu. Różne przedmioty z żelaza i stali wyrabiane są też w dobrym gatunku w obwodzie Schmalkalden w Turyngii, Heilbronnie i w Stuttgarcie (nożownicze), w Erlangen i Ratysbonie, w Achern w Ba-denie, w Molsheimie w Alzacyi; najlepsze kosy pochodzą z prowincyi Reńskiej, Czarnego Lasu i Achern w Badenie; wyroby blacharskie z Esslingen, Geislingen, Ludwigsburga i Göppingen w Wirtembergii. Fabrykacya igieł kwitnie w Akwis-granie i Burtscheid, dalej w Düren, Iserlohn, Schwabach i Berlinie. Największe fabryki broni znajdują się w Szpandawie (rządowe) i Berlinie. Wyroby kowalskie i ślusarskie pochodzą przeważnie z Westfalii i prowincyi Reńskiej. Ogółna wartość wyrobów z żelaza i stali wyniosła w r. 1892: 677 milionów marek; w hutach, odlewniach i stalowniach pracowało około 170000 ludzi.—Fabrykacya machin rozwija się szybko i pomyślnie. Do r. 1867 przywóz machin do Niemiec większy był od wywozu; od tej pory wywóz zaczyna przywóz przewyższać. Siedzibą główną fabryk machin są miasta: Karlsruhe, Esslingen, Monachium, Augsburg; Oberzell, Hamburg, Brema, Düsseldorf, Duisburg, Kolonia, Magdeburg-Buckau, Bredow, Elbląg, przedewszystkiem jednak Berlin, Chemnitz i Milhuza w Alzacyi. Od czasu niedawnego powstały w N-ch wielkie fabryki lokomotyw i wa gonów (czynnych jest 14 fabryk lokomotyw i 25 wagonów). Budową okrętów zajmują się, oprócz Hamburga i Bremy, jeszcze Kiel, Gdańsk, Szczecin i Elbląg. Wyrób maszyn do szycia i narzędzi rolniczych wzrósł bardzo od czasu niedawnego. — Pod względem ilości zbudowanych narzędzi muzycznych N. przewyższają wszystkie kraje: 425 fabryk fortepianów i pianin dostarcza ich rocznie około 70 000, organy wyrabiane są w Dreźnie, Frankfurcie n./O. i w wielu miastach N-c południowych, narzędzia rznięte w Saksonii.—Narzędzia i przybory naukowe wyrabiane są w Berlinie, Monachium, Norymberdze, Lipsku, Jenie, Hamburgu, Frankfurcie n./M., Stuttgarcie i in.

Sół. Najbogatszą w sól dzielnicą N-c jest prowincya Saska i Anhalt, posiadająca wspaniałe saliny w Stassfurcie i Leopoldshallu. W Turyngii czynnych jest 7 salin; w Ba wary i jest ich kilka w części południowo-wschodniej kraju.

Ogólna ilość wydobytej soli kopalnej wyniosła w r. 1892: 2 024 037 tonn, z czego na sól rumową przypada 662 577 tonn. Oprócz tego z osadów wodnych wyrobiono 812 816 tonn soii, z czego 504 687 tonn soli kuchennej. Soli potasowych otrzymano w r. 1892: 1 351 075 tonn.

Glina, szkło i kamień, N. bogate są w najrozmaitsze gatunki gliny, począwszy od pospolitej, na cegły używanej, aż do glinki porcelanowej, najczystszej. Wielka ilość materyału wywołała i przemysł właściwy. Cegły, które są materya-łem budowlanym dla okolic ubogich w kamienie, wyrabiane są w całym kraju, najwięcej jednak w Brandenburgii. W całych N-ch czynnych jest 12 500 cegielni, przeważnie jednak małych, mających znaczenie tylko miejscowe. Wyroby kamionkowe pochodzą przeważnie z Berlina, z re-gieucyi Trewirskiej, Magdeburskiej, Potsdam-skiej, KasBelskiej, Wiesbadeńskiej i Legnickiej.

Fabryk porcelany jest w N-ch około 100; najstarsza z czynnych obecnie założona była w Miśni w r. 1710, nąjwięcej jest ich w Turyngii.— Najbardziej znane i poważne fabryki znajdują się w Berlinie, Waldenburgu, Nym-phenburgu i Bambergu; guziki porcelauowe i perełki z Freiburga rozchodzą się po świecie całym. W niektórych miejscowościach (Berlin,

Miśnia, Bamberg) doszło do znacznego rozwoju malowanie na porcelanie.— W r. 1892 przywieziono do N-c 1946 centnarów podwójnych wyrobów porcelanowych białych i 4 630 kolorowych, wywieziono zaś 20 455 białych i 123 296 kolorowych—Przemysł szklany obejmuje 300 hut z 50 000 robotników; oprócz hut istnieje jeszcze około 160 fabryk z 9 000 robotników, które przerabiają szkło gotowe. Siedzibami głównemi przemysłu tego są: Szląsk, prowincya Reńska,

Palatynat, Frankonia środkowa, Bawarya dolna,

Turyngia, Alzacya i Lotaryngia. Fabryki w le-sie Turyńskiem wyrabiają przedmioty delikatniejsze, jak termometry, perły, zabawki. Szkło rznięte pochodzi przeważnie z Norymbergi i Fiirthu; te dwa miasta, oraz Stolberg i Mannheim dostarczają też szyb zwierciadlanych.

Szkła optyczna wyrabiają w Norymberdze,

Monachium, Berlinie, Jenie i Rathenowie, wreszcie Berlin, Monachium i Norymberga znane są z malowania na szkle.— Pieców do wypalania wapna liczą N. 5 200; mniejsze czynne są na nizinie północno-niemieckiej, większe w Riiders-dorfle, pod Berlinem, w Liineburgu i w Gogolinie na Szlązku. Gips, który jest ważnym rodzajem nawozu, znajduje się w ilościach większych na Szlązku, w Turyngii i na nizinie północno-niemieckiej. Cement portlandzki wyrabiany jest pod Szczecinom, Opolem i Bonnern. Fosforyt, jako nawóz bardzo ceniony, rozchodzi się z Nassau po całym kraju. Piaskowiec z Saskiej Szwajcaryi, Sollingu, wzgórz Wezery, jako wyborny materyał budowlany, wywożony jest w dalekie strony. Granit szlązki przerabiany

Enc. Powsa. Ilustr. Ser. U. Zesz. 12 T. U.

jest na płyty i kamienie brukowe.— Budowle pomnikowe w Monachium przyczyniły się do ożywienia korzystania z łomów marmuru w Alpach. Z inaych kamieni zasługują na wyróżnienie: Serpentyn w Saksonii i Szlązku, alabaster w Turyngii, kamień litograficzny z Jury Frankońskiej, osełki z lasu Turyńskiego, łupek z lasu Turyńskiego, gór Kruszcowych, Harzu, Westfalii i prowincyi Reńskiej, kamienie młyńskie z gór Eifel.— Kamieni szlachetnych jest w N-ch nie wiele i to z gorszych gatunków: Topaz w Saksonii, chryzopraz na Szlązku, agat w księstwie Birkenfeld; kryształy górskie na Szlązku, w Saksonii i Harzu pojawiają się w różnych postaciach, jako ametyst, chalcedon, oniks, krwawnik, jaspis i in. Należy jeszcze zwrócić uwagę na bursztyn, znajdujący się w wielu miejscowościach na nizinie północno-niemieckiej, zwłaszcza przy brzegach morza Bałtyckiego, na mierzei Kurońskiej i w Satn-bii. W Gdańsku, Kłajpedzie i Słupsku wyrabiają z bursztynu różne drobiazgi.

Przemysł chemiczny. W r 1891 istniały w N-ch 5 273 fabryki chemiczne z 100 785 robotników; z tego w Berlinie 884 zakłady z 13 596 robotników. Z poszczególnych gałęzi zasługują na wyróżnienie: fabryki farb w Turyngii i Bawaryi; ultramaryny w Norymberdze i prowincyi Reńskiej; anilinowe i a 1 i-zarynowe w Höchst, Elberfeldzie, Offenbachu, Krefeldzie, Mannheimie; perfumerye w Berlinie i Frankfurcie n/M., słynna woda ko-Jońska w Kolonii. Zapałki wyrabiane są w Hesyi, Wirtemhergii, Palatynacie, prowincyi Saskiej, Szlązku i Hannowerze, mydło i świece w Berlinie, Barmen, Kolonii. Norymberga słynna jest z wyrobu ołówków z grafitu, sprowadzonego z Syberyi. Gazownie znajdujemy już teraz we wszystkich średnich i wielu mniejszych miastach nawet. Najwięcej fabryk kleju znajduje się w prowincyi Reńskiej.

Papier, skóra, słoma. Papiernie i fabryki tektury zatrudniają przeszło 60 000 robotników i wytwarzają nie tylko na potrzeby kraju lecz i na wywóz. W r. 1891 wywóz papieru, tektury i materyałów piśmiennych wynosił 88 milionów marek, przywóz tylko 14. Wyrób papieru stoi najwyżej w regiencyach: Akwisgrań-skiej, Arnsberskiej, Legnickiej i w królestwie Saskiem. Obicia papierowe wyrabiane są przeważnie w prowincyi Reńskiej, Frankonii, Hesyi, Berlinie i w Hamburgu, papier ozdobny w Berlinie, Lipsku i Norymberdze, tektura do krycia dachów w regiencyach: Potsdamskiej i Legnickiej.—Pod względem wyrobów introligatorskich najwyżej stoi Berlin, Lipsk, Frankfurt

n./M., Offenbach, Norymberga i Koblencya. Wyroby ze słomy pochodzą przeważnie z Czarnego Lasu, Wogiezów, regiencyi Erfurckiej, Trewirskiej i Wrocławskiej, koszykarskie z Fran-

91

konii górnej. Kapelusznictwo rozwija się denie, Szwabii, Frankonii Górnej, prowincyi z rokiem każdym; wyrobów z gumy i guta- Reńskiej, na Szląsku i w iunych dzielnicach je-perki dostarczają wielkie fabryki w Hambur- szcze. Wywóz ogólny tkaniu bawełnianych wy-gu, Berlinie, Hanuowerze i Kolonii. — Garbar- nosił w r. 1861: 27 700 ton., wartości 147 mil. stwo rozwinięte jest więcej na południu i zacho- marek. Na rozwój przemysłu bawełnianego dzie niż na wschodzie i na północy. Najlepszych gatunków skór dostarczają: Mnguncya, Worma-cya, Malmedy i Eschwege. W Turyngii ta gałąź przemysłu doszła też do wysokiego stopnia rozwoju. Wyroby wykwintniejsze ze skóry pochodzą przeważnie z Niemiec południowych i z prowincyi Reńskiej. Obuwie najlepsze pochodzi z Pirmasensu i Moguncyi; rękawiczki na wywóz wyrabia Wirtembergia. Towary galanteryjne wyrabiają w najlepszym gatunku: Berlin,

Alteuburg, Esslingen, Erlangen, Monachium. Magdeburg, Fürth, Durlach; siodlarskie i rymarskie Berlin, Wrocław, Akwisgran, Dusseldorf, Monachium, Norymberga, Stuttgarti Karlsruhe.

1.31

2362

659

6 235

3 805

1.15

13.55

Luksemburg Gminy austryackie Jungholz i Mittelberg

Przemysł tkacki. Chociaż N. wytwarzają dużo wełny, lnu i konopi, nie wystarcza to jednak na potrzeby przemysłu miejscowego, tak, że znaczna ilość tych materyałów musi być sprowadzana z za granicy. W przędzalniach wełny i fabrykach sukna pracuje przeszło 150 000 ludzi. Głównemi miejscami fabrykacyi sukna i materyałów konfekcyjnych są obwody nadreńskie: Akwisgran, Düren, Eupen, Lennep, dalej Brandenburgia, Saksonia, Szląsk i Łużyce Dolne: wełnianych i półwełnianych materyałów na suknie, Saksonia, Szląsk, prowincya Reńska i Alzacya. Materyały na meble wyrabiane są przeważnie w Chemnitz i Elberfeldzie, plusze w prowincyi Reńskiej i w Westfalii, szale w Berlinie i Bawaryi. Pod względem tkania kobierców zajmują pierwsze miejsce Berlin, Schmiedeberg, Hanau i Barmen; wyrobów pończoszniczych wychodzi najwięcej z Saksonii i Turyngii.—Wywóz ogólny towarów wełnianych z Niemiec wynosił w r. 1891: 228 mil. marek.—Tkanie płótna było dawniej zajęciem bardzo rozpowszechnionem, dodatkowem ludności wiejskiej. Utrzymało się jeszcze w tym rodzaju w Prusach Wschodnich i Zachodnich, na Pomorzu i w Poznańskiem; charakter fabryczny ma ta gałęź przemysłu na Szląsku, w Westfalii, Saksonii, Bawaryi i Wirtembergii. Ogniskami głównemi tkactwa są: Bielefeld i Łużyce Saskie, gdzie wyrabiają najlepsze gatunki płótna. — Obecnie wyrabiają płótno w Niemczech w 13 500 warsztatach mechanicznych. Wywóz tkanin lnianych wynosił w r. 1891: 3 200 ton, wartości 9'/o miliona marek. Wyrób bielizny gotowej stoi najwyżej w Berlinie i Bielefeldzie: w r. 1891 wywieziono bielizny za 9 milionów marek. Od niedawna rozwinęła się bardzo fa-brykacya juty w Brunszwiku, Miśni, Bonnie, Hamburgu, Kasselu i Berlinie.—Tkaniny bawełniane wyrabiane są w wielkiej ilości w Alzacyi i Lotaryngii, Saksonii, Wirtembergii i Ba-

wskazuje ilość przywożonej do Niemiec bawełny; w latach 1836 — 40 wynosiła ona przeciętnie 92 986 centn. podw. rocznie, w latach 1896 —70 701257 centn., w r. 1891; 2 370000 centn. pdw. Warsztatów tkackich, w gałęzi bawełnianej czynnych, jest obecnie przeszło 700000. Bielenie i apretura tkanin bawełnianych doszły w N-ch do wysokiego stopnia doskonałości; drukowanie wzorów udoskonaliło się też bardzo, zwłaszcza w Alzacyi, Elberfeldzie i Dusseldorfie.— Koronkarstwo i hafciarstwo rozwinięte jest wysoko w Saksonii, szczególnie w miastach Anna-berg, Schneeberg, Plauen i Eibenstock; od niedawna i w tej gałęzi znajdują coraz większe zastosowanie warsztaty mechaniczne. Pod względem wyrobów szmuklerskich najwyżej stoi Barmen, dalej idą Berlin, Brzeg na Szląsku, Stuttgart, Isny, Annaberg, Buchholz i in. Płaszcze damskie i kostyumy wyrabiane są w wielkich ilościach na wywóz w Berlinie.— Ogniskiem głównym przemysłu jedwabnego jest pro-wincya Reńska, zwłaszcza miasta Krefeld, Elberfeld, Barmen, Viersen, M.-Gladbach, Mülheim; wyroby krefeldzkie uchodzą za najlepsze. Wywóz materyałów jedwabnych i półjedwabnych wynosił w r. 1891: 146 milionów marek. Warsztaty mechaniczne zastępują ręczne coraz więcej.— Równolegle z tkactwem rozwinęło się i farbiarstwo. Pod tym względem zasługują na wyróżnienie: Krefeld, Elberfeld, Berlin, Zwickau, Augsburg, Heidenheim i wiele miejscowości w Alzacyi i Lotaryngii.

Handel i środki przewozu. Handel. Granice celne niemieckie nie zupełnie się zgadzają z granicami politycznemi cesarstwa. W cesarstwie nie należą do związku celnego:

Km. kw. Ludność w r. 1895.

Helgoland

Wolny port w Bremie „    „ w Hamburgu

Części okręgów badeńskich

Konstancyi i Waldshut 52.06

68.07    13061

Należą zaś do niego z poza cesarstwa

Km. kw.    Ludność

w r. 1895

2 597    217583

1482

2 603    219065

Obszar celny niemiecki większy jest więc od cesarstwa o 2 535 km. kw. i o 206 004 m-ców

(1895). — Na obszarze tym w latach ostatnich wynosił:

Wywóz w r. 1901:

rok

Przywóz:

towarów metali drogich

w milionach marek

razem

1895

1896

1897

1898

1899

1900

1901

4    121 4307 4681 5081

5    483 5 766 5 421

125

251

184

359

301

277

289

4 246

4    558 4865

5    440 5 784 6043 5710

Wyroby żelazne .    .

Węgiel kamienny . Wyroby chemiczne . Żelazo surowe .    .

Tkaniny bawełniane Tkaniny wełniane . Cukier.....

Maszyny .... Przedmioty drobne, galan-terya i t. p.

283.2    mil. marek 262.6 „

183

1895

1896

1897

1898

1899

1900

1901

Wywóz:

3318 3 525 3 685 3 757 4207 4611 4431

106

229

151

254

161

141

81

3 424 3 754

3    786 4011

4    368 4 752 5512

Tkaniny jedwabne Suknie gotowe . Farby .... Wyroby ze skóry Papier .... Rysunki obrazy . Skóry .... Książki, mapy i t. Wyroby z gliny.

* z drzewa

120.6

103.8

96.9

80.0

d.

79.9

75.0

70.9

r>

Od r. 1895 przywóz wzrósł o 1 464 miliony marek, t. j. o 34.5%» wywóz zaś o 1088 mil. mk., t. j. o 41.5%. Przywóz więc stosunkowo wzrósł o więcej, co się tłómaczy wielkim przyrostem ludności: rzeczy spożywczych i materya-łów surowych przywieziono z tego powodu więcej, zużyto zaś na miejscu także więcej wyrobów, które mogłyby być wysłane za granicę.— Najważniejsze przedmioty przywozu i wywozu są następujące:

Wełna .... Zboże .... Narzędzia różne . Wyroby miedziane Przędza wełniana Miedź .... Szkło ....

67.5

65.5    „

65.5    „

59.5 56.3

54.6 48.9

Sumując rzeczy powyższe w grupy większe otrzymamy:

T7

przywóz    wywóz

w milionach marek

Przywóz w r. 1901:

Przedmioty spożywcze Zwierzęta żywe Materyały surowe Wytwory przemysłu

1    710.2 188.0

2    458.8 1064.2

433.0

19.1

1086.8 2 892.5

Zboże .... Bawełna .

658.5    mil. marek

5 421.2

4431.4

Według krajów pochodzenia i przeznaczenia przywóz i wywóz przedstawia się (w milionach marek), jak następuje (rok 1901):

przywóz

wywóz

T)

92.0

90.0

88.6

87.5

Łój

85.1

Przędza wełniana .

Len i konopie .    .    .

Odpadki zboża .    .    .

Maszyny.....

Oliwa i tłuszcze roślinne Mięso ......

82 0

68.3

65.1

60.5

58.9

52.4

Porty wolne.....

Wielka Brytania. .    .    .

Hollandya......

Belgia.......

Francya ......

Szwajcarya.....

Austrya i Węgry .    .    .

Dania.......

Norwegia......

Szwecya......

Rosya.......

Rumunia......

Turcya.......

Włochy.......

Hiszpania......

Portugalia......

Pozostałe kraje europejskie Europa razem

20.3

82.2

657.8

203.8 186.5

281.8

154.2

693.3

916.4

379.0

236

249.9

264.3

491.5

68.3

118

21

65

84.3

729.5

111.4

345.9

47.8

30.1

182.6

78.3

18.1

16.7

34

37.5

127.2

50

19.9

19.6

3 474.4    3 547,$

przywóz

Kanada i Newfoundland Stany Zjed. Am. Półn.

Meksyk......

7.4

1042.1

10.8

35.4

20.7

9.4

113.9 14.5 200.8 100.7 32.1 22.0

Indye Wschodnie angielskie 214.8 Indye Wschodnie hollenderskie 96.7

Chiny......

Japonia. ,    ...    .

Australia.....

Kraje pozostałe .

Inne części świata razem

Egipt .    .

Kraj Przylądkowy

44.7

19.8

107.9 142 2

2235.9

CO

OOOi^^tO<lb5«-WO W H- bo X to to to p <I CE CO O ® ^ ^ © O' <1 o O' ® O' © ^ OtOO’COS'OO'OMŒO’OO'COO OO O'

Meklemburg .    .

Lubeka .    .

z tego przypada na morze Niemieckie ...    .

Bałtyckie

CO

CO OJ

O' cc

05

12 531 8841

Th co

OO o

OO <N

1 155560    30987

192315    5874

w całych Niemczech

d. 1 styczniar. 1901    1 390    1347 875    36 861

964.8

Dane te w r. 1900 następuju:

przedstawiały

się jak

przywóz

wywóz

Europa......

Inne części świata .

3691.2

1061.4

Marynarka kupiecka, niemiecka pod względem ilości statków zajmuje czwarte miejsce na ziemi (po Anglii, Stanach Zjednoczonych i Norwegii), pod względem objętości statków trzecie (po Anglii i Stanach Zjednoczonych). Ilość statków morskich, z wyjątkiem statków drobnych, przybrzeżnych, liczących mniej niż 50 m. sześć, objętości, wykazują tablice następujące:

Okręty morskie, statki

8841

kraje

Hamburg .    .

Brema Prusy . Oldenburg Meklemburg . Lubeka

tonny

załoga

679

26

348

z tego przypada na morze Niemieckie ...    .

Bałtyckie

O co

1717876    43416

223 769    7 140

w całych Niemczech d. 1 styczniar. 1901 3 883    1941 645

1900 3 759    1 737 798

1899 3 713    1639 552

1898 3 693    1555 371

1897 3678    1 487577

50556 44872 43 146 42 428 40 805

W liczbie tej było parowców

okręty tonny 5“    741146

374 968 200 792 9597

kraje

O OD

OO CO GO

załoga

17552 11715 6 547

269

W r. 1875 zaregiestrowanych było okrętów niemieckich 4 602 o 1 068 383 tonnach, w tem 299 parowców o 189 998 tonnach, i 4 303 statki żaglowe o 878 385 tonnach. W porównaniu z rokiem 1901 ilość okrętów zmniejszyła się o 719, objętość za to powiększyła się o 873 262 tonn. Liczba parowców urosła o 1091, objętość ich o 1 157 877 tonn. Statki żaglowe stanowiły w r. 1875: pod względem ilości 93%, parowe 7°/₀. w 1901 stosunek ten zmienił się na 64°/₀ i 36°/₀; pod względem objętości żaglowce stanowiły w r. 1875: 82°/₀, parowce 18°/₀, w r. zaś 1901: 31% i 69%. Portami pochodzenia dla statków niemieckich jest 264 miejscowości (212 nad morzem Niemieckim, 42 nad Bałtyckim). Do najważniejszych należały: Hamburg z 573 statkami, Brema z 329, Rostok z 175, Szczecin z 146, Stralsund z 128, Barth z 121 (dane z r. 1892). Pod względem ilości i objętości parowców N. prześcignęły w r. 1886 Fran-cyę i stoją teraz już tylko za Anglią. Do największych towarzystw przewozowych morskich niemieckich należą: Norddeutscher Lloyd (założony w r. 1857) z siedzibą w Bremie: 79 parowców o 202 118 tonnach — Hamburg-Amerikanische Paketfahrt-Aktiengesellschaft (od r. 1847) w Hamburgu: 65 parowców o 165 500 tonnach — Deutsche Dampf-schiffahrtgesellschaft Hansa (od r. 1881) w Bremie: 25 parowców o 65 650 tonnach— H am burg-Siidameri kani sehe Dfsoh.-GeB. (od r. 1871) w Hamburgu: 12 parowców o 26 417 tonnach — Deutsche Dampfschif. Ges. Kosmos (od r. 1872) w Hamburgu: 16 parowców 34 315 tonnach—Afrikanische Dfsch. -Ges. (Woermann-Linie) w Hamburgu (od r. 1885) 12 parowców o 19 919 tonnach—Deutsche Dfsch-Reederei (od r. 1871) w Hamburgu, 13 parowców o 25 827 tonnach—Deu-tsche-Ostafrika-Linie (od r. 1890) 4 parowce o 4073 tonnach—Oldenburg-Portugiesische-D f s ch. - R e ed e rei (od r. 1892) w Oldenburgu: 7 parowców o 6 320 tonnach — Sartori u. Berger w Kiel: 25 parowców o 20 000 tonn—Hamburg-Pacif i c-Dfsch.-Linie w Hamburgu: 10 parowców o 12000 tonn. Linie niemieckie przewożą najwięcej pa-

sażerów i towarów do Anglii i Stanów Zjednoczonych.— Ruch w portach niemieckich przedstawia tablica poniższa:

W r. 1900 do portów niemieckich weszło okrętów niemieckich 66 746 o 10 798 286 ton. „    „ obcych 20 630 o 7 787471    „

razem 87 379 o 18 585 757 ton.

blicznością i taryf (z wyjątkiem taryf wewnętrznych) należy do kompetencyi cesarstwa. Działalność tych instytucyi w całym państwie przedstawiają tablice poniższe.

Poczta w r. 1901.

z portów niemieckich wyszło

okrętów niemieckich 67 156 o 10 881 382 ton.

„    „ obcych 20 542 o 7 787 679    „

razem 87 698 o 18 669 061 ton.

Żegludze wewnątrz kraju służą drogi wodne długości ogólnej 12 441 kim. Najdłuższa z nich jest linia Renu i dopływów (2 789 kim.), dalej Elby (2 606 kim.), Odry (1802 kim ), Wezery (1175 kim.), Dunajn (746 kim.), Ems (466 kim.), Wisły (438 kim ). Na wszystkich tych drogach, z wyjątkiem Wisły i Dunaju, ruch powiększa się z rokiem każdym. Komunikacyę rzeczną i przybrzeżną, morską obsługiwało w r. 1887: 20 390 statków, w tym 1153 parowce.

Drogi żelazne niemieckie są jedną z najważniejszych pozycyj majątku narodowego. Do roku 1891 ich kapitał zakładowy wynosił 10'/2 miliarda marek; długość ogólna, obecna 52 982 kim. Szczegóły bliższe wskazuje tablica następująca:

Drogi żelazne w ruchu (r. 1902).

Biur pocztowych.....

„ asygnacyj pocztowych .

» gazet.......

Pakietów i pieniędzy

„ pakietów z wartością deklar „    „    „ bez wartości deklar.

„ listów pieniężnych .    .

Wartość przesłanych pieniędzy Mk

Telegrafy w r. 1901.

37 807 123008 231671 5994613795 5 788 503 423 1976 899 700 1094 604 870 1 056 596 480 9352160 70 932 480 156747011 6114204 1417256518 206110372 3 843 067 192480 224 9787081 28 568 700 852

linij .    .

drutu .

131011 kim. 483542    „

25 621    „

Długość

Biur telegraficznych .

Ogólna ilość telegramów. 45 346 281

O torze Wąsko- Razem normal- torowe

nym

„ Main-Neckar Bahn

5 854

2 617 1 803 1 634 1 099

551

119

551

119

Telefony w r. 1901.

Miast posiadających telefony Ilość sieci

17 049 341 134

sieci miej skie:

/linij ....

(drutu .    .    .

Ilość rozmów ....

linie pomiędzy miastami:

Długość

Ilość linii

.    .    58 900 kim.

. . 882126 „

.    . 664606431    *

prywatne .    .

wojskowa pruska 71 alzacko-lotaryńskie 1 670

71

1738

44

Długość I

linij .    .    .

drutu .

Ilość rozmów

3 878 36849    „

295288    „

101611906

rządowe prywatne .

.    .    46 723    830 47 553

4378 1051    5429

Dochody i wydatki poczty, telegrafów i telefonów w r. 1901.

razem 51 101 1881 52 982

Razem z austryackiemi, hollenderskiemi, luksem-burskiemi, rumuńskiemi, niektóremi belgijskiemi i drogą Warszawsko-Wiedeńską w Królestwie Polskim tworzą drogi żelazne, niemieckie (z wyjątkiem 2 000 kim. dróg lokalnych) związek z siedzibą zarządu głównego w Berlinie.

Poczta, telegrafy i telefony. Zarząd poczt i telegrafów cesarstwa obejmuje wszystkie państwa związkowe, z wyjątkiem Bawaryi i Wirtembergii, które mają zarządy osobne. Ale i w tych państwach prawodawstwo co do prerogatyw poczt i telegrafów, stosunków tych instytucyi z pu-

Dochody .    468 538 360 marek

Wydatki .    443 903 014    „

zysk

Stosunki pieniężne i kredytowe. W krajach systemu monetarnego niemieckiego było w roku 1893 w obiegu:

24 635 346 marek

pieniędzy złotych za 2 734 462 700 marek

471010096    „

51585 283 12 287 286

srebrnych „ niklowych „ miedzianych

Oprócz tych pieniędzy, bitych w mennicach cesarstwa, mają prawo obiegu w cesarstwie: dawne

talary niemieckie i austryackie, wybite do roku 1867. Wartość tych pieniędzy obliczana jest na 410 do 500 milionów marek. Prawo z roku 1892 poleciło monety te wycofać z obiegu.— Banknotów w latach ostatnich było w obiegu przeciętnie za 1017 milionów marek, z tego 70.4 milionów niepokrytych.—Zakładów bankowych było w N-ch w r. 1892: 134, z tego 9 mających prawo wydawać banknoty (Notenbanken), 31 hypotecznych i 94 kredytowe. Kapitał zakładowy bauków tych wynosił 1 652.8 milionów marek, rezerwa 326 milionów.—Interesami handlu i rzemiosł opiekują się izby handlowe i rzemieślnicze. Zakładów takich jest w Prusach 84, w pozostałych państwach 56.— Ogniskami głównemi handlu zagranicznego są: Hamburg i Brema, Rostok, Szczecin i Stralsund; handlu wewnętrznego: Berlin, Lipsk i Frankfurt n/M.; dalej w części północnej: Wrocław, Królewiec, Gdańsk, Magdeburg, Frankfurt n/O, w południowej zaś Norymberga, Ratysbona, Augsburg, Stuttgart, Moguncya, Monachium, Strasburg i Milhusa. Głównym rynkiem handlu księgarskiego jest Lipsk.

Ustrój państwa. Po długich usiłowaniach, wreszcie pod bezpośrednim wpływem wojny fran-cusko-pru8kiej (r. 1870/1), nastąpiło spojenie gromady państw i państewek niemieckich w jeden ustrój prawno - polityczny Rzeszy Niemieckiej. Istniał już Związek północno-niemiecki (Norddeutscher Bund), utworzony na podstawie sojuszów zaczepno-odpornych, zawartych w d. 18 sierpnia r. 1866 przez Prusy, ks. Sasko-Weimarskie, Oldenburg, Brunświk, Altenburg, ks. Koburg-Gotaj-skie, Anhalt, oba ks. Schwarzburg, Waldeck, Reuss (1. mł.), oba^ks. Lippe, Lubekę, Bremę i Hamburg, do których przyłączyły się następnie oba ks. Meklemburskie, Hessen-Darmsztackie, Reuss (1. st.), Sasko-Meiningeńskie oraz królestwo Saskie. Sejmy wszystkich tych państw ogłosiły pod dniem 15 października r. 1866 prawo wyborcze, na mocy którego dokonano d. 12 lutego r. 1867 wyborów do parlamentu (Reichstag). Parlament ten otwarty został d. 24 t. m. i r. i d. 16 kwietnia przyjął 230 głosami przeciwko 53 projekt ustawy konstytucyjnej, ułożony przez Prusy z upoważnienia innych państw związkowych. Ustawa zaczęła obowiązywać od d. I lipca t. r. Dnia 8 lipca stanęła umowa celna pomiędzy Związkiem północno-niemieckim, a państwami połu-dniowemi (pierwotnie na 12 lat zawarta), obejmująca radę celną związkową (Zollbundesrat), oraz parlament celny (Zollparlament). Pierwsza powstała w ten sposób, że pełnomocnicy rządów państw południowych weszli do rady związkowej północno-niemieckiej, drugi w ten sposób, że 85 posłów na sejm Rzeszy, obranych w państwach połuduiowo-niemieckich na zasadzie obowiązującego w Związku północnym równego, tajnego i bezpośredniego prawa wyborczego, weszło do parlamentu. — Wypadki r. 1870 wywołały umowy pomiędzy Związkiem półn.-niemiec-kim, a ks. Badcńskim i Heskim (w Wersalu d. 15 listopada r. 1870), pomiędzy związkiem i ks. Badeńskim i Heskim, a kr. Wirtemberskim (d. 2L listopada w Berlinie), wreszcie pomiędzy Związkiem a Bawaryą (w Wersalu d. 23 listopada), ratyfikowane przez parlament i radę związkową. Związek od dnia 1 stycznia począł się nazywać „Rzeszą Niemiecką” (Deutsches Reich), na czele której stanął król pruski, przybrany w tytuł „cesarza niemieckiego”. Proklamacya godności cesarskiej (ko-ronacya Wilhelma I) odbyła się w Wersalu d. 18 stycznia roku 1871. Pod datą 11 marca wniesiono do sejmu Rzeszy projekt, uzupełnionej umowami ostatnich miesięcy i poprawionej pod względem formalnym, ustawy konstytucyjnej, która przyjęta została d. 16 kwietnia pod nazwą „ Verfassungsurkunde fuer das Deutsche Reich*.—Król pruski, jest dowódzcą wojsk związkowych, tytuł cesarza niemieckiego jest tylko dodatkiem honorowym do innych tytułów jego, nie stanowiącym o powiększeniu władzy. Posiada godła cesarskie (koronę, herb, sztandar). Jako „cesarz” nie posiada odrębnej listy cywilnej (budżet obejmuje tylko osobny fundusz dyspozycyjny). Jest nieodpowiedzialny. Nie jest czynnikiem prawodawczym (potwierdza i ogłasza tylko prawa u-chwalane przez parlament). Zwołuje, otwiera, zamyka radę i sejm Rzeszy. Bez jego zgody sejm nie może być rozwiązany. Mianuje kanclerza oraz urzędników Rzeszy. Uchwały rady tylko za jego zgodą i w jego imieniu mogą być przesłane parlamentowi. Zarządza sprawami poczt i telegrafów. Stoi na czele marynarki, wojska, urzędu konsularnego. Rozporządza prawem łaski. Wykonywa prawo zwierzchnictwa w Alza-cyi, Lotaryngii, oraz w koloniach.—Rada związkowa jest zgromadzeniem pełnomocników wszystkich państw Rzeszy. Liczy głosów 58. Wielkość państw stanowi o liczebności głosów: Prusy liczą 17 głosów, Bawarya 6, Saksonia 4, Baden 3 itd. Prezydyum należy do kanclerza. Głos rozstrzygający należy do Prus. Stanowi prosta większość głosów(z wyjątkiem projektów dotyczących zmian konstytuoyi, które są odrzucone jeżeli mają przeciwko sobie 14 głosów). Rada dzieli się na 8 komisyj (wojskowa, marynarki, celna i handlowa, kolejowa i pocztowa, sprawiedliwości, obrachunkowa, spraw zewnętrznych), w każdej muszą obowiązkowo zasiadać Prusy i conajmniej 4 inne państwa Rzeszy, wszędzie przewodniczą Prusy (z wyjątkiem komisyi spraw zewnętrznych, gdzie prezyduje Bawarya). Posiedzenia rady są tajne. Protokóły komunikowane są rządom i ogłasza się publikaoya „Drucksachen zu den Verhandlungen des Bundesrates des Deutschen Reiches*. Rada jest organem rozporządzeń administracyjnych Rzeszy, poczęści jest też organem prawodawczym: projektom prawodawczym nadaje charakter i sankcyę prawa (acz-

kolwiek tylko z woli sejmu projekty prawem zwoływany corocznie. Na wypadek rozwiąza-stać się mogą). — Sejm Rzeszy (parlament) nia, musi być zwołany na nowo wciągu dni 90 jest przedstawicielem politycznym narodu nie- (wyborcy do nowych wyborów powołani wciągu mieckiego. Powstaje z wyborów powszech- dni 60). Okres prawodawczy trwa 5 lat. Otwiera nych (nieograniczonych klasą czy stanem albo parlament cesarz osobiście albo przez osobę „censusem”), bezpośrednich i taj nych. Pra- upoważnioną. Obrady są publiczne (zamknięte wo wyborcze rozciąga się na Alzacyę - Lotaryn- : w komisyach). Deputowani korzystają z nie-gię oraz na w. Helgoland (nie obowiązuje w ko- I tykalności (w czasie obrad parlamentu), loniach i sferze posiadania). Wybierają i mo- , trzymują dyet (prowadzi się w kierunku przy-gą być wybierani (z wyjątkiem wojskowych) o- znania ich zabiegi od lat kilku). Korzystają bywatele Rzeszy, liczący 25 lat życia. Prawo z przejazdu wolnego na kolejach żelaznych.— wyborcze musi być wykonane osobiście w dzień Parlament liczy obecDie 13 stronnictw: zacho-wyborów, w umyślnie na to przeznaczonem miej- wawcze, Niemiecko-państwowe (Deutsche Reichsten. Wolność wyboru zabezpieczona jest usta- partei, — również zachowawcze, mieszczańskie, wami karnemi (Kod. karny § 103). Prawo wy- (właściwe zachowawcze opiera się na junkrach), borcze stanowi w § 5, że na każde 100 ty się- uarodowo-liberalne, centrum, postępowe (Fort-cy mieszkańców powinien przypadać jeden po- schrittler, od r. 1884 nazwało siebie Deutsch-seł, czyli, że okręg wyborczy powinien obejmo- freisinnige, a w r. 1893 rozpadło się na dwa wać tyluż mieszkańców. Prawo określiło ilość odłamy „Zjednoczenie wolnomyślne” (Freisinnige posłów na 397 (Prusy 235, Bawarya 48, Baden- Vereinigung) i „Wolnomyślne ludowe” (Freisin. skie 14, Alzacya-Lotaryngia 15, Saksonia 23, He- Vollcspartei)\ wodzem pierwszego jest po śmierci sya, Oldenburg, ks. Sasko-Wej marskie, Brunświk, Ricker ta—Barth, wodzem drugiego Eugie-Hamburg po 3, Meklemburg (Szweryn) 6 i t. d). niusz Richter [ob.]), demokratyczne, Wel-Okręgi wyborcze ustanowiono w r. 1870 i od fów (stronnicy dawnego domu panującego w Ha-tego czasu nie zmieniono ich. Miasta zatem ma- nowerze), Alzatczyków, Polaków, Litwinów, anty-ją okręgi niepomiernie ludne (Berlin wybiera 6 semitów, agrarczyków, społ. demokracyi. Ro-poBłów, powinien wybierać 16, Lipsk zamiast 1 zwój stronnictw doskonale uzmysłowi następują-powiuien wybierać 4 itd.). Parlament musi być ca tabelka: Liczono wyborców

Nieo-

W stronnictwie

1871

1891

1893

1898

1903

Zachowawczem......

Polaków.........

Litwinów .    .......

Antysemitów.......

Agrarczyków.......

Demokracyi społecznej .    .    .

536 000

348    000 1 128 000

718 000

349    000 50 000 73 000

176 000

101 000

895 000 482 000 1 178 000 1 342 000 1 160 000 147 000 113 000 101 000 247 000

47 000

1 425 000

1 038 000 436 000 997 000 1 168 000 925 000 167 000 102 000 115 000 230 000

264 000

1 787 000

859 000 344 000 971 000

1    455 000 754 000

109    000 94 000

107 000 244 000 8 311 284 000

110    000

2    107 000

948 000 333 000 1 313 000 1 875 000 785 000 91 000

89 900 348 000

244 000 118 000 3 010 000

Same stronnictwa parlamentarne przedstawiają się pod względem liczebnym jak następuje:

Posłów w stronnictwie

1871

1891

1893

1898

1903

Zachowawczem .    .    .

Niemiecko-państwowem Narodowo-liberalęem .

Centrum......

P ostęp owem .... Demokratycznem Welfów    . .    .

Alzatczyków ....

Polaków......

Litwinów.....

Antysemitów .... Agrarczyków .... Demokracyi społecznej

57

87

135

68

46

13

CC I I

C" ca OSOHOCiOitOOCO

<MGCOCOt>Ht>00 l> Oł tO O CO H

CO CO CO r-i O O (N ^ O ^

52

19

50

100

50

I t—i l i—• ^    05 CO

CO GD

C( i—*    1—1 t—•

-a m w M ^ o

16

11

81

s. p.

1) związku celnego niemieckiego 819 083 690 Podatki )cła .    .    483 651 000

12 108 000 114 897 000 49 320 000 127 455 000

31 580 000

71 110 1 580

Wybory tegoroczne (d. 16 czerwca r. 1903 dokonane) świadczyły o wzroście olbrzymim stronnictwa radykalnego. Socyaliści zdobyli blizko milion głoBÓw wyborczych więcej, niż w roku 1898 (tj. z górą 3 miliony głosów na 9 milionów wyborców). Świadczyły również o zwycięstwie Polaków na Szląsku Górnym, gdzie świadomość narodowa wzrasta z każdym rokiem i zapowiada na przyszłość nadzieje jak najlepsze.

Wymiar sprawiedliwości. Jedną z ważniejszych zdobyczy nowego państwa Niemieckiego jest ujednostajnienie wymiaru sprawiedliwości, postanowione prawami z r. 1877 i 1878.—Juryzdykcya patrymonialua zupełnie została zniesiona, duchownej odebrano moc cywilną, oddzielono zakres prawa cywilnego od karnego. Niezależność sądów zabezpieczono w sposób odpowiedni. Żywioł obywatelski przypuszczony został do wymiaru sprawiedliwości w sądach przysięgłych, w sądach ławniczych (Schöffengerichte), w instytucyi sędziów handlowych i polubownych (Schiedsrichter). Postępowanie w sporach cywilnych i karnych oparte jest na zasadach jawności i procedury ustnej, oraz wolnej oceny dowodów przez sąd. Z sądów wyjątkowych dopuszczone są tylko wojenne. Najwyższą instytucyą sądową jest trybunał państwa (Reichsgericht) w Lipsku. To ciało, którego członkowie mianowani są przez cesarza na przedstawienie Rady Związkowej, zapewnia jednakowy wykład praw i jednostajne ich stosowanie w państwie całem. Trybunał państwa rozstrzyga też w pierwszej i ostatniej instancyi wymierzone przeciw cesarzowi i państwu zbrodnie zdrady stanu. Ujednostajnienie prawodawstwa dokonane zostało przez szereg aktów prawodawczych jak oto: prawo o urządzeniu sądów (r. 1877); ustawy postępowania cywilnego (r. 1877) i karnego (r, 1877) i o upadłościach (r. 1877), kodeks karny ogólny (r. 1871) i wojskowy (r. 1872) oraz szereg ustaw i postanowień odrębnych. Od r. 1900, wreszcie zaczął obowiązywać nowy kodeks cywilny dla państwa całego, zniósł on ostatecznie podział Niemiec na trzy wielkie obszary prawodawcze, t. j. prawa ziemskiego, pruskiego (Landrecht), francuskiego (Kodeks Napoleona) i niemieckiego, pospolitego (Gemeines deutsches JRecht). Bliższe szczegóły ob. Niemieckie prawo i Kodyfikacya.

Skarbowość. Osobą prawną, dzierżącą majątek cesarstwa Niemieckiego jest skarb państwa (Reichsfiskus). Do majątku państwa należą między innemi drogi żelazne, państwowe w Al-zacyi i Lotaryngii, skarb na wypadek wojny, w ilości 120 milionów marek, złożony w gotówce w Szpandawie, fundusze państwdwe inwalidów i na budowę twierdz; następnie różne nieruchomości (koszary, gmachy pocztowe i t. p.) i majątek ruchomy, który jest w zawiadywaniu różnych zarządów. — Budżet państwa uchwalany jest przez radę związkową i parlament na rok jeden, oba te ciała mają też prawo kontrolowania działalności urzędu skarbu państwowego.— Dochody. Dochody bieżące cesarstwa składają się 1) z wpływów z administracyj różnych rodzajów majątku państwa, jak oto: z dochodów dróg żelaznych, odsetek od funduszów, o których mowa była wyżej, zysku na biciu monety, dochodów drukarni państwa i t. p.; 2) z opłat, ściąganych na rzecz państwa, zwłaszcza zarządu poczt i telegrafów. Przewyżka dochodów, po strąceniu kosztów admiuistracyi tych instytucyj przelewana jesc do skarbu. Nadto, do rzędu tego zaliczyć należy opłaty za niektóre czynności urzędów państwa, jak np. konsulów, urzędu patentowego i t. d.; 3) z podatków państwowych a mianowicie: spożywczych od soli, tytoniu, wódki, piwa i cukru, oraz z ceł. Ściąganie podatków i ceł, należy do krajów poszczególnych. Podatek ogólny od piwa nie rozciąga się na Bawaryę, Wirtembergię, Baden, Alzacyę i Lotaryngię, które pod tym względem mają opodatkowanie własne i płacą za to skarbowi państwa wynagrodzenie odpowiednie; 4) o ile wydatki państwowe nie zostaną pokryte przez dochody zwykłe, ściągane są t. zw. dopłaty matrykularne (Matriku-larbeiträge), t. j dopłaty pańRtw związkowych, rozłożone w stosunku do liczby ludności każdego z nich.—Ogół dochodów cesarstwa, według budżetu z roku etatowego, 1902/3, przedstawia się jak następuje:

Marek

Cła i podatki spożywcze

wspólne tytoń dla ’cukier . wszystkich Isól .    .

krajów ) wódka .

Podatki: niewspólne od piwa....

2) krajów nie należących do Związku celnego

wspólne.....

nie wspólne .    .    .

Opłaty stemplowe od kart do gry .

weksli.....

papierów różnych i biletów loteryjnych taksa statystyczna .

94 598 000

1 517 000 12 236 000

79 832000 1 013 000

440 629 130 8107 000 89 785 500 18 429 200 27 672 090 47 605017 16 838 877 .    .    580 639 792

.    .    355 497 405

63 144 874

43 326 266 22 279 423 19263 181 11 548 995

6 268 556

3 742 225

1 058 256 4 116667

2 585 720

2 010 054

2    367 851

3    259 654

834 346

959 742 597 390 705 444

1    435 693 444 835

1433 108 997 831

2    318 796 7 922 853

Hamburg .    .

Alzacya i Lotaryn gia. .    .    .

5 156 380

2304 483 115

stałe

756 260

241 630

729

stałe

jednor.

13 941 652    22 620 521

59 852 829 387 027 539 5 990 531 568 473 624

6 758 000 33 321 653 480 000 85 253 176

522 647    —

86 913 539    130 124 550

2 143 774 564 248 000

15 000

397 730 93 654 160 927 390 65 636 800 74 494 701

409 000 17 576 000

47 605 017

33 254 824 1 842 568

razem

17 700 1 240 000 000 1 075 650 000 80 000 000 160 000 000 120 000 000

razem Mk

Marek

.    .    350    970    000

.    .    610    737    707

.    .    1 233 726 965

.    .    2 304 483 115

co co co

Niemcy.

Marek

Saksonia

Wirtemberg.

Baden .

Hesya .

Meklemburg Zwierzyński .

Waldeck. .

Reuss linii starszej »    » młodszej

Schaumburg-Lippe

17-732 564

Dochody nadzwyczajne ....    151 094 819

Pożyczka na wydatki nadzwyczajne 145 938 439 Inne dochody nadzwyczajne .    .

ogółem dochodu marek

Wydatki państwa składają się z kosztów ad-ministracyi i oprocentowania długów państwa, kosztów pobierania i administracyi dochodów państwa, wydatków na poszczególne gałęzie administracji i utrzymanie urzędów państwa. Cesarz, jako taki, nie pobiera żadnych dochodów ze skarbu państwa. Wyznaczane mu jednak bywają co rok 3 miliony marek do dyspozycyi, na udzielanie nagród wszelkiego rodzaju. Wydatki dzielą się na stałe i jednorazowe (etaty zwyczajne i nadzwyczajne). Pozycyą główną wydatków jest wojsko i marynarka. Wykaz ogólny wydatków państwa, według budżetu z r. 1902/3, podaje tablica następująca:

Wydatki

jednorazowe

w markach

Parlament .

Kanclerz i kancela-rya państwa .

(Wojsko).

Urząd spraw zagranicznych .    .

Urząd spraw wewnętrznych .    .    .

Poczta i telegraf . Drukarnia państwa. Wojsko .... Trybunał najwyższy wojskowy .    .    .

Marynarka wojenna Urząd sprawiedliwości .... Urząd skarbu .    .

Urząd dróg żelaznych cesarstwa . Długi cesarstwa Izba obrachunkowa Drogi żelazne . Emerytury .

Wojsko 68 203 137 Marynarka 4 392 954 Administra-cya cywilna .. ł 898 610 Fundusz inwalidów Wyprawa do Azyi Wschodniej .    .

Deficyt ....

1 972 827 823    331 055 292

ogół wydatków Mk. 2 304 483 115

Długi cesarstwa przy końcu r. 1900 przedstawiały się jak następuje:

Marek

2 675 667 700

Przy końcu marca r. 1900 fundusz inwalidów wynosił ogółem 367 442 887 marek, fundusz na wypadek wojny 120 000 000 marek.—Na zakończenie podajemy tabliczkę porównawczą budżetów cesarstwa Niemieckiego w odstępach dziesięcioletnich:

Dochody i wydatki

w r. 1872    .

w r. 1882/ w r. 1892/ w r. 1902/

Wojsko. Po wojnie w r. 1866 przestało istnieć t. zw. wojsko Związku Niemieckiego. Stosunki wojskowe świeżo powstałego związku Północno-Niemieckiego uporządkowane zostały na mocy konstytucyi jego z d. 1 lipca r. 1867. Królowi Pruskiemu, jako naczelnemu wodzowi

Oficerów podofice- żołnierzy lekarzy i rów    urzędników

1434

9 742

72

388

820

51

171

294 zarządy okręgów land-930    3130

19

2 759

48812    336 709

2 566

57 274

9 669

817

996

11 908

53 325

140

3 806

19918

104

2 404

13 005

32

3 778

723

1 353

174

12

54

343

2 436

928

598

185

50

17

6447

341

1807

74

68

218

3 346

568

bne

166

Razem

nowego związku, przyznano prawo wydawania wojny i zawierauia pokoju w imieniu związku. Doia 9 listopada r. 1867 wydane zostało prawo o powinności wojskowej ( Wehrgesetz), które stało się obowiązujące później i dla cesarstwa Niemieckiego. Podczas wojny z Francyą, w roku 187017 L, z wojskami związku Północnego połączyły się wojska państw południowo-niemiec-kich pod dowództwem króla Pruskiego. Odtąd łączność wojsk tych jest już stała. Konstytncya cesarstwa uznała Wehrgesetz za prawo obowiązujące dla całego państwa. Obecnie zasady główne urządzenia wojskowego niemieckiego, na podstawie tego prawa i uzupełnień późniejszych, są następujące: Do służby wojskowej powołany jest każdy obywatel państwa i nie może być w tem zastąpiony. Służba wojskowa zaczyna się po skończonym roku 20-ym i kończy po 39-ym; każdy, kto się zaciągnie do wojska przed rokiem 20-ym należy do niego przez następnych lat 19. Służba trwa a) w wojsku czynnem i b) w odwodzie razem przez lat 7. (Aż do d. 30 marca r. 1904 służba w szeregu trwa 3 lata w jeździe i artyleryi konnej i 2 lata w innych rodzajach broni); c) w landwerze pierwszego powołania lat 5 i d) w landwerze drugiego powołania lat 7, czyli razem w laud-werze lat 12, przyczem ci, którzy służyli w szeregu 3 lata, należą tylko przez lat 3 do land-wery pierwszego powołania. Ci, którzy nie służą w szeregu, czy to wybrani przez los, czy też z powodu zdrowia, zaliczeni zostają na lat 12 do odwodu dopełniającego (.Ersatzreserve), którego zadaniem jest uzupełnianie wojska podczas uruchomienia wojennego i dostarczania ludzi oddziałom nowo tworzonym. Po latach 12 zaliczają rezerwistów dopełniających do landwery drugiego powołania. Oprócz tego, wszyscy obywatele zdolni do noszenia broni należą od 17 do 39 roku życia do pospolitego ruszenia (Landsturm) pierwszego powołania, od 39 do 45 do pospolitego ruszenia drugiego powołania,— Według konstytucyi całe wojsko niemieckie podczas wojny i pokoju tworzy całość jednolitą pod wodzą naczelną cesarza. Cesarz ma prawo i obowiązek doglądania sprawności bojowej wojska; wszystkie zaś wojska niemieckie winny mu są posłuszeństwo, co musi być zastrzeżone w przysiędze składanej swemu monarsze. Cesarz mianuje gienerałów głównodowodzących i dowódzców twierdz; królowie Bawarski, Wirtemberski i Saski mianują za to oficerów swoich kontyngensów. Bawarya, Saksonia i Wurtemberg mają też swe własne ministerya wojny; najwięcej stosunkowo niezależne jest wojsko bawarskie, które zostaje pod dowództwem króla swego; z chwilą jednak pogotowia bojowego przechodzi także pod władzę cesarza. Wojska innych państw stanowią jedną całość z pruskim. Wojsko dzieli się na 23 korpusy: gwardyi (sztab w Berlinie) I w Królewcu, II w Szczecinie, III w Ber-

lini, IV w Magdeburgu, V w Poznaniu, VI we Wrocławiu, VII w Monasterze, VIII w Koblencyi, IX w Altonie, X w Hanowerze, XI w Kasselu, XII (I Saski) w Dreźnie, XIII (Wirtemberski) w Stuttgarcie, XIV w Kalrlsruhe, XV w Strasburgu, XVI w Metzu, XVII w Gdańsku, XVIII we Frankfurcie n/M, XIX (II Saski) w Lipsku, I Bawarski w Monachium, II Bawarski w Wiirtz-burgu, III Bawarski w Norymberdze. Korpusy składają się z 2 (I i XIV z 3) dywizyi, batalionu pociągowego, pułku artyleryi pieszej i batalionu pionierów. Dywizya składa się z 2 lub 3 brygad piechoty 1 brygady jazdy i 1 brygady artyleryi polnej; brygada z 2 lub 3 pułków. Pułki piechoty dzielą się na 3 lub 2 bataliony po 4 kompanie; pułki jazdy na 5 szwadronów; artyleryi polnej na 6 bateryi, artyleryi pieszej na 2 bataliony po cztery kompanie; pionierzy i strzelcy na bataliony po 4 kompanie. Piechota uzbrojona jest w karabin magazynowy Mausera, kalibru 7,9 mm., jazda w szable, lance i karabiny Mausera, artylerya polna w działa kalibru 77 mm., konstrukcyi z r. 1896. — Stopa pokojowa armii niemieckiej w r. 1902 wynosiła:

216 pułków piechoty 12 073    44 077    323 388    2 475

18 batalionów strzelców

13 sekcyj strzelców z kartaczownicami wery

Razem piechoty 13 442

93    pułki jazdy

94    pułki artyl. polnej 3 060

18 pułków artyl. pieszej

26 batal. pionierów

Oddziały kolejowe

Oddziały telegraficzne

Oddziały aeronau-tyczne 23 batal. pocią-

gowe

Straże pałacowe, kompanie karne i inne formacye odrę-1377

Sztaby i zarządy wojskowe 2 652

24 267    80 900    495 500    5 034

Podczas wojny wojsko niemieckie dzieli się na armię czynną, odwód polny, załogi i odwód

ogólny, Ustrój wojsk czynnych stosuje się do istniejących w czasie pokoju 23 korpusów, które przez ściągnięcie dopełnień postawione zostają na stopie wojennej i zaopatrzone w pociągi potrzebne i kolumny amunicyjne. Z odwodu polnego (Feldreserve) tworzą się dywizye odwodowe (Reservedivisionen). Oddziały załogi tworzy się z landwery. Odwód ogólny tworzy kadry, w których uczy się rekrutów do zapełnienia strat poniesionych w polu. Przy poborze rocznym 228 500 ludzi wraz z 9 000 ochotników, w ciągu lat 24, z potrąceniem 25°/₀ aa śmiertelność, wojsko niemieckie może dojść w razie wojny do 4 300 000 ludzi wyćwiczonych. — Twierdze. Ilość twierdz w N-ch jest stosunkowo niewielka. Po r. 1871 zniesiono szereg mniej ważnych; pobudowano za to fortyfikacye nadmorskie w celu obrony brzegów i floty i przerobiono według wymagań najnowszych najważniejsze twierdze na zachodzie i wschodzie. Wszystkich twierdz jest obecnie 33; pozostają one pod dozorem 3 inspekcyj inżynierskich i 7 fortecznych.

Marynarka wojenna. Marynarka wojenna niemiecka znajduje się pod wodzą naczelną cesarza. Zarząd floty pod względem osobistym spoczywa w ręku dowództwa głównego marynarki, pod względem rzeczowym w ręku urzędu cesarstwa do spraw tych wyznaczonego.—Prawo z d. 14 czerwca r. 1900 ustanowiło etat floty niemieckiej (bez torpedowców, łodzi działowych, okrętów szkolnych i t. p.) na: 1) flotę bojową, składającą się z 2 okrętów admiralskich i 4 eskadr, każdej z 8 okrętów liniowyoh, 8 krążowników większych 124 mniejszych; 2) flotę przeznaczoną do służby za granicą, z 8 krążowni-z ków większych i 10 mniejszych; 3) odwód z z 4 okrętów liniowych, 3 krążowników więk-z szych i 4 mniejszych. Stan zaś rzeczywisty floty w r. 1902/3 wynosił:

to nn

koni parowych

17 okrętów liniowych 8 statków strażniczych,

opancerzonych .    .    30.558

13 kauonierek opancerzonych

11 krążowników większych .    .    .

165.803

173.900

39.200

przed Gdańskiem: dywizya statków strażniczych, opancerzonych;

przed Kielern: dywizya statków strażniczych, opancerzonych i dywizya krążowników; przed Wilhelmshaven: dywizya krążowników i eskadra pancerna;

pomiędzy Halifaxem a Bermudami: 1 krążownik; przed Kamerunem:    2 krążowniki

przed Dar es Salam: 1    „

na wodach Australii: 2    „

na wschodzie Azyi: dywizya pancerna (odesłana do Wilhelmshaven); eskadra krążowników; dywizya krążowników (odesłana do Wilhelmshaven).

Eskadra liczy 6—8 okrętów, dywizya 3 do 4.

Kolonie. Pierwsze dążenia kolonialne N-c pochodzą z przed lat 200. Już za „wielkiego elektora” założone zostały przy brzegach Gwinei osady    handlowe,    które    jednak    w r. 1717

wpadły    w    ręce    Hollendrów.    Dopiero    od r. 1880

zaczynają N. zagarniać kraje w Afryce i Australii i dziś pod względem obszaru kolonii zajmują już trzecie miejsce (po Anglii i Francyi). Kolonie niemieckie zajmują ogółem 2 597 498 km. kw. i liczą 12 321 384 z czego przypada na

km. kw. mieszk.

87 200    2 000 000

493 600    3 500 000

Afrykę Wschodnią Niemiecką 830 960    6 105 000

„ Płd.-Zachod. Niem. 941 100    200000

razem w Afryce na Nową Gwineję

„ Ziemię cesarza Wilhelma „ Archipelag Bismarcka i wyspy Salomona „ Karoliny Zachodnie „ Karoliny Wschodnie „ Marjany

„ Archipelag Marshalla „ Wyspy Samoańskie

razem na Oceanię Kiao-Czou w Chinach

Togo

Kamerun

2352860 11 805000 241 136    383 438

181650    110000

57 410    229 000

626

244 123    432 243

515    85000

.    .    13 931

10 700

Kolonij wszystkich razem

2597498 12321384

.    .    79471

mniejszych 62 555 5418

15 okrętów szkolnych .    29 688

11 statków rozmaitych. 30 862

29

6 kauonierek. .    .

114500 148 250 7 100 26 000 32 620

Kraje te jednak słabo są skolonizowane i w większości N. wykonywają władzę zwierzchniczą tylko z imienia. Handel z koloniami rozwija się też nietęgo, czego dowodzi wykaz poniższy:

w r. 1899

1 10 okrętów

418 276    552 270

przywóz

wywóz

w markach

oprócz tego 80 torpedowców morskich i 34 przybrzeżne. — Załogę statków tych wraz z artyle-ryą i 2 batal. piechoty marynarki stanowiło w r. 1902/3: 1539 oficerów i 31 839 podoficerów, rynarzy, artylerzystów, robotników i t. d. W r. 1901 marynarka niemiecka rozmieszczona była w sposób następujący:

ma-

Togo......

Kamerun .... Afryka Płd.-Zachodnia Afryka Wschodnia . Nowa Gwineja i t. d. Samoa.....

3 279 708 9296 767 8941 154 10 822 586 666000 2141 004

2582701 4601620 1 399 478 3937150 360000 1 505 307

razem

35147219    15214256

Do administracyi kolouij oesarstwo dokłada rocz- | Dzieje początkowe plemion giermańskich są barnie 28 961600 marek, a mianowicie:

do Afryki Wschodniej .    .    .

„ Kamerunu......

» T0g0.    .......

„ Afryki Pld.-Zachodniej .

„ Nowej Gwinei ....

„ Wysp Marjańskich i Karolińskich .......

a Samoy .    .    .

„ Kiao-Czou .    .

Załoga wojskowa i policyjna kolonii wynosi 6 928 ludzi. Szczegóły bliższe ob. we właściwych artykułach (Togo, Samoa i t. d.).

Niemiecka mitologia, ob. G i er man i i Giermania.

Dzieje. Przed w. X ery naszej nie było państwa niemieckiego, istniały tylko pierwiastki narodowe, które pod dynastyą saską złączyły się w całość organiczną, zwaną Niemcami. Plemiona giermańskie, które zamieszkiwały Europę środkową, założyły na początku Wieków średnich państwa osobne we Włoszech, w Gallii, w Hiszpanii, w Afryce północnej i w Brytanii, a te znowu dały początek całemu szeregowi osobnych grup narodowych. Pod historyą przeto Niemiec rozumiemy w pierwszym rzędzie dzieje tej części plemion giermańskich, które znalazły się w w. X pod rządami dynastyi saskiej, — ponadto dzieje obszaru przez plemiona te zamieszkałego, sprawy, odnośnie do stosunków pierwotnych, trudniejszej do rozwikłania, a niezwykle rozmaicie przedstawianej. Podczas gdy bowiem uczeni niemieccy, jak Zeuss, Mülle n-hoff i in. twierdzą, że plemiona giermańsko-uiemieckie zamieszkiwały w starożytności całą Europę środkową od Renu aż za Wisłę, to nie brak bardzo licznych głosów uczonych słowiańskich, żeby tylko przytoczyć Szafarzyka, Szemberę, W. Bogusławskiego i W. Kętrzyńskiego, że Giermanowie nigdy tak daleko na wschód nie siedzieli, co więcej, że siedziby giermańskie między Renem i Łabą, za właściwie niemieckie uważane, były pierwotnie osiedlone przez Słowian, których Giermanowie w części wyparli, w części podbili i z biegiem czasu zgiermanizowali. Mają o tem świadczyć bardzo liczne nazwy miejscowości, słowiańskie, rozrzucone między Łabą a Renem, jak i wiadomości rozliczne pisarzy średniowiecznych, którzy niejednokrotnie opowiadają o Słowianach zamieszkujących ten obszar. Jest faktem, że o ile uczeni słowiańscy nie dali dotychczas jeszcze pełnego obrazu tej sprawy spornej, która wymaga jeszcze dłuższego czasu dla pogłębienia badań i sprawdzenia argumentów i dowodów, — o tyle nie można też uważać żadną miarą twierdzeń szkoły niemieckiej za pewniki, z któremi wal-czyćby nie można. W przyszłości dopiero oczekiwać wypada stanowczego rozwiązania tego ze wszech miar ciekawego i ważnego pytania.— dzo niepewne, z tego przedewszystkiem powodu, że nie mamy możności stwierdzenia na pewno, czy niektóre plemiona, zamieszkujące 2000 lat temu Europę środkową, zaliczyć do Giermanów, czy do Keltów, czy wreszcie (jak czyni wielu uczonych słowiańskich) do Słowian.—Pierwsi pisarze łacińscy, jak Juliusz Cezar, Tacyt, po za tem Klaudyusz Ptolemeusz i iu. znają na tym obszarze Giermanów, lecz Giermania nie jest dla nich pojęciem etnograficznem, lecz czysto gieograficznem, które później dopiero straciło swą wartość pierwotną i zyskało znaczenie pojęcia grupy etnicznej plemion giermańskich.— Wiadomości pierwsze o ludności tych stron zawdzięczamy podróżnikowi greckiemu Pytia-szowi z Marsylii, który w w. IV przed Clir., w swej podróży na północ, dotarł do tych okolic. Lecz dopiero kiedy w w. II przed Chr. Rzymianie starli się po raz pierwszy z plemionami giermańskiemi Cymbrów i Teutonów, które przekroczyły granice państwa rzymskiego, zaczynają płynąć obfitsze o Giermanach i Gierma-nii wiadomości. Po długich i zaciętych walkach zniszczył Maryusz w latach 102 i 101 przed Chr., Cymbrów i Teutonów. mimo to jednak bynajmniej nie zmniejszyła się u Giermanów ochota do dalekich wypraw rabusiowskich. Tak np. Ariovist, jeden z książąt swewskich, przeprawił się na lewy brzeg Renu, i tu zajął część Gallii, i dopiero Cezar w r. 58 pobił go i zapewnił w ten sposób orężowi rzymskiemu władzę niepodzielną nad Gallią. Po zajęciu Gallii zwrócili Rzymianie oko baczne na Giermanię, lecz mimo wypraw Druzusa i Tyberyusza nie zdołali Giermanów ujarzmić,—jedynie uście Renu, kraj na południe od Górnego Dunaju i pas ziemi między średnim Renem a górnym Dunajem dostał się pod zależność Rzymian. Dalsze posuwauie się ich powstrzymała klęska, którą poniosły legiony Var u sa w lesie Teuto-burskim, w r. 9 po Chr. przeciw związkowi Cherusków i ich wodzowi Arminiusowi, jako też dzielny opór stawiany wyprawom Gierra a-nika (14—16 po Chr.). — Pierwsi dziejopisarze, którzy zostawili nam szereg wiadomości o Gier-manii, np. Cezar lub Tacyt, wymieniają cały szereg ludów i plemion, które ją zamieszkiwały Że są to plemiona pochodzenia giermańskiego przyjmują uczeni niemieccy bez zastrzeżeń, że między niemi są i plemiona słowiańskie, twierdzą wyż wspomniani badacze słowiańscy. Tak np. plemię Hermundurów uważają Niemcy za przodków Turyngów, uczeni słowiańscy przeciwnie za lud słowiański Durzyńców, podobnie ma się ze Swebami, Semnonami, Markomanami, Kwadami i in. Z przyczyn ogólnych, które wywołały wędrówkę ludów, popchnięci do niej zostali i Giermauowie. Z początku zachęcała do tego źle strzeżona granica osłabionego imperyum, jak i dobrze zagospodarowane prowincye rzymskie, gdzie o łup bogaty było nie trudno, w koń-

Wła-

zawsze.

eu porwaDe zostały wszystkie plemiona giermań-skie ruchem ogólnym wędrówki ludów, w której Ostrogoci i Wizygoci, Wandalowie, Longobardowie, Frankowie, Burgundyoni założyli osobne państwa. Z Czasem pierwiastek giermański uległ bądź zupełnemu zniszczeniu, bądź zlatynizowa-niu, przyczem dano początek szeregowi narodowości rozmaitych. W kraju między Renem a Łabą mamy odtąd plemiona giermańskie Bawarów, Alemanów, Turyngów, Franków i Saksonów, którzy stanowią właściwe plemiona niemieckie, i których dzieje są przedmiotem historyi niemieckiej.—Podczas wędrówki ludów, według uczonych niemieckich, miały ustąpić plemiona giermańskie, zamieszkujące kraje między Łabą a Odrą, Słowianie zaś mieli je zająć wtedy dopiero.— Giermanowie dawni znali wprawdzie uprawę roli, lecz nie była ona podstawą ich gospodarki, którą stanowiła głównie hodowla bydła. Po za tern środków do życia dostarczało rybołówstwo i myśliwstwo, uprawiane namiętnie, jak również handel, który swemi płodami surowemi prowadzono z kupcami rzymskie-mi. Plemiona nadmorskie celowały oczywiście w żegludze, puszczały się na wyprawy na statkach, bądź dla handlu lub rybołówstwa, bądź dla łupieży. Ludność cała dzieliła się na wolnych i niewolników—z ludzi wolnych wcześnie się wyłonił stan szlachecki, posiadający wpływy znaczne. Podstawą ustroju społecznego była rodzina, w czasach historycznych prawie zawsze monogamiczua, pod nieograniczoną władzą ojca, przy braku praw kobiety. Rodzina rozrodzona tworzyła ród, szereg rodów tworzył powiat (Oau), na którego czele stał naczelnik, zwany księciem (Fürst), wybierany dożywotnie przez zgromadzenie ludu. Większa ilość takich powiatów tworzyła plemię,—lecz związek ten plemienny bywał zwykle bardzo luźny, najbardziej zaznaczał się w czasie wojny, gdy plemię wybierało sobie na pewien czas wojewodę czyli lierzoga. Władza królewska była również znana u Gier-manów, lubo nie wszędzie i nie dza tak księcia, jak wojewody i króla była stosunkowo niewielka wobec instytucyj wieców, gdzie rozstrzygano sprawy najważniejsze,—siłą ich i podstawą znaczenia był przywilej utrzymywania drużyny zbrojnej, składającej się z ludzi wolnych, którzy w ten sposób stanowili oddział wyborowy wojowników doświadczonych i wypróbowanych.—Wszelkie sprawy ważniejsze rozstrzygał wiec plemienny, gromadzący się w pewne stałe dni w roku —sprawy sądowe odbywano przed wiecem powiatowym. Giermanowie byli poganami—religia ich uosabiała siły przyrody w postaci bogów rozlicznych, jak nie mniej szeregu duchów i demonów, którym składano ofiary, a przy pomocy kapłanów wływo-wych zapytywano o wróżbę. Giermanowie, jak wogóle aryjskie ludy, wierzyli w nieśmiertelność duszy, —zmarłych palono lub chowano, dodając

sprzęty, broń i narzędzia zmarłego (por. G i e r-m a n i). Znane było zamiłowanie Giermanów do poezyi i muzyki — przez Rzymian poznali pismo, które zmieniło się z czasem bardzo na tak zwane pismo runiczne, długo jeszcze rozpowszechnione w Skandynawii i na Islan-dyi. — Dzieje państwa, które Frankowie założyli w Gallii nie należy w ścisłem tego słowa znaczeniu do historyi niemieckiej (ob. Fran-c y a). Zdobywcy zastali w Gallii ludność liczną, romańską, z którą z czasem się zleli zupełnie i utworzyli narodowość francuską. Klodwig król Franków, pobił w r. 496 pod Tolbiacum (Zülpich) Alemanów, i przyłączył ich kraj do swego państwa. W r. 530 Teodoryk podbił Turyngów, wkrótce zaś Bawarowie dostali się pod wpływ państwa frankońskiego; w ten sposób znaczna część Niemiec dzisiejszych dostała się w bezpośrednią lub pośrednią zależność od chrześciańskiego już państwa Merowingów (ob.), chrześciaństwo atoli zwolna bardzo wsiąkało do Niemiec, a dopiero w w. VIII Wini-fry d-Bonifac y, Anglosas, te okolice nawiedził i stale dla chrześciaństwa pozyskał. Zaczął on dzieło nawracania w r. 715 u Fryzów, — popierany przez papiestwo, zdołał w ciągu lat 40 utrwalić chrześciaństwo u Franków wschodnich, w Hessyi, Turyngii i Bawaryi, przyczem urządzał stosunki kościelne, zakładając biskupstwa i klasztory, z których najsłynniejszy był Fuldaj-ski. W r. 745 Bonifacy, oddawna wyświęcony na biskupa misyjnego, otrzymał katedrę mo-guncką, właśnie do godności metropolii wyniesioną, czem ukończono zrąb pierwotnego urządzenia kościelnego, niemieckiego. W r. 755 d, 5 czerwca zginął Bonifacy śmiercią męczeńską z ręki Fryzów; praca jego wydała jednak owoce spodziewane,—odtąd bowiem rozszerza się tu chrześciaństwo coraz szybciej, zwłaszcza przy współudziale króla Franków i cesarza rzymskiego, Karola W. (768 — 814). Szeregiem wojen krwawych zmusił on dotąd pogańskich i niezawisłych Saksonów do przyjęcia chrześciaństwa i uznania zwierzchnictwa swego; reformami, które w rządzeuiu państwem, w podziale na powiaty, w sądownictwie i admi-nistracyi, przeprowadził, przyczynił się do utworzenia ustroju więcej jednolitego różnorodnych plemion niemieckioh,—wreszcie przez związek z państwem zachodnio - fraukońskiem i z Italią ułatwił Niemcom korzystanie ze skarbca kultury chrześciańskiej i starożytnej. Długoletnie wojny, które Saksouowie z Karolem W. prowadzili, podniosły u nich znaczenie stanu rycerskiego i wydoskonaliły sztukę wojenną, następnie przyczyniły się do tego urządzenia wojskowe Karola W., jako też wprowadzenie instytucyi pogranicza wojennego czyli marchii, których Karol cały szereg na wschodzie założył, bądź dla obrony przed Słowianami, bądź przed Awarami. Wszystko to nadało kierunek nowy historyi nie

mieckiej ; naród niemiecki przemienił się w najbardziej zaborczy z narodów Europy, uprawiający wojnę i stan rycerski jako zawód, w naród, który drogą zaborów i podbojów w Europie środkowej zyskał prawie drugie tyle ziemi, ile pierwotnie posiadał.— Dopiero w r. 848 traktatem w Verdunie szczepy niemieckie powołane zostały po raz pierwszy do wspólnego, samodzielnego życia, dostawszy się w znacznej części pod rządy Ludwika Niemieckiego, syna Ludwika Pobożnego. Układem w Mer-sen (r. 870) otrzymał wreszcie Ludwik Niemiecki kraje między Mozą, Mozellą i Renem, tak iż z plemionami Franków, Alemauów, Sasów i Bawarów, mieszkających po prawym brzegu Renu, złączył wszystkie plemiona giermań-skie w jedną całość, jako państwo wschodnio-frankońskie, podczas gdy na zachód mieszkała ludność zromanizowana w państwie zachodnio-frankońskim. Dzieje państwa wschodnio-fran-końskiego pod rządami Karolingów nie należą do świetnych kart historyi niemieckiej.—Państwo w8chodnio-frankońskie przechodziło przesilenia ciężkie, wewnętrzne: władza królewska malała i nikła na korzyść tworzących się świeżo księstw plemiennych; rozstrój ten powiększa się klęskami takiemi, jak ustawiczne napady Normanów na północy, jak tworzenie się większych ustrojów państwowych między Słowianami — zwłaszcza powstanie państwa Wielko-Morawskie-go, wreszcie zjawienie się w Europie środkowej Węgrów, którzy przez z górą pół wieku byli stałą klęską w Niemczech, zwłaszcza południowych. Ludwik Niemiecki, umierając w roku 876, podzielił swe państwo nadto na trzy części, między swych synów Karloman a, Ludwika i Karola Otyłego (875—887). Ten trzeci, po rychłej śmierci braci, złączył znów całe państwo wschodnie; w r. 881 koronował się cesarzem, rychło potem został uznany władcą i w państwie zachodniem, tak, iż złączył prawie całą monarchię Karola W. w swych ręku, lecz świetność ta była tylko pozorna, stosunki zewnętrzne i wewnętrzne były już całkiem inne; nadto Karol Otyły nie posiadał żadnych uzdolnień osobistych, któreby mogły podnieść upadłe znaczenie władzy królewskiej. Następcą jego był Arnulf Karyueki (r. 887 — 899), zwycięzca Normanów pod Löwen (r.    891),

i Świętopełka wielkomorawskiego (r. 892— 894). — Po pokonaniu Świętopełka udał się do Włoch, gdzie się koronował cesarzem w roku 896.—Arnulf zmarł przedwcześnie zostawiając rządy swemu nieletniemu synowi Ludwikowi Dziecku (r. 899—911) za którego rozprzężenie państwa doszło do szczytu. Rządy dzierżył arcybiskup Moguncyi Hatto, mimo jednak wysiłków nie można było zaprowadzić w państwie ładu, a dojść do wystąpienia zbiorowego przeciw Madyarom, których Arnulf sprowadził dla walki z państwem Wielko-Mo-rawskiem, a którzy, rozbiwszy je, dawali się teraz we znaki Niemcom. Kiedy Ludwik umarł w r. 911 bezpotomnie, wygasła w państwie wschodniem dynastya Karolingów, Frankowie i Saksonowie tylko zgromadzili się dla wyboru nowego władcy. Wybór padł na księcia Franków Konrada (r. 911—918). Podczas jego panowania krótkiego nie zmieniło się jednak nic na lepsze. Stracono Lotaryngię, która dostała się pod zwierzchność państwa zachodnio-fran-końskiego, niezgoda zaś Konrada z książętami plemiennemi nie pozwala mu nic przedsięwziąć, tak dla uratowania tej straty, jak przeciw napadom Madyarów. Kiedy w r. 918 zmarł Konrad, tron dostał się dynastyi nowej, pochodzącej z Saksonii, która będąc największem i naj-silniejszem plemieniem niemieckiem, miała dość siły, by dynastyi tej wywalczyć znaczenie na-wewnątrz i nazewnątrz. — Niemcy pod dynasłyą saksońską Ottonów. Konrad na łożu śmierci polecił oddać godła królewskości księciu saskiemu, Henrykowi z rodu Ludolfingów. W kwietniu r. 919 obrali go Saksonowie i Frankowie we Fritzlarze na króla, znanego w dziejach niemieckich Henryka Ptasznika (r. 919—936). Pierwszy to był król niemiecki prawdziwy, z dynastyi niemieckiej, narodowej, od tych czasów też dopiero zaczyna rosnąć i rozwijać się poczucie narodowe niemieckie. Henryk sam, pochodząc z książąt plemiennych, musiał uznać ich istnienie za fakt dokonany, z którym władza królewska walczyć nie jest w stanie, lecz powinna przeciwnie o ile możności korzystać z niego dla siebie. Dlatego żądał przeważnie tylko uznania swej władzy zwierzchniczej, gdzieniegdzie odebraniem zagarniętych ziem królewskich i wykonywaniem obsadzania biskupstw w obrębie księstw, zaznaczając swe stanowisko monarsze, nie mieszając się wszakże zupełnie do spraw wewnętrznych. Więc niedługo uznali go, Burchard ks. szwabski i Arnulf ks. bawarski, w r. 925 uznał go też Giselbert ks. lotaryński, który ożenił się z córką Henryka, Gerbergą, i w ten sposób znowu dla Niemiec został pozyskany. Głównie poświęcił swe siły Henryk zabezpieczeniu kraju od napadów Madyarów i groźnych a łupieskioh drobnych plemion słowiańskich nad Łabą. W roku 924 przeto zawarł rozejm 9-letni z Madya-rami za pewnę stałą daninę. Czasu tego użył do zabezpieczenia kraju szeregiem grodów, no-wem urządzeniem siły zbrojnej, którą przyzwyczaił do używania koni na wojnie,—dla wyćwiczenia jej wreszcie odbył w latach 928 i 929 szereg wypraw na Słowian uadłabskich, Hawolan i Da-lemińców, których pokonał. Również i Czechy (św. Wacław), musiały uznać zwierzchność króla niemieckiego. Kiedy w r. 933, po upływie rozejrau, pojawiły się znowu hordy Madyarów w Turyngii, Henryk zadał im znaczną klęskę. Aby podbić Słowian nadłabskich, założył szereg marchii, kolonizował kresy wschodnie Niemcami (znane kolonie łotrów, uwolnionych od kary, pod waruukiem tępienia i łupienia Słowian), i tern położył podwaliny niemiec-kości nad Łabą i Odrą. Zmarł w Memleben w r. 936.—Syn jego Otto I Wielki (r. 936 — 973), otrzymał już za życia ojca obietnicę możnych, że zostanie obrany królem —wybór też nastąpił d. 8 sierpnia r. 936 w Akwizgranie, po-czem Otto koronował się na króla niemieckiego, co jego ojciec uważał za zbędne. Mimo iż obiór jego nie był przychylnie widziany w samym gronie jego rodziny (brat jego starszy Tan km ar, pochodzący z małżeństwa nieuznanego przez Kościół i młodszy Henryk, uważali się za pokrzywdzonych); pierwsze chwile przeszły w spokoju, jedynie Słowianie i Węgrzy próbowali bez powodzeń znaczniejszych chwilę tę wyzyskać. W pierwszych zaraz latach przeszło państwo przez szereg przesileń ciężkich, wywołanych buntami niechętnych Ottonowi możnych, którzy zaczęli się obawiać tak przewagi tej saskiej dynastyi, jak i osobistych przymiotów młodego władcy. Taką była sprawa bawarska z ks. Eberharde m, który odmówił Ottonowi hołdu, zakończona wygnaniem księcia i oddaniem Bawaryi jego stryjowi, Bert o ld owi, takim bunt brata królewskiego Tankmara i ks. Franków Eber hard a, zakończone zabiciem Tankmara (r. 938), i poddaniem się E b er-harda. Wkrótce jednak Eberhard podburzył przeciw Ottonowi jego brata młodszego, Henryka, i szwagra króla, Gizelberta ks. Lotaryngii, nadto król francuski Ludwik IV, pospieszył zbuntowanym z pomocą. I to powstanie, mimo swej siły i mimo licznych stronników między panami i biskupami niemieekiemi, nie udało się, bądź wskutek wysiłków samego Ottona, bądź z przypadków, gdy w r. 939 Eberhard i Gizelbert niespodziewanie polegli. Otto zmusił Ludwika IV do zawarcia pokoju w Vouziers (r. 942),— oba królowie zawarli przymierze, Otto zaś utrwalił swój wpływ nad Lotaryngią, którą oddał Konradowi, zięciowi swemu. Na prośbę matki, brat jego Henryk dostał księstwo bawarskie, i był odtąd podporą rządów Ottona,— Szwabię otrzymał syn króla, Ludolf. W ten sposób przeważna część kraju znalazła się w rękach najbliższych krewnych i powinowatych Ottona, co, o ile tylko było się pewnym ich wierności, dawało królowi znaczenie i władzę bardzo wielką. Podporą wreszcie tronu był książę saski, Herman Billu ng, sługa wierny Ottona, i doskonały administrator tego kraju, podstawy siły Ottonów. Na kresy wschodnie Saksonii zwrócił Otto uwagę baczną. Już Henryk I założył był tu szereg marchij, Otto I ustrój ten rozszerzył i powiększył siły niemieckości szeregiem warowni, jak i nową organizacyą kościelną. Głównym działaczem był tu markgraf Gero (ob.), który, nie przebierając w środkach, zwolna podbijał plemiona słowiańskie, załabskie i zmuszał je do płacenia Niemcom daniny. W tym czasie zmuszono także i Bolesława I, czeskiego, zabójcę św. Wacława, do uległości, odparto na północy Duńczyków, a prócz przywróconej mar-chi szlezwickiej, dano tu państwu, jako strażnice, biskupstwa Oldenburg, Szlezwig, Aarhus i Ripen, pod metropolią hamburską. Na południowym wschodzie odznaczył się ks. Henryk bawarski pomyślnemi walkami z Węgrami. Dnia 10 sierpnia r. 955 odniesiono na polach rzeki Lechu pod Augsburgiem zwycięstwo stanowcze nad Węgrami, które powstrzymało ich raz na zawsze od dalekich napadów łupieskich w głąb Niemiec, i zmusiło do życia osiadłego.—Za pośrednictwem Henryka, sięgały wpływy Ottona daleko na południe, do Istryi i Friulu, do granic Włoch.— Znaczenie Ottona rosło ustawicznie. Wmieszał się zbrojnie do walki między Ludwikiem IV a ks. Francyi Hugonem, posiadał znaczne wpływy w królestwie Burgundz-kim, jak i we Włoszech. Tam mianowicie Lo-tar, syn Hugona, króla Dolnej Burgundyi j Włoch, objął rządy, znalazł jednak przeciwnika silnego w markgrafie Berengarze z Iwrei, który, otruwszy (jak sądzą) L o tar a, koronował się w r. 950 królem Włoch. By się umocnić na zdobytym tronie, chciał ożenić swego syna, Adalberta, z wdową po Lotarze, piękną Adelajdą, która jednak odmówiła stanowczo, a chcąc znaleźć obrońcę, ofiarowała rękę i koronę właśnie owdowiałemu Ottonowi. Już w r. 950 wmieszali się Niemcy czynnie do spraw włoskich; mianowicie Henryk bawarski zajął Friul i półn.-wscbód Włoch, Ludolf zaś wyprawił się pod Medyolan. W r. 951 wyruszył sam Otto, w Pawii przyjął hołd panów włoskich, zawarł śluby małżeńskie z Adelajdą, i dołączył do tytułu króla Niemiec tytuł króla Włoch.— Małżeństwo króla wywołało rozdwojenie w rodzinie i naraziło państwo na nowe przesilenie. Ludolf, syn Ottona i pierwszej jego żony, Edyty angielskiej, obawiał się, że rodzeństwo jego, zrodzone z nowego małżeństwa, będzie dla niego spółzawodnikiem silnym. Nadto Konrad lotaryński, mianowany namiestnikiem we Włoszech, arcybiskup Fryderyk moguncki i liczne niezadowolone żywioły inne, wyzyskały tę chwilę i podniosły bunt, który zakończył się w r. 954 pogodzeniem się Ottona z Ludol-fem i Konradem, którzy jednak utracili swe księstwa.—Znów się zmieniły stosunki w księstwach niemieckich, Szwabię otrzymał Burkhard, zięć H e nr yka bawarskiego, Lotaryngię brat króla, Bruno, arcybiskup koloński. Zatarg ten wywołał atoli powstanie ludów niektórych słowiańskich nad Łabą i napad Węgrów, których pobito nad rzeką Lechem (r. 955). Odtąd zwolna rozszerzało się księstwo bawarskie nad Dunajem ku Węgrom; z Passawy też wychodzą

pierwsze próby schrystyauizowania sąsiednich I które prowincye we Włoszech południowych do-Węgier.—Na północy pokonano tegoż roku Słowian, w r, 960 sięgały zdobycze niemieckie prawie do Odry, w roku zaś 960 markgraf Gero (ob.), pobił Mieszka, księcia polskiego, Polska dostała się pod zawisłość od Niemiec, i w ten sposób po raz pierwszy jest wymieniona w dziejach.— Wzdłuż Łaby istniało w owym czasie 5 marcbij, z których najważniejsze były: marchia północna, wschodnia i miśnijska. Orga-nizacya wojskowa tych marchij, zabezpieczała kraj od napadów nieprzyjaciół, i służyła jako punkt oparcia dla kolonizacyi germanizacyjnej tych okolic. Wraz z organizacyą wojskową wprowadzano tu chrześciaństwo i zwolna urządzano stosunki kościelne. Szereg biskupstw w Merseburgu, Cycyi {Zeitz) i Miśni zawdzięcza swe powstanie Ottonowi I; w r. 968, po długich staraniach i trudach, utworzono arcybiskupstwo dla ziem słowiańskich w Magdeburgu, do którego przyłączono i Polskę z założonem w r. 966 biskupstwem w Poznaniu. Pierwszym arcybiskupem został Adalbert, znany jako misyonarz na Rusi. Szkoła katedralna w Magdeburgu, zostająca pod kierunkiem uczonego O tryk a, stała się ważną dla świata słowiańskiego — tam wychowali się św.

prowadził do wojny dłuższej. Zakończyła się ona w końcu małżeństwem cesarzówny Teofa-no z młodym Ottonem II (972 r.), poczem Otto I powrócił do Niemiec, gdzie odprawił, wspaniały zjazd w Quedlinburgu. Niedługo potem jednak, d. 7 maja r. 973 zmarł, — pochowano go w jego ulubionym Magdeburgu.— Otto TI (r. 973—983), człowiek młody, pozostający pod wpływem matki swej, Adel aidy, i żony, Teo-fany, miał zaraz z początku swych rządów twardy orzech do zgryzienia, a to w postaci powstania Henryka Kłótnika, księcia bawarskiego, Bolesława II ks. czeskiego i Mieszka I polskiego. Pobił co prawda i zmusił do uległości Henryka i Bolesława, odparł Duńczyków, a w r. 978, dla ukarania króla francuskiego za napad niespodziewany, zdradziecki podstąpił aż pod Paryż, wszelako jednak przygotował dość niebezpiecznego fermentu, zwłaszcza w Bawaryi, którą, aby ją osłabić, umniejszył, tworząc z jej zdobyczy ostatnich kilka marchij (r. 976), z których najważniejsza jest marchia wschodnia nad Dunajem, zawiązek Austryi późniejszej, oddana Luitpoldowi z rodu Babenbergów.—W r. 980 udał się do Włoch, dla wmieszania się w zatarg między Rzymem, a wygnanym papieżem Boni facym VII.—W r.982, kiedy walczył w⁷ Italii południowej, którą chciał złączyć ze swem państwem, poniósł od Saracenów, którzy zajęli tu i na Sycylii znaczne obszary, klęskę zupełną pod Cotrone. Podczas przygotowań do nowej wyprawy zmarł w Rzymie (r. 983), pozostawiając w stosunkach opłakanych państwo swemu 3-letniemu synowi, Ottonowi III, już w roku poprzednim na króla uiemieckiego koronowanemu.— Otto III(r.983—1002), jedna z najciekawszych postaci w historyi, wychowany przez matkę Greczynkę, zwany dla swego wykształcenia wysokiego (jednym z jego nauczycieli był G erbe rt, znakomity uczony, późniejszy papież Sylwester II), „mirabila mundi" (cudem świata). Natura bardzo wrażliwa, fantasta, dający się unosić wyobraźni, i kierować zręcznym intrygantom, przedstawia Otto III ciekawy typ człowieka ogarniętego przez tak zw. przez Niemców „Cäsarenwahnsinn”. Młodym królem miała się opiekować jego matka, Teofano, lecz niechęć ogólna przeciw Greczynce dała Henrykowi Kłótniko-wi sposobność do nowego powstania, do którego znów wciągnął Polskę, Czechy i Obotrytów. Mimo to, dzięki wierności kilku panów świeckich, a przedewszystkiem Willi gi z a, arcybiskupa Moguncyi i kanclerza państwa, udało się Henryka pokonać. Jednak państwo straciło dużo ze swych posiadłości na Wschodzie, jak i z powagi, której zażywało. Już pod wrażeniem klęski Ottona II pod Cotrone powstali Słowianie nadłabscy, zniszczyli Braniborz, Hamburg,—również powstali i Duńczycy. Zaledwie zwolna można było odzyskiwać straty i skłonić

Wojciech, biskup praski, brat jego Gaudenty, arcyb. gnieźnieński, św. Bruno, apostoł Prus i inni. — Już w r. 957, podczas pierwszej wyprawy do Włoch, umawiał się Otto z papieżem o koronę cesarską, układy jednak rozbiły się wtedy. Dopiero kiedy wskutek tyranii B e-rengaryusza, papież J an XII zawezwał Ottona do Włoch, sprawa ta nabrała znów znaczenia. Ukoronowawszy w Akwizgranie (r. 961) syna swego, także Ottona (II), Otto wyruszył na drugą wyprawę do Włoch. W r. 962 stanął w Rzymie i tu otrzymał on z A de laid ą, małżonką swą, od papieża koronę cesarską. Od tego czasu datuje się tak zw. „święte cesarstwo rzymskie narodu niemieckiego” (Heiliges römisches Reich deutscher Nation), które trwało aż do r. 1806.—Pobyt Ottona przedłużał się we Włoszech niepomiernie, z powodu zdrady Jana XII, który połączył się z Be re ngaryu sze m, i oporu, który Rzym stawiał na każdym kroku cesarzowi. Otto złożył Jana XII i osadził na tronie papieskim Leona VIII. Rzymianie zaś po śmierci Jana XII oddali tron Benedyktowi V,—tak, iż cesarz musiał oblężemem zmusić miasto do uległości. W r. 964 powrócił nakoniec Otto do Niemiec, lecz także na krótko; w r. 966 powołały go niespokojne Włochy (które odtąd będą przez wieki głównie zaprzątać energię całego narodu niemieckiego), znowu na Południe. Wprowadził do Rzymu wypędzonego stamtąd papieża Jana XIII, a przeciwników srogo ukarał, Syna swego, Ottona, koronowanego już królem niemieckim, kazał koronować cesarzem, próba ożenienia go z cesarzówną bizantyńską jednak się nieudała,—owszem spór z Bizancyum o nie-

Polskę i Czechy do uległości dawnej. Gdy Te o-fano zmarła w r. 991, doszli do wpływu nad władzcą małoletnim tak świeccy, jak duchowni możnowładzcy, którzy potrafili dzierżone przez siebie lenna przemienić w lenna dziedziczne,— rząd stracił wtenczas także dużo z domenów jak i regalij. W r. 996, kiedy 16-letni Otto III został pełnoletnim, udał się natychmiast do Rzymu, rojąc o przedsięwzięciu najrozmaitszych reform, tak Kościoła, jak i państwa, do których młodociane jego siły i umysł nie były dostatecznie jeszcze przygotowane i wyrobione. W Rzymie osadził na tronie papieskim swego krewnego, Brunona karynckiego, który się przezwał Grzegorzem V, gorliwego stronnika reformy Kościoła. Grzegorz V, który w r. 966 koronował Ottona III cesarzem, nie mógł przeprowadzić swych planów, był bowiem w ciągłej wojnie z patrycyuszem rzymskim Krescencyu-8zem, który go nawet wypędził, by osadzić tam Jana XVI.—Otto III musiał znów pospieszyć do Rzymu, by napowrót wprowadzić Grze g o rz a V i srogo ukarać przeciwników. Kiedy w roku 999 zmarł młody Grzegorz V, wyniósł na jego miejsce Otto III swego nauczyciela i doradz-cę wpływowego, Gerb er ta, który przyjął imię Sylwestra II, znanego jako jednego z najwybitniejszych postaci na tronie papieskim. —O tt o III pozostawał pod dziwnym urokiem tego wielkiego, zimnego i wyrachowanego człowieka, rychła śmierć cesarza i papieża, przerwała ich pracę wspólną, której cele wskutek tego stały się zagadką nierozwiązalną. Wkrótce po osadzeniu Sylwestra II wyruszył Otto III na północ, do Gniezna. Jakie plany łączył Otto i Sylwester z tą podróżą, nie wiadomo. Już w r.

996, podczas pobytu pierwszego w Rzymie, wszedł młody cesarz w stosunki przyjazne z biskupem praskim W oj ci echem, wówczas mnichem klasztoru śww. Aleksego i Bonifacego na Awentynie. W r. 997 Wojciech zginął jako misyo-narz w Prusiech, przyjaciel jego, Bolesław Chrobry (r. 992 — 1025), wykupił zwłoki od pogan i złożył je w Gnieźnie. W r. 999 papież Sylwester II ogłosił Wojciecha świętym i w tym roku uchwalono utworzenie arcybiskup-stwa gnieźnieńskiego, które oddano bratu św.

Wojciecha, Gaudentemu (Radymowi).

W marcu r. 1000 stanął Otto III w Gnieźnie, gdzie po modłach u grobu przyjaciela, odbył cesarz synod, — podzielono Polskę na szereg dye-cezyj, a wreszcie zawarto bliżej nie znane przymierze z Polską, mocą którego Otto uznał Bolesława „bratem i współdziałaczem cesarstwa”.

.Ustępstwa te wszystkie, mające na celu uczynienie Polski państwem całkiem uiezawisłem, były tak wielkie dla Bolesława, a tak niezgodne z interesami N-c, że współcześni kronikarze niemieccy tylko półsłówkami o wynikach zjazdu tego wspominają. Był to ostatni wielki akt ze strony młodego cesarza, który, powróciwszy do

Enc. Powsz. Ilustr. S. n. Zesz. 12. T. II.

Włoch, zaczął coraz bardziej wpadać w ascetyzm chorobliwy. Do tego przyczyniły się niepowodzenia polityczne we Włoszech, powstanie w Rzymie ukochanym, niezadowolenie w Niemczech. Całkiem nagle, w styczniu r. 1002 zmarł młodziutki cesarz, zostawiając państwo w położeniu najgroźniejszym. — Po śmierci bezdzietnego Ottona III wystąpiło kilku współzawodników do korony, wszystkich jednak zwyciężył Henryk, syn Henryka Kłótnika bawarskiego, wywodzący się od Henryka Ptasznika.—Henryk II (r. 1002—1024) dość długo musiał się starać o zgodę wszystkich na wybór swój, nigdy też nie brakło za jego rządów wytrwałych przeciwników niezadowolonych, którzy go jako władz-cy uznać nie chcieli. Z rozbicia państwa Ottona III skorzystały głównie dwie osobistości: Bolesław Chrobry w Polsce i markgraf Arduin z Ivrei we Włoszech. Pierwszy, już od roku 1000 niezawisły kościelnie od N-c, chciał utworzyć wielką monarchię słowiańską, któraby skutecznie opierała się groźnej potędze niemieckiej, dla tego przyłączył do swego państwa prócz Moraw jeszcze Czechy, korzystając z niezgód ich książąt. Te wszakże rychło utracił; trzy wojny jednak, które prowadził z Henrykiem II były dla Polski pomyślne, tak, iż pokojem w Budzi-szynie (r. 1018) zyskał niezawisłość prawie zupełną, a nadto utrzymał się przy zdobytych Łu-życach. Ten szybki rozrost potęgi Polski, długoletnie z nią wojny, zabiegi Bolesława przeciwko Henrykowi, powstrzymały na czas jakiś rozwoj Niemiec ku wschodowi i pochłonęły siły wszelkie państwa Niemieckiego, którego dzieje tych czasów wypełnione są wysiłkami bez-owocuemi, dążącemi do utrzymania się na tern stanowisku, które O tto I w Europie zajmował. I we Włoszech, mimo łatwości, z którą Henryk pokonał Ardu i na, który się koronował królem Włoch, zwolna dopiero odzyskiwał znaczenie. W r. 1014 koronował się cesarzem, w r. 1022, na trzeciej wyprawie włoskiej, zyskał uznanie nawet na południu.—W ciągu panowania swego musiał wielokrotnie walczyć z powstaniami możnych, musiał uznać dziedziczność ziem lennych, przez co władza królewska mocno została uszczuplona. Z konieczności Henryk zmuszony był zwrócić się ku duchowieństwu, które stało się podporą jego rządów, na odwrót i duchowieństwo znalazło w Henryku zwolennika gorliwego reformy kościoła, reformy wówczas jeszcze nie dość skrystalizowanej, która w ciągu pół wieku miała się stać najważniejszą sprawą świata chrze-ściańskiego.

Niemcy pod królami z domu frankońskiego r. 1024—1125. Henryk II, ostatni z dynastyi saskiej, zmarł bezpotomnie, wybrano zatem w r. 1024 w Kaubie pod Moguncyą, lir. Konrada frankońskiego, który jako Konrad II (r. 1024— 1039) zaczął dynastyę frankońską (salicką). Bolesław Chrobry (r. 1025), a za nim synje-

93

go, Mieś z k o II (r. 1025 —1034), stwierdzili swą niezawisłość zupełną od Niemiec koronacyą królewską. Przeciwko niebezpiecznej i potężnej teraz Polsce zebrał Konrad II koalicyę, do której należał przedewszystkiem Kanut W., król duński. Przy pomocy tej koalicyi i zatargów, które bracia Mieszka II wywołali, udało się Konradowi rozbić potęgę Polski, która odtąd na czas długi przestała być straszną dla Niemiec.—W r. 1082, drogą spadku uzyskał dla Niemiec królestwo Burgundyi; przeciwnie na wschodzie wojna z Węgrami w r. 1030 i 1031 była niepomyślna dla niemieckości nad Dunajem. W r. 1027, podczas swej pierwszej wyprawy włoskiej, uzyskał Konrad koronę cesarską, a zarazem znaczny wpływ we Włoszech. Jednak mimo stosunków warunkowo pomyślnych na zewnątrz, nie wiele poprawiło się w stanie wewnętrznym Niemiec. Dziedziczność wielkich posiadłości lennych musiał uznać Konrad za fakt dokonany; aby zmniejszyć niebezpieczeństwo stąd wynikające, przyznał dziedziczność i lennikom mniejszym, od większych głównie zawisłym. Kierując się rozumem politycznym znacznym, potrafił zgromadzić kilka księstw większych w ręku swych krewnych i syna Henryka, nie oglądając się zaś na interesy Kościoła, rozdawał biskupstwa i beneficya kościelne swym zaufanym, którzy wywdzięczali mu się popieraniem polityki jego. Mimo jednak korzyści, które przyniosło zmienie-nieuie ziem lennych na własność dziedziczną, nie potrafił Konrad przeprowadzić zamienienia korony niemieckiej z elekcyjnej na dziedziczną w jego rodzie. Jedynie uzyskał za swego życia wybór syna Henryka na króla niemieckiego.— Henryk III (r. 1039—1056) należy do najpotężniejszych władzców, których wydał naród niemiecki. Prawda, iż do tego przyczyniły się głównie stosunki zewnętrzne: Polska goiła rany zadane jej przez Konrada II i zamieszki wewnętrzne; Węgry po śmierci króla Stefana (r. 1038), przeszły przez długoletnie przesilenie bardzo groźne; Dania także po rychłej śmierci Kanu ta W. straciła wiele na siłach. Jedynym, który na początku rządów Henryka III pragnął się uwolnić od zwierzchności niemieckiej, był Brzetysław, ks. czeski. Już w r. 1038 Br z e t y s ł a w, korzystając z zamieszek w Polsce, odbył wyprawę łupieską, na której zdobył Szląsk, Kraków, Giecz, Gniezno, Poznań i zatrzymał część kraju dla siebie. Wkrótce potem powrócił nad Wartę Kazimierz Odnowiciel (r. 1034—1058), popierany przez Niemców. Dla pokonania groźnego Brzetysława zaczął Henryk z nim wojnę, zrazu niepomyślną i dopiero w r. 1041 zdołał go pokonać. Również kilku wypraw (r. 1044) potrzeba było, by utrzymać wpływy niemieckie na Węgrzech.—Henryk III, zajmował i przyczyniał się gorliwie do rozwiązania spraw najważniejszych Europy ówczesnej, więc przedewszystkiem zwrócił starania na sprawę reformy Kościoła—nie tyle może z absolutną świadomością celu, o ile ze znajomością spraw państwa i jego interesów. W r. 1046 na synodzie w Sutri złożył trzech papieży, by zakończyć schyzmę; przez szereg lat obsadzał tron apostolski nie Włochami, lecz księżmi wychowanemi w zasadach kluniackich. Podobnie i w Niemczech zjawia się w tym czasie między duchowieństwem wyższem szereg mężów należących do Reformy Kościoła, a zarazem pomagających Henrykowi do utrzymania władzy we Włoszech i w Rzymie, tak obojętnych dla owego prądu reformatorskiego. Papieże osadzeni w Rzymie przez Henryka III są od niego zupełnie zawiśli i żyją tylko jego pomocą; Leon IX jednak zdołał już podnieść wysoko znaczenie swe własne i przygotować podstawy potęgi papiestwa. — W Niemczech zawsze znajduje się między możnowładztwem wielu niezadowolonych z rządów silnych Henryka; częste powstania książąt dają cesarzowi (koronował się w r. 1046) sposobność powiększenia swej władzy i wpływu przez odbieranie ziem lennych buntownikom i obdarzanie niemi stronników gorliwych. Tak więc na zewnątrz jak i na wewnątrz noszą na sobie rządy Henryka III cechy siły i potęgi, oraz znamiona osobistości niezwykłej cesarza tego. Niedługie jednak były te rządy; w wieku młodym jeszcze zmarł cesarz, zostawiając władzę sześcioletniemu zaledwie synowi, Henr y ho w i IV (r. 1056— 1106), zrodzonemu z Agnieszki akwitańskiej, która sprawować miała regiencyę.—Rządy słabe Agnieszki wyszły na dobre tłumionemu przez Henryka III możnowładztwu. Wielkie lenna korony dostają się znów w ręce ludzi, których wierność dla tronu nigdy pewna być nie mogła Tak Bawaryę otrzymał wielki pan saski Otto z Nordheim u, Szwabia i Karyntya otrzymały również książąt nowych. Coraz większy bezrząd wkradał się do państwa. Wtenczas (r. 1062), Hanno, arcybiskup koloński, mąż bardzo surowo żyjący, stronnik Reformy Kościoła, obdarzony rozumem politycznym wielkim, ale nie posiadający i stronników przychylnych sobie w możnowładztwie niemieckiem, dokonał w Kaiserswerth zamachu stanu, opanowawszy osobę młodego króla, który się odtąd wychowywał pod jego opieką. Regiencya Han nona, do której dopuszczono innych wielmożów niemieckich, nie poprawiła stosunków, zamieszanie i bezład rósł z dniem każdym, państwo poniosło straty znaczne, tak w prowincyach (Słowianie załabscy powstali w r. 1166 i zrzucili jarzmo niemieckie), jak i w domenach, które rozdrapano. To wszystko, a zwłaszcza nienawiść powszechna do Han non a, którą król podzielał, upadek jego sprowadziła już w r. 1068. Objął po nim rządy państwa Adalbert, arcybiskup bremeński.—Rządy Adalberta znalazły również opór w możnowładztwie, za to Henryk był jego zwolennikiem stanowczym. Kiedy doszedł do pełnoletności i rozpo-ozął rządzić samodzielnie, starał się przy pomocy Adalberta zniszczyć możnowładztwo; polityka jednak króla w tym kierunku ma raczej cechę samowoli i niechęci osobistej do szeregu osób pewnych, niż zasady stanowczej.—Przedewszyst-kiem niechęć młodego króla mieli odczuć Saksono-wie. Otto z Nor dhe i m u stracił Bawaryę, a więc potężny pan ten stał się wkrótce duszą wszystkich spisków saskich; Henryk gnębił po za tern książąt saskich, Billungów, wrzenie zaś w Saksonii starał się uśmierzyć budując zamki liczne, konfiskując ziemię i nakładając coraz nowe ciężary. Wszystko to jednak doprowadziło do wyniku przeciwnego, bo do wybuchu, który okazał się groźnym dla Henryka, a wmieszał się też do tego czynnik bardzo potężny, Kościół i najświetniejszy jego reprezentant, papież Grze-górz VII. Burza ta zastała Henryka nieprzygotowanego i prawie odosobnionego, król młody bowiem, pyszny i zarozumiały, zniechęcił do siebie ogół książąt świeckich i duchownych, których nie przypuszczał do głosu w rządach, przenosząc nad nich swych towarzyszy, ludzi młodych, lub niskiego pochodzenia. Burza ta jednak pozwoliła poznać zalety znaczne Henryka, który pokazuje się politykiem zręcznym i dyplomatą przebiegłym, człowiekiem o wytrwałości i sile ducha żelaznej, nie dającym się złamać niepowodzeniem pierwszem, jednym słowem władzcą, który w innych stosunkach powinien się był rozwinąć i zabłysnąć.—W r. 1073 przyszło do zaburzeń w Saksonii, wskutek których Henryk zmuszony był kraj ten opuścić; grody zbudowane przez niego zburzono, pałac i kościół z grobami królewskiemu w Hartzburgu rozwalono. W r. 1074 uchwalono na zjeździe w Strasburgu wyprawę przeciw Sasom, która doszła w r. 1075. Mimo posiłków, które zewsząd Sasi zebrali, ponieśli nad rzeką Unstrutą pod Hohenburgiem klęskę zupełną. Król pod wrażeniem zwycięstwa kazał przy-wódzców powstania uwięzić, ich lenna rozdał, grody zburzone odbudował.—Tymczasem w Rzymie papież Grzegórz VII zaczął gwałtownie występować przeciw małżeństwu księży i symonii (ob.), którą, jak poprzedni królowie niemieccy, zwłaszcza i Henryk IV popełniał. Papież poszedł jeszcze dalej, bo odmówił władzy świeckiej prawa wszelkiego do obsadzania biskupstw i opactw, uważając to za prawo wyłączne Kościoła. W śmiałości, z którą Grzegórz występował przeciw Henrykowi, utrzymywała go znaczna potęga, stojąca wówczas na usługi papiestwa: z jednej strony państwo Normandów we Włoszech południowych było hołdowniczem papieża, z drugiej strony potężna Matylda z Tuscyi oddała siły swe na usługi Grzegorza. Wystąpieuie papieża przeciw symonii i wzięcie w obronę biskupów saskich, którzy uczestniczyli w powstaniu, rozjątrzyło Henryka, który na synodzie biskupów niemieckich w Wormacyi (r. 1076) kazał papieża złożyć z godności. Papież odpowiedział

klątwą na członków synodu wormackiego, rozwiązaniem przysięgi wierności poddanych dla króla, a w końcu klątwą rzuconą na Henryka samego. To zachwiało stronnictwem królewskim; zjazd książąt w Tryburze nakazał królowi postarać się o uwolnienie się od klątwy, papież ponad to miał przybyć do Niemiec, jako sędzia sporów między Henrykiem a książętami. Wobec tego udał się Henryk do Włoch, gdzie mimo gościnnego przyjęcia i ofiarowanej pomocy miast lombardzkich, odbył na zamku Canossa (r. 1077) pokutę kościelną, poczem Grzegórz zdjął z niego klątwę. To jednak nie powstrzymało książąt od wyboru króla innego — wybrano Rudolfa ks. Szwabii, który, poparty przez możno-władzców, zdołał się jakiś czas w Niemczech utrzymać.—Henryk, pozbawiony środków do walki, oparł się na szlachcie niższej i na miastach bogatych, jako przeciwnikach naturalnych możnowładztwa i przy ich pomocy stawiał opór skuteczny buntowi. Kiedy w r. 1080 padł Rudolf w bitwie pod Hohenmölzen, wybrano nowego króla, hr. Hermana z Lützelburg a, lecz siły jego były bardzo niewielkie i nie mogły zaważyć na szali. Wobec położenia poprawionego w Niemczech, gdzie miał dwu pewnych sojuszników, Fryderyka z Hohenstauffen ks. Szwabii, i Władysława II ks. czeskiego, Henryk wyprawił się osobiście do Włoch (r. 1081), by tam pokonać głównego przeciwnika, Grzegorza VII. Po długiem oblężeniu Rzymu zdobył go (r. 1083), wprowadził tam antypapie-ża Klemensa III, który go koronował cesarzem, nie zdołał się jednak długo utrzymać wobec odsieczy normandzkiej Roberta Guiscar-d a (r. 1084), który, mszcząc się krzywdy wyrządzonej Grzegorzowi, złupił i zniszczył Rzym straszliwie. Grzegórz VII ustąpił z Normanami na południe i zmarł wkrótce potem w Saler-nie (r. 1085).—Śmierć Grzegorza VII nie przyczyniła się wszakże ani do polepszenia sprawy Henryka, ani do złagodzenia walki. Idea Reformy zyskiwała coraz więcej zwolenników, a Kościół opanował umysły ogółu myślą o krucya-tach do Ziemi Świętej. Prócz niepokojów ustawicznych w Niemczech, zagroził cesarzowi w r. 1093 pierwszy związek miast lombardzkich, a rok poprzednio bunt syna własnego, Ko nr a d a. Po r. 1095, kiedy ruch wypraw krzyżowych ogarnął wszystkich, uspokoiło się nieco w Niemczech, zapomniano prawie o cesarzu bezsilnym, jakiś czas łudzono się nadzieją, że Paschalis II zwolni Henryka od klątwy, i że cesarz obejmie dowództwo nad wyprawą niemiecką do Ziemi Świętej, ale napróżno. W końcu na czele rycer stwa niezadowolonego stanął syn cesarski Henryk (V), w r. 1105, uwięził ojea, który musiał zrzec się tronu. Niedługo potem zmarł w Leodyum Henryk IV w r. 1106.—Henryk V (r. 1106 — 1125). nie zmienił polityki ojca, pomimo, że głównie stronnictwu grpgoryańskiemu zawdzięczał swe powodzenie w wojnie z ojcem. Polityka taka, wobec wielkich roszczeń Rzymu, była koniecznością. Co prawda, uzyskał Henryk pewne ustępstwa ze strony Paschalisa II w r. 1111, gdy się w Rzymie koronował cesarzem, lecz wobec zatargów późniejszych z papiestwem o dziedzictwo po Matyldzie z Tuscyi, zawarł z Kaliks-tem II w r. 1122 t. zw. Konkordat wor-macki czyli kaliksty ński, którego mocą wybór biskupów i opatów, oraz inwestytura ich godności była niezawisła od króla, który tylko przez podanie berła nadawał im dobra biskupie lub opackie, jako lenno świeckie.—Pierwsze lata rządów Henryka V wypełniły wojny niepomyślne z Węgrami (r. 1108) i Polską (r. 1109), następnie powstanie groźne w Saksonii (r. 1115). Jedynie w r. 1116, podczas wyprawy do Włoch, święcił szereg tryumfów. Zmarł w r. 1125 w Utrechcie, nie zostawiając syna. Dynastya salicka, która na nim wygasła, nadała nowy kierunek życiu narodu niemieckiego: król stracił wiele na władzy, tak na korzyść książąt, jak Kościoła, z którym odtąd stale walczy o prerogatywy świeckie. — Tymczasem powiększył się zakres władzy książąt; dziedziczność ich ziem lennych pozwala im mieć teraz plany szersze na oku. Ich to dziełem jest, że w ciągu w. XII postępują szybko naprzód zdobycze na ziemi słowiańskiej, między Łabą i Odrą, a z tern chrześciaństwo i kolonizacya niemiecka, która tu szerokie pole znalazła (por. Niemczenie). Prawda i to, że walka wewnętrzna za Henryków IV i V powstrzymała rozwój kulturalny Niemiec, którym tak szczycić się mogła wówczas Francya, a wkrótce i Anglia.

Hohenstauffowie. Po śmierci bezpotomnego Henryka V, wybrano królem Lot ar a III z Supplinburga (r. 1125—1137), księcia saskiego, pomijając przy tern ród Hohenstauffów, który będąc blizko spokrewniony z Salijczy-k a m i, mógł rościć do tronu prawa pewne. Wybór L o tara był zwycięstwem stronnictwa kościelnego, a bankructwem chwilowem polityki Henryków, której spadkobiercami mieli być Hohenstauffowie. Potężny ten ród też nie uznał zupełnie L o tar a i dopiero król przy pomocy Henryka Pysznego, ks. bawarskiego, zmusił opornych do posłuszeństwa. Z papieżem Innocentym II pozostawał Lotar w stosunkach dobrych, z rąk jego otrzymał w r. 1132 koronę cesarską, lecz na trwałe nie mógł sobie wyrobić poważania we Włoszech, brakowało mu sił, tak do zmuszenia do ustąpienia z Rzymu anty-papieża A n a k 1 e t a, jak do uporządkowania z Kuryą spraw spornych niektórych ziem lennych, połuduiowo-włoskich. Na północnym wschodzie zato utrzymywała się powaga cesarza. Król Kaout, duński, i Bolesław III, polski, uważali się za jego lenników, również podboje między Łabą i Odrą raźniej szły teraz naprzód, — W chwili śmierci Lot ara najpotężniejszym księciem był jego zięć, H eu ryk Pyszny W e 1 f, posiadał bowiem prócz Bawaryi, Saksonię, nadto, jako allodyum, Tuscyę, t. j. dziedzictwo Matyldyńskie. Potęga tego rodu wydała się książętom za wielka, woleli przeto wynieść na tron Hohenstauffa, Konrada III( r. 1138— 1152), który był tyle uciskany przez L o ta-r a, a stąd naturalnym stał się współzawodnikiem potężnych Welfów. — Konrad natychmiast postanowił zmniejszyć potęgę Henryka, — dlatego odebrał, nadaną mu przez Lot ar a, Saksonię, gdy zaś ten wzbraniał się ustąpić, stracił i Bawaryę, którą otrzymał markgraf austryac-ki Leopold Babenberg. Henryk Pyszny zmarł w r. 1139, jednak stronnictwo welfic-kie, mimo porażki pod Weinsbergiem (r, 1140), zdołało utrzymać dla syna jego Henryka Lwa Saksonię.— Marchię północną, czyli brandenburską, dostał Albrecht Niedźwiedź, zacięty pogromca Słowian, naprawdę założyciel podstaw stałych uiemieckości między Łabą a Odrą, fundator potęgi brandenburskiej. W ten sposób przyprowadzono do względnego pokoju Niemcy, które nazewnątrz dużo utraciły z dawnego blasku. Czechy i Polska już tylko z imienia uznawały pozornie potęgę cesarską, we Włoszech do których Konrad nie mógł się wyprawić, mimo próśb papieży, znaczenie jego spadło do zera. W r. 1147 uczestniczył Kourad w bezowocnej II krucyacie; jedynie spór Gej z y II, króla węgierskiego, z pretendentem do tronu Borysem, który się obił o Konrada, odświeżył nieco dawne znaczenie króla niemieckiego.—Po powrocie króla z wyprawy, zajęły go spory z We 1-fem i przygotowania do wyprawy nowej, włoskiej, podczas których zmarł, polecając na następcę nie swego syna małoletniego, lecz bratanka, ks. Fryderyka szwabskiego, który też został królem obrany. — Frydenjk I Rudobrody (r. 1152—90) był znowu monarchą, który podobnie jak Otto I, podniósł wysoko znaczenie państwa niemieckiego. Nie brakło mu przeciwności, zwłaszcza spory z miastami lom-bardzkiemi i z papiestwem pochłaniały dużo sił Fryderyka, ale mimo to nie było od czasu O t -tona I władzcy w Niemczech, któryby zdołał tyle utrzymać z powagi na wewnątrz i taką potęgę rozwinąć na zewnątrz. W sporze między synami Bolesława III zajął stanowisko bardzo stanowcze; wyprawa jego do Polski w r. 1157 podniosła tn chwilowo dawne znaczenie cesarstwa z czasów Henryka III. Podobnie wystąpił Fryderyk jako rozjemca książąt w Danii,— Czechy i Burgund/a w tym czasie łączą się silniej z Niemcami niż dawniej. Z Welfami zawarł Fryderyk zgodę, nie chcąc tracić sił na wojny wewnętrzne, ustawiczne. Zwrócił więc Henrykowi Lwu Bawaryę,—margrabiego au-stryackiego Henryka, który ją posiadał, wynagrodził tytułem księstwa, do którego podniósł Austryę. W r. 1154 wyruszył Fryderyk na pierwszą swą wyprawę włoską, podczas której po raz pierwszy starł się z miastami lombardz-kiemi; w r. 1155 koronował go w Rzymie papież Hadryan IV; zgnębienie ruchu wywołanego przez reformatora i demagoga Arnolda z Brescii zawdzięczał papież cesarzowi. Długo jednak nie trwała zgoda cesarstwa z papiestwem. Fryderyk żądał dla siebie i cesarstwa stanowiska z papiestwem równorzędnego w świecie chrześciańskim, następca zaś Hadry a-na, Aleksander III, którego w dodatku Fryderyk nie chciał uznać, nie był skłonny do ustępstw w tym kierunku i stronił od dzielenia się władzą nad światem z kimkolwiek. Papież oparł się w walce z Fyderykiem na związku potężnym miast lombardzkich, które stawiały cesarzowi opór zacięty. Cały szereg wypraw nie zdołał upokorzyć związku, w końcu cesarz, któremu najpotężniejszy wasal, Henryk Lew, odmówił pomocy, poniósł klęskę stanowczą pod Legnano (r. 1176). Po długich układach między papieżem i cesarzem przyszło w r. 1177 do zjazdu w Wenecyi, ustępstwa obustronne złagodziły spór ostatecznie. Wynikiem długich tych walk było wyrobienie samodzielności i samorządu miast lombardzkich, co zatwierdzono w roku 1188, jak i podniesienie potęgi i znaczenie papiestwa, tak w kierunku kościelnym jak i politycznym.—Pogodzenie się Fryderyka z Aleksandrem III było ciosem dla Henryka Lwa, który takiego obrotu sprawy całkiem się nie spodziewał. W r. 1180 odebrano mu wszystkie lenna: Saksonię dostał Bernard, syn Albrechta Niedźwiedzia, Bawaryę Otto z Wittelsbach u, Styrya została księstwem i dostała się rodzinie A n d e c h só w. W ten sposób złamano potęgę Welfów w Niemczech; zatrzymali tylko swe allodya, Brunszwik i Lüneburg. Przy tych zmianach na stolicach książęcych w Niemczech przeprowadzono jednocześnie szereg zmian głęboko sięgających w ustrój państwa. Niektóre z ziem lennych podzielono na części, jak np. Bawaryę, z której wydzielono w tych czasach Austryę, Meran, Karyntyę; Saksonię ograniczono na okolice nadłabskie, które dostali As-kańczykowie, resztę podzielono między biskupstwa i opactwa, które stały się lennikami królewskiemu—Ponieważ nie obsadzono księstwa Frankońskiego i Szwabskiego, w reszcie zaś kraju siedziało pełno drobnych panów lennych, zatem niebezpieczeństwo przewagi jednego lennika, jakim np. do r. 1180 był Henryk Lew, jest odtąd wykluczone. W ten sposób mimo klęsk we Włoszech i niepowodzeń w walce z papieżem, osiągnął Fryderyk znaczenie tak wielkie i potęgę dawno niewidzianą, zwłaszcza przy coraz bardziej rozwijającem się w społeczeństwie poczuciu narodowem i niknięciu partykularyzmu plemiennego. Największym tryumfem Fryderyka było jednak doprowadzenie do skutku w r. 1186 małżeństwa syna swego, Henryka, z Konstancy ą, córką króla Sycylii Rogera II, a dziedziczką Wilhelma II. W ten sposób całe bogate południe włoskie miało dostać się w ręce Hohenstauffów i otoczyć obręczą żelazną posiadłości papieskie. Papież Urban III patrzył z niechęcią na nowy ten tryumf Fryderyka, już groziła nowa walka między obu głowami świata ehrześeiańskiego, gdy wtem nadeszła wiadomość o zdobyciu Jerozolimy przez Saladyna (ob.). Krucyata trzecia, która się na tę wiadomość zebrała, zaprzątnęła zarówno papieża, jak i cesarza, który wkrótce do Azyi podążył, a tam, nie doszedłszy do celu, utonął w rzece Kelef.— Krótkie były rządy syna jego, Henryka VI (r. 1190 — 1197). W początku walczyć musiał z Henrykiem Lwem, który znów próbował szczęścia, a nadto dłuższe walki prowadził o dziedzictwo sycylijskie, które w r. 1194 zajął. Teraz poparty skarbami królów sycylijskich i ogromną potęgą, którą w swych ręku zgromadził, myślał, kosztem uznania stanowczego dziedziczności wszystkich ziem lennych, o przeprowadzaniu dziedziczności korony niemieckiej w rodzie Hohen stauf f ó w. Również wielka wyprawa krzyżowa, którą cesarz przygotowywał, miała położyć podwaliny potęgi niemieckiej w Azyi. Niespodziana śmierć Henryka rozbiła te wszystkie zamysły. Następcą jego na tronie sycylij-skiem był 3-letni syn jego Fryderyk, którego opiekunem zrobiła cesarzowa Ko ns ta ncy a papieża Innocentego III. W Niemczech tymczasem przyszło do podwójnego wyboru króla, jedni wybrali brata Henryka VI, Filipa księcia szwabskiego (r. 1198—1208), inni wychowanego we Francyi syna Henryka Lwa, Ottona IV. Zawrzała walka między obu królami, z których Otto IV uzyskał uznanie Innocentego III. Mimo to jednak Filip posiadał stronnictwo silne, do którego należał Ottokar, król czeski i Herman, landgraf Turyngii,, w końcu przeszedł na jego stronę też Adolf, arcybiskup koloński, a nawet Innocenty III był korzystnie dlań usposobiony, gdy w tern w r. 1208 zginął zamordowany przez Ottona z Wi ttels b achu. Teraz uznały całe Niemcy Ottona IV, którego w r. 1209 cesarzem koronował Innocenty w Rzymie. Wkrótce jednak Otto wRzczął spór z papieżem o dziedzictwo Matyldyńskie i o szereg praw zwierzchnich w państwie Kościelnem, wobec czego podległ klątwie, papież zaś wysunął młodego króla Sycylii Fryderyka, syna Henryka IV, jako pretendenta do korony niemieckiej. Fryderyk zyskał szybko stronników w Niemczech, wobec czego Otto zmuszony był szukać pomocy w Anglii, Fryderyk zaś we Francyi u Filipa II. Bitwa pod Bouvines, między Janem bez Ziemi, angielskim, a Filipem II, rozstrzygnęła o losach Ottona i Fryderyka, Anglicy zostali pobici (r. 1213), O t to cofuął się do swego Brunszwiku, gdzie przebywał zapomniany, młody zaś Fryderyk II (r. 1215 — 50), koronowany w Akwizgranie, objął rządy w Niemczech. Kombinacya ta była zwycięstwem Innocentego III.—Podobnie, jak Otto IV był raczej Francuzem aniżeli Niemcem, tak znów Fryderyk II był prawie Włochem, monarchą o zacięciu absolutnem, na pół wschodniem, stąd łatwo można było przypuszczać, że wychowauiec Innocentego nie długo bidzie żył w zgodzie z papiestwem i stosunkami ówczesnemi. Po nad to Fryderyk II przesiadywał przeważnie we Włoszech, mało znał sprawy niemieckie i nie wiele troszczył się o nie, więc też w ten sposób popadały w stau rozprzężenia nieustającego. W Niemczech starał się utrwalić stanowisko swe koronacyą syna, Henryka, na króla Niemiec (r. 1220), tegoż samego roku, po obietnicy uwolnienia Kościoła od wszelkich więzów państwowych, i ślubowania krucyaty, koronował go papież Honory u sz III cesarzem i pozwolił mu łączyć razem i królestwo Sycylijskie, którem według woli Innocentego III miał rządzić syn Fryderyka, Henryk. Zajęty jednak cesarz urządzaniem królestwa Sycylijskiego, zwlekał z roku na rok z krucyatą, tak, iż w końcu Grzegórz IX obłożył go klątwą (r. 1227). Dopiero po wyprawie, podczas której koronował się królem Jerozolimy, uzyskał w pokoju w San Germano zwolnienie od klątwy. W Niemczech, gdzie rządził syn jego Henryk, ogłosił pokój powszechny, ustanowił sąd dworski, stały, do którego należało sądownictwo najwyższe w Niemczech, w końcu podniósł Brunszwik-LUneburg do godności księstwa i tern pozyskał sobie W elfów, właścicieli tego allodyum. Na wschód sięgał daleko wpływ Fryderyka. - W tym czasie zakon niemiecki (Krzyżacy) sadowi się chwilowo w Siedmiogrodzie, a następnie w Prusiech, gdzie zdobywa dla niemieckości obszar niemały. — Zajęcie które żywił Fryderyk dla sprawy tatarskiej (pierwszy ich napad w r. 1241) wykazuje szerokie horyzonty myśli jego politycznej. Z papiestwem jednak pozostawał w zatargaoh ciągłych, tak z Grzgorzem IX, jak z Innocentym IV. Wojna, którą Fryderyk prowadził z miastami lombardzkiemi przyczyniła się do zaostrzenia tego sporu, w końcu, w r. 1245 na soborze w Lyonie, papież cesarza złożył z tronu, zwolnił poddanych od przysięgi wierności i wezwał książąt do obioru nowego króla. Wobec tego część książąt niemieckich wybrała królem Henryka Raspe z Turyngii (r. 1246 —1247), a po jego śmierci hr. Wilhelma z Hollandyi (r. 1248—56). Jednak oba ci królowie zyskali tylko mało w Niemczech stronników. Niepowodzenia w walce z miastami przyspieszyły śmierć cesarza, syn zaś jego Konrad 17(1250 — 54), dotychczas Niemcami w imieniu ojca rządzący, pospieszył do Włoch, dla objęcia królestwa Sycylijskiego. Jego śmierć rychła sprowadziła w Niemczech jeszcze większe rozprzężenie, znane w dziejach pod nazwą wielkiego interreg-num (r. 1254—1273). Po śmierci Wilhelma z Hollandyi przedsięwzięto wybór nowy, który był jednak podwójny; stronnictwo welfickie obrało Anglika, ks. Ryszarda z Cornwallis, stronnictwo gibellińskie króla Kastylii, Alfonsa. Oba nie dbali o koronę nową, Ryszard parę razy i krótko tylko bawił w Niemczech, Alfons nigdy się nawet tam nie pokazał.—Podczas tych lat bezrządu przeszło społeczeństwo niemieckie szereg przeobrażeń wewnętrznych, bardzo ważnych, zmieniających ustrój jego zupełnie w duchu, który żył potem aż do początku XIX w. W tym okresie mianowicie następuje zupełne wydzielenie się ziem niezawisłych całkiem, których właściciele zgromadzili w swych ręku wszystkie prawa zwierzehnicze. Prócz książąt znanych z czasów poprzednich, wielu biskupów i opatów, nadto hrabiów i rycerstwa, oraz cały szereg miast doszło do zupełnej prawie niezawisłości i samodzielności. Z pośród książąt, kilku wybitniejszych i znaczniejszych, którzy w tym czasie, bardziej niż kto inny, wpływali na bieg wypadków w Niemczech, z czasem doszło do prawa wyłącznego wybierania króla, byli to arcybiskupi: moguncki, ko-loński i trewirski, król czeski, książę saski, palatyn reński i markgraf brandenburski. Przy charakterze owych ozasów, które korzystając ze sposobności, starały się uwolnić od związków feodalnych, dojść do niezawisłości o ile możności największej, a obowiązków jak najmniejszych, przy braku władzy centralnej, dojść musiało do szeregu zawi-chrzeń które sprowadziły następnie znane prawo pięści (Faustrecht), prawo silniejszego, panowanie rycerstwa rozbójniczego, nie poskromionego przez nikogo, a kryjącego się w zameczkach warownych. Miasta kupieckie, niemieckie, które na braku bezpieczeństwa publicznego najbardziej cierpiały, wkrótce weszły w związki, mające na celu bronienie interesów wspólnych, związki te przyczyniły się do podniesienia stanu mieszczańskiego i rozwinięcia jego bogactwa. Pomimo rozprzężenia wewnętrznego, bardzo znaczne jest rozszerzenie się kolonizacyi niemieckiej. Kraj między Łabą a Odrą, następnie Holsztyn, Meklemburg, Pomorze, Prusy, Polska, są w większym lub mniejszym stopniu obszarem koloniza-cyjnym, zwłaszcza miasta chętnie przyjmują przybyszów i bogacą się szybko przy sprycie kupców uiemieckich. Niemcy, które za Ottonów i Sa-lijczyków wykazywały słabe próby na polu literatury, w tym czasie dochodzą do wyników świetnych na tern polu, kwitnie wówczas poezya minnesiugierów, prace prawnicze tworzą wtedy pierwszą kodyfikacyę prawa (Sachsenspiegel, da lej Schwabenspiegel). Zwłaszcza miasta bogate, są środowiskami, w których wszelkie sztuki, budownictwo, rzeźbiarstwo, malarstwo i t. d. rozwija się świetnie. Stosunki ze Wschodem i z Południem, jako też z posuniętą wielce na tych polach Francyą i Anglią, bardzo się do tego przyczyniały.

Niemcy przed Reformaeyą W tym okresie rządy królewskie i tytuł cesarski nie spoczywają stale w ręku jednej rodziny, jak bywało poprzednio, dotąd nie istniała korona dziedziczna niemiecka, zawsze jednak bądź przez zabiegi panującego, bądź przez poczucie interesów wspólnych, schodziła z ojca na syna. Teraz występuje cały szereg rodzin, które naprzemian dzierżą koronę; ku końcowi okresu rzeczonego ród Habsburgów otyłe wyrobi sobie znaczenie w Niemczech, że odtąd stale, aż do XVIII w., do wymarcia Habsburgów, otrzymywać będzie koronę cesarską.—W r. 1272, po śmierci Ryszarda z Cornwallis, przystąpiono do wyboru nowego króla. Za sprawą burgrabiego Norymbergi, Fryderyka, obrano królem bogatego hrabiego Rudolfa z Habsburga, człowieka, który aui stosunkami, ani potęgą obszarów posiadanych nie wydawał się niebezpiecznym książętom niemieckim. Ponieważ korona straciła w Niemczech znaczną część prerogatyw, a zwłaszcza podstawy materyalne jej potęgi przeszły w ręce książąt, więc Rudolfowi pozostały tylko strzępy władzy i jego majątek własny, poparty zaletami osobistemi, przy których pomocy miał położyć podwaliny pod potęgę domu Habsburgów. Rudolf I (r. 1273—1291) w przeciwieństwie do Hohenstauffów i ich polityki włoskiej, ograniczył, przy dobrych stosunkach z papieżem, swe działanie na Niemcy, gdzie gorliwie starał się o podniesienie władzy królewskiej i o przywrócenie jej dawnych praw, a zwłaszcza dawnych majątków i dochodów. Opór oczywiście był znaczny, zwłaszcza gdy dotknięty tern był książę tak potężny, jak król Ottokar czeski. W r. 1246 wygasł ród Babenberg ów, posiadający księstwo Austryackie, a nadto Styryę, Karyn-tyę i Krainę, wśród sporów o dziedzictwo austryackie, zyskał początkowo górę Ottokar, najpotężniejszy między współubiegającemi się. Teraz wszedł w zatarg z Rudolfem, który żądał od Ottokar a złożenia hołdu, a nadto zwrotu zabranych krain. Mimo słabych sił swoich pobił Rudolf Ottokara w r. 1278 w bitwie pod Dürnkrut, na polach rzeki Morawy.—Ottokar zginął na pobojowisku, Rudolf zaś rozporządzał teraz jego spuścizną. Syn Ottokara, Wacław, zatrzymał Czechy i Morawy; Austryę, Styryę i Krainę dał zręczny Rudolf, za zgodą książąt, swym synom: Albrechtowi i Rudolfowi, Karyutyę dostał Meinhard z Tyrolu, który głównie króla wspierał w tej wojnie. W ten sposób rzucił Rudolf podwaliny pod potęgę domu swego, lecz było to zarazem i przeszkodą w przeprowadzeniu jeszcze za życia króla wyboru jego syna, Albrechta. Wydało się książętom rzeczą niedogodną oddawać władzę księciu tak potężnemu. Po za tem podnieść należy działalność Rud olfa, około przywrócenia porządku w kraju i bezpieczeństwa, przez tępienie rycerzy-rozbójników i burzenie ich zameczków.—Po śmierci Rudolfa pominięto jego syna Albrechta, obrano zaś królem Adolfa hr. z Nassau (r. 1292 —1298), małego i niebogatego pana niemieckiego, który przez całe swe krótkie panowanie walczył z książętami nieposłusznemi i starał się podnieść jak jego poprzednik potęgę domu swego, a zapełnić za wszelką cenę skarbiec zawsze puBty. Walczył przeto z Albrechtem austryackim, usiłował Turyngię i Miśnię wydrzeć dla swego domu, wmieszał się w wojnę angielsko-francuską, wbrew interesom państwa. W końcu w wojnie z Albrechtem austryackim padł Adolf w bitwie pod Göllheimem, a wtedy koronę otrzymał bez przeszkody Albrecht austryacki(r. 1298 —1308) I ten, jak znaczna część panujących tego czasu, głównie myśląc o powiększeniu potęgi domu swego, o uczynieniu korony w swym rodzie dziedziczną. o interesy państwa dba o tyle, o ile łączą się one z jego widokami własnemi.—Aby zmniejszyć znaczenie elektorów duchownychj w zaciętej walce odbiera im cła reńskie, a tem podnosi znaczenie i potęgę miast nadreńskich. Przy pomocy Bonifacego VIII myślał o zniesieniu elektorów i o uczynieniu korony w swym rodzie dziedziczną, lecz wszystko to nie udało się, podobnie jak zyskanie dla Habsburgów Hollan-dyi, Miśni i Turyngii, a w końcu i Czech. Wśród tego uległ niespodziewanemu przypadkowi, zabił go ze spiskowymi bratanek Jan, zwany później Parrycydą.—Po śmierci Albrechta przyszła do władzy w Niemczech rodzina hrabiów na Luksemburgu, którzy wkrótce doszli do potęgi ogromnej, rozlicznych ziem i koron, a przez wiek cały byli wraz z Habsburgami najpotężniejszą dynastyą w Niemczech. Za sprawą, zwalczanych przez Albrechta elektorów duchownych, obrano królem Henryka ks. na Luksemburgu, który rządził jako Henryk VII (r. 1308 —1313); podczas swych krótkich rządów zyskał dla swego syna, Jana, koronę czeską, którą strącił z głowy Henrykowi karyuckie-mu, tem samem przykuł Czechy silniej do Niemiec, których wpływ wielki na kraj ten dawał się oddawna odczuwać. Następnie wybrał się w r. 1310 do Włoch, które prawie zupełnie, od wygaśnięcia Hohenstauffów, usunęły się z pod wpływów niemieckich, aby tam pogodzić dawne waśnie i walki Guelfów i Ghibellinów (ob.). Ghibellinowie, między nimi Dante, przyjęli go z radością, jako zbawcę Italii; bez trudu koronował się koroną lombardzką, a w r. 1312 i cesarzem w Rzymie. Wkrótce jednak wszedł w zatarg zGuelfami, a na ich czele stanął król neapolitański Robert i papież Klemens V. — Henryk, który wybrał się w celach pokojowych do Włoch, musiał przygotować wyprawę wojenną przeciw Neapolowi, lecz zmarł bez dopięcia swych celów, przeciwnie rozbudzając we Włoszech poczucie samodzielności własnej, a świadomość bezsilności niemieckiej w Italii.— Po niespodziewanej śmierci H e nr y ka było naj-pierwszem zadaniem Habsburgów, nie tylko nie dopuścić do korony Lu ks e mb u r gó w, którzy usadowiwszy się w Czechach, byli dla Austryi niebezpieczni, lecz przeprowadzić wybór Fryderyka Pięknego, najstarszego syna Albrechta, na króla niemieckiego. Zadanie udało się tylko w połowie. Jan Luksemburski, król czeski, był za młody dla korony niemieckiej i był niechętnie przez elektorów widziany, jednak i wybór Fryderyka spotkał się z oporem wobec kandydatury księcia bawarskiego, Ludwika Wittelsbach a. Oba książęta zyskali stronnictwo między elektorami tak, iż przyszło do wyboru podwójnego. Zawrzała więc wojna zacięta o koronę, wojna w której siły Habsburgów okazały się słabsze. — W r. 1315 poniosły wojska austryackie klęskę pod Morgartenem od Szwajcarów, broniących swej niepodległości,— w r. 1322 pobity był Fryderyk pod Mühl-dorfem i dostał się do niewoli Ludwika (r. 1314—1346). Wojnę prowadził dalej brat Fryderyka, Leopold, i pobudził przeciw Lud wi-ko wi Francyę i papieża, który nawet Ludwika dotknął klątwą, Niemcy zaś interdyktem. —Wkrótce jednak przyszło do zgody między obustronami; Fryderyk został współregentem, i był nim rzeczywiście do rychłej swej śmierci w roku 1330. Ważne skutki miały złe stosunki Ludwika z papieżem Janem XXII, który wraz z królem Robertem neapolitańskim zwalczał wpływy niemieckie we Włoszech. W r. 1323 wsparł Galeazza Vis-con t i e g o, głowę Ghibellinów, po załatwieniu zaś sprawy z Fryderykiem P i ę k n y m, w r. 1327 Ludwik i synod w Trydencie uznali papieża niegodnym tyary. Podczas wyprawy włoskiej w r. 1238 koronował się Ludwik koroną lombardz-ką, potem, bez współudziału papieża, koroną cesarską, na papiestwo zaś wyniósł Mikołaja V. Wkrótce jednak musiał z Włoch uchodzić. W r. 1338, na zjeździe w Rense, a następnie we Frankfurcie, dla złamania wpływu papieskiego przy udzielaniu korony cesarskiej, przeprowadzono zasadę, że wybrany przez elektorów król jest eo ipso cesarzem i że papież nie ma prawa sądzić cesarza, przeciwnie papież podlega soborowi powszechnemu. Zasada ta znalazła w ciągu wieku zastosowanie szerokie.—I Ludwik myślał o zapewnieniu rodowi swemu jak największych korzyści; w r. 1323 nadał synowi, Lud wiko w i, margrabstwo brandenburskie, wolne wskutek wymarcia As kańc zyków (r. 1320); w r. 1341 ogłosił księstwo Bawarskie za niepodzielne; w r. 1345, wskutek śmierci szwagra swego Wilhelma hr. Ho 11 and y i, zagarnął Hollaudyę, Seelan-dyę, Fryzyę i Hennegawię i oddał w lenuo swej żonie.—Skandaliczna była sprawa tyrolska Małgorzaty Maultasch, córki ks. Henryka karynckiego, którą wydał za syna swego Jana, mimo że nie miała rozwodu z pierwszym swym mężem, Janem Henrykiem, królewiczem czeskim. Przyszło do wojny (r, 1335 —1336) z Luksemburgami; Ludwik utrzymał się ostatecznie przy Tyrolu. Tak złe stosunki z papiestwem, które sprowadziły na Ludwika klątwę, jak i chciwość, niechętnie widziana przez książąt, spowodowała część elektorów w r. 1346 do złożenia Ludwika z tronu i ofiarowania korony Karolowi Luksemburskiemu, synowi króla Jana czeskiego. Zanosiło się znowu na wojnę, gdy Ludwik zmarł nagle w r. 1347. Teraz został Karol IV (r. 1346 — 1378) powszechnie uznany w Niemczech, mąż rzadkiej na owe czasy między świeckiemi uczoności i wykształcenia, nabranego w Paryżu, a przytem sprytu zimnego i wyrozumowania w dyplomacyi, a rycerskości i męstwa na polu bitwy. Ludwik brandenburski opierał się czas jakiś obiorowi Karola, nawet wysunął kandydata do korony w osobie Giintera ze Schwarzburg a, lecz to nie zachwiało Karolem, tem bardziej, że Günter wkrótce za znaczną sumę pieniędzy zrzekł się swych roszczeń.—Karol uważał słusznie Czechy za podstawę swej potęgi, niemi się głównie zajmował, urządzał je i niemi się opiekował gorliwie. Czechy też mają mu bardzo wiele do zawdzięczenia. O Niemcy mniej się troszczył, dla tego też nazwali go „ojcem Czech, ojczymem twardym Niemiec” (Böhmens Vater des heiligen römischen Reiches Rrzstiefvater). W r 1355 koronował się w Rzymie cesarzem, w r. 1356 w Metzu wydał słynną „Bullę złotą” (ob.), akt będący ustawą zasadniczą państwa Niemieckiego. Bulla złota ustanawiała 7 elektorów: arcybiskupów Moguncyi, Kolonii, Trewiru, króla czeskiego, książąt saskiego, palatyna reńskiego i margrabię brandenburskiego, którzy odtąd należeli do kollegium elektorów. Lenna elektorów stały się dziedziczne, niepodzielne, elektorowie tworzyć mieli radę przyboczną cesarza. Określała po za tem bulla sposób elekcyi cesarza, prawa odrębne elektorów, sposób wychowywania książąt i t. p. Bulla złota nie spotkała się zrazu z uznaniem powszechnem, wystąpili przeciw niej książęta, austryacki i bawarski, których do kolleginm elektorskiego nie przypuszczono. Było jej niechętne i papiestwo, któremu nie przyznano żadnych praw przy obiorze. Karol IV uporządkowawszy w ten sposób stosunki w Niemczech, gdzie ograniczył bardzo władzę centralną i powiększył dążności do usamodzielnienia się książąt, zajął się głównie Czechami, w których już w roku 1348 założył w Pradze pierwszy w Europie środkowej u-niwersytet, a samą stolicę ozdobił wspaniale. Potęgę domu swego powiększył bardzo znacznie, łącząc z Czechami i Lużycami górnemi w roku 1363 Łużyce dolne, i kupując w r. 1373 od Wittel s b achów Brandenburgię, którą dał swemu synowi, Wacławowi. Stosunki osobiste Karola z Kazimierzem W. w Polsce i z Lud-wikiem węgierskim dawały mu znaczenie ogromne na Wschodzie i stanowiły podstawę

Niemcy przed Reformacyą.

-i

Brescią poniosło wojsko niemieckie od 8 miast włoskich klęskę zupełną, która pozbawiła Ruprechta wszelkiej powagi w Niemczech; odżyły znowu związki miast, książęta go opuścili zupełnie, okrucieństwo zaś i wyroki surowe Ruprechta zniechęciły wszystkich do niego. Wśród zajść wewnętrznych i walk, głównie dyplomatycznych, z Wacławem, zmarł w r. 1410 Ruprecht.—Była to chwila zamętu zupełnego w Europie; obok trzech naraz papieży, którzy wydzierali sobie nawzajem władzę,

późniejszych dążeń Luksemburgów do korony węgierskiej i polskiej. Mniej zaś zwracał uwagi na sprawy niemieckie na zachodzie. Królestwo Burgundyi, romańskie, obce zupełnie Niemcom ówczesnym, a chylące się ku Francyi, do której należało etnograficznie i gieograficz-nie, przekazał Francyi, czyniąc delfina francuskiego namiestnikiem królestwa Arelatu (r. 1377).

munt pozostawił Wacławowi Czechy, Morawy i Łużyce, połowę dochodów z całego państwa i tytuł, sam zaś, mając koronę węgierską i Brandenburgię, mógł się uważać za najpotężniejszego księcia w Rzeszy. Najważniejsze i pierwsze zadanie było zakończenie schyzmy, co nastąpiło za staraniem cesarza na soborze w Kon-stancyi (r. 1414 — 1418), gdzie nastąpiło także w r. 1415 spalenie czeskiego kacerza i patryo-ty Jana Husa (ob). Wywołało to długoletnie i zacięte wojny husyckie (ob.), które zaledwie po długich latach udało się uspokoić tak zw. „Kompaktatami praskimi” (r. 1433). Wojny te pozwoliły Zygmuntowi objąć koronę czeską dopiero w r. 1436, już w r. 1419 osieroconą przez śmierć Wacława.—Usiłowania Zygmunta około przywrócenia ładu w państwie, czynione podczas soboru konstancyeńskiego, spełzły na niczem, owszem nie brakło w Niemczech niezadowolonych, których musiał nieraz zwalczać, np. Habsburgów. W ustawicznych kłopotach pieniężnych, pożyczał od kogo mógł i zastawiał swe posiadłości. Tak Nową Marchię zastawił Krzyżakom, miasta spiskie Władysławowi Jagielle. Najdonioślejszym faktem było zastawienie w r. 1415 marchii wschodniej burgrabiemu norymberskiemu Fryderykowi, który już w dwa lata później otrzymał całą Brandenburgię w lenno dziedziczne.— Pod koniec życia wplątał się Zygmunt w zatarg z papieżem i soborem bazylejskim, niemniej w otoczeniu najbliższem cesarza nie brakło spisków, do których należała nawet własna jego żona, Barbara Cyllejska, niewiasta rozpustna i przewrotna.—Ponieważ umierał bez potomka męskiego, przeto kazał zaprzysiądz panom swych krajów dziedzicznych wierność dla męża córki swej, Albrechta austryackiego. Po śmierci zatem ostatniego Luksemburga przez obiór elektorów doszedł do władzy znów dom austryac-ki, tak świetny i potężny, jak nigdy żaden ród niemiecki. —Albrecht 11 rok tylko sprawował

Za Karola wreszcie miasta, które dochodzą do ogromnej świetności materyalnej, tworzą pierwsze wielkie związki wojenne, w celu obrony interesów wspólnych. Tak związek miast j w Niemczech, przychodzi znów do wyboru chwiej -szwab8kich w r. 1377 pod Reutlingenem odniósł nego. Podczas gdy jedni elektorowie oświad-zwycięstwo stanowcze nad wojskami związku czyli się ponownie za Wacławem, inni oddali książąt i rycerzy.—Najwięcej trudu i kosztów swe losy bratu jego, Z y g m u n t o w i, inni jesz-poniósł cesarz dla przeprowadzenia wyboru sy- cze Jo dokowi morawskiemu. Wkrótce jednak na swego Wacława. Po długich targach dy- Zygmunt (r.1410—1437) pogodził się z Wacła-plomatycznych, w r. 1376 wybrano go i koro- wem, Jodok zaś zmarł w r. 1411, jak przy-nowano cesarzem. Po śmierci więc Karola IV | puszczano, otruty przez Zygmunta. — Zyg-wstąpił bez żadnej przeszkody W a cła w (r. 1378 —1400; f r. 1419) na tron niemiecki. — Wacław (po niem. Wenzel), mimo licznych przymiotów osobistych, był zarówno dla Niemiec jak i dla rozwoju potęgi Luksemburgów władz-cą niekorzystnym; brak mu było sił i energii.

Sprawy wielkiej schyzmy kościelnej, którą się całe życie zajmował, rozwiązać nie potrafił, z bratem swym, Zygmuntem, margrabią brandenburskim, a w końcu królem Węgier, był w stosunkach najgorszych, a to powodowało wichrzeuia ustawiczne w Czechach i utratę powagi nazewnątrz i wewnątrz państwa. Kilkakrotne ogłaszanie pokoju powszechnego, krajowego i zastrzeżenie cesarzowi prawa rozsądzania sporów, nie znalazły posłuchu, Wojny związków miast z książętami trwały dalej, a przeprowadzenie pokoju było niemożliwe. Tak np. związek szwajcarski pobił Austryaków pod Sempach (r. 1386) i Näfels (r. 1388). Za to inne związki miast południowo-niemieokich poniosły szereg klęsk, bardzo szkodliwych. Wacław stał z początku po stronie miast, naturalnych sprzymierzeńców władzy królewskiej przeciw samowoli książąt, w r. 1389 jednak, kiedy wyszło prawo zabraniające związków miast, zostawił je ich losowi. Wobec ustawicznego zaniedbywania najżywotniejszych interesów państwa, przyszło w r. 1400 do złożenia z tronu Wacła-w a, że zaś wykluczony był wybór kogokolwiek z Luksemburgów lub H a b sb ur g ó w, przeto na tron niemiecki wyniesiono znowu członka jednego z rodów książęcych, niemieckich, niezbyt potężnych, mianowicie Ruprechta z Pala-tynatu (r. 1400—1410), z domu Wittelsba-c h ów. Ponieważ Wacław nie uznawał swej detronizacyi, przeto Ruprecht, przy pomocy Leopolda austryackiego, Ludwika bawarskiego i kilku panów niemieckich i włoskich wyprawił się w r. 1401 do Włoch, by dostać tam koronę cesarską i w ten sposób podnieść swe w Niemczech znaczenie. Lecz w bitwie pod

94

Enc. Powsz. Ilustr. Ser. 11. Zesz. 12 T. IL

rządy (r. 1438 — 1439), po jego śmierci obrano niedołężnego ks. styryjskiego Fryderyka III (r. 1440—1493).—Z Fryderykiem III straciła wiele, zarówno potęga niemiecka, jak i habsburska. Albrechtowi II urodził się dopiero po jego śmierci w r. 1440 syn, Władysław Po gro bo wiec,—tak, iż Węgrzy obrali królem Władysława III Jagiellończyka (Warneńczyk), króla polskiego, gdy zaś ten zginął pod Warną (r. 1444), w imieniu Pogrobowca sprawował rządy Jan Huuyady, którego syn wreszcie, Maciej Korwin (r. 1458 — 1499) otrzymał po śmierci Pogrobowca koronę. Podobnie i w Czechach po Władysławie Po-grobowcu, zrobiono królem Jerzego z Pod-jebradu (r. 1458 —1471). W ten sposób z pod władzy Habsburgów wysunęły się Czechy i Węgry, złączone sprytem Luksemburgów. W Niemczech samych nie potrafił Fryderyk popchnąć reform, uchwalonych na soborze bazy-lejskim, na tiry właściwe. Nie troszcząc się o Niemcy, wyrobił sobie u EugieniuszaIV wielką swobodę w sprawach kościelnych w Austryi i zapewnienie korony cesarskiej, którą też w r. 1452 otrzymał. Uznanie Eugieniusza IV, przeciw Feliksowi V, złamało znaczenie soboru i doprowadziło w końcu Kościół do spokoju i zakończenia rozdwojenia.—Próby wszelkie reformy państwa, przy bezsilności władzy królewskiej i wobec dążeń egoistycznych książąt wielkich i drobnych, były bezowocne. Panowanie Fryderyka III wypełnione jest walkami usta-wicznemi książąt między sobą, z miastami zwłaszcza, których zamożność była dla wszystkich rzeczą nęcącą. Lecz był to stan zadawniony, który zmienić się mógł tylko w okolicznościach wyjątkowych, — wiele groźniejsze dla niemiee-kości były klęski, które w tym czasie poniósł zakon niemiecki w Prusiech. Wojna z Kazimierzem Jagiellończykiem, trwająca od r. 1456 do 1466, zakończona pokojem toruńskim i klęską zakonu, była także klęską dla sprawy niemieckiej przy uściach Wisły, — zdawać się mogło, że żywioł niemiecki tam zupełnie ulegnie. Bezsilny Fryderyk uie był w stanie nic przeciw temu uczynić.— Za Renem rozrosła się w owym czasie wielka potęga bur-gundzka,— Karol Śmiały, ks. Burgundyi, jeden z najmożniejszych władzców w Europie, zostawił jako jedyną dziedziczkę jej swą córkę, Ma-ryę, która wyszła za Maksymiliana, syna Fryderyka III i w ten sposób przyniosła ogromne skarby i ziemie rozlegeł (prócz lennych francuskich, które odebrał Ludwik XI) rodowi Habsburgów. Oprócz tego przyłączył Fryderyk w r. 1489 Tyrol, zostający odtąd własnością linii bocznej Habsburgów, według zaś układu z Władysławem J agiellończy kiem (synem Kazimierza Jagi ell.), królem Czech i Węgier (zawartego w Preszburgu w r. 1491), miał pewne widoki na spadek Czech i Węgier po Jagiellonach. Te zręczne i szczęśliwe kombinacye małżeńskie i polityczne stały się podstawą potęgi światowej Austryi, — dla Niemiec miały one znaczenie małe. Na przełomie Wieków Średnich i nowych stoi następca Fryderyka III, jego syn Maksymilian I (r. 1493 — 1519) nazywany przez Niemców „ostatnim rycerzem” (der letzte Bitter). Dane mu było przerobienie i zreformowanie Niemiec na podstawach nowych, cechujących już wieki nowożytne, nadto udało mu się stworzyć z małej i niegdyś nic nieznaczącej Austryi państwo, „w którem słońce nigdy nie zachodziło”. Mianowicie ożenił syna swego, Filipa Pięknego, z infantką Joanną, córką Ferdynanda, króla Aragonii, i Iz a b ell i, królowej Kastylii, dziedziczką jedyną nietylko Hiszpanii, Neapolu, Sycylii i Sardynii, lecz i złotodajnej Ameryki. Olbrzymie to dziedzictwo spadło na wnuka Maksymilianowego, Karola. Drugi wnuk jego, Ferdynand, ożeniony był z siostrą Ludwika, króla Czech i Węgier (z domu Jagiellonów). Dla N-c naj ważniej -szemi były reformy państwa, przeprowadzone przez Maksymiliana przy zgodzie kilku książąt, popierających dążenia cesarza. Podstawą ustroju nowego miało być zaprowadzenie rodzaju wojska stałego (r. 1509), które dałoby cesarzowi siłę nazewnątrz, zwłaszcza przeciw Turkom i Francyi, groźnej rywalce Habsburgów,— z drugiej strony miało ono służyć doi utrzymania „wiecznego pokoju krajowego”, ogłoszonego w r. 1495, a zarazem wytrącić rycerstwu przywilej wyłącznego zajmowania się wojną, co prowadziło do ciągłych zwad, utarczek i rozbojów. Ponadto miano ustanowić trybunał państwa, sądzący spory i ubezpieczający pokój publiczny; jego człontowie, mianowani przez cesarza i stany, składali się z rycerstwa i prawników uczonych, a pobierać mieli pensye. Na przeprowadzenie i utrzymanie tych wszystkich nowości, potrzeba było pieniędzy, przeto wprowadzono podatek powszechny, który jednak spotkał się z oporem tak znacznym, że wiele z uchwalonych reform rzeczywiście w życie wprowadzić nie było rzeczą możliwą. Prócz tego powzięto uchwały i ustanowiono przepisy odnoszące się do sejmu Rzeszy, podziału jego na trzy kollegia: elektorów, książąt i miast, a również do stanów, które były na nim reprezentowane i głosów, które posiadały. Nadto ustanowiono stały wydział stanowy z siedzibą w Norymberdze, składający się z 20 członków, jeden z elektorów miał być zawsze w tym wydziale obecny, a cesarz miał przewodniczyć osobiście lub przez swego zastępcę.—W ten sposób państwo Niemieckie z monarchii, którą było pod domem saskim i salickim, przemieniło się (stwierdziła to już Bulla złota i reformy Maksymiliana) w oligarchię książąt pod naczelnictwem ho-norowem cesarza. — Pod jednym jeszcze względem są ważne dla Niemiec czasy Maksymiliana. Są to chwile rozbudzonego „Odrodzenia” życia narodu na polu sztuk, literatury i nauki, czasy przygotowujące wielką Rewolucyę religijną, której początki przypadają właśnie na ostatnie lata życia Maksymilian a.—Kościół w Niemczech stał na bardzo silnych podstawach, tak politycznie, jak materyalnie, lubo osłabienie moralne jego dawało się łatwo odczuć. Naprzeciw duchowieństwa wyższego, świeckiego, rekrutującego się z rycerstwa, stoi szeree: nowych zakouów żebraczych, składających się przeważnie z ludzi należących do warstw niższych, zarazem przedstawiających dążenia demokratyczne.—Uniwersytety, założone w ciągu ostatniego wieku w Niemczech, przyczyniają się również do zdemokratyzowania nauk, które przestają być prawie wyłączną własnością duchownych, jak było przedtem, i ludzie świeccy zaczynają pracować na wszelkich polach, a że pracują pod wpływem skeptyeyzmu, cechującego uczonych „Odro-dzeuia”, zatem bardzo łatwo wchodzą w zatarg z nauką Kościoła,—tern łatwiej, że z rozbudzo-nemi badaniami humanistyezuemi, łączą zwykle i znajomość tajników teologii. Dość tu wymienić osobistości tak potężne, jak Erazm z Rotterdamu, Ulryk von Hutten, Jan Reuch-liu, takich uczonych, jak: Wimpheling, Trithemius, Pirckheimer, Behaim, Celtes, Regiomontanus, jak i cały szereg poetów po łacinie piszących. Przewrót umysłowy, który daje się zauważyć na wszelkieh polach, skeptycyzm, nowe badauia literatury klasycznej, zapomnianego długo Platona, rozbudzanie poszukiwań i prac historycznych, przygotowywały podłoże Reformacyi, robiły umysły wrażliwemi, skłonniejszemi do walk i dysput, do radykalizmu lub marzycielstwa w dziedzinie religii. Że zaś Kościół ówczesny, wyczerpawszy swe siły w próbach reformy w pierwszej połowie XV w. chwilowo nie miał sił odpowiednich, któreby te nowe kierunki zdołały ująć w karby i skierować je na swoje usługi, przeto było rzeczą do przewidzenia, iż prąd ten przy pierwszej lepszej sposobności może stać się wprost wrogim dla Kościoła katolickiego, przeciwko którego czystości nie brakło w ciągu XIV i XV w. licznych głosów i potężnych sekt (Waldensi, Wiklefici, Husyci). Początek walce dał teolog znakomity, mnich zakonu Augustyanów, Marcin Luter (ob.), który w r. 1517 d. 31 paźdź. przybił na drzwiach kościoła zamkowego w Wittenberdze, gdzie był profesorem filozofii w tamtejszym uniwersytecie, 95 tez przeciwko nauce o odpuście. Natychmiastowe wmieszanie się Rzymu w tę sprawę nie przyniosło żadnych wyników; z jednej strony żądano od Lutra stanowczego cofnięcia tez, z drugiej strony Luter wymagał udowodnienia z Pisma św., że błądzi. Zawichrzenie religijne, wywołane wystąpieniem Lutra, jest początkiem Reformacyi niemieckiej, która doprowadziła do odpadnięcia części znacznej Niemiec od Kościoła katolickiego. Równocześuie ze sprawą Lutra nastąpiła zmiana tronu w Niemczech. Jako kandydaci do elekcyi stanęli król hiszpański, Karol I, wnuk Maksymiliana i Franciszek I, król francuski, współzawodnik Habsburgów. Mimo iż Franciszek przekupił znaczną część elektorów, w końcu wybrano jednakże Karola, jako mniej niebezpiecznego dla swobód niemieckich, a dającego swą potęgą domową większą rękojmię poduiesienia znaczenia państwa nazewnątrz. — Karol V(r. 1519—1556) na sejmie w Wormacyi przeprowadził natychmiast kilka reform odnoszących się do wojska stałego, podatków i zarządu państwa, a nadto, starał się załatwić sprawę odstępstwa Lutra. Wszelkie próby władzy świeckiej, przejednania Lutra z Kościołem, pozostały bez skutku,przeciw więc niemu, obłożonemu już klątwą papieską, wydał cesarz t. zw. Edykt wormacki (r, 1521) zakazujący Lutrowi i jego zwolennikom rozszerzania nowej nauki, pod karą zwykłą przeciw herezyarchom. Wobec jednak tego, iż cesarz rychło potem z Niemiec na bardzo długi czas wyjechał, a nowa nauka znajdowała coraz szersze koła zwolenników, przeto i -edykt ten przeszedł bez skutku i znaczenia. — W r. 1523 na sejmie w Norymberdze, gdzie chciano przeprowadzić szereg reform w państwie, postawiono 100 punktów, które miały być złożone synodowi niemieckiemu do rozpatrzenia, jako żądane reformy Kościoła niemieckiego, lecz do wykonania tego zamiaru nie przyszło. Za to w r. 1524 na zjeździe w Ratyzbonie, arcyksiążę Ferdynand, książęta bawarscy i biskupi południowo-niemieccy oświadczyli się przeciw Lutrowi, a za prawowiernością Kościoła rzymskiego. W tym czasie wybuchła t. zw. wojna chłopska (r. 1524—1525), zwłaszcza we Frankonii i Szwabii, wywołana głównie reformami Lutra. Chłopi żądali wolnego głoszenia ewangielii, wolnego wyboru proboszczów, zniesienia poddaństwa, udzielenia im prawa do lasu i polowania, zniesienia ciężarów i dziesięcin. Program ten zawierał zatem punkta reformy zarówno religijnej jak i społecznej, Chłopi dopuszczali się okrucieństw strasznych, mordów, rabunków i pożog, że sam Luter przeciw nim wystąpił, wojska książąt i rycerzy zgniotły w końcu siłą ruch cały. Mimo tej re-wolucyi chłopskiej, która chwilowo zdyskredytowała Lutra, postępy jego nauki i wszystkie reformy przez niego wymagane znalazły wielu zwolenników, zwłaszcza, że wprowadzenie reform było zwykle połączone z sekularyzacyą dóbr martwej ręki (ob.) który to wzgląd materyalny był dla książąt rozstrzygający. Tak więc przyjęli naukę nową: Jan, elektor saski, landgraf heski Filip, szereg książąt mniejszych niemieckich, książęta pomorscy, Albrecht brandenburski, wielki mistrz zakonu niemieckiego, który, seku-laryzując się, przyjął Prusy jako lenno królestwa

Polskiego (r. 1525) i in. Nawet w krajach au- mocy od książąt, bądź ich neutralności, musiał stryackich trzeba było gwałtowny ruch ten tłumić, godzić się ze stanem rzeczy. W końcu po dłu-Wkrótce książęta zreformowani czuli się tak sil- gich staraniach uzyskał zwołanie do Trydentu nemi, iż dla bronienia interesów wspólnych zawarli Związek torgawski (r. 1526), na sejmie też w Spirze (r. 1526) przeprowadzono zasadę; cuius regio eins religio, t. j. iż religia mieszkańców ma być zależna od woli książąt, którzy ją swym poddanym mogą narzucić. Karol V przychylił się do postanowień sejmu w Spirze, mając nadzieję na tej drodze uciszyć zamieszki, religijne, zwłaszcza, że jego własne położenie polityczne, mimo zwycięstwa pod Pawią (r. 1525) nad Franciszkiem I, nie było bez trosk; ciągłe wojny z Francuzami we Włoszech, dalej wojna z Turkami o Węgry, po śmierci Ludwika, zabitego pod Mohaczem (r. 1526), i pierwsze oblężenie Wiednia przez Turków (r. 1529) zmuszały cesarza do uległości. Tymczasem na drugim sejmie w Spirze (r. 1529) stany katolickie przeprowadziły uchwałę, iż reformowani mają wstrzymać się od wprowadzania zmian dalszych w rzeczach wiary; od protestu stanów zreformowanych przeciw tej uchwale nazywano ich odtąd protestantami. W r. 1530 sam Karol przybył do Niemiec; na sejmie w Augsburgu złożyły stany protestanckie swoje wyznanie wiary (augsburskie), ułożone przez znakomitego Filipa Melanchtona (ob.), zwalczane przez katolików w t. zw. Confutatio. Karol V, zażądał od protestantów, aby poddali się papieżowi i oczekiwali rozstrzygnięcia soboru powszechnego, w przeciwnym razie cesarz będzie zmuszony wprowadzić spokój, kończąc rozdwojenie siłą.

soboru powszechnego, który się miał zająć zbadaniem rozdwojenia i reformami koniecznemi Kościoła. Protestanci trzymali się jednak zdała od soboru, którego nie chcieli uznać, że zaś cesarz czuł się silniejszym, tak pokojem w Crépy z Francyą, jak i związkiem z Bawaryą i Maurycym saskim, obietnicą pomocy z Włoch od papieża i posiłkami, które napłynęły z Hiszpanii, wystąpił przeto przeciwko związkowi protestanckiemu w wojnie zwanej szmalkaldzka (r. 1546—1547).—W r. 1547 pobito wojska zwycięsko pod Miihldorfem, przy wódzca ich zaś, elektor saski Jan Fryderyk, dostał się ranny do niewoli. Tryumf Karola i katolicyzmu zdawał się być zupełny, kraj i elektorstwo Jana Fryderyka przeszło na księcia Maurycego, Filip, landgraf heski, druga głowa związku, znajdował się również w ręku cesarskich. — Cesarz, który z powodu swych spraw włoskich nie był w stosunkach najlepszych z papieżem Pawłem III, zalecił sejmowi w Augsburgu w r. 1548 t. zw. „Interim augsburskie“, przyjęte bez opozycyi, według którego władza biskupia i nabożeństwo katolickie miały być na powrót wprowadzone, pozwalano zaś na komunię pod dwiema postaciami, nie zachowywanie postów, małżeństwo księży, wprowadzono parę zmian drobnych w kierunku dogmatycznym i pewne ograniczenie władzy papieża w Niemczech, jednak zastrzeżono poddanie się bezwzględne protestantów pod sąd soboru. Interim nie zadowoliło ni książąt katolickich, ni ewangielickich; protestanci jednak, zgnębieni wojną nie śmieli oponować.— Karol V tymczasem pragnął złączyć silniej Hiszpanię z Niemcami i zapewnić koronę cesarską synowi swemu, Filipowi. W projekcie tym znalazł przeciwnika we własnym bracie, Ferdynandzie; a oprócz tego i stany protestanckie, które, obawiając się w ten sposób wzmożenia katolicyzmu w Niemczech, wyzyskiwały niesnaski domowe, habsburskie i plany marzycielskie cesarza. Układy prowadzone w r. 1551 na sejmie w Augsburgu nie doprowadziły do zamierzonego celu, natomiast w owym czasie doszło do skutku sprzysiężenie elektora Maurycego saskiego, przeciw potędze Habsburgów. — Maurycy połączył się z królem francuskim, Henrykiem II, któremu za wmieszanie się skuteczne ofiarowano miasta Metz, Toul, Verdun i Cambrai. Na wiosnę r. 1552 zaczął Maurycy i Francuzi wojnę, napad dwustronny był tak potężny dla pozbawionego wojska Karola, zajęcie zaś Augsburga, siedziby głównych bankierów cesarza, taką klęską materyalną, iż polecił bratu Ferdynandowi układać się z Maurycym o pokój, który też zawarto w Passawie (r. 1552); na mocy jego wypuszczono z niewoli książąt uwięzionych podczas wojny szmalkaldzkiej i zuiesio-

Pod groźbą tą powstał w r. 1531 t. z w. związek szmalkaldzki stanów protestanckich, do którego należeli: Jan elektor saski, Filip heski oraz kilku mniejszych książąt i hrabiów, jako i 24 miasta, wkrótce zaś zyskał związek członków nawet i w Niemczech południowych, rozporządzając siłą zbrojną około 12 000 ludzi. Wobec trudnego położenia Habsburgów, prowadzących wojnę z Janem Zapolyą i z Solimanem na Węgrzech, związek szmalkaldzki okazał się taką siłą, iż cesarz musiał pojednawczo wystąpić z protestantami. W r. 1532 przyszło do t. zw. pokoju religijnego w Norymberdze, gdzie uznano zmiany, które zaszły w skutek przystąpienia do Kościoła zreformowanego, lecz miały one trwać tylko, aż do orzeczenia soboru powszechnego.—Tymczasem przy sprzyjających stosunkach rozszerzał się protestantyzm w Niemczech coraz bardziej. Większa swoboda w rzeczach wiary, raniej obowiązków, zachęcały do przystępowania do niego, zwłaszcza zaś było to korzystne dla niektóiych stanów, książąt i t. p. którzy obławiali się grubo przy sekularyzowaniu majątków kościelnych. Karol nie mógł działać przeciw ruchowi; potęga Habsburgów była zaplątana w wojny z Francyą lub Turkami na Węgrzech, tak, iż cesarz potrzebujący bądź po-

no Interim. W r. 1555 nastąpił wreszcie po-koj religijny augsburski, raczej ugoda z protestantami, niż prawo. Pozostawiono wybór samowolny religii i narzucanie jej poddanym, zrównano protestantów z katolikami, uwolniono ich z pod władzy biskupiej, dobra kościelne zostawiono w ich ręku, równomiernie nakoniec miano obsadzać trybunał państwa członkami obu wyznań. Uznano nadto tylko protestantów konfesyi augsburskiej, wykluczając inne sekty reformowane, kilka jednak punktów ważnych nie zostało przyjętych, bądź przez katolickie, bądź przez protestanckie stany. Najważniejszem z nich było t. zw. „Reservatum ecclesiasticum“, t. j. prawo, iż książęta duchowni, przechodząc na luteranizm, tracić mają swoje stanowisko kościelne i polityczne, jak i majatki z niemi złączone.—Karol

V    zdaleka tylko przyglądał się pogromowi swych idei o katolickich Niemczech i tryumfowi protestantyzmu, który doszedł do zwycięstwa drogą zdrady brudnej na rzecz Francyi. — Zniechęcony walką ustawiczną, złożył cesarz koronę w r. 1555. Rządy państwa Burgundzkiego, Włoch i Hiszpanii oddał w r. 1556 w ręce syna Filipa, który żonaty z Maryą angielską, miał widoki złączenia w ręce swej tylu krajów nadatlan-tyckich. Sam Karol zmarł w Hiszpanii w r. 1558 w klasztorze św. Jus ta.— Kraje austryac-kie, Czechy, część Węgier należała oddawna do młodszego brata Karola, Ferdynanda, również katolika gorliwego, dobrego administratora, a mniejszego marzyciela niż Korol.—Ferdynand niebawem po złożeniu korony przez Karola

V    (r. 1555) został obrany cesarzem (r. 1556— 1564). W paktach wyborczych zobowiązał się przestrzegać pokoju religijnego i nic nie czynić bez porady stanów. Równocześnie obiecali i książęta strzedz konatytucyi państwa i zobowiązali się do obsadzania tronu tylko członkami rodów niemieckich, a niedopuszczania obcych.

Kontrreformacya w Niemczech i wojna Trzydziestoletnia. Reformacya i walki o nią podniosły znaczenie książąt i szlachty na niekorzyść chłopów, którzy o tym czasie popadają w zależność gniotącą od tamtych. Jakkolwiek bogactwo kraju stale się wzmagało, w stanie chłopskim nie daje się to uczuć zupełnie, chłop w tym czasie schodzi ostatecznie do roli stworzenia bezwzględnie wyzyskiwanego, obkładanego daninami i ciężarami, a nie mającej żadnych nieomal praw osobistych. Bogactwo miast rozwija się coraz bardziej; przy zmienionych warunkach ekonomicznych, przy zwiększonej ilości złota w Europie, i nowych drogach zbytu, rozwija się handel i przemysł coraz bardziej. Obok wielkich firm handlowych powstają coraz liczniejsze domy bankierskie, jak np. Fuggero wie i Welserowie, bankierzy Karola V. Za to upada znaczenie Hanzy (ob.;, która przy innych warunkach politycznych, przy samodzielności politycznej i ekonomicznej innych naro-

dów, przy ustaleniu stosunków międzynarodowych, traci racyę bytu.— Reformacya, jakkolwiek powstała w imię swobody sumienia i swobody głoszenia słowa bożego, popadła wkrótce w nietolerancyę, może nawet gorszą, niż katolicyzm. Fanatyzm, zacieśnienie pojęć, wiara w czary i gusła, z jednej strony, z drugiej zaś wyczerpane zasoby sił duchowych i umysłowych, dają się zauważyć w upadku tak świetnej w końcu w. XV sztuki i literatury. Toż można powiedzieć i o nauce, która stoi teraz na poziomie znacznie niższym, niż na początku Reforma-cyi. — Tymczasem sobór Trydencki przeprowadził znaczne reformy kościelne, katolicyzm z dziwną żywotnością odradzał się szybko, oczyszczony w walce, i odzyskiwał wiele ze straconych stanowisk. Cichą a zręczną walkę w tym kierunku objął zakon nowy, Towarzystwo Jezusowe, wojujące o tryumf Katolicyzmu nad Refor-macyą.— Tak Ferdynand I, jak i jego następca Maksymilian II (r. 1564—1576), mimo iż trzymali się stanowczo katolicyzmu, nie występowali przeciw protestantyzmowi w Niemczech, lecz szanowali pokój norymberski,— w swych nawet własnych krajach, Austryi, Czechach i Węgrzech byli zmuszeni patrzeć się przez palce, gdy szlachta i mieszczaństwo garnęło się z ochotą do Reformacyi. Skłaniały do tego postępowania obu cesarzy walki z Turkami na Węgrzech jakoteż i plany polityczne na tron polski (Maksymilian II), gdzie również dużo było reformowanych, i gdzie przy elekcyi nieźle było mieć opinię umysłu liberalnego dla protestantyzmu.—Następcą Maksymiliana II był syn jego Rudolf 11    (r. 1576—1612), oso

bistość ważna w dziejach kontrreformacyi niemieckiej; za jego to czasów nastąpiło zbliżenie się Austryi i Bawaryi dla obrony interesów katolickich w Niemczech; wpływ Jezuitów, którzy zajęli konfesyonały, kazalnice i wychowanie młodzieży w szkołach i uniwersytetach, wzrósł niezmiernie; oni kierują teraz polityką, oni walczą o każdą piędź ziemi z protestantyzmem, oni ratują każdy zagrożouy Reformacyą posterunek, podstawiając wszędzie ludzi takiej miary, jakich protestanci w swym obozie zna-leść nie mogli. Tak w Kolonii i w Strasburgu pomyślnie walczono z Reformacyą,—tak arcy-książę Ferdynand Styryjski i Maksymilian bawarski w swych księztwach tłumili siłą wszelkie dążenia do protestantyzmu. Maksymilian zbrojną ręką stłumił wybryki ewangielików w mieście Donauwörth (r. 1607), tak, iż kilku książąt protestanckich związało się w Ahausen (r. 1608) 10-letniem przymierzem, zwanem „unią”, celem obrony wspólnej przeciw gwałtom katolickim. Na czele stał Fryderyk IV z Palaty-natu, najwybitniejszą osobistością był Krystyan z An hal tu, prócz tego należeli tu książęta Badenu, Wirtembergii, Brandenburg-Ansbachu, i Pfalz-Neuburgu, lecz Brandenburgia, Saksonia,

Hessya, najpotężniejsze księztwa protestanckie, trzymały się od unii zdaleka. Stany katolickie odpowiedziały zawiązaniem w r. 1609 ligi, odznaczającej się karnością, dobrą armią, i zasobną kasą związkową, oba zaś stronnictwa oparły się o potęgi zagraniczne, unia o Henryka IV, króla francuskiego, niebezpiecznego współzawodnika Habsburgów, liga zaś liczyła na pomoc hiszpańską. Na razie jednak nagła śmierć Henryka IV, tudzież zamieszki w domu austryackim, powstrzymały unię i ligę od niechybnie grożącej wojny domowej. Mianowicie niedołężne rządy Rudolfa II dały sposobność bratu jego, Maciejowi, do uchwycenia przy pomocy stanów, którym schlebiał, władzy w swe ręce,— w r. 1608 zabrał Rudolfowi,

Austryę, Morawy i Węgry, w r. 1611 także Czechy, którym w r. 1609 dał Rudolf t. zw. list majestatu (Majestätsbrief), pozwalający na wolne przyjmowanie przez stany protestantyzmu.

Po śmierci Rudolfa, Maciej (r. 1612 — 1619) uczuł rozpasanie stanów, które sam w krajach austryackich wywołał, me mogąc zaś zawieruchy opanować, musiał przybrać za współregienta arcy-księcia Ferdyuauda styryjskiego (r. 1617), znanego z wystąpień energicznych przeciw protestantyzmowi. Pod tym względem nie zawiódł Ferdynand nadziei w nim pokładanych; katolicyzm w krajach austryackich, poparty przez niego, zaczął tak ostro stawiać czoło Reformacyi, że wywołało to nawet w Pradze powstanie zbrojne przeciwko władzy cesarskiej (d. 23 maja r. 1618).

Powstanie to, które jest zarazem początkiem długiej i nadzwyczaj dla dziejów niemieckich ważnej wojny 3 0-letniej, postawiło wkrótce dom austryacki nad przepaścią; prócz powstania bowiem w Czechach, drugie wybuchło w AuRtryi;

Be tlen Gabor zaś, ks. siedmiogrodzki, groził Węgrom. Wśród takich stosunków objął po śmierci Macieja, Fer dynand 11 (r. 1619—

1637) koronę niemiecką i dziedzictwo austry-ackie. Równocześnie prawie Czesi obrali królem Fryderyka V z Palatynatu, unia zaś na zgromadzeniu w Norymberdze zażądała rozwiązania ligi, grożąc wojną. W tak ciężkich warunkach, tak Maksymilian bawarski, jak i Ferdynand, znaleźli ochotną pomoc hiszpańską, włoską, polską, całego prawie świata katolickiego; wkrótce też unia, nie czując się na siłach, zawarła w Uimie (r. i 620) pokój z głową ligi, Maksymilianem. Niedługo potem d. 8 listopada r. 1620 odniósł Tilly, dowodzący wojskami ligi i cesarskiemi, zwycięztwo na Białej Górze pod Pragą nad wojskami „króla zimowego” ( Winterkönig) Fryderyka. Jedno to zwycięstwo oddało cały kraj w ręce Ferdynanda—siłą stłumiono opór i ukarano surowo buntowników, tak więc w Czechach, jak w Austryi, zgnieciono protestantyzm bronią. Ferdynand nie ograniczył się na pokonaniu Fryderyka w Czechach. Przy pomocy wojsk ligi, własnych i posiłków hiszpańskich, wkroczył do Palatynatu, który z godnością elektorską otrzymał teraz Maksymilian bawarski. Gienerał Tilly pokonał książąt protestanckich, tak na południu, jak na północy Niemiec, wszędzie też wprowadzał katolicyzm, odbierał sekularyzowane przez protestantów biskupstwa i opactwa wraz z majątkami, tak, iż protestanci zagrożeni ruiną zupełną, zaczęli wchodzić w układy z mocarstwami zagranicznemi, nieprzychylnemi bądź Habsburgom, bądź katolicyzmowi, by otrzymać dla swej sprawy posiłki. Prócz Francyi i Anglii, liczono na Szwecyę i Danię, w końcu jednak udało się tylko Danię skłonić do udziału czynnego w walce księztw protestanckich, północuo-niemieckich z Ferdynandem i ligą. Lecz i teraz protestanci siłami swemi stali znacznie niżej od przeciwników. Prócz znacznych wojsk ligi, pod tak znakomitym wodzem, jakim był Tilly, Ferdynand posiadał własną, wielką armię, zwerbowaną przez gieneralissimusa austriackiego, Albrechta W allen stein a, księcia Frydlandu. Takim siłom podołać nie mógł, ani Kryś ty an IV, król duński, ani żaden z wodzów i książąt protestanckich. Wallenstein w pochodzie tryumfalnym dotarł aż do Bałtyku, zaczął oblegać Stralsund (r. 1628) i myślał o utworzeniu wielkiej floty północnej, dla pokonania protestantów północ nych i zgniecenia Niderlandów, opierających się Hiszpanii. Jednak zanim można było wykonać te zamysły, przyszło do pokoju w Lubece (r. 1629) z Krystyanem duńskim. Ferdynand, będąc teraz przy pomocy swych wojsk prawie absolutnym panem w Niemczech, wydał d. 6 marca r. 1629, słynny edykt restytucyjny, w którym, za zgodą Btauów katolickich, rozstrzygnął sprawy sporne, które się pojawiły od r. 1555 w Niemczech, uznawał pokój religijny tylko dla członków wyznania augsburskiego, wreszcie nakazywał zwrot wszystkich dóbr kościelnych, zagrabionych przez protestantów od r. 1555, t. j. od ugody passawskiej. Przeprowadzenie edyktu restytucyjnego w Niemczech wywołało wielkie rozdrażnienie, że zaś równocześnie i członkowie ligi, zgromadzeni w Mer-gentheimie (r. 1630), postawili Ferdynandowi żądania, mające na celu zmniejszenie wojsk cesarskich i oddalenie Wallenstein a, głośno mówiącego o przeprowadzeniu monarchii absolutnej Habsburgów w Niemczech, przeto cesarz znalazł się w położeniu bardzo trudnem. Nie chcąc uarażać sobie ligi, za którą stała Francya i kardynał Richelieu, zmniejszył cesarz liczbę wojska do 40000 ludzi, oddalił Wallensteina, dowództwo zaś otrzymał Tilly. Tak zachwiało stronnictwo katolickie podstawami potęgi swojej i cesarza, właśnie w chwili, gdy za podniętą ksią żąt protestanckich, a zwłaszcza Francyi, wmieszał się w sprawy niemieckie najznakomitszy wódz owoczesny, posiadający ogromne, dobrze wyćwiczone zastępy bojowe, król szwedzki G ustaw Adolf. — Właśnie w r. 1629 zakończył był Gustaw Adolf wojnę z Polską rozejmem w Altmarku, a wiedziony na pasku mistrzowskiej polityki Richelieu g o, rzucił się w obronie uciemiężonego protestantyzmu na cesarza, wylądcwując w r. J630 na Pomorzu. Łatwo wypędził z Niemiec północnych wojska cesarskie,—w r. 1631 pod Breitenfeldem, około Lipska, pobił na głowę Ti 11 ego, a w r. 1632 zagroził wtargnięciem w kraje dziedziczne Habsburgów. Ferdynand wobec tego polecił znów Wallensteinowi wystawienie nowej armii,— w r. 1632 d. 16 listopada spotkały się wojska Gustawa Adolfa z Waliensteinowemi pod Lützen i cesarscy zostali pobici, Wallenstein musiał się cofnąć, ale dusza wojny, Gustaw Adolf, poległ na polu bitwy. Wojna odtąd wlokła się leniwo,— W a liens te in a stanowisko było dwuznaczne, obawiał się bowiem zawsze intryg dworu wiedeńskiego i książąt katolickich, które już raz sprowadziły jego upadek. W r. 1634 jednak wykonano zamach w Chebie (Eger) ua W allen stein a,—śmierć, która go spotkała, uwolniła cesarza od intryganta niebezpiecznego i ambitnego. Wojsko dostało się znów pod rozkazy cesarza, i pod Nördliugen (r. 1634) wygrało bitwę przeciw Szwedom i protestantom. W końcu, po długich układach, stanął w r. 1635 pokój w Pradze, w którym zniesiono edykt restytucyjny,—Łużyce dostały się Saksonii, jako lenno korony czeskiej, ustanowiono jednolitą armię państwową, zniesiono wszelkie ligi, unie i związki w obrębie książąt Rzeszy.

Mimo to wojna trwała jeszcze lat 13. Teraz wmieszała się do niej czynnie i Francya, oddawca mącąca wodę w Niemczech przeciw Austryi.

Szwedzi i Francuzi walczyli odtąd długo, ze szczęściem zmiennem.—Ferdynand III (rok 1637—1657) prowadził dalej tę nieszczęśliwą wojnę i długoletnie układy o pokój, które od r. 1645 toczyły się w Monasterze z Francyą, a w Osuabrücku ze Szwedami; nakoniec d. 24 października r. 1648 podpisano obszerny akt pokojowy w Monasterze i zawarto t. zw. pokój westfalski. Zatwierdzono tam ugodę passawską i augsburską, zniesiono skutki edyktu restytucyj-nego, uznano dzień 1 stycznia r. 1624 jako czas normalny, według którego miały być uregulowane stany posiadania obu obrządków. Dużo sekularyzowanyeh biskupstw przyznano protestantom, tylko w krajach austryackich, dziedzicznych jednak edykt restytucyjny pozostał w całej swej mocy. Odnośnie do praw politycznych, to uznano udzielność władzy wszystkich książąt Rzeszy, przyznano im prawo zawierania układów między sobą i z mocarstwami obcemi, byle uie przeciw cesarzowi. Francya otrzymała Al żacy ę i miasta Metz, Toul i Verdun, posiadane już istotnie od 100 lat blizko; Szwecya Pomorze, i szereg dóbr duchownych w Niemczech,

5 000000 talarów kosztów wojennych, i stawała się członkiem Rzeszy. Brandenburgia dostała część Pomorza, i biskupstwa Halberstadt, Minden i Magdeburg; dla syna Fryderyka V z Palatynatu, Karola Ludwika, utworzono elektorstwo ósme w Palatynacie reńskim. Zatwierdzono wreszcie niepodległość Szwajcaryi i stanów zjednoczonych Niederlandzkich. Tak więc stanowisko protestantyzmu w Niemczech zostało utrwalone, katolicyzm musiał zgodzić się ze stanem rzeczy i stratami, które w ciągu XVI w. w Niemczech poniósł. Władza cesarska, w ciągu wieków ograniczana, zmalała teraz do minimum, cesarz stał się właściwie tylko urzędnikiem honorowym, bez żadnych prawie praw i siły. Za to książęta wzmogli się, stali się prawie władcami nieza wisłemi, wkrótce też na północy, w Brandenburgii, zajaśnieje nowa potęga niemiecka Hohenzollernów, która w w. XVIII stoczy z Austryą walkę o pierwszeństwo w Niemczech, a w w. XIX wysunie się na czoło mocarstw europejskich.— Wśród wojen ciągłych wydoskonaliła się tylko strategia i wojskowość,— za to daje się w Niemczech spostrzedz na całej linii upadek zamożności, tak wsi, jak i miast,— rolnictwo, przemysł i handel znajdują się w stanie pożałowania godnym; upadek ogólny na polu literatury i sztuki daje się odtąd zauważyć. Prawie wieku będzie potrzeba, zanim Niemcy zaczną znów coś znaczniejszego na tych polach wytwarzać.

Okres tworzenia się potęgi pruskiej Hohenzollernów (r. 1648—1740) Wskutek wojny Trzydziestoletniej wzrosło w Niemczech północnych znaczenie elektora brandenburskiego, który, posiadając bardzo liczue ziemie w Niemczech, a nadto, jako lenno polskie Prusy książęce, mógł się uważać za najpotężniejszego księcia Rzeszy. Austrya w tym okresie zajmuje się coraz bardziej skupianiem się w państwo osobne pod władzą Hab sburgó w, nie ogląda się na Niemcy, których książęta i stany czują się zupełnie niezawisłymi, politykują na własną rękę, dają się łatwo przekupywać obcym, a zdradzając sprawy ogółu, ułatwiają nietylko obcym zepchnięcie Austryi ze stanowiska wybitnego, które dotychczas zajmowała, ale pozwalają wysunąć się na pierwszy plan elektorowi brandenburskiemu, a niedługo królowi pruskiemu. Bo cesarz nie posiadał żadnej już prawie władzy w Niemczech,— sejm, w Ratyzbonie zwykle się gromadzący, składający się z 3 kollegiów (elektorzy, książęta i miasta), głosujących jednomyślnością, zajmować się mający prawodawstwem, wojskowością i podatkami, był machiną ciężką i do pracy wydatnej niezdolną. Pozatem pozostawała prywatna, polityczna myśl tego lub owego księcia Rzeszy, który czuł się dość na siłach intelektualnych lub materyalnych, by zgromadzić koło siebie ludzi dobrej woli lub interesu, i ich do działania wspólnego popchnąć. Takim człowiekiem, w czasie po pokoju westfalskim, był właśnie

elektor brandenburski, Fryderyk Wilhelm (r.    1640—1688), który w r. 1654 stworzył

z szeregu państwewek protestanckich, niemieckich, rodzaj związku, dla prowadzenia działalności politycznej, wspólnej, w czasach gdy właśnie intryga polityczna tak była rozwinięta. Fryderykowi Wilhelmowi mieli w każdym razie Habsburgowie do zawdzięczenia, iż korony cesarskiej po śmierci Ferdynanda III nie dostał Ludwik XIV, który kupił sobie głosy elektorów duchownych, lecz Leopold 1 (r. 1658—1705).— Leopold był paktami elek-cyjnemi ograniczony jeszcze bardziej niż jego poprzednicy, do słabości zaś jego rządów przyczynił się nadto ustawiczny brak pieniędzy, na który cierpiał, dalej nieudolność jego polityki, zwłaszcza w obec znanej dyplomacyi Ludwika XIV, wreszcie ustawiczne zamieszki w krajach dziedzicznych Leopolda, szczególnie na Węgrzech, wskutek czego kilkakrotnie wkraczali do Węgier i Austryi Turcy, pierwszy raz na głowę pobici, w r. 1664, pod St. Gotthardtem przez znakomitego wodza Montecucculego. Jedynym większym czynem politycznym w tych czasach było przymierze cesarza, Brandenburgii, Danii i Polski (Jan Kazimierz) przeciw Szwecyi (w latach 1658 — 1660) i wspólne przeciw niej wystąpienie, zmuszające tę potęgę do powstrzymania się w zaborach. Za to nad Renem gospodarował Ludwik XIV, na szkodę oczywiście państwa Niemieckiego. W szeregu wojen i układów uzyskał on część Flandryi (roku 1659), następnie zagarnął Niderlandy hiszpańskie, zabrał wreszcie ks. Lotaryńskie. Wiele książąt niemieckich, mniejszych było na żołdzie francuskim, co ułatwiało Ludwikowi gospodarowanie w Niemczech. Więc w r. 1672 zajął, przy współudziaie kilku książąt, część ziem Rzeszy, tak iż cesarz i elektor brandenburski musieli wysłać wojsko nad Ren. Zaczęła się długa wojna, w której po stronie niemieckiej walczyli Hiszpanie i Hollendrzy, po stronie Francyi Szwedzi, którzy napadli na Brandenburgię. „Wielki elektor”, Fyderyk Wilhelm, odniósł zwycięstwo nad Szwedami pod Fehrbelliuem (r. 1675) i odebrał im Pomorze, które jednak był zmuszony zwrócić na podstawie pokoju w St. Germain (r. 1679). Nad Renem zajęli Francuzi Trewir, złupili Palatynat, zdobyli szereg miast w Alza-cyi; w końcu, w pokoju w Nimwegen (r. 1678), zatrzymała korona francuska Lotaryugię, miasta alzackie, Franche-Comté, jako też pewną ilość fortec w Belgii. Niedługo potem, w r. 1679 ustanowił Ludwik w Met zu t. zw. Chambre des réunions (Izbę przyłączeń), która miała o wszystkie ziemie kiedykolwiek przez Francyę posiada-' ne, wraz z odstąpionemi na mocy układów ostatnich, dopominać się i natychmiast wojskami fran-cuskiemi je obsadzać. Tak zaczęły się słynne „réunionsuh u d w ik a XIV; między innemi dostał się Strassburg w ręce Francuzów (r. 1681).

Leopold był bezsilny, tym więoej, że wybuchło właśnie powstanie przeciw Habsburgom na Węgrzech, i że w r. 1683 ogromny napad Turków na Austryę postawił Leopolda i dynastyę Habsburską nad brzegiem przepaści. Tylko poświęceniu, polityce rycerskiej i uczuciom katolickim Polski i króla Jana III zawdzięczać musiał Leopold oswobodzenie oblężonego Wiednia, jak i zwycięską bitwę na Kahlenbergu d. 12 września r. 1683. Wyprawa którą przedsięwziął Jan III na Węgry (r. 1683) i wreszcie szereg wypraw przeciwko Turkom, podjętych zarówno przez wodzów cesarskich na Węgrzech, jak i przez Jana III z polskiej strony, doprowadziły w końcu do pokoju w Karłowicach (r. 1699) gdzie dom rakuski odzyskał krajewkorony św. Stefana. Równocześnie z wojnami węgierskie-mi i tureckiemi , które prowadziła Austrya, miały Niemcy i cesarz drugą wojnę na zachodzie. W r. 1684 nastąpiło zawieszenie brom w Ra-tyzbonie między Niemcami a Francyą, które przyznawało Ludwikowi XIV ua lat 20 miasta zajęte przez „Réunion*. Wkrótce potem, wobec nowych mieszań się Lu d w ik a XIV do sprawy niemieckiej, cesarz, częśó stanów niemieckich, Szwecya, Hiszpania i Niderlandy złączyły się w r. 1686 w t. zw. ligę augsburską— jednak kroki wojenne zaczął sam Ludwik XIV; w r. 1688 zniszczył doszczętnie Palatynat, podczas gdy wojska cesarskie opierały się Francuzom, lecz bez powodzeń znaczniejszych. W r. 1697, gdy obie strony były długą wojną wyczerpane, zawarto pokój w Ryswiku, gdzie Ludwik XIV, wydał część obszarów zajętych, zatrzymał jednak Alzacyę i Strasburg.—Pokój między obu państwami trwał bardzo krótko. W r. 1700 zmarł ostatni Habsburg na tronie hiszpańskim, Karol II; testamentem oddawał monarchię hiszpańską Filipowi d’Anjou, wnukowi Ludwika XIV. Ponieważ Leopold uważał się za spadkobiercę Karola II, przeto wszczęła się rychło wojna o spadek hiszpański, do której pchały państwa morskie jak Anglia i Hollandya, obawiające się rozrostu Francyi. Jakkolwiek była to sprawa obchodząca wyłącznie dom austryac-ki, to jednak bardzo rychło całe Niemcy były zmuszone się do niej wmieszać. Tak elektor bawarski i koloński stali po stronie Ludwika XIV, z drugiej strony cesarz zobowiązał znaczną część książąt i elektorów, przedewszystkiem zaś Hanuower, Saksonię i Brandenburgię, do wystawienia korpusów wojsk pomocniczych. Wojna toczyła się na przestrzeniach ogromnych, we Włoszech i w Niemczech, wzdłuż Renu, w Niderlandach. W roku 1704 odniesiono nad Francuzami szereg zwycięstw pod Schellenbergiem, i pod Hohstädtem. Wyparto ich za Ren, zajęto Bawaryę, szczęśliwy ten obrót rzeczy znalazł niedługo oddźwięk i w stosunkach wewnętrznych, niemieckich. Po śmierci bowiem Leopolda nastąpił jego syn Józef I (r. 1705—1711), który zajął, bez pozwolenia stanów, tylko za zgodą elektorów, Bawaryę. Była to próba zmienienia dotychczasowych stosunków i konstytucyi, i zamienienia państwa w ustrój o rządzie sprężystszym. Protesty stanów, broniących swego stanowiska, pozostały nieuwzględnione. Wodzowie francuscy w dalszym ciągu ponosili klęski, bądź od wodzów austryackich, bądź angielskich, we Włoszech i w Belgii. Francya była wyczerpana z sił i pieniędzy, tak, iż Ludwik XIV był już gotów zrzec się roszczeń hiszpańskich, wydać zdobycze nadreńskie—lecz żądania cesarza, by wojskami własnemi wyparł Filipa z Hiszpanii, przyjąć nie mógł. Wkrótce też powróciło szczęście Francuzom, Anglia zmuszoną była wycofać się z wojny, umarł wreszcie i bezpotomnie cesarz Józef, zatem pretendentowi austryac-kiemu do tronu hiszpańskiego, Karolowi III, przypadły teraz posiadłości austryackie i korona cesarska. Ani Anglia, ani Hollandya, ani wreszcie, żaden z książąt Rzeszy nie życzył sobie, by cesarz Karol VI (r. 1711—1740) połączył w swych ręku rozległe dziedzictwo austryackie i koronę hiszpańską. W ten sposób przyszło wreszcie do podwójnego pokoju, w Utrechcie (r. 1713) i w Rastadt (r. 1714), gdzie Hiszpania dostała się Bourbon om, Niderlandy i posiadłości hiszpańskie we Włoszech, t. j. Neapol i Sycylia, Medolyan, Austryi, zabory zaś po lewym brzegu Renu zatrzymała Francya. W ten sposób Niemcy nie zyskały nic za ogromne trudy, koszty i ciężary tej wojny okropnej. —Wojna ta, jak również współczesna jej wojna północna (r. 1700 —1720), pozwoliła książętom pół-nocno-niemieckim dojść do jeszcze większej niezawisłości od rządu cesarskiego, niż poprzednio. Wytworzył się po prostu szereg potęg równorzędnych, które miały niedługo z Habsburgami i między sobą zacząć walkę o pierwszeństwo. Tak naprzód elektor saski, Fryderyk August, uzyskał koronę polską (r. 1697—1733), i w ten sposób wmieszany został w wir wielkiej polityki europejskiej, lubo przejściem na katolicyzm utracił stanowisko wpływowe, które dotąd w święcie protestanckim posiadał. Miejsce przewodnika protestantów niemieckich obejmuje teraz elektor brandenburski, Fryderyk, który, korzystając z zamieszek powstałych w Polsce wskutek wybuchu wojny północnej, koronował się w r. 1701 w Królewcu na króla pruskiego i w ten sposób zerwał ostatecznie więzy łączące Prusy z Polską, grożąc jej na przyszłość, a nadto zaznaczył tern utworzenie się nowej potęgi w Europie środkowej. Dodać należy, iż dom W elfów, posiadający dziewiąty elektorat, t. j. Hannower, otrzymał w roku 1714 koronę angielską, co dopełniło rozbicia ustroju cesarstwa Niemieckiego.— To też i cesarz Karol VI, nie posiadający, prócz córki Maryi Teresy, żadnych męskich potomków, prowadził w N-ch politykę czysto osobistą, dą-

Enc. Powss. niustr. S. U. Zest. U. T. II.

żącą do zapewnienia korzyści i rozwoju swych państw dziedzicznych, bez względu na interesy N-c, które jako ustrój polityczny stały się już prawie fikcyą. Dzielne wojska, pod wodzą Eugeniusza ks. Sabaudzkiego, wywalczyły Austryi Serbię, przyznaną jej w pokoju Passaro-wickim przez Turcyę (r. 1718); następne jednak lata przeszły Austryi na szeregu rokowań politycznych, mających ustalić sprawę spadku dziedzictwa rakuskiego na rzecz Maryi Teresy za pomocą osobnego prawa, zwanego Sankcyą pragmatyczną (r. 1723). Wywalczenie uznania Sankcyi pragmatycznej kosztowało Karola dużo trudów, kosztów i ustępstw na rzecz mocarstw, które miały się zobowiązać do szanowania tego prawa domowego Habsburgów—przyszłość pokazała, iż w wojsku licznym i w pełnym skarbcu należało szukać trwałości sankcyi, nie zaś w układach dyplomatycznych. Do rokowań tych wmieszany był szereg księstw niemieckich, przeto sprawa dziedzictwa austryackiego, była sprawą zarówno niemiecką, jak europejską. Zapewnienie Prus otrzymał Karol przez potwierdzenie uroszczeń Fryderyka Wilhelma Ido księstwa Jiilich-Bergu. Tylko Bawarya nie chciała się zrzec swych praw do Austryi, polegających bądź na układach dawniejszych, bądź na pokrewieństwach. Saksonię pozyskano popieraniem Fryderyka Augusta III na tron polski przeciwko Stanisławowi Leszczyńskiemu i prowadzeniem t. zw. wojny o sukces-syę polską (r. 1733—1738), która zakończyła się pokojem wiedeńskim, uznaniem Augusta III królem polskim, oddaniem Lotaryngii Stanisławowi Leszczyńskiemu, Neapolu i Sycylii Bourbonom hiszpańskim, natomiast Austrya zyskała prawie uznanie powszechne dla Sankcyi pragmatycznej, i otrzymała Toskanię, jako księstwo dla Franciszka Stefana ks. lotaryń-skiego, męża Maryi Teresy. W tym czasie straciła Austrya w pokoju Belgradzkim (r. 1739) wszystkie zdobycze układu Passarowickiego, po nieszczęśliwej wojnie z Turkami. Wynikiem jedynym tych wszystkich zabiegów Karola VI około zapewnienia spadku austryackiego córce, był wyczerpany skarb, wojsko rozprzężone, nie zdolne bronić państwa od burzy, która wybuchnąć miała niebawem. Wojna o dziedzictwo austryackie miała być również pierwszem zmierzeniem sił Hohenzollernów z Habsburgamio przewagę w Niemczech i o stanowisko w Europie.

Walka Austryi z Prusami. Już w w. XVII powoli wzrastała potęga Hohenzollernów. Z jednej strony jako elektorowie brandenburscy, i jako władcy jednego z najpotężniejszych księstw protestanckich Rzeszy, mieli w N-ch stanowisko ogromnie wpływowe i wybitne, z drugiej znów strony posiadali Prusy, jako lenno korony polskiej, z czego Btarali się skorzystać przy wojnach Polski ze Szwecyą, aby uzyskać jak największą swobodę z tej strony, i zaokrąglić swe posiadłości

95

pruskie i brandenburskie tak, by obszary te zlepić w jedną wielką całość. Zajęcie więc Pomorza i Prus królewskich, uścia Wisły z Gdańskiem i Toruniem było warunkiem rozwoju potęgi Hohenzollernów. Po za tern były to kraje jedne z tych, gdzie było jeszcze dużo żywiołów słowiańskich, oddawna uciemiężonych przez Niemców, jednem przeto z zadań tej dy-nastyi była zawsze opieka życzliwa, dawana nie-mieckości w walce z twardą rasą słowiańską.

W tym samym roku Fryderyk, po szeregu zwycięstw nad Au8tryakami, zawarł pokój w Dreźnie, w którym utrzymał się przy zabranym Szląsku. Z Francyą dłużej toczyła się ociężale wojna, zakończona pokojem Akwizgrańskim (r. 1748), w którym Maryę Teresę uznano spadkobierczynią Karola VI, a kraje austryackie przyznano Habsburgom po kądzieli.—W walkach tych, które zaznaczyły spółzawodnictwo austryacko-pru-skie, upadło do reszty znaczenie rzeczywiste cesarstwa.— Fryderyk II nie czuł się zupełnie niemi krępowany, tak myślało i wielu innych książąt, nawet i sama Marya Teresa, która nie bardzo czuła się związaną powagą cesarską, konstytucyą państwa i sejmem Rzeszy. Raz rozbudzone namiętności austryacko-pruskie musiały doprowadzić znowu do wojny, tern bardziej, że Austrya nie mogła przeboleć utraty wielkiej i ludnej prowincyi, którą był Szlązk. Cały szereg zabiegów dyplomacyj austryackich doprowadził do skutku wielką koalicyę między Austryą, Francyą, Szwecyą i Rosyą, która tu po raz pierwszy miesza się czynnie do spraw mocarstw środkowo-europejskich Po stronie Prus stała Anglia, kilka księstw niemieckich, a przede-wszystkiem Hannower związany z Anglią. Austrya umyśliła poprostu rozszarpanie Prus, którym miano odjąć Prusy właściwe, Pomorze i naturalnie Szlązk, a ograniczyć Hohenzollernów do Brandenburgii z przynależytościami, by w ten sposób złamać tę potęgę, tak wrogą Austryi, a tak rozrywającą jedność państwa niemieckiego. Wojna siedmioletnia (r. 1756—1763), która była następstwem tej koalicyi, była zarazem momentem wskazującym, czy państwo niemieckie ma i może istnieć w tej postaci, jak dotychczas, była również egzaminem dla Prus, czy mogą się liczyć do wielkich mocarstw europejskich, czy nie.—Wynik wojny odpowiadał przecząco na pierwsze, twierdząco na drugie pytanie. Państwo niemieckie, stworzone według wzoru średniowiecznego, miało nie długo potem przestać istnieć, Prusy zaś, odbywszy świetnie próbę ogniową, wybić się na pierwsze z czasem w Europie stanowisko. Wojna długa i zacięta, w której prócz Austryi i Prus walczyła i Francya, Szwecya, a zwłaszcza Rosya, była w znacznej części pomyślna dla Prus, choć nie brakowało i chwil bardzo krytycznych, a nawet rozpaczliwych dla Fryderyka. Zwrotem stanowczym w wojnie na niekorzyść Austryi była śmierć niespodziana cesarzowej rosyjskiej Elżbiety (r. 1761); następca jej, Piotr III, wielbiciel Fryderyka II, wycofał zwycięzkie swe wojska z Prus, zawarł wreszcie pokój i przymierze z królem pruskim (r. 1762), tak, iż odtąd korpus rosyjski wspierał we wojnie siły jego. To skłoniło i Szwecyę do wycofania się z walki. Ponieważ i Francya wyco-

Podstawy potęgi tej położył już w w. XVII „wielki elektor” Fryderyk Wilhelm, lecz dopiero król Fryderyk Wilhelm I, twórca wojska licznego, wybornie wyćwiczonego i karnego, administrator doskonały, gospodarz oszczędny aż do skąpstwa brudnego, zrobił ze swego państwa kraj kwitnący i zamożny, mogący posłużyć za narzędzie do prowadzenia polityki roz-bójuiczo-zaborczej takiej, jaką rozpocząć miał następca jego Fryderyk II.— Ze śmiercią Karola VI wymarła po mieczu dynastya Habsburgów, którą tyle wieków N. swą koroną zdobiły; najważniejsze pytanie, łączące się z tym wypadkiem było, kto otrzyma od elektorów koronę cesarską, i czy mocarstwa zechcą dotrzymać przyrzeczeń szanowania sankcyi pragmatycznej. Co do tego okazało się zaraz, że pierwszy Fryderyk II zamyśla Austryę wyzyskać, zażądał bowiem za uznanie Maryi Teresy i wybór jej męża na cesarza części Szlą-ska, do których Hohenzollernowie rościli sobie prawo na mocy umowy zawartej niegdyś z Piastami szląskiemi, ale praw tych zrzekł się był elektor Fryderyk III na rzecz Austryi, by za tę cenę uzyskać przyzwolenie na koronacyę swą w Królewcu.—Mary a Teresa odmówiła, Fryderyk zaś, nie zważając na to, a widząc kłopoty młodej mouarchini, zajął Szląsk zbrojnie Wkrótce też utworzyła się wielka koalicya przeciw Austryi, na której czele stała Francya i Ba wary a, a do której prawie cała Europa się przyłączyła, dążąc do rozbioru Austryi.— Mary a Teresa miała otrzymać Węgry, arcyksięstwo Austryę i kraje alpejskie miała dostać Bawarya, Czechami, Morawami i Szląskiem miały się podzielić Saksonia i Prusy, — Niderlandy dostać miała Francya, włoskie zaś posiadłości Hiszpania i Sardynia.

W ten sposób zaczęła się w r. 1741 wojna o sukcessyę austryacką, prowadzona przez Fran-cyę, Bawaryę i Saksonię,— Mary a Teresa znalazła jednak pomoc znaczniejszą w krajach węgierskich, Fryderyka II zaś pozyskała odstępując mu Szląsk; przeciw Francyi utworzono koalicyę mocarstw morskich. Tymczasem Karol Albert bawarski, wybrany królem czeskim (r. 1741) a następnie we Frankfurcie cesarzem, jako Karol VII (r. 1742 —1755) został rychło nie tylko z Czech i Austryi wyparty, ale we własnej Bawaryi najechany. Po rychłej śmierci Karola VII wybrano cesarzem męża Maryi fywała się z walki, którą prowadziła przeciw Teresy, Franciszka I (r. 1745—1765). | jedynemu sojusznikowi Prus,— Anglii, przeto

i Austrya, nie mogąc osiągnąć żadnych powodzeń, zaczęła myśleć o pokoju, który zawarto d. 15 lutego r. 1763 w Hubertsubrgu. Wyniki były ujemne. Fryderyk utrzymał się przy Szlązku, Austrya nic nie zyskała. Straty zato obustronne były bardzo wielkie, Prusy straciły około £ miliona ludności, skarb wyczerpany był u wszystkich,— nie pomogło im nawet fałszowanie monety polskiej (ef rai mity), które Fryderyk, nie przebierający w środkach, na wielką skalę prowadził. Dobrobyt, którym się cieszyły tak Austrya jak Prusy, Szląsk lub Saksonia, zniknął i wymagał nowych wysiłków i długich lat pracy, by zakwitnąć na nowo. Zato jednak zyskały tak Austrya jak Prusy na znaczeniu zewnętrzuem; nie na państwo niemieckie oglądają się odtąd mocarstwa, lecz na Prusy lub Austryę, które w poczuciu swej samodzielności i odrębności, zaczynają się urządzać, jako ciała polityczne odrębne, nie wiążące się wszakże z żadną odrębnością etnograficzną. Państwo niemieckie, jednem słowem, przestaje prawie istnieć jako ustrój polityczny, a daje tylko ślady swej nadzwyczajnej żywotności narodowej i wzrastającego rozwoju w swej wspaniałej literaturze owych czasów, literaturze, która wyrobiła i podniosła uczucia narodowe niemieckie.—Tak w Prusach, jak w Austryi, przebijają się teraz kierunki i dążenia urządzenia wewnętrznego państw na podstawach nowych. Tu i tam następują zmiany w zarządzie i w sądownictwie, reformy w wojsku, zabiegi gorliwe o podniesienie gospodarstwa i przemysłu. Pod każdym względem miały Prusy dużo do zawdzięczenia Fryderykowi, Austrya zaś Maryi Teresie, jak i współregen-towi, jej synowi, cesarzowi Józefo iv i II (roku 1765 —1790). Tenże przedsiębiorczy i energiczny, prowadził zwłaszcza politykę austryacką po nowych torach. Przymierze fraucnsko-au-stryackie trwało dalej, zwłaszcza iż w r. 1770 Marya Antonina, córka Maryi Teresy, wyszła za mąż za Delfiua francuskiego, Ludwika (XVI). Po zatem zawsze zaostrzone i niepewne stosunki austryacko-tureckie zmusiły J ó-zefa do zbliżenia się do Rosyi, do cesarzowej Katarzyny II. Położenie więc polityczne Austryi stało się znacznie silniejsze i lepsze, niż Prus, które mając zwłaszcza posiadłości rozrzucone, mogły obawiać się zawsze nowej, uciążliwej wojny, na bardzo długiej linnii, trudnej do obronienia. To spowodowało Prusy do działania, mającego na celu złączenie odciętych Prus z Brandenburgią. Owocem tego był pierwszy rozbiór Polski (r. 1772), gdzie oba państwa niemieckie zyskały obszary znaczne: Austrya Galicy ę, Fry dery k II. Prusy królewskie, z wyjątkiem Gdańska i Torunia. Tak więc dawne widownie kolonizacyi niemieckiej, kraje zakonu krzyżackiego, którego spadkobiercami byli Hohenzollernowie, dostały się znowu Prusom;— zapewnienie praw narodowych ludności, dane uroczyście przez Fryderyka, miały być uszanowane według obyczaju godnego Krzyżaków. Zdobycze te powiększyły siły tak Prus jak i Austryi, mało przynosząc korzyści przestarzałemu układowi państwa Niemieckiego. Prawda, iż cesarz Józef II, w pierwszych latach po śmierci ojca, próbował wprowadzić i tam szereg zmian, ale bez powodzeń znaczniejszych. Wtenczas zajęty również myślą o powiększeniu sił Austryi, która wobec współzawodnictwa Prus czuła się zawsze za słabą, by mieć przewodnictwo w Niemczech, przeprowadził szereg rokowań, by po śmierci elektora bawarskiego, Maksymiliana Józefa, Bawaryę przyłączyć do Austryi. W r. 1777, gdy Wittelsbachowie bawarscy^ wygaśli, Józef II zajął rzeczywiście Bawaryę, ale wmieszanie się zbrojne Fryderyka II wywołało wojnę o spadek bawarski (r. 1778— 1779). Tak zamysły polityczne zawiodły cesarza; w pokoju cieszyńskim otrzymał tylko obwód nad Innem, Bawaryę zaś dostał Karol Teodor z Palatynatu: Prusy postawiły na swojem, nie pozwalając na powiększenie Austryi. Tak Fran-cya i Rosya, jak i Stany Niemieckie, pobudzone w tej wojnie przeciw Austryi przez Fryderyka, przyjęły na siebie zobowiązanie dotrzymania warunków tego pokoju. —Tak Józef II, jak i podpora rządów austryackich, kanclerz Wacław ks. Kaunitz, czuli się wynikiem pokoju cieszyńskiego mocno rozgoryczeni.—Jak przedtem, tak i teraz zapełniają historyę Nie-mieo walki obu mocarstw o pierwszeństwo. J ó-z e f II. nawiązał znowu szereg rokowań zwróconych przeciw Prusom, jednem z nich było wejście w stosunki żywe i serdeczne z Rossyą, prawda, że głównie przeciw Turcyi skierowane, dru-giem nowe rokowania zWittelsbachami, prowadzone o zamianę Bawaryi na posiadłości austryac-kie w Niderlandach. To drugie jeduak, wskutek oporu Fryderyka II, nie doprowadziło do niczego, natomiast w r. 1785 przyszedł do skutku w Berlinie, pod przewodem Prus, związek książąt niemieckich, mający przedewszystkiem na celu utrzymanie dotychczasowej konstytucyi państwa Niemieckiego i przeszkadzanie Austryi w jej dążeniach „imperyalistycznych”. Członkowie związku, jakkolwiek nic prawnie nie zmienili w Niemczech, jakkolwiek nie dali się jeszcze ugiąć pod królestwo Pruskie, to jednak samym tym czynem zaznaczyli nowy kurs rzeczy w Niemczech. Podwaliny przyszłego państwa Niemieckiego rzucił już wówczas Fryderyk II. Następca jego, Fryderyk Wilhelm II (r. 1786—1797), w żadnym razie nie dorównywał swemu wielkiemu poprzednikowi, nie ustępował mu chyba tylko w braku moralności wszelkiej w polityce, pod względem tym, zarówno jak i poprzednik jego pokazał się nieodrodnym następcą krżyźactwa.—W r. 1787 wybuchła wojna Turcyi z Rosyą i Austryą. Wojna ta nadspodziewanie przeciągała się długo i nastręczała sprzymierzonym mocarstwom muóstwo kłopotów.

Równocześnie prawie zaczął się w Polsce sejm czteroletni (r. 1788 — 1792), Prusy wyzyskały zręczną i podstępną polityką niechęć Polski i sejmu przeciw Rosyi, zawarły przymierze, do którego wciągnięto, oprócz Polski, Szwecyę i Tur-cyę, ukazując nadzieje odebrania Austryi Galicyi i oddania jej Polsce. Szczere były intrygi pruskie o tyle tylko, że chciały uzyskać za tę cenę od Polski przedewszystkiem Gdańsk i Toruń, ważne stacye i rynki handlowe, Austryę zaś wynagrodzić prowincyami tureckiemi. Tak więc właściwie tylko Prusy miały na tych matactwach zarobić. Następca jednak Józefa II, brat jego Leopold II (r. 1790—1792), kiedy wogóle mocarstwa morskie nie zgadzały się na powiększanie się innych kosztem Turcyi, na zjeździe w Reichenbachu zrzekł się zdobyczy w Turcyi, czem oczywiście zachwiał całym misternym zamysłem zamian, którego twórcą był minister pruski spraw zagranicznych, Hertzber g.—H e r t z-berg upadł; następca jego Bischoffwerder, był o tyle w lepszem położeniu, że Leopold II był już zajęty rewolucyą francuską i dolą Ludwika XVI i siostry swej, Maryi Antoniny, a nie mógł mieć na wschód tak bacznego oka. Wtenczas, wobec niechęci wielu przeciw sejmowi czteroletniemu w Polsce i wmieszania się rosyjskiego, Prusy zdradziły sprzymierzeńca i przyszło do ułożenia planu drugiego rozbioru Polski. Dopóki żył Leopold II, miała Polska w nim obrońcę gorliwego, następcą jego Francis żeli II (r. 1792—1806) zbyt już był zajęty sprawami francuskiemi, by Polską módz się zajmować. Wobec tego przeprowadziły Prusy i Ro-sya drugi rozbiór Polski (r. 1793), zupełnie bez współudziału Austryi; Prusy powiększyły się Gdańskiem i Toruniem i częścią Wielkopolski (t. zw.

„Prusy południowe”). Niedługo potem miały Prusy do walczenia z powstaniem w Polsce, co zakończono trzecim rozbiorem (r. 1795), w którym Fryderyk Wilhelm II dostał t. zw. „Nowe Prusy wschodnie”: Mazowsze z Warszawą i Bia-łymstokiem. Zdobycze te później utraciły Prusy w r. 1806.—Prusy przez rozbiór Polski nabyły kraj ogromny, rolniczy, zamożny, obcy plemiennie co prawda, ale zawsze rozwijający potęgę Prus, tak co do obszaru kraju, jak zaludnienia.

Zwłaszcza zajęcie uścia Wisły i złączenie Prus z Brandenburgią, było nabytkiem niepospolitym dla państwa Hohenzollernów.—Ale zabory te posiadały też strony ujemne. Naprzód bowiem monarchia pruska, która, mimo że rozsiadła się przeważnie na ziemiach słowiańskich, była jednak krajem niemieckim, otrzymała teraz kilka milionów ludności obcoplemienuej, nieprzychylnie dla Niemców usposobionej, powtóre, że w miejsce bezsilnej Rzplitej polskiej, otrzymały Prusy silną i potężną Rosyę jako sąsiadkę. Dwa te czynniki wpłynęły rozstrzygająco na rozwój Prus, tak wewnętrzny jak i zewnętrzny w wieku XIX.

Czasy Rewolucyi francuskiej i Napoleona /. Rewolucyą francuska wstrząsnęła nie tylko podstawami ustroju państwa i społeczeństwa francuskiego, wpływ jej wywołał wszędzie większe lub mniejsze zmiany, a te, które zaszły w Niemczech, muszą być zaliczone do największych i najznaczniejszych ze wszystkich po za granicami Francyi. W latach tych zamętu runął ostatecznie gmach średniowieczny cesarstwa Niemieckiego; w latach niedoli i ucisku za Napoleona, rozbudzony duch narodowy wśród Niemców złamał wreszcie zapory, które tworzyły mu tak liczne państwa i państewka i pozwolił im poznać, że są dziećmi jednej, wielkiej, nie dość, dotychczas odczutej i zrozumianej ojczyzny. Wśród wojen w końcu przyszło do szeregu zmian w łonie samego społeczeństwa niemieckiego, nie tak silnych i gwałtownych, jak we Francyi, ale za to może bardziej zgadzających się z potrzebami ogółu. To były korzyści niespożyte, które naród niemiecki odniósł z wielkiej Rewolucyi, mimo licznych strat poniesionych w swej obronie, mimo licznych klęsk i upokorzeń, wyszedł w końcu zwycięsko, odmłodzony, do życia nowego przysposobiony, bogaty w doświadczenie, ochotny do pracy, jednem słowem ciężkie te lata próby były dla Niemiec egzaminem ich uzdolnienia do stanowiska, które miały wkrótce zająć wśród narodów europejskich.—Habsburgowie byli przedewszystkiem wplątani w Rewolucyę francuską, głównie dla tego, iż łączyły ich stosunki bardzo blizkie z Ludwikiem XVI, mężem Maryi Antoniny, siostry Józefa II i Leopolda II. Przez nią więc musieli, zwłaszcza Leopold, uwagę baczniejszą zwrócić na Francyę, szczególnie, gdy się nie udała w r. 1791 ucieczka rodziny królewskiej francuskiej do Niemiec. Po nadto przeszło Ren i usadowiło się w Niemczech wielu emigrantów francuskich, członków arysto-kracyi i szlachty; na ich czele stał hr. d’A r to is, brat królewski. Emigranci zaczęli na ziemi Niemieckiej natychmiast knowania przeciw przewrotom dokonywanym we Francyi. Zawiązano układy z dworami w sprawie wmieszania się zbrojnego, tak, iż wkrótce więksi i mniejsi książęta niemieccy musieli się zastanawiać nad możliwością wojny z Francyą rewolucyjną. Dwie jednak ówczesne potęgi niemieckie, t. j. tak Austrya, jak i Prusy, nie życzyły sobie wojny; na zjeździe w Pilnitz (d. 27 sierpnia r, 1791) Leopolda II z Fryderykiem Wilhelmem, oświadczono to hr. d’Artois, ograniczając się tylko na wyrażeniu współczucia dla sprawy króla francuskiego. Spokojne to stanowisko Prus i Austryi nie zażegnało jednak wojny, teraz nie Niemcy zaczęły myśleć o wojnie przeciw Francyi, lecz przeciwnie ministeryum francuskie, nie umiejąc pohamować Rewolucyi, widziało w wojnie z Niemcami jedyny sposób zwrócenia żywiołów rozhukanych w inną stronę. Powód do niej dał elektor trewirski, który zgromadził właśnie woj-

sko, obawiając się rewolucyi u siebie, oraz emigranci francuscy, w obrębie państwa Niemieckiego przebywający, którzy jawnie przygotowywali wyprawę do Francyi. Dnia 20 kwietnia r.

1792 Zgromadzenie narodowe uchwaliło wypowiedzenie wojny królowi Czech i Węgier i państwu niemieckiemu. Leopold II wtenczas już nie żył, zmarł bowiem pu krótkiej słabości d. 1 marca r. 1792. Syn jego Fr an cis zeit II (r.

1792 —1806), jego następca, był zaciętym wrogiem Rewolucyi, na niego przeto i na Prusy spadł ciężar wojny. Już w ostatnich chwilach życia Leopolda II zawarły Prusy i Austrya przymierze w celu odporu grożącej wojny francuskiej. Teraz jednak, gdy przyszło do niej, wkradła się nieufność niejaka między związkowych, Franciszek bowiem myślał ciągle o wcieleniu Bawaryi do Austryi za Belgię utraconą, o czem Prusy z niechęcią słuchały. Wojskom austryackim i pruskim dano jako wodza księcia Karola Ferdynanda brunszwiekie-go; wyprawa przeciw korpusom Dumourieza i Kellermana zakończyła się kanonadą pruską pod Valmy (d. 20 września), która zmieszała świeże zaciągi francuskie. Mimo położenia korzystnego i przewagi stanowczej po stronie Niemców, Karol Ferdynand nakazał odwrót, co rząd austryacki uważał prawie za zdradę sprawy ze strony pruskiej.—Rzeczywiście w skutek cofnięcia się Prus, ponieśli Austryacy klęskę w Belgii pod Jemappes. Francuzi zajęli Belgię,

Spirę, Wormacyę, Trewir, Frankfurt, wypędzili książąt i elektorów. Gienerałowie francuscy, jak Dumouriez i Custine, rządzili teraz nad Renem, dyktując warunki elektorom duchownym.

Tymczasem, tak pod wpływem klęsk nad Renem, jak i wskutek śmierci Ludwika XVI (ścięty d, 21 stycznia r. 1793), stanęła wielka koalicya mocarstw, do której należały: Anglia, Hollandya,

Prusy, Austrya, Niemcy, Hiszpania, Sardynia i Neapol. Wy wołało to t.zw. „pierwszą wojnę koalicyjną”.

Koalicya, a w pierwszym rzędzie znów Austrya i Prusy, zaczęła działania zaczepne w r. 1793.

Wypędzono Francuzów z Belgii, uspokojono zre-wolucyonizowaną Moguncyę. Nieufność wzajemna Prus i Austryi, nadto drugi rozbiór Polski, powstrzymały sprzymierzonych od wyzyskania powodzeń chwilowych. W r. 1794 Jourdan pobił Austryaków pod Fleurus, tak, iż dwór wiedeński zwątpił o możności utrzymania się przy Belgii, wkrótce trzeci rozbiór Polski zajął tak Austryę, jak i Prusy, nie długo zaś potem Prusy, obyczajem swym, zdradziły sprawę wspólną, za którą walczyły, a mając na oku wyłącznie korzyść własną, wycofały się z walki pokojem Bazylejskim (d. 5 kwietnia r. 1795)—w pokoju tym Prusy oddały lewy brzeg Renu Francyi,— za swe posiadłości tamże (Kleve, Geldern,

Mörs) miały później dostać wynagrodzenie; linia graniczna, umówiona miała oddzielać Prusy i te państwa północno-niemieckie, które się do pokoju przyłączyły, od widowni wojny, której ciężar spadł teraz wyłącznie na barki Austryi. W ten sposób stanęły Prusy z częścią książąt muiej-szych, niemieckich osobno, a to już nie w sprawach czysto wewnętrznej natury, lecz ogół państw niemieckich obchodzących. Wiedeń i Petersburg uważał postępowanie Prus słusznie za zdradę nikczemną, w rzeczy samej zaś Prusy nie widziały korzyści więcej w tej wojnie, w której uzyskały ogromne obszary polskie. Była to jednak polityka krótkowidzów—wojna na barkach samej Austryi musiała przyczynić się do ogólnego osłabienia N-c, a do wzrostu potęgi rzeczypospolitej francuskiej. Już w r. 1795 zamieniono Niderlandy zdobyte na rzeczpospolitą Batawską, przez co zyskała rewolucya silną placówkę na północy,—prawda, że w r. 1795 i 1796 dowódzcy austryaccy, Cl er fait i arey-książę Karol, pobili gienerałów francuskich, Jourdan a, Pichegru i Moreau nad Renem, a wyparli ich na lewy brzeg Renu,— ale właśnie w tym samym czasie rozpoczynają Francuzi wojnę zwycięską na drugim froncie z Au-stryakami, we Włoszech, pod Napoleonem Bonaparte m.—Szereg zwycięstw odniesionych nad Austryakami i Sardyńczykami oddał Lom-bardyę Francuzom na łup, wobec tego przyszło do preliminarzy pokojowych w Leoben, i do pokoju w Campo Formio (d. 17 października roku 1797), w którym Austrya ustąpiła z Niderlandów i Włoch, zostawiła lewy brzeg Renu Francuzom, otrzymała zaś Wenecyę, która straciła samodzielność, Istryę i Dalmacyę.— Wskutek zwycięstw tych Francuzów, nastąpiło zupełne rozprzężenie ustroju państwowego w N-ch. Francuzi ujęli w swe ręce nawet wprowadzenie tam nowego porządku rzeczy. Stało się to na kongresie w Rastacie (r. 1797 —1799), gdzie przeprowadzono sprawę wynagrodzenia książąt Rzeszy za straty, które wskutek zaborów francuskich ponieśli. Odbyło się to głównie kosztem książąt duchownych, którym zabrano ich księstwa, aby je między poszkodowanych rozdzielić. Główny głos mieli oczywiście posłowie francuscy, od nich zależało przyznanie wynagrodzenia, to też zabiegi i starania uniżone około rozdrapania posiadłości książąt duchownych, pozwoliły Francyi łatwo poznać na jak słabych podstawach spoczywa trwałość państwa Niemieckiego.— Nienawiść do Francuzów rosła z dniem każdym i doprowadziła w końcu do znieważenia posła francuskiego w Wiedniu, B e r u a d o 11 e g o, który też wyjechał; więc zaczęła się nowa wojna między Francyą a Austryą. Kongres rastacki rozwiązał się,— wysłańcy francuscy zostali w drodze powrotnej zamordowani przez huzarów austryackich, co się przyczyniło tylko do zaostrzenia zatargu. Nap oleon Bonaparte bawił właśnie w Egipcie, odcięty od Europy z powodu klęski swej-floty pod Abukirem. Minister angielski Pitt pozyskał Rossyę dla nowej koalicyi przeciw Frań-cyi, a prócz niej Turcyę, i królestwo Neapolu. Austrya oczywiście samym ciężarem spraw była główną dźwignią wojny. Tylko Prusy wstrzymały się od przystąpienia do koalicyi. Z początku wojska austryackie, wspierane przez korpus rossyjski, uzyskały szereg zwycięstw, rychło jednak tak Anglia, jak Rossya wycofały się ze sprawy, powrót zaś Napoleona z Egiptu, zamach d. 18 brumairea, zmieniły zarazem położenie polityczne Austryi i losy wojny. Zwycięstwo pod Marengo (r. 1800) oddało Bonapartemu zajętą chwilowo przez Austryaków Lom-bardyę, zwycięstwo zaś gienerała Moreau pod Hohenlinden (tegoż roku) nad arcyksięciem J a-n e m, otworzyło Francuzom drogę do Wiednia. Wobec tego, po zawieszeniu broni w Steyer, nastąpił d. 9 lutego r. 1801 pokój w Lunevillu, który potwierdził warunki pokoju w Campo For-mio.— Już kongres w Rastacie przeprowadził szereg zmian zasadniczych w podziale posiadłości w N-ch i zmedyatyzowano i zsekularyzowa-no szereg księstw i księstewek niemieckich dla obdzielenia niemi innych. Sejm ratysboński, dla przywiedzenia do końca podziałów zaczętych przez kongres, złożył w tym celu t. zw. députa c y ę państwową (Reichsdeputation), składającą się z delegatów Moguncyi, Saksonii, Brandenburgii, Bawaryi, Wirtembergii, Hessen - Kas-selu i Czech, a nadto kilku instytucyj kościelnych. Głos Francyi był przy obradach rozstrzygającym; zręcznie wyzyskiwała ona waśnie niemieckie, a zwłaszcza zatargi austryacko-pruskie. W końcu d. 25 lutego r. 1803 potwierdził sejm uchwały deputacyi, miauowicie zsekularyzowanie zupełne książąt duchownych; przeprowadzono również liczne zmiany w obrębie stanów reprezentowanych w sejmie Rzeszy. Tylko trzy księstwa duchowne miały tam mieć swe miejsce— liczba miast wolnych Rzeszy (freie Reichsstädte) spadła do sześciu. Kolonia i Trewir utraciły miejsce w kollegium elektorów, na ich zaś miejsce wstawiono Wirtembergię, Hessen-Kassel, Badenię i Salzburg, tak iż było odtąd 10 elektorów. Kollegium książąt ukształtowało się odtąd, po zsekularyzowaniu lub zmedyatyzowaniu masy księstewek drobnych, w ten sposób, iż liczyło 53 posłów ewangielickich, a 29 katolickich. Po zatem rozdzielono wynagrodzenia hojne, tak Prusom i Austryi, jak i drobniejszym księstwom, kosztem oczywiście upadłych, samodzielnych dotychczas posiadaczów.— Reformy te doprowadziły do pozbawienia cesarza wszelkiej władzy, którą dotychczas opierał na większości katolickiej w sejmie Rzeszy. Stworzona sztucznie większość protestancka mogła odtąd służyć tylko do wywoływania coraz to nowych rozdźwię-ków ze strony głowy protestantyzmu t. j. Prus. Wobec tego Franciszek II d. 20 maja roku 1804 przeniósł tytuł cesarski na swe kraje dziedziczne i ogłosił Austryę cesarstwem. Jakkolwiek dopiero w r. 180tt złożył on ostatecznie koronę cesarską, niemiecką, to jednak już sam fakt utworzenia cesarstwa austryackiego zaznaczył aż nadto dobitnie koniec tego „świętego, rzymskiego cesarstwa narodu niemieckiego’’, założonego ongi przez Ottona I. Cesarstwo owo się przeżyło, i pod ciosami Francyi zginęło nie-powrotnie, by dać ostatecznie życie dwom nowym wielkim ustrojom politycznym: Austryi i królestwu Pruskiemu, mającemu utworzyć w przyszłości (r. 1871) nowe cesarstwo Niemieckie, zupełnie inne.— W N-ch idee rewolucyi zakiełkowały bardzo dawno: znajdujemy je i w „Emilii Galotti” Lessinga, i w Sc h il 1 er a „Zbójcach” lub „Fiesku”. Lecz osobistości takie, jak Fryderyk II lub Józef II swą działalnością zepchnęły rewolucyę z pierwszego planu, sama zaś Francya i jej rola w N-ch wpłynęła tak przygnębiająco na ogół, iż ten przestał myśleć, nie tylko już o reformach społecznych, ale stracił nawet wiele z poczucia godności własnej. Naród zobojętniał na koleje swych losów, któ-remi nie władał, a które zależały od widzimisię obcych. Francuzi byli odtąd właściwymi panami N-c, a wszelkie gwałty, których się N a-poleon dopuszczał, nie zdołały obudzić narodu z ospałości i letargu. N. zatem, nie tylko pod względem politycznym, ale i narodowym, przechodziły przesilenie ciężkie, którego wyniku ostatecznego nikt przewidzieć nie był wstanie.— Po pokoju w Luneville zapanował spokój chwilowy, nie długi jednak; powodów do nowej wojny z Francyą braku nie było. W r. 1803 zajęli Francuzi Hannower, w r. 1804 uprowadzono z Ettenheimu ks. d’Enghien, by go w Vincennes rozstrzelać. Prusy wobec zaboru Hanno-weru zachowywały się dwuznacznie: starały się wprawdzie pobudzić Napoleona do opuszczenia Hannoweru, lecz bez skutku,— z drugiej znów strony zawarły w r. 1804 z cesarzem Aleksandrem I przymierze odporne na wypadek, gdyby Francya chciała osadzić wojskiem jeszcze jaki kraj Rzeszy. W Austryi stronnictwo wojny w r. 1805 utworzyło pod wpływem angielskim trzecią koalicyę przeciw Francyi, łącząc się z Rossyą, Szwecyą i Neapolem. Prusy pozostały neutralne; Bawarya, Badenia

1    Wirtembergia złączyły się z Napoleonem, który, mimo rzekomych przygotowań do wylądowania w Anglii, przysposobił się do wojny lądowej z Austryą; szczęście mu też sprzyjało. Wojska austryackie, które miały zająć Bawaryę, zostały pod Ulmera d. 17 października r. 1805 przez Napoleona otoczone i zmuszone do kapi-tulacyi. Dnia 13 listopada zajęto Wiedeń, a dn.

2    grudnia stoczył Napoleon zwyciężką bitwę pod Au8terlitzem z wojskami austryackiemi i rossyjskiemi. Rossyanie się cofnęli, Austrya zaś zawarła d. 25 grudnia r. 1805 ciężki i upaka-rzająoy dla siebie pokój w Pressburgu. Musiała odstąpić Wenecyę, Dalmacyę i Istryę królestwu Włoskiemu, Tyrol Bawaryi, Bryzgowię Badenowi, otrzymała zaś Salzburg. Bawarya i Wirtembergia wyniesione zostały do godności królestw, Badenia została wielkiem księstwem; ich niezależne stanowisko musiał Franciszek I, wtenczas jeszcze z prawa cesarz niemiecki, uznać. Prusy tryumfowały o tyle, iż wskutek ich polityki samodzielnej, znienawidzona przez nie Austrya, leżała teraz pokonana i wycieńczona u stóp Napoleona.—Tymczasem przystąpił Napoleon do przekształcenia ustroju Niemiec. — Już od niedawna wszedł on w szereg bliższych, nawet rodzinnych związków z domami książęce-mi w Niemczech, teraz d. 17 lipca r. 1806 utworzył t. z w. Związek Reński, składający się z 16 państw i książąt, a mianowicie: z Ba-waryi, Wirtembergii, Badenu, Hessen-Darmstadtu,

Nassau, Bergu i in. Członkowie związku stali pod opieką cesarza francuskiego, któremu zobowiązali się dostarczać w razie wojny 53 000 żołnierzy, byli niezawiśli, równi między sobą; — sprawy wspólne załatwiano na zjazdach związku we Frankfurcie. Natomiast resztę niezmedyaty-zowanych dotychczas państewek drobnych, samodzielnych, wydano na łup i rozdzielono członkom Związku Reńskiego. W ten sposób, nie świadomie sam Napoleon popierał sprawę zjednoczenia Niemiec. —Na wiadomość o utworzeniu związku reńskiego cesarz Francis ze k II złożył godność cesarza Niemiec (d. 6 sierpnia r. 1806).—Ostatni ślad dawnego państwa niemieckiego zaginął.—Po rozbiciu Austryi i cesarstwa Niemieckiego przyszła kolej na Prusy.

Fry deryk Wilhelm III (r. 1797—1840) prowadził dotychczas politykę o tyle zręczną, iż samolubnie zostawiając Austryę na łup Fran-cyi, sam starał się nie wchodzić z Napoleonem w żaden zatarg prowadzący do wojny. Już jednak podczas trzeciej wojny koalicyjnej uruchomiły Prusy swe wojska przeciw postępom francuskim, lecz Napoleon zdołał raz jeszcze uśpić dyplomacyę pruską, a nawet zawrzeć z niemi przymierze zaczepno-odporne. Prusy miały uzyskać Hannower, Napoleon jednak wkrótce potem obiecał zwrot Hanuoweru Anglii.

Wtedy nakazał Fryderyk Wilhelm d. 9 sierpnia r. 1806 postawienie na stopie wojennej wojsk swych, a w końcu wystosował, jako ultimatum, notę do Napoleona, w której żądał wycofania wojsk francuskich z Niemiec, uznania związku półuocno-niemieckiego, i załatwienia pokojowego innych spraw spornych między Francyą a Prusami. Napoleon odmówił i zaczął natychmiast wojnę, do której był oddawna przygotowany. Austrya była osłabiona świeżą klęską, Rossya miała wojnę z Turcyą, do której sułtana Selima popchnął Napoleon, wreszcie w samych Niemczech Związek Reński szedł ręka w rękę z potęgą cesarza Francyi. Przeciw temu wystawiły Prusy 130000 ludzi, wraz z korpusami posiłkowemi, saskim i wejmarskim,—lecz było to wojsko żyjące tylko tradycyami zwy-cięztw Fryderyka II, które nie poszło z postępem, owszem cofnęło się na drodze jego. Dowódzcą był przeszło 70-letni ksJ Karol Wilhelm brunszwicki. — Dn. 14 października roku 1806 odniósł Napoleon zwycięztwo nad prusakami pod Jeną i Auerstädtem, dn. 15 t. m. nałożył na Prusy kontrybucyę 159 milionów franków, dn. 17 t. m. pobito Prusaków na nowo pod Hallą, a dn. 27 t. m. zajęto Berlin. Stąd dn. 21 listopada t. r. ogłosił Napoleon swój system kontynentalny, zamykając^ wszędzie rynki zbytu dla towarów angielskich, a z tego straty niezmierne w handlu wynikły nietylko dla Anglii lecz i dla Niemiec.—Z kolei bez oporu prawie upadły twierdze nad Łabą i Odrą, Szczecin, Ki-strzyń i Magdeburg. Saksonia pospiesznie opuściła sprzymierzeńca; w pokoju poznańskim (d. 11 grud t. r.) otrzymał elektor saski koronę królewską i Łużyce pruskie, przystąpił natomiast do związku reńskiego i obiecał Napoleonowi korpus posiłkowy.—Podstawą działań wojennych Fryderyka Wilhelma pozostały teraz tylko Prusy właściwe, gdzie niedobitków pruskich wsparł cesarz Aleksander I swemi wojskami. D. 7 i 8 lutego r. 1807 rozegrała się nierozstrzygnięta bitwa pod Pruskim Iłowem (Pr. Eylau), d. 14 czerwca nastąpił pogrom pod Pruskim Frydlandem.—Gdańsk, podstawa działań wojennych prusko-rossyjskicb, poddał się także po 10-tygodniowem oblężeniu. Wobec tego cesarz Aleksander zawarł natychmiast z Francyą zawieszenie broni, poczem musiały Prusy przystać na pokój w Tylży (dnia 9 lipca r. 1807). Straciły połowę swych posiadłości, Łaba stanowiła odtąd granicę zachodnią Prus, z prowincyj polskich utracono zabory drugiego i trzeciego rozbioru. Do zapłaty kontrybucyi miały twierdze pruskie zostać osadzone wojskami francuskiemi, wreszcie utworzeniem dwu nowych państw miano powstrzymać Prusy od prób odzyskania strat. Z księstw Hessyi i Brun-szwiku, które zabrano ich właścicielom, z części Hannoweru, i z posiadłości pruskich za Łabą utworzono królestwo Westfalskie, z królem Hieronimem, bratem Napoleona, na czele. Prowincye polskie dostał Fryderyk August saski, jako Księztwo Warszawskie. — Napoleon stał wtedy prawie u szczytu swej potęgi, Prusy zaś spadły tak nisko, jak wysoko niegdyś sięgały ich marzenia o hegemonii w Niemczech. N a-poleon trzymał żelazną dłonią książąt Związku Reńskiego, którzy z wojskami swemi musieli walczyć pod jego rozkazami i za nieswoje sprawy, pieniędzmi zaś własnemi zmuszeni byli popierać władzcę francuskiego. Szereg księstw niemieckich przeszedł w ręce Francuzów, a prze-dewszystktem szereg domen państwowych, które posłużyły do wyposażania marszałków, gie-nerałów i mężów stanu francuskich. Ale mimo tych upokorzeń, mimo całego służalstwa książąt ówczesnych niemieckich, mimo dziwnego, chwilowego uśpienia ducha narodowego, nikt nie może zaprzeczyć, by lat te kilka, które znaczna część Niemiec przebywała pod wpływami N a-poleona, nie były dla ich rozwoju bardzo ważnemi, i by lata te próby i hańby nie przyniosły prawdziwych i wielkich społeczeństwu korzyści. Przedewszystkiem nastąpiło zmniejszenie ilości państw samodzielnych w Niemczech, co ułatwiło zjednoczenie późniejsze państwa i odzyskanie strat. Potem państwa należące do Związku Reńskiego przyjęły znakomitą organi-zacyę wojskową francuską, przyjęły ważne zdobycze francuskie na polu sądownictwa i skar-bowości, przekształciły stosunki społeczne w kierunku zrównania stanów, starały się o podniesienie przemysłu i handlu, a zwłaszcza oświaty. We Francyi, wówczas wyżej kulturalnie stojącej od Niemiec, miały państwa niemieckie nauczyć się bardzo dużo, i to u siebie potem samodzielnie rozwinąć. Ale najważniejszy dla Niemiec był los Prus i Austryi. Oba te państwa po klęskach i stratach, które je zepchnęły z wysokiego stanowiska europejskiego, na którem dotychczas stały, wzięły się do pracy nad własnem, odrodzeniem wewnętrznem, zabrały się do reform ważnych i doniosłych. W Prusach objął kierownictwo rządów br. H. Fr. vom Stein (ob ), który przeprowadził cały szereg zmian zasadniczych, społecznych, jak np. zniesienie pańszczyzny, i gorąco się starał o podniesienie ekonomiczne kraju, wycieńczonego kontrybucyą ogromną, postojem wojsk francuskich, i systemem kontynentalnym. Gienerał Scharnhorst wraz z Clau-sewitzem, Grolmannem, Gneisenauem (ob. te nazw.), przystąpił do reformy wojska, które zmalało do 42000 żołnierza stałego. Ale najważniejszym zjawiskiem tych lat było obudzenie się ducha narodowego i patryotyzmu wśród Niemców,— nie brakło co prawda takich, jak J. Müller, historyk, który widział we Francyi właściwą swą ojczyznę, a ideał w Napoleonie, ale takich było coraz mniej. Wielkie masy patrzyły z otuchą w przyszłość i oczekiwały upadku gniotącego Niemcy tytana; na ich czele stanęły osobistości owiane duchem potężnym, jak Fr. Schleiermacher lub J. G Fichte, filozofowie, jak bracia Grimmowie, jak szereg cały poetów pracujących nad odrodzeniem ducha narodu swego, jak wreszcie Fr. L. Jahn, założyciel związków gimnastycznych w Niemczech, który tą drogą chciał w młodzież wszczepić zdrowie i siły, ducha rycerskiego i nienawiść do Francyi.—W Austryi objął kierownictwo gabinetu hr. Filip Stadion, również pełen projektów reformy. Arcyksiążę Karol, dowódzca siły zbrojnej, przeprowadził reformę wojska, które liczyła koło £ miliona żołnierzy. Austrya, korzystając z wojny Napoleona w Hiszpanii, podjęła myśl oswobodzenia Niemiec z pod przewagi Francyi,—natchnione odezwy, wyszłe z pod pióra Gentza i Fr. Schlegla zachęcały do walki z nieprzyjacielem. Zaczęła się wojna o wolność Niemiec, równie zaszczytna, jak i nieszczęśliwa dla Austryi. — Między Izarą a Dunajem poniosły zastępy austryackie pięć porażek (d. 18—22 kwietnia); rozstrzygającą pod Eckmühl. Ze stratą 50,000 ludzi cofnął się arcyksiążę Karol do Czech, zostawiając Napoleonowi drogę otwartą do Wiednia, gdzie tenże wjechał d. 13 maja. Stąd wydał 15 maja manifest, zachęcający Węgrów do odpadnięcia od Austryi, — manifest jednak nie znalazł posłuchu. Tymczasem arcyksiążę Karol rozłożył swą siłę na brzegu lewym Dunaju, kiedy zaś Napoleon usiłował przejść przez rzękę, poniósł w d. 21 i 22 maja pod Aspern i Essling porażkę. Wieść jeduak o niepowodzeniu chwilowem Napoleona wywołała stosunkowo małe tylko w Niemczech wrażenie, obudziła co prawda znowu odwagę powstańców tyrolskich, lecz w Niemczech pozostały próby wskrzeszenia walki, czynione przez majora Schill a i innych bezskuteczne. Prusy zwłaszcza, wobec nieprzychylnego stanowiska Rossyi, nie mogły wyzyskać niepowodzenia Francyi. Arcyksiążę Karol nie umiał, a raczej nie mógł wyciągnąć korzyści ze zwycięztwa swego, bądącego wygraną taktyczną, nie strategiczną. Musiał pozwolić N a-poleonowi na wzmocnienie sił i zasobów tak, iż dnia 5 i 6 lipca poniósł na polach Morawy klęskę pod Wagramem, po której nastąpiło niebawem zawieszenie broni w Znajmie (d. 12 lipca) a potem pokój w Scbönbrunnie (d. 14 paźdz.). Austrya straciła Tyrol z Przedarulanią, Salzburg, i kilka iunych okręgów na rzecz Ba-waryi, Francyi zaś odstąpiła Gorycyę, Krainę, Tryest, Dalmacyę i Kroaeyę. Część Galicyi dostała się Księstwu Warszawskiemu. Nadto musiała uznać Austrya system kontynentalny, zmniejszyć wojsko do 150 000 żołnierzy i zapłacić 85 milionów franków kosztów wojennych. Książę Metternich, który prowadził zręcznie sprawy Austryi, zadawalał się teraz polityką wyczekującą, dążącą tylko do zabliźnienia ran przez wojnę zadanych i do zapobieżenia bankructwu państwa, grożącego z powodu wydatków nadmiernych. Nawet skłaniać się zdawała polityka anstryacka na stronę francuską, kiedy w początku r. 1810 wydano córkę cesarza, arcyksięż-niczkę Maryę Ludwikę za Napoleona. Przyjaźń ta była atoli złudzeniem tylko, jak się to rychło okazało. — Tymczasem Prusy, bezsilne i upokarzane wciąż, wzięły się do szeregu reform pod kierownictwem Hardenberga.—Przez podatek zbytkowy i użytkowy, przez ściągnięcie wszystkich dóbr duchownych usiłowano wybrnąć z rozpaczliwego położenia skarbowego, przez utworzenie zgromadzenia deputowanych z głosem doradczym, utworzono rodzaj reprezentacyi parlamentarnej. Ogłoszono wreszcie swobodę wykonywania rzemiosł, uporządkowano stosunki materyalne uwolnionych od pańszczyzny włościan, odstępując im ¹/₃ część dóbr rycerskich przeprowadzono wreszcie emancypacyę żydów.

Napoleon tymczasem rozporządzał Niemcami jak krajem podbitym,—jednym księstwom przyłączał nowe obszary, innym je odbierał, często wprost wcielając je do państwa własnego. Dola taka spotkała księstwo Bergu, Hannower północny, Bremę, Hamburg i Lubekę, w końcu Oldenburg, co się przyczyniło szczególnie do oziębienia stosunków między Napoleonem a Ros-syą. Kontrybucye i daniny, które zwłaszcza Związek Reński płacił, doszły do rozmiarów niebywałych, wojna zaś francusko-rossyjska z roku 1812, w której państwa niemieckie, także Au-strya i Prusy, uczestniczyć po stronie Francuzów musiały, utrzymanie liczby wojsk olbrzymiej podczas przejścia Napoleona przez Prusy, wyczerpały siły kraju do reszty.—Klęska okropna, poniesiona przez Francyę, podczas odwrotu Napoleona z Moskwy, była hasłem ogólnym do wojny. Już dn. 30 grudnia r. 1812 zawarł gienerał pruski, York, układ z Rossyą w Taurogacb, mocą którego wycofał swój korpus, zasłaniający od strony Prus wschodnich odwrót wielkiej armii. Przygotowania do wojny ze strony Prus postępowały raźno naprzód: dn. 28 lutego r. 1813 zawarły one w Kaliszu sojusz z Rossyą, którym oba państwa postanowiły przeprowadzić stan rzeczy z przed r. 1806.

Dnia 17 marca król Fryderyk Wilhelm III wydał „wezwanie do narodu” zapowiadające wojnę. Sformowano oddziały wolnych strzelców, braki skarbowe pokrywano ofiarami hojne-mi narodu; podniecenie ogólne do walki o wolność daje się poznać w odręcznej literaturze nadobnej, ówczesnej, wzywającej wierszami natchnionemi do walki, wspomnijmy tu tylko Rü-ckerta »Geharnischte Sonette” i pieśni Körnera, który wkrótce zginął na polu walki. Tak zaczęła się więc wojna niemiecka o niepodległość, z początku wątpliwa co do powodzenia, bo oprócz Prus i z nią złączonej Rossyi, nieufność ogólna mocarstw otaczała ten związek. Anglii stanowisko było z początku niejasne, również i Au-stryi, niektóre zaś państwa niemieckie, jak Saksonia, wprost były sprawie nieprzyjazne i trzymały z Napoleonem. Cesarz Francuzów, po klęsce w Rossyi, zebrał błyskawicznie nowe wojsko, które w maju r. 1813 odniosło zwycięstwa pod Gross-Görschen i pod Budziszynem, zmuszając siły prusko-rossyjskie do odwrotu na Szlązk. Zwycięstwa te osłabiły jednak Napoleona, który dnia 4 czerwca zażądał zawieszenia broni 6-tygodniowego a sprzymierzeni, wycieńczeni również, zgodzili się na to chętnie.

Podczas rozejmu przystąpiła do sprzymierzonych Anglia, a niedługo potem i Austrya wypowiedziała wojnę Napoleonowi Sierpień i wrzesień przeszedł na szeregu mniejszych potyczek, któ-remi Napoleon usiłował niedopuścić do połączenia się wojsk sprzymierzonych, i do ostatniej chwili o powodzeniu swych planów był prze-

Enc- Powss. Ilustr. S. n Zesz. 12. T. U.

kouany. — Bitwa trzydniowa pod Lipskiem (dn. 16 —18 października r, 1813) rozstrzygnęła o losach Napoleona i Niemiec. Francuzi poniósłszy straty ciężkie, musieli się cofnąć za Ren, wojska zwycięskie pociągnęły za nimi na Paryż, wymogły na Napoleonie zrzeczenie się tronu i pokój paryski (d. 30 maja r. 1814), w którym Francyi narzucono granice z przed r. 1792, Wielki kongres, który się zaczął w Wiedniu, miał przywrócić porządek dawny w Europie i w Niemczech. Tymczasem jednak powrócił Napoleon z wyspy Elby, znowu wszczęła się wojna, w której wojska angielskie pod Wellingtonem, poparte przez Prusaków Blücher a, odniosły zwycięstwo świetne pod Waterloo (d. 18 lipca r. 1815), kładące kres ostateczny potędze Napoleońskiej i przewadze Francyi—Kongres wiedeński, obradujący od dn. 1 listopada r. 1814, przeprowadził szereg zmian w podziale Niemiec, ważnych dla dziejów tego kraju. Nie było oczywiście mowy o przywróceniu zmedyatyzowanych księstw, lub zagarniętych dóbr kościelnych, niezawisłych,— przywrócono jednak przedewszystkiem Niemcom, zabory, które na nich Napoleon poczynił. Elektorat hanowerski podniesiono do godności królestwa, elektorat hesski, księstwa Oldenburskie i Brunszwickie przywrócono ich dawnym właścicielom; Prusy otrzymały z utraconych pro-wincyj polskich tylko część mniejszą (Gdańsk, Toruń i w ks. Poznańskie), zabrały zaś znowu dawne swe posiadłości na lewym brzegu Łaby, prócz kilku drobnych powiatów, które musiały odstąpić Bawaryi (Ansbach-Bayreuth) lub Han-nowerowi (Hildesheim, Goslar, Fryzyę). Za to otrzymały księstwa Jülich i Berg, posiadłości arcybiskupstw kolońskiego i trewirskiego, wynagrodzenia w Westfalii, Saksonii, nadto Pomorze, szwedzkie dotychczas; Bawarya musiała odstąpić Salzburg i Tyrol Austryi, która odzyskała prawie wszystkie swe straty, a nadto Wenecyę i Lombardyę. Po długich układach przyszło nakoniec d. 10 czerwca roku 1815 do podpisania aktu Związku niemieckiego, do którego należeć miało 39 państw, między innemi Dania, jako właścicielka Holsztynu, i Hol-landya z powodu Luksemburga.— Prezydyum nowego związku objęła Austrya; we Frankfurcie n/M. miał się zgromadzać sejm Związku (Bundestag). Spory między członkami miały się załatwiać polubownie,— siła zbrojna związku, obliczona na 300 000 ludzi, i podzielona na 10 korpusów, miała strzedz porządku, i zapewnić związkowi powagę nazewnątrz.— Niezgrabne to urządzenie, dzieło niesnasek niemieckich, pośmiewisko dyplomacyi europejskiej, spełnia tylko nieudolnie swą rolę w ciągu lat kilkudziesięciu,— pozatem państwa poszczególne, niemieckie, Austrya i Prusy przedewszystkiem, prowadzą politykę na własną rękę, a dawne współzawodnictwo dwu tych mocarstw naczelnych ży-

96

ale zawsze

je i tli się dalej, by w końcu doprowadzić do zgnębienia Austryi i utworzenia się nowego cesarstwa Niemieckiego.

Związek niemiecki. Po nkończenin drugiej wojny przeciw Napoleonowi, powróciły Niemcy do spokojnej i pokojowej pracy nad zagojeniem ran i klęsk. Sejm Związku, który w roku 1816 zgromadził się po raz pierwszy w Frankfurcie, nie życzył sobie niczego innego, jak, by państwa niemieckie nadal pozostawały pod opieką osobistą książąt, rządzących na zasadach tak zw. Przymierza Świętego (ob.). Tak zjazd Związku jednak, jak i książęta nie wypełnili bynajmniej 13 artykułu aktu związkowego, gdzie mowa była o systemie reprezentacyjnym; pominięcie tego życzenia najgorętszego pokolenia nowego, wywołać musiało rychło rozgoryczenie i knowania potajemne. Tylko kilka państw mniejszych, niemieckich, jak Bawarya, Baden, Wirtembergia, Saksonia, Weimar, państwa które stały dłużej pod wpływem bezpośrednim Francyi, wprowadziły reformy w tym kierunku u siebie, Austrya zaś i Prusy nie uważały za potrzebne przystosować się do tego życzenia powszechnego, pomimo przyrzeczeń uroczystych, danych przed wojną. Podobnie i swoboda prasy i literatury pozostała ograniczona, jak dawniej. Nadto mocarstwa należące do Przymierza św., a zwłaszcza Austrya i Ros-sya, rozpoczęły czynność gorączkową przeciw prądom wolnomyślniejszym, podniecały państwa drobne niemieckie do walki ustawicznej ze spiskami rewolucyjnemi, rzekomemi lub prawdziwemi, co sprowadziło system nadzoru policyjnego i inne środki ciemiężące, a rozgoryczające ogół. Młodzież uniwersytecka, rozpolitykowana i rozpalona wspomnieniami wojen niedawnych o niepodległość Niemiec, była żywiołem szczególnie łatwym do wszelkich wichrzeń. Już kongres monarchów w Akwizgraaie (r. 1818) uznał uniwersytety niemieckie za siedlisko ruchu niebezpiecznego i knowań rewolucyjnych, zamordowanie zaś komedyopisarza Kotzebuego, agenta Przymierza św. i reakcyi, przez studenta uniwersytetu jenajskiego, San da, wywołało w dyplomacyi wstecz-niczej zabiegi dążące do stłumienia ruchu. Kongres ministrów w Karlsbadzie (r. 1819) powziął postanowienia ograniczające swobodę prasy, towarzystw studenckich (burszenszaftów) i gimnastycznych, samych uniwersytetów nakoniec. Zjazd Związku uchwały te wprowadził w życie. Następstwem tego było rozciągnięcie nadzoru surowego nad uniwersytetami, szereg procesów politycznych, uwięzienie ludzi takich jak E. M. Arndt lub Jahn, uwielbianych powszechnie w Niemczech przez młodzież, dalej środki policyjne, uciskające demagogię rzekomą, którą wszędzie wietrzyli służalcy rządu wiedeńskiego i berlińskiego.— Wyniki konferencyi karlsbadzkiej były tryumfem dla ks. Metternich a, kanclerza austryackiego, który po nich powziął plan ograniczenia samodzielności państw drobniejszych

Związku. D. 15 maja r. 1820 kouferencye wiedeńskie ministrów państw związku powzięły uchwały, zatwierdzone d. 8 czerwca tegoż roku przez sejm związkowy, które zamieniły Związek w myśl Przymierza św., z politycznego, w związek mający na celu utrzymanie pokoju wewnątrz i zewnątrz, a sejm związkowy ograniczyły prawie do roli czysto policyjnej. Co do ukształtowania się poszczególnych państw Związku, postanowiono tylko zasady ogólne, że ustawy konstytucyjne nie mogą naruszać praw monarszych książąt i nie mogą im przeszkadzać w wykonywaniu obowiązków członków Związku. Uchwała ta, korzystna dla AuBtryi, bo osłabiająca znaczenie polityczne Związku, jest arcydziełem polityki Met-ter nicha, prawda, zwalczanej długo jeszcze w Niemczech. — Lata 1820 — 1840 dziejów niemieckich schodzą na drobnych walkach dyplomatycznych i sporach Austryi z państewkami mniejszemi, niemieckiemi i na usiłowaniu Metternich a, dążącym do zepchnięcia Prus ze stanowiska przez nie zajętego, do rzędu państw drugorzędnych. Prusy tymczasem trzymały się zdała od polityki większej, tak europejskiej, jak niemieckiej, pozornie przynajmniej; również nie kwapiły się wcale do wprowadzenia systemu reprezentacyjnego, słowem królewskiem dawno zapowiedzianego uroczyście, ale nieszczerze, za to zajęły się gorliwie podniesieniem ekonomicznem kraju, a zwłaszcza stworzeniem odpowiedniego systemu ceł ochronnych, do którego przystąpiło kilkanaście państw północno-niemieckich, mimo silnego sprzeciwiauia się utworzonego w r. 1828 środ-kowo-niemieckiego związku celnego.—Tymczasem nadeszły pomału czasy Rewolucyi lipcowej w Paryżu, a z nią tu i owdzie próby wprowadzenia porządku nowego, jak np. w Brunszwiku, lub Hessyi, Saksonii i Hannowerze. Wprowadziło to rządy wstecznicze, a zwłaszcza wiedeński, w niepokój. W końcu ruch ten w r. 1832 (d. 27 maja) doprowadził do zjazdu niemieckiego na zamku Hambach w Bawaryi, w którym uczestniczyli prócz Niemców, Francuzi i sympatyczni wówczas Niemcom Polacy, na zjeździe tym proklamowano głośno zasady demokratyczne i rewolucyjne. Prawda, że zjazd nie pociągnął za sobą żadnych skutków znaczniejszych z jednej strony podniecił umysły, z drugiej zaś popchnął wstecznictwo, z Mette rnichem na czele, do tern gorętszego tłumienia wszelkich objawów ruchu, rzeczywiście lub rzekomo niebezpiecznego. Podobnie miała się rzecz z zamachem na sejm Związku we Frankfurcie (d. 3 kwietnia, r. 1833), co wywołało tylko wzmożenie się stronnictwa zachowawczego i Metternich a, który po śmierci cesarza Franciszka I (r. 1835), a pod rządami słabego cesarza Ferdynanda, (r. 1835— 1848) doszedł do znaczenia jeszcze większego.—Sejm Związku uchwalił już był lat kilka poprzednio (r. 1832), za przyczynieniem się Met-t er ni cha, szereg środków przeciw wrzeniu politycznemu, podobnie jak postąpiły i zjazdy ministrów wiedeńskie. — Ukrócono mianowicie prawo uchwalania podatków przez stany, zabroniono zebrań ludowych, dzienniki poddano cenzurze obostrzonej, a uniwersytety i młodzież nadzorowi policyjnemu.—Procesy polityczne były na porządku dziennym, szeregowi profesorów uniwersytetów, jak Welckerowi lub Rotteckowi, zabroniono wykładów, inni, jak Jakób Grimm, Gervinus i Dahlmann, musieli swe stanowiska opuścić. Zachęcony prądami wstecznicze-mi, płynącemi z kół rządowych, tak pruskich, jak austryackich, król Ernest August han-nowerski, zniósł w r. 1837 konstytueyę z roku 1833, nigdy jednak nie pozostało rzeczą tajną, iż nie utrzymanie spokoju miał na oku, lecz tylko zagarnięcie domen państwa, któremi chciał pokryć swe długi ogromne.—Równocześnie prawie weszły Prusy w zatargi z Kościołem katolickim.—Rzymoddawua ubezpieczyć się starał swe stanowisko w Niemczech za pomocą konkordatów, katolicyzm, mimo przewagi politycznej, którą protestantyzm za Napoleona w Niemczech uzyskał, rychło zaczął się tam odradzać i znalazł szereg zwolenników gorliwych i fanatycznych, jak: J. Görres, lub F r. von Schlegel, zwłaszcza zaś Jezuitów. Jedna ze spraw spornych dotyczyła małżeństw mieszanych, których Kościół nie chciał uznawać. Doprowadzono wprawdzie w r. 1834 do porozumienia, jednak niedługo potem wybuchł zatarg rządu z arcybiskupem kolońskim i skończył się uwięzieniem dostojnika kościelnego, co zniewoliło papiestwo do wystąpienia ostrego przeciw nietolerancyi rządu pruskiego. Wywołało to burzę katolicyzmu w okolicach Niemiec południowych i nadreńskich, przyczem zarysowało się przeciwieństwo Bawa-ryi katolickiej przeciw Prusom protestanckim. Poznańskie wmieszało się również do tego, tak, iż rząd pruski posunął cię do osadzenia ówczesnego arcybiskupa, Marcina Dunina, w roku 1839 w Kołobrzegu i zawieszenia go w czynnościach duchownych.—W końcu, dopiero odebranie dochodów duchowieństwu, zdołało je powstrzymać od walki dalszej.—Związek ostatecznie nie doprowadził do żadnych większych wyników, ani na zewnątrz, ani na wewnątrz, Na wewnątrz ograniczyły się poszczególne państwa i państewka i ich władcy na utrzymaniu władzy na dawnych podstawach; próby nadania swobód i wprowadzenia systemu reprezentacyjnego, wobeo nieufności ogólnej panujących, a zwłaszcza sprzeciwiania się stanowczego Prus i Austryi, rządzonej przez ks. Meter nicha, nie doprowadziły do niczego. Na zewnątrz Związek nie miał prawie znaczenia żadnego, miały je tylko państwa poszczególne związkowe, jak Austrya i Prusy, które prowadziły politykę na własną rękę, zająw-szy w rzędzie mocarstw europejskich dawne swe miejsca. Związek nie doprowadził do zbudowania floty wojennej, koniecznej do obrony

wybrzeży i ochrony interesów handlowych niemieckich, podobnież nie doprowadzono do zamierzonego oddawua ufortyfikowania linii Renu. Pru-sy, wojskowo stojące wysoko, parły do reformy wojska w obrębie Związku, ale i to również, jak sprawa dowództwa naczelnego, z powodu niechęci wzajemnych i nieufności, uzasadnionej zresztą, pozostała nierozstrzygnięta. Jedyną korzyścią dla Niemiec z istnienia Związku był niezamącony od r. 1815 pokój, opłacony szeregiem ustępstw politycznych i będący wynikiem niezgrabnej i ciężkiej budowy Związku, mający jednak skutki błogie dla rozwoju przemysłu i handlu, dobrobytu miast i wsi niemieckich.

Czasy Fryderyka Wilhelma IV (r. 1840—1861). Wskutek wzmagającego się wpływu Prus w Niemczech, jednolitszego składu ich ludności, lepszej organizacyi wojska i większego bogactwa kraju, niż posiadało drugie, potężne państwo Związku, t. j. Austrya, tracąca z dniem każdym zwolenników w Niemczech, na czoło wysuwać się coraz bardziej zaczęły Prusy. Niemałą tu rolę odgrywała sama osobistość króla pruskiego, Fryderyka Wilhelma IV, wielkiego miłośnika sztuk i nauk, dość liberalnie usposobionego i łubianego przez ogół. Prawda, że długi czas opierał się życzeniu powszechnemu, pragnącemu zniesienia urządzeń stanowych, a nadania konstytucyi. Dopiero konieczność miała zmusić go do zrzeczenia się szeregu praw na rzecz narodu.—Pierwsze lata rządów Fryderyka Wilhelma IV były czasami rozwoju znacznego poczucia niemieckości i dążenia do złączenia się politycznego, silniejszego. Była to idea narodowa, która zaczęła być sprawą najważniejszą pokolenia ówczesnego, niemieckiego. Fryderyk Wilhelm szedł w tym kierunku, nie marząc jeszcze o koronie cesarskiej, niemieckiej, która miała okryć skronie Hohenzollerna, i nie myśląc o odłączeniu Austryi od Niemiec pragnął on tylko zreformować Związek; by mu dać podstawy silniejsze, ale opór Austryi uniemożliwił wszelkie plany króla. Tak nadeszły czasy Re-wolucyi lutowej w Paryżu (r. 1848), która wywołała w Niemczech szereg zmian bardzo głębokich i ważnych.—Wieść o zajściach we Fran-cyi rozeszła się z szybkością błyskawicy po Niemczech i wywołała wszędzie wrzenie niezwykłe. Baden i Hessen - Darmstadt, także Wirtembergia, dalej Hamburg i Brema okazały się najpo-datniejszemi dla ruchu. Tak w Mannheimie, jak i w Darmstadzie zażądano wolności prasy, sądów przysięgłych, parlamentu niemieckiego, rządu centralnego, niemieckiego, odpowiedzialności ministrów i t. p. Jak widać, żądania rewolucyo-nistów niemieckich stawiały, oprócz programu społecznego, także żądania natury politycznej i to czysto narodowej. Po zgromadzeniu w Heidelbergu (d. 5 marca), które starało się nadać ruchowi pewien kierunek jednolity, sejm Związku we Frankfurcie uchwalił w zasadzie

zniesienie cenzury i zaprowadzenie wolności prasy, zostawiając jednak wolną rękę rządom poszczególnym. Rewolucya czyniła postępy dość szybkie, król Ludwik bawarski był zmuszony złożyć koronę, na Węgrzech wybuchło powstanie, podobnie jak i w Wiedniu, gdzie rychło przyszło do rozlewu krwi. Tak samo nieomal działo się w Berlinie, gdzie rewolucya uliczna zmusiła króla do zmienienia rządu w kierunku liberalnym, dania obietnicy utworzenia nowego państwa związkowego niemieckiego i reprezen-tacyi narodowej, niemieokiej. Król jednak i koła rozstrzygające w Berlinie były chwiejne, nie mogące wzbudzić ufności, ani wolnomyślńych, ani zachowawców, przez to straciły na razie Prusy sposobność uchwycenia steru spraw niemieckich w swe ręce. W końcu król udzielił pozwolenia na utworzenie zebrania narodowego, pruskiego; mimo długich jego obrad nie doprowadziło ono do niczego, owszem pogorszyło na zewnątrz i wewnątrz położenie Prus.—Już dnia 15 marca zebranie heidelberskie postanowiło utworzenie we Frankfurcie parlamentu przygotowawcze go (Vorparlament), złożonego z dawniejszych i obecnych członków sejmów krajowych. Sejm związku nie był temu zamysłowi przeciwny. D. 30 marca zebrał się tedy ów parlament we Frankfurcie, liczący na 500 około członków, 141 Prusaków, a tylko 2 Austryaków. Zgromadzenie to, mimo iż nie posiadało żadnych praw i władzy, miało powagę ogromną i wpływ na Niemcy ówczesne. Najważniejsza była uchwała utworzenia zgromadzenia narodowego, do którego deputowanych wybierano jednego na 50 000 ludności, bez względu na stan, wiarę, i opodatkowanie. Do wykonania tego planu wybrano ko-misyę 50. Po za tern zgromadzenie to wdało się w rozprawy o przyszłej budowie państwa, wniosło postanowienie o przyjęciu Szleswigu do Związku, proklamowano prawa człowieka, roztrząsano sprawę polską, kwestyę republiki i t. d. Nadto komisya 17 mężów zaufania wypracowała plan urządzenia państwa Niemieckiego z władzcą dziedzicznym, nieodpowiedzialnym na czele, z ministrami odpowiedzialnemi, prawem wspólnem i wojskiem wspólnem. Wszystko to jednak były mrzonki, nie dające się wykonać, bądź też sprawy, które nie mogły się rozwiązać na drodze prawnej, lub też na podstawie ustawy. Dnia 18 maja r. 1848 w kościele św. Pawła we Frankfurcie otworzono parlament niemiecki, posiadający w swym składzie szereg osobistości najwybitniejszych N-c ówczesnych. Miał on zadanie bardzo trudne, był bowiem sam maszyną bardzo jeszcze nieudolną, daleką od sprawności politycznej instytucyj dzisiejszych tego rodzaju. Członkowie jego byli za mało wżyci w stosunki i zwyczaje parlamentarne, również jak przewodniczący zgromadzenia tego, Henryk von Gagern,— dawał się uczuwać również brak porządku dziennego, odpowiedniego, brak regulaminu, a zwłaszcza stronnictw politycznych, wyraźnych, które dziś tyle ułatwiają zadanie rządowi, i umożliwiają ułożenie wspólne pracy parlamentarnej. Długie rozprawy wywołała sprawa władzy centralnej, którą utworzyć miano,— w końcu zgodzono się oddać zarząd władzy tej ogólnie łubianemu i szanowanemu arcyksięciu austryac-kiemu, Janowi, który w d. 29 czerwca r. 1848 stanął na czele rządu, jako kierownik Rzeszy (Reichsverweser) i zamianował ministeryum, które uzyskało większość w parlamencie. Wkrótce potem zaczęły się długie rozprawy doktrynerskie nad prawami zasadniczemi ludu niemieckiego, które ostatecznie miały być podstawą przjr-szłej konstytucyi. Nie doprowadziły one do wyników poważnych. Położenie powszechne w N-ch szybko się zmieniało, a to na niekorzyść rządu centralnego—i parlamentu. — Król hannowerski oświadczył, że nie uzna takiego ustroju państwa, któreby nie zapewniało niezawisłości zupełnej państw poszczególnych, niemieckich. I wogóle, tak ze strony rządu centralnego i jego ministeryum, jak ze strony książąt poczyniono wiele, by nie wytworzyć łączności, a tern samem, by nie doprowadzić do celu zamierzonego, by wszystko ubezwładnić i w końcu zepsuć. Równocześnie nawet w Berlinie zwołano sejm pruski, nie tak wybitne mający znaczenie jak frankfurcki, ulegający wpływowi silnemu rządu, który nie dopuszczał do przywłaszczania sobie praw, ale który zawsze nadwyrężał znaczenie powszechne parlamentu frankfurckiego. Nadto wystąpiła na porządek dzienny sprawa szlezwicko-bolsztyńska, zatarg głównie między Prusami i Danią, w którym Prusy, wskutek wystąpienia mocarstw, zawarły z Danią rozejm, zatwierdzony przez rząd centralny w Frankfurcie. Wywołało to wzburzenie w parlamencie,— Dahlmann postawił wniosek odrzucenia tego układu, już zresztą i przez Prusy potwierdzonego, i uzyskał nieznaczną większość. Wywołało to szereg zawikłań w łonie parlamentu i ministeryum, rozruchy, w których polała się krew, a następnie tu i owdzie próby powstania zbrojnego w celu ogłoszenia rzeczy-pospolitej. W samych N-ch ruch ten łatwo został stłumiony, jedynie w krajach austryackich przybrał on rozmiary szersze, w Wiedniu wybuchły rozruchy krwawe, w których zginął minister wojny Latour; na Węgrzech również, gdzie zabito hr. Lamberga, dowódzcę sił zbrojnych węgierskich,— ban wreszcie kroacki, Je 1 lacie, stanął na czele ruchu przeciw zawisłości od Węgier. Wywołało to wszystko przesilenie groźne w monarchii habsburskiej. Naprzód padł ofiarą Wiedeń, gdzie ks. Wind i s ch-grätz stłumił rewolucyę, mimo usiłowań ze strony węgierskiej przeszkodzenia temu. Sejm wiedeński, następnie przeniesiony wskutek wypadków i rewolueyi wiedeńskiej na Morawy, do Kromieryżu, składający się z różnych narodowości, i według nich, nie według stronnictw poli-

sze

tycznych się dzielący, prowadził żywot dość opłakany, jedynie zniesienie ciężarów feudalnych, pańszczyzn, było jego czynem wybitniejszym.— Jakie stanowisko zajmie Austrya do parlamentu frankfurckiego, było rzeczą nie jasną, zwłaszcza gdy d. 2 grudnia r. 1848 cesarz złożył koronę na rzecz swego bratanka Franciszka Józefa, młodzieńca 18-letniego. — Również i sejm pruski przechodził w tym czasie przesilenia ciężkie, wewnętrzne, które uniemożliwiały Fryderykowi Wilhelmowi zbliżenie się do parlamentu frankfurckiego. Dopiero rozwiązanie (d. 5 grudnia) zgromadzenia pruskiego, a nadania Prusom nowej konstytucyi, udzielonej przez króla, doprowadziło do ściślejszego zetknięcia się króla z parlamentem. Chodziło teraz o trwałe zorganizowanie państwa, przyczem odezwały się głosy, żądające wyłączenia ze związku Au-stryi, albo przynajmniej jej krajów nie niemieckich. Trudność największą stanowił wybór władzy naczelnej ; mogło jednak chodzić tylko o wybór między Austryą a Prusami. W marcu r. 1849 wystąpiła Austrya w końcu z projektem rządu bardzo doniosłym,— zażądała bowiem przyjęcia całego jej obszaru do państwa, na którego czele stałby rząd z 69 członków złożony (po 1 na milion mieszkańców), t. j. Austrya miałaby większość z 38 reprezentantami, — w dyrektoryum Związku zastrzegała sobie Austrya nadto pierw-miejsce. Żądania wygórowane, austryackie przechyliły parlament na stronę pruską,— po uchwaleniu szeregu poręczeń ze strony władzcy przyszłego, d. 27 marca r. 1849 wybrano króla pruskiego Fryderyka Wilhelma cesarzem. Król, który z jednej strony nie chciał przyjmować godności z rąk parlamentu, jako instytucyi demokratycznej, a z drugiej strony miał poszanowanie dla trądycyi historycznych Habsburgów, odmówił. Austryę, która miała niemało kłopotu z uspokojeniem Węgrów, zmusił ten krok parlamentu do poczynienia szeregu kroków ochronnych, kazano arcyksięciu Janowi, który wobec obioru cesarza miał zamiar zrzeczenia się swej godności, pozostać przy niej dalej,—natomiast cofnięto z Frankfurtu deputowanych au-stryackich, czera ubezwładniono działalność parlamentu. Parlament wskutek zawikłań wewnętrznych, radykalizmu zbytniego, którego rządy nie mogły ani pochwalać, ani godzić się Dań, ani popierać dążeń zbyt rewolucyjnych, upadał coraz na znaczeniu, w końcu, pozbawiony pełności wskutek licznych wystąpień członków, przeniósł się do Stuttgartu, gdzie d. 18 czerwca r. 1849 parlament ten, po którym się tyle spodziewano, a który w rzeczy samej tak mało przyniósł korzyści, rozwiązał się ostatecznie.— Rozruchy, które wybuchły w kilku miejscach N-c, zwłaszcza w Badenie, pod wpływem demagogów i re-wolucyonistów, którzy drogą gwałtu chcieli wprowadzić nowy porządek rzeczy w N-ch, stłumiono,— Prusy zwłaszcza uczestniczyły w tern bar

dzo czynnie.— Mimo iż wskutek chwiejności Fryderyka Wilhelma korona cesarska tymczasowo nie dostała się Hohenzollernom, to jednak Prusy nie myślały wcale ustępować Austryi, owszem pragnęły utworzyć w N-ch związek ściślejszy, z wykluczeniem zeń Austryi. Tak powstał t. zw. Związek trzech królów t. j. Prus, Saksonii i Hannoweru,— Bawarya bowiem nie chciała się łączyć tam, gdzie Austryi nie było. Król pruski objął przewodnictwo, kierował dyplomacyą i siłą zbrojną związku. Związek ten stracił jednak wkrótce znaczenie, które mu z początku przypisywano. Rozejm nowy, który Prusy d. 10 lipca r. 1849 z Danią zawarły, nie przysporzył im wielbicieli, „Interim” zaś, zawarte z Austryą d. 30 września t. r., oddające władzę centralną Związku nie* mieckiego dwu delegatom obu państw, przedłużało tylko istnienie tego tak niedołężnego ustroju państwowego. Wkrótce poznały Prusy, jak mało można liczyć na swych związkowych. Saksonia i Haunower wniosły protest przeciw wyborom do sejmu Związku,— następnie Hannower wystąpił zupełnie Austrya, która gorliwie dokładała starań do utrwalenia nieufności między Prusami a sprzymierzeńcami, tryumfowała,— jednak współzawodnictwo dwu tych państw musiało się jeszcze zaostrzyć. — W styczniu r. 1850 w Prusiech i w innych państwach związku przeprowadzono wybory do parlamentu, który się zebrał w Erfurcie, — mało wydatna była jego praca, zwłaszcza wobec stanowiska niewyraźnego Austryi, która dla pokrzyżowania planów pruskich wznowić praguęła dawny rząd frankfurcki z czasów parlamentu. W sprawie duńsko-szlezwicko-holsztyńBkiej, uchwalony protokół londyński (d. 2 sierpnia r. 1850), musiały w końcu Prusy przyjąć, zwłaszcza wobec nacisku groźnego Rossyi. Pod wpływem złych interesów Prus, i położenia politycznego, nieszczególnego, musiał się Fryderyk Wilhelm zgodzić na utrzymanie dalsze dawnego państwa związkowego, niemieckiego, czem przodownictwo Austryi zostało nadal utrwalone. Austrya zawdzięczała ten tryumf polityczny tylko pomocy rossyjskiej cesarza Mikołaja I, który nietylko pomógł jej zgnieść powstanie węgierskie, ale wspierał jej dyplomacyę przeciwko pruskiej, np. w sprawie duńskiej lub heskiej.—Prusy, wobec tych porażek, cofnęły się na szereg lat z drogi wielkiej polityki, a zwróciły się do organizowania wewnętrznego. — Przedewszystkiem przy pomocy wojsk au8tryackich uspokojono Szlezwig i Holsztyn, i oddano go Danii, następnie w maju r. 1850 zgromadzono we Frankfurcie sejm związku, w którym uczestniczył i Otto von Bismarck, odtąd najzdolniejszy mąż stanu pruski, człowiek, z którym dzieje N-c są najściślej związane. Reakcya przeciw skutkom r. 1848 zaczyna się coraz silniej objawiać,— Meklemburg pierwszy wrócił do dawnego ustroju stanowego, z innych

państw, Austrya była polem bardzo skrajnych mu, ks. Wilhelmowi, który w końcu, w roku dążeń wstecznych. Dawny system Metterni- 1858, objął formalnie regiencyę. Teraz nastąpił cha wrócił tu w całej sile, zwłaszcza za rządów ministra Aleksandra Bacha. Również i Prusy przekształciły swe ustawy w kierunku zachowawczym. Jedynie Kościół, i to wyznanie tak katolickie, jak protestanckie, w Austryi i Prusiech, cieszył się swobodą znaczną, w myśl zasady, iż każde zgromadzenie religijne ma rządzić się własnowolnie. Widziano bowiem w Kościele podporę państwa przeciw rewolueyi, widziano że Kościół pierwszy stara się uznać powagę państwa, i że nie miesza się do walki i ruchów rewolucyjnych.

nowy zwrot polityczny w Prusiech. Ks. regient był liberalniej usposobiony, niż król, a jakkolwiek nie zrywał z zasadami dotychczasowemi, to jednak za jego wpływem prądy wsteczne dużo straciły ze swej ostrości. Ważniejsza była dla N-c wogóle sprawa, w jaki sposób regient zapatruje się na Związek i na stosunek wzajemny Prus i Austryi. Swemu posłowi na zjazd związkowy, Bismarckowi, wydał instrukcye opozycyi ostrej przeciw zwiększaniu się wpływów austryackich,—jednak nie chciał korzystać z kłopotów włoskich Austryi. W r. 1859, w chwili wybuchu wojny włoskiej, między Austryą a Napoleonem i Wiktorem Emanuelem, nie złączyły się Prusy z koalicyą, by w ten sposób, pokonawszy Austryę, zapewnić sobie przewrót w N-ch, — przeciwnie, pod wpływem Prus uruchomiono wojska związkowe, a po klęsce Austryaków pod Magentą (d 4 czerwca) oświadczyły one, że pragną bronić całości Austryi. Żądały tylko pewnego rodzaju wyodrębnienia Lombardyi austryackiej,— dla siebie zaś przewodnictwa rozstrzygającego i dowództwa w sprawach wojskowych Związku. Ani Austrya, ani państwa drobniejsze niemieckie, zwłaszcza Saksonia, nie chciały się zgodzić na te ustępstwa na rzecz Prus. Austrya wolała zrzec się w rozej-mie w Villafranca (d. 7 lipca) Lombardyi, niż pozwolić Prusom na zajęcie w N-ch stanowiska tak wybitnego i znacznego, przypisując zaś niepowodzenie wojenne samolubstwu pruskiemu, starała się podkopać wpływ i znaczenie Prus. Prawda, że nie wiele to ostatecznie zaszkodzić mogło istotnej potędze Prus, która w całych N-ch była widoczna bardzo wyraźnie.—Na te czasy przypadają chwile rozbudzonego silniej życia narodowego, objawiającego się w łączeniu żywiołów narodowych, wybiegających po za kręgi dotychczasowych granic podziałów państwowych. Prusy, by nie odstręczać od siebie państw mniejszych niemieckich i nie podlegać zarzutom i podejrzeniom, zachowywały się chłodDO i wstrzemięźliwie wobec wszystkich związków narodowych, które miały zwrócony wzrok w kierunku Prus, jako głowy i przywódcy zjednoczenia narodowego, Prusy obawiały się nadto, żeby szowinistyczne wybuchy prusofilizmu niemieckiego, nie popchnęły państw niemieckich, drobnych w objęcia bądź Austryi, bądź Francyi, i żeby ua wypadek wojny z Napoleonem III, nie powtórzyły się czasy Związku Reńskiego, — obawy te były słuszne, wszak w r. 1859 zjazd ministrów państw Związku w Wiirtzburgu gorliwie się krzątał około zreformowania ustroju Związku, zwłaszcza pod względem wojskowym. Nie chciauo jednak ani w Berlinie, ani

Jedynie prowincye góruoreńskie, jak Baden, Wirtembergia nie sprzyjała wolnościom Kościoła katolickiego w swych państwach, i dopiero w ro ku 1854 osobne umowj przyznały biskupom szereg swobód. Austrya zawarła w r. 1855 z papieżem Konkordat,— przyjęcie go przez państwa południowo-niemieckie nastręczyło wiele trudności. Inną trudnością były sprawy i układy celne między Austryą a Prusami. Prusy pozyskały do swego związku celnego w r. 1851 Hanno-wer, Austrya nie mogąc uzyskać warunków utworzenia związku celnego, lub rozbicia związku pruskiego, zawarła w r. 1853 układ handlowy z Prusami. Tegoż roku odnowiono pruski związek celny na dalszych lat 12. Zwłaszcza Prusy rozwijały się szybko pod względem przemysłowym—w Austryi natomiast wskutek niedoborów zmuszony był rząd do wypuszczania masy papierów niepokrytych, które kredyt publiczny podkopywały. — Czasy wojny krymskiej, w której były zajęte i Anglia i Rossya i Francy a, mocarstwa, które na drodze dyplomatycznej wywierały nacisk silny na Prusy w ich współzawodnictwie z Austryą, były chwilą odpowiednią do rozwiązania sprawy przodownictwa w Niemczech. Austrya ponadto sama była wciągnięta w wydarzenia na Wschodzie, tak, iż zamysł taki miałby wszelkie widoki powodzenia. Jednak brakowało Prusom ludzi do wykonania tego planu, bo ani Fryderyk Wilhelm IV, ani minister jego Manteuffel nie mieli do tego sił ani zdolności. Dyplomacyi austryackiej powiodło się nawet w r. 1854 zawarcie przymierza zaczepno-odpornego z Prusami na czas trwania wojny wschodniej, a postawienie wojska związku na stopie wojennej—wszystko to zaś w interesie polityki austryackiej. Tak, wplecione w koła polityki austryackiej, straciły Prusy nadarzającą się im sposobność do udziału w kongresie paryskim (r. 1856), na który nawet nie zaproszono ich z początku wcale, nastąpiło to bowiem dopiero późuiej. Tak niedołężną polityką dużo straciły Prusy wówczas ze znaczenia na zewnątrz.—Dni jednak rządów Fryderyka Wilhelma były już policzone. W jesieni r. 1857 okazały się u króla w Wiedniu zostawić pierwszeństwa i przewodu objawy choroby umysłowej, które zmusiły go do w tym względzie państwom drobnym, i narazić oddania czasowo sprawowania rządów bratu swe- się na nieobliczone skutki reformy,— wobec

czego i nie doszło do wyników istotnych.— Dnia 2 stycznia r. 1861 zmarł F ry de ryk Wilhelm IV, a ks. regient, jako Wilhelm I, objął tron po nim.—Pierwsze zachwyty stronnictwa liberalnego dla ks. regienta ostygły szybko,—ujrzano, iż nie myśli ustąpić na rzecz ustawy liberalnej tyle ze swej władzy, ile chciano i ile zamyślano sobie. Przyjęto więc tak w Prusiech, jak i w N-ch, dość chłodno wstąpienie na tron Wilhelma, człowieka już wyż 60-letniego (* d. 22 marca r. 1797), nie zdolnego, jak przypuszczano, do żadnych reform głębszych, ani do działalności politycznej wybitniejszej. Pomylono się jednak bardzo.— Jedną z pierwszych czynności nowego króla była sprawa reformy wojskowej, mianowicie zmniejszenia lat służby, podniesienia stopy pokojowej i wojennej, ulepszenie uzbrojenia i t. d.— a co za tern idzie i podwyższenia podatków. Wywołało to burzę przeciw rządowi, którą z trudnością dopiero ułagodzono. Dnia 18 października r. 1861 koronował się Wilhelm w Królewcu. Równocześnie prawie znakomity minister saski, v. Beust, podał projekt nowy reformy Związku mający silniej złączyć N. w jedną całość polityczną, ale nadać zarazem państwom drobniejszym przewagę w Związku. Według tego projektu reprentanci państw związkowych, wybierani z reprezentancyj krajowych (po 30 z Austryi i Prus i 68 z innych państw), mieli się zjeżdżać kolejno w Ratyzbonie pod przewodnictwem Austryi, lub w Hamburgu pod przewodnictwem Prus. Po za tern władzę wykonawczą mieli posiadać wspólnie: cesarz austryacki, król pruski i trzeci wybrany książę Związku. Prusy odrzuciły ten projekt, w tonie myśli politycznych związku narodowego (Nationalverein) w Frankfurcie, dążącego do założenia związku niemieckiego, ograniczonego (t. j. z wykluczeniem Austryi). Przestraszyło to niemało tak Austryę i państwo Niemieckie. Na razie jednak nie zmieniło się nic. Tylko walka w Prusiech o wojsko, a raczej walka stronnictwa liberalnego z królewsko-zachowawczym, zaostrzała się coraz bardziej, zwłaszcza gdy wybory z r. 1862 wprowadziły do izby znacznie silniejszy żywioł postępowy i opozycyjny, niż przedtem. Dnia 23 września r. 1862 Izba odrzuciła wniosek o kosztach reor-ganizacyi wojskowej ; król zaś odpowiedział na to powołaniem do ministeryum Bismarcka, zagorzałego zachowawcy, zwolennika królestwa „z Bożej łaski”, ale ostatecznie człowieka mało dotąd znanego. Ani zachowawcy, ani liberalni nie wiedzieli, co sądzić o Bismarcku, nie wiadomo też, czy i król sam wiedział i zdawał sobie sprawę, jaką przysługę sobie, swemu domowi i Niemcom czyni. Opozycya liberałów była powszechna w Prusiech i tak gwałtowna, że rząd musiał w końcu w r. 1863 d. 1 czerwca t. zw. „ordynansem prasowym” ograniczyć wolność prasy, używając przytem pozorów dość naciąganych. Ten zatarg jednak ze stronnictwem liberalnym zaszkodził Prusom w mniejszych państwach niemieckich, które umyślnie popierały u siebie kierunki liberalne, by w ten sposób nielubianym Prusom utrudniać położenie. Zwłaszcza dla Austryi była to okoliczność dość pomyślna, dozwalająca żywić nadzieję zgromadzenia mniejszych państw niemieckich pod tarczą austryacką przeciw Prusom.—Austrya po wojnie włoskiej przeszła szereg reform,— przeprowadzono patentem marcowym (r. 1860), dyplomem październikowym (r. 1860) i patentem lutowym (r. 1861) reformy konstytucyi i reprezentacyi monarchii, Rady państwa (Reichsrat). Zapędy te liberalne, austryackie zyskiwały jej opinę publiczną w N-ch, i popychały rząd cesarski do walki o przodownictwo, a uarazie do projektów reformy Związku w kierunku ograniczenia wpływu Prus. Wtenczas to Bismarck, który objął kierownictwo spraw zagranicznych w Prusach, oświadczył rządowi cesarskiemu, że radzi przenieść środek ciężkości monarchii do Pesztu, a Prusom pozostawić wolne ręce w N-ch, wtenczas Austrya będzie miała Prusy we wszystkich sprawach europejskich po swej stronie. W Austryi jednak nie uważano na ton groźny tych wynurzeń Bismarcka, przeciwnie zajmowano się nadal projektami reformy Związku, które Bismarck zręcznie krzyżował, podsuwając ze swej strony plany o wiele liberalniejsze, które zyskiwały stronnictwo liberalne Prusom, a dyskretowały Austryę. Wtenczas Austrya przedsiębrała starania o zawiązanie związku, do którego Prusy alboby nie na leżały, albo też musiałyby się zgodzić na rolę, jakąby im Austrya wyznaczyć zechciała. W sierpniu r. 1863 odbył się na zaproszenie cesarza Franciszka Józefa zjazd książąt niemieckich we Frankfurcie,— król Wilhelm nie uczestniczył w nim. Po długich rozprawach uchwalono projekt reformy, dający Austryi prze wodnictwo i stanowisko rozstrzygające, projekt ustanawiający dyrektoryum, jako władzę wykonawczą—parlament delegowanych, jako ciało prawodawcze—projekt ten spychał Prusy do rzędu państw podrzędnych Związku, jak Bawary a lub Saksonia. Zjazd wystosował pismo do króla Wilhelma, proszące go o przyjęcie uchwał zjazdu. Bismarck jednak, jak nie trudno było przewidzieć, ostro odmówił, żądał bezwarunkowego zrównania Prus z Au-stryą i wzywał do ustanowienia dla spraw Związku parlamentu ludowego. Wrzenie jednak w Austryi, a nadto wypadki polityczne w Królestwie Polakiem, uśmierzyły na razie tę burzę. Prusy w każdym razie zarządziły szereg środków ochronnych, mianowicie: rozwiązanie izby poselskiej przez Wilhelma miało uwolnić Prusy od mącenia liberalnego, zagrożone zaś stanowisko królestwa w N-ch pobudzić pa-tryotyzm pruski, i popchnąć go do walki ostatecznej o przodownictwo w N-ch.— Te stosunki naprężone w N-ch ośmieliły Danię do ostrzejszych kroków dla przyłączenia silniejszego do Danii, Szlezwigu i Holsztynu, czego Związek uznać nie chciał i nie mógł. Opinia publiczna w Danii zmusiła jednak rząd duński, mimo widocznego niebezpieczeństwa starcia się z Niemcami, na podstawie protokółu londyńskiego, do wytrwauia na ślizkiej drodze.—Dnia 16 stycznia r. 1864 postawiły Austrya i Prusy ultimatum Danii, dotyczące cofnięcia rozporządzeń duńskich względem Szlezwigu i Holsztynu—kiedy zaś to nie poskutkowało, 70 000 wojska austryac-ko-pruskiego, pod dowództwem gienerał-feldmar-szałka Wrangla, wkroczyło do posiadłości duńskich. W ciągu lutego i marca odniesiono szereg zwycięstw w potyczkach z Duńczykami i zajęto cały Holsztyn i Szlezwig. Prawda, że usiłowano przeciw Austryi i Prusom poruszyć mocarstwa, które podpisały i poręczyły protokół londyński, ale Anglia sama działać nie chciała, Kossya zaś była zajęta u siebie, Francya zaprzątnięta wyprawą do Meksyku. Wobec tego zawarła Dania d. 11 maja zawieszenie broni, podczas którego toczono układy o pokój i modus vivendi. Bismarck oświadczył, że protokół londyński wojną wywołaną przez Danię został unicestwiony,— ze strony Austryi i Prus uczyniono propozycyę utworzenia ze Szlezwigu i Holsztynu państwa osobnego, złączonego unią osobistą z Danią. Dania odrzuciła ten wniosek, i w ten sposób wojujący uzyskali znowu swobodę ruchów i rokowań dyplomatycznych z myślą o przyszłość tych prowincyj. Anglia raz jeszcze próbowała nakłonić Napoleona III do wystąpienia w obronie Danii, ale napróżno—Sprzymierzeni zaś zaczęli stawiać żądania coraz to bardziej wygórowane, mianowicie zupełne odłączenie obu krajów od Danii, i oddanie ich pretendentowi do tronu duńskiego, ks. Fryderykowi Augustenburskiemu. Żądania i te odrzucono. Wtenczas, w końcu czerwca, wojska sprzymierzone zaczęły działania wojenne na nowo, zajęto zwycięsko znaczną część właściwego tery-toryum duńskiego i zmuszono rząd duński do szukania ratunku w rokowaniach pokojowych. W pokoju wiedeńskim (d. 30 października roku 1864) odłączono od Danii trzy księstwa Szlezwig, Holsztyn i Lauenburg; Prusy i Austrya uzyskały zupełną swobodę rozrządzania krajami zdo-bytemi.—Tryumfy te broni austryackiej i pruskiej nie przyczyniły się bynajmniej do przyciszenia silnej opozycyi w Prusiech przeciwko rządom Bismarcka i żądaniom pieniędzy na wojsko, jak i przesileniu wewnętrznemu Austryi, spowodowanemu próbą nową wprowadzenia rządów centralistycznych. W Prusiech przyszło do szeregu manifestacyj, mających nawet bardzo silne zabarwienie antydy-nastyczne, w Austryi zaś w r. 1865 musiał Franciszek Józef zawiesić patent lutowy ku radości Węgrów i Słowian, a przygnębieniu Niemców. Oba zaś państwa, które prowadziły wojnę i robiły zdobycze bez porozumienia się z państwami Związku, utraciły dużo z wpływów i syna-patyi między mniejszemi państewkami niemiec-kiemi, tak zazdrośnie chroniącemi pozorów swej niezawisłości. Zwłaszcza Austrya, dość łubiana i mająca mir, jako więcej liberalna niż Prusy, straciła wiele na znaczeniu. — Wkrótce jednak między Austryą a Prusami przyszło do znacznego oziębienia stosunków, a powodem tego były właśnie zdobycze na Danii poczynione. Austrya spostrzegła, iż wyciągała dla Prus gorące kasztany z ognia, że tylko Prusy mają interesy w Szlezwigu i Holsztynie, by więc nie pozwolić na wzmożenie się Prus, żądała by oddać kraje zdobyte ks. augustenburskiemu, czemu sprzeciwił się Bismarck, proponując oddanie ich ks. o 1 d e n b ur s k i e m u. Mmisteryum austryac-kie, z hr. M e ns d o rff-P o u i 11 y na czele, odmówiło, a zatarg ten w lipcu r. 1865 przybrał za-barwienie dość groźne. Bismarck, znający trudność położenia wewnętrznego Austryi, dał poznać, iż Prusy gotowe są poprzeć swe żądania bronią, co wprawiło mniejsze państwa niemieckie w przerażenie przed skutkami starcia się dwu tych mocarstw. Niebezpieczeństwo to wzrosło jeszcze wobec wyzywającego stanowiska urzędników pruskich w Szlezwigu, wobec swych austryackich tamże kolegów.—Jednak ani Austrya, ani Prusy nie były na razie przygotowane do wojny. Dnia 14 sierpnia r. 1865 zawarto układ w Gasteinie, nie zmieniając zasady własności wspólnej obu krajów zabranych, rozdzielono tylko zakres działania: Szlezwigiem miały zarządzać Prusy, Holsztynem Austrya, Lauenburg za 2y₂ miliona talarów nabył rząd pruski. Prusy zyskały port ki-loński, ważną dla siebie stacyę. — Ks. augu-stenburski miał jednak, prócz Austryi, stronnictwo silne w obu księstwach i między państwami mniejszemi, to też spory w Szlezwigu i Holsztynie między władzami pruskiemi a au-stryackiemi trwały dalej, ponieważ gdy jedne prześladowały, drugie znów popierały stronników księcia. Doprowadziło to do wymiany ostrych not między gabinetami berlińskim i wiedeńskim i do zupełnego oziębienia stosunków. Bismarck był przygotowany do wojny, pragnął neutralności Francyi, a do przymierza wciągnął Włochy, którym obiecał Wenecyę. Włochy jednak nie ufały szczerości polityki Bismarcka. Dopiero w początku r. 1866 Bismarck zaczął szereg działań, mających zmusić Austryę do wojny, lub do zrzeczenia się swego stanowiska w Niemczech. Dnia 24 marca r. 1866 zapowiedział w piśmie do państw związkowych reformę Związku i państwa, do której przeprowadzenia choćby z bronią w ręku, pozyskał Włochy. Dnia 27 marca zobowiązały się Włochy wypowiedzieć wojnę Austryi, jeżeli w ciągu trzech miesięcy Prusy dla przeprowadzenia reformy będą zmuszone walczyć z nią. Żadne z dwu tych państw nie ma się cofnąć, aż Włochy otrzymają Wenecyę, Prusy zaś odpowiednie wynagrodzenie. Dnia 28 marca zaprowadzono w Prusiech pogotowie wojenne, a następnie Austrya, Prusy i Saksonia uruchomiły swe wojska. Austrya w tym położeniu oświadczyła Napoleonowi za pośrednictwem życzliwego Austryi ambasadora włoskiego w Paryżu, hr. Nigry, iż gotową jest odstąpić Włochom Wenecyę, jeżeli przy pomocy Francyi zmusi się Prusy do dania Austryi odpowiedniego wynagrodzenia na Szląsku, zdobycze duńskie miały Prusy zatrzymać. Chciano w Austryi przeczekać 3 miesiące ważności układu Włoch z Prusami, a potem, przy pomocy Wenecyą wynagrodzonych Włoch i Francyi, zmusić Prusy do daleko idących ustępstw. Napoleon III zgodził się na tę myśl, zaprosił w celu utrzymania pokoju mocarstwa na kongres, co Bismarck przyjął. Kongres jednak nie doszedł, a że N a-poleon nie widział na razie korzyści w popieraniu polityki austryackiej, więc zatarg przybrał postać jeszcze wyraźniejszą, walki o przodownictwo w Niemczech. Gabinet wiedeński przekazał rozstrzygnięcie sprawy szlezwicko-holsztyńskiej Związkowi, sam zaś zwołał stany holsztyńskie do Itzehoe. To uznał Bismarck za złamanie układu w Gasteinie zawartego i kazał zająć na podstawie status quo ante władzom pruskim ze Szlezwigu Holsztyn, wzywając zarazem Austryę, by to samo uczyniła w Szlezwigu. Austrya cofnęła się z Holsztynu, protestując przeciw gwałtowi pruskiemu, i zażądała d. 9 czerwca uruchomienia niepruskich wojsk związkowych, co mimo protestu posła pruskiego Savignyego przeszło 9 głosami przeciw 6. Savigny ogłosił wtedy układ związkowy za upadły, złożył projekty pruskie, dotyczące utworzenia nowego związku i opuścił obrady. Prusy działały teraz szybko i gwałtownie: d. 15 czerwca wystosowano ultimatum do Hannoweru, Hessyi i Saksonii, żądając rozbrojenia i przyjęcia reform pruskich, albo grożąc wojną. Żadne z państw tych nie przyjęło warunków pruskich: zaczęła się tedy wojna. W przeciągu dni kilku załatwili się Prusacy z wojskami hannowerskiemi i hesskiemi, zajęli także Saksonię, której wojsko miało jednak czas połączyć się z Austryakami.—Szefem gieneralnego sztabu pruskiego był znakomity

H. Moltke, wodzem austryackim był Bene-d e k. Trzy armie pruskie, które wkroczyły do Czech, liczyły 260 000 ludzi, tyleż skoncentrowała tam i Austrya, która równocześnie miała do czynienia z Włochami. W końcu czerwca stoczyli gienerałowie austryaccy szereg potyczek niepomyślnych w Czechach północnych, a dnia 3 lipca całe wojsko austryackie pod Benedekiem poniosło klęskę stanowczą między Sadową a Königgrätz.—Równocześnie prowadziła Austrya i wojnę na południu przeciw Włochom, szczęśliwiej jednak, bo wygrano wielką bitwę lądową pod Custozzą (d. 24 czerwca) i odniesiono świetne zwycięstwo morskie pod Lissą (d. 20 lipca). — Teraz, w chwili kry-

Euc. Powsz. IUustr. S. U. Zesz. 13. T. II.

tycznej, gdy wojska Benedeka były rozbite, a Prusacy odmówili zawieszenia broni, zwrócił się Franciszek Józef do Napoleona, odstępując mu Wenecyę dla dania jej Włochom i prosząc o pośrednictwo. Francya jednak nie była przygotowana do spełnienia swej roli i poparcia jej siłą, więc jedyną korzyścią Austryi było pozbycie się Włoch, jako przeciwników, i uruchomienie armii południowej arcyks. Albrechta.—Wojska pruskie szły jednak szybko naprzód, i zagroziły Wiedniowi. Już dn. 26 lipca podpisano w Nikolsburgu, w kwaterze głównej króla Wilhelma, preliminarze pokojowe, Saksonia uratowału swą niezależność, ale Hannower, elektorat heski, Nassau i Frankfurt n/M. dostały się Prusom. Niezależność państw mniejszych zastrzeżono. Pokój ostateczny zawarto d. 23 sierpnia r. 1866 w Pradze, Austrya zapłaciła ogółem 40 milionów talarów kosztów wojennych Prusom, lecz piędzi ziemi nie utraciła; Prusy zyskały przeszło 4 miliony mieszkańców, zostały głową nowego Związku Północnego, zawartego z państwami mniejszemi niemieckierai i pozbyły się w Niemczech niebezpiecznej współzawodniczki, którą była Austrya, zmuszona do wystąpienia ze Związku, i odtąd stanowiąca zupełnie odrębną całość.— Jeszcze przed końcem r. 1866 zebrali się w Berlinie reprezentanci zjednoczonych państw niemieckich,— po długich rozprawach d. 7 lutego r. 1867 zawarto ostatecznie ugodę i Związek Północno-niemiecki na podstawach nowych. Król pruski został dziedzicznym przywódzcą związku, posiadającym w ręku władzę wykonawczą, i rozporządzalność wojskiem i flotą związkową. Prawodawstwo oddano radzie Związku i sejmowi związkowemu. Ustawa zasadnicza, składająca się z 71 artykułów, zapowiadała chęć połączenia się z Niemoami po-łudniowemi, na uboczu stojącemi. Rada związkowa liczyła 43 głosów, z których 17 miały Prusy, Saksonia 4, reszta zaś po 2 lub po 1. Nadto dla najważniejszych interesów wspólnych Związku, jak ceł, podatków, spraw handlowych wyznaczono 5 wydziałów osobnych. Projekt ten ustawy zasadniczej złożono do zatwierdzenia nadzwyczajnemu sejmowi Związku,—d. 17 kwietnia ostatecznie i rządy przyjęły ustawę, która z dniem 1 lipca moc obowiązującą uzyskała. Bismarck został kanclerzem związku nowego,—jego zasługą było też przywiedzenie do życia parlameutu celnego dla załatwienia wspólnych interesów celnych Związku Północno-nie-mieckiego i południowych państw niemieckich. — Bez zaprzeczenia powodzenie Prus w wojnie z Austryą i utworzenie nowego a silnego związku niemieckiego, było bardzo niebezpieczne dla znaczenia politycznego i stanowiska Francyi, jako mocarstwa. Polityka Napoleona III w r. 1866 w obec Austryi i Prus była błędna i słaba, zamiast osłabienia się Prus, czego

97

Niemcy. (Czasy Wilhelma i).

się Napoleon spodziewał, pokazało się, że wyszły one z zatargu silniejsze niż były kiedykolwiek.—Niepowodzenia te polityki Napoleona III wywołały we Francyi burzę żywiołów opozycyjnych, co znowu pchało rząd paryski do niebezpiecznych działań politycznych dla odzyskania znaczenia w oczach ludności. Naprzód przyszła na porządek dzienny sprawa Luksemburga, złączonego unią osobistą z Hol-landyą,— Francya okazała się gotową nabyć ten kraik, mający znaczenie strategiczne, wybitne. Prusy oczywiście nie chciały do tego dopuścić,—chwilowe z tego powodu naprężenie załagodziły konferencye londyńskie, w maju r. 1867, gdzie mocarstwa poręczyły neutralność Luksemburga, który i nadal pozostał przy Holandyi. Napoleon III w swych planach politycznych, mających na celu trzymanie na wodzy Prus, myślał o odwiecznym przeciwieństwie państw południowo-niemieckich przeciw Prusom i liczył na Austryę, upokorzoną przez wojnę nieszczęśliwą, i przez odebranie jej przodownictwa w Niemczech. Jednak zawód tu spotkał Napo le o na, bo Niemcy południowe, jakkolwiek niezgodne z Prusami, ogarnięte zostały tak ruchem ogólno-niemieckim, iż władzcy ich musieli iść w końcu ręka w rękę z rządem berlińskim, dwór zaś wiedeński, mimo wizyty, którą Napoleon złożył Franciszkowi Józefowi, i mimo pewnego rodzaju porozumienia się w sprawie pruskiej, nie czuł się dość silnym do popierania poważnie współzawodnictwa Francyi przeciw Prusom.—Francya w r. 1866 rozpoczęła przekształcenie i wzmocnienie wojska swego, w r. 1868 urządziła wystawę wszechświatową w Paryżu, na którą i król Wilhelm pojechał: były to ważne powody dla Napoleona, by nie doprowadzić zaraz po wojnie austryackiej. przy sprawie luksemburskiej, do wojny z Prusami. Gdy jednak zamknięto wystawę paryską, obawa wojny między Prusami a Francyą zaczęła przybierać postać coraz to wyraźniejszą. Powodem do jej wybuchu była ostatecznie słabość rządów Napoleona we Francyi, i konieczność okrycia dynastyi nową sławą i popularnością,— pozorem zaś stała się sprawa hiszpańska. — W roku 1868 wypędzono królowę Izabellę z Hiszpanii,— tron ofiarowano zaś ks. Leopoldowi Hohenzollern-Sigmaringen, który tenże w czerwcu r. 1870 przyjął. Wywołało to wzburzenie we Francyi, stronnictwo wojenne, z cesarzową Eugenią na czele, wzięło górę. Poseł francuski przy dworze pruskim, Benedetti, zażądał od króla Wilhelma zmuszenia księcia do zrzeczenia się kandydatury hiszpańskiej, czego mu odmówiono. Wkrótce potem ks. Leopold dobrowolnie zrzekł się tronu. Mimo to rząd francuski wymagał od króla przeproszenia listownego i oświadczenia, że nie pozwoli nigdy na postawienie Hohenzollerna jako kandydata do tronu hiszpańskiego. Odprawiono Be-nedettiego z niczem, ton zaś telegramu sfałszowanego świadomie i umyślnie w celu popchnięcia Francyi do wojny, którym Bismarck o scenie między królem a posłem francuskim doniósł, była bezpośrednią przyczyną uruchomienia wojsk (d. 14 lipca 1870), a dnia 19 t. m. i wypowiedzenie wojny. Przedewszystkiem jednak wzmocnił stanowisko pruskie król Ludwik bawarski, który już dnia 16 lipca nakazał również pogotowie wojenne wojsku swemu, dla pomagania w wojnie Prusom. Dnia 19 lipca zebrał się również w Berlinie sejm Związku pół-nocno-niemieckiego, który uchwalił na wojnę kredyty znaczne. Nastąpiło uruchomienie szybkie wszystkich wojsk niemieckich. Dnia 2 sierpnia siły pruskie stały już nad granicą francuską.— Wojsko francuskie, źle zaopatrzone i nieprzygotowane do wojny należycie, zbierało się powoli. Dnia 2 sierpnia gienerał Froissard wyparował Prusaków z Saarbrücken, było to pierwsze i ostatnie prawie powodzenie Francuzów, a ostatnie Napoleona III w tej wojnie. Wkrótce Prusacy przekroczyli granicę francuską i zaczęły szereg potyczek zwycięskich z wojskami francuskiemi, zwłaszcza Fryderyk Wilhelm, następca tronu pruskiego, odniósł dn. 7 sierpnia zwycięstwo pod Wörth. Klęski francuskie wywołały niezadowolenie w Paryżu. Posuwanie się szybkie wojsk niemieckich zmuszało Francuzów do cofania się ku linii Mozy i Mo-zelli. W dniach 14 i 16 sierpnia Bazaine stoczył dwie bitwy pod Colombey-Nouilly na prawym brzegu Mozelli i pod Mars-la-Tour na brzegu lewym tejże rzeki,— ta właśnie, okupiona ciężkiemi stratami niemieckiemi, jak się okazało ze skutków, była znakomitem posunięciem na szachownicy, Bazaine uważał się za zwycięzcę, — dnia 17 t. m. zajął stanowisko bardzo obronne pod Gravelotte, nieco bliżej twierdzy Metz. Dnia 18 tego miesiąca krwawa bitwa, która tu się rozegrała, zmusiła Bazainea do szukania schronienia w Metzu, — Niemcy mieli jednak 20 000 zabitych i ciężko rannych na pobojowisku, co zmroziło radośó zwycięsców.—Bazaine schronił się do silnie ufortyfikowanego i doskonale zaopatrzonego Metzu—by go stamtąd nie wypuścić, zostawiono jedną armię pod ks. Fryderykiem Karolem dla prowadzenia oblężenia regularnego tej fortecy. Na wieść o zamknięciu Bazainea w Metzu, Ma c-Mali o n, dowódcza drugiej armii francuskiej, przy której Napoleon III się znajdował, opuścił okolice Chalons, i zawrócił na północ ku granicom belgijskim, aby w ten sposób następnie zbliżyć się do B a z a i n e a i uwolnić go z zamknięcia. Droga do Paryża stała prawie otworem Prusakom, ale ci nie skorzystali z tego, jak przypuszczali wodzowie francuscy—szereg skombino-wanych ruchów korpusów niemieckich zagrodził Mac-Mahon owi drogę na południe do Metzu, przyparłszy go do granicy belgijskiej; wśród bitwy

S. Ktrzn

krwawej otoczył Moltke zastępy cesarskie pod Sedanem (d. 1 września). N a p o 1 e o n rozpoczął wtedy układy i poddał się wraz z wojskiem (84 000 ludzi i 600 dział dostało się w ręce Niemców). Wiadomość o tych wypadkach wywołała w Paryżu zwalenie cesarstwa i zaprowadzenie rzeczypo8politej (d. 4 września).—Usiłowania nowego rządu francuskiego, by nakłonić mocarstwa do wmieszania się w wojnę, nie doprowadziły do niczego—jedynie pozostało rządowi tworzenie naprędce nowych wojsk, i przygotowanie Paryża do grożącego mu oblężenia.—W końcu września poddał się Prusakom Strasburg, barbarzyńsko zbombardowany, w miesiąc potem upadł Metz; Bazaine mimo ogromnych zapasów i sił kapitulował, oddając zwycięzcom 173 000 żołnierzy. W ten sposób dwie armie, które strzegły dotąd Bazainea i chroniły tyłów wojsk niemieckich, teraz wolne, poszły w głąb Francyi, jedna na północ, druga nad Loarę, by znów w ten sposób kryć boki sił oblegających Paryż.—Gienerał Trochu, dowódzca Paryża, starał się przebić linię oblężniczą południową, by złączyć się z armią francuską z nad Loary, która nawet d. 8 listopada odniosła zwycięstwo nad korpusem bawarskim pod Coulmiers. Próby te były jednak bezowocne. Po długiem oblężeniu i bombardowaniu, d. 28 stycznia r. 1871 poddał się Paryż, wojsko tam zamknięte zostało uznane za wzięte do niewoli, miasto zapłaciło 200 milionów franków kontrybucyi. Poprzednio jednak rozegrała się w Wersalu, będącym kwaterą główną króla Wilhelma scena nadzwyczaj doniosła: było to odnowienie cesarstwa Niemieckiego.— Myśl ta kiełkowała już od początku wojny, w której uczestniczyły i państwa po-łudniowo-niemieckie, jak przed innemi Bawarya. Ludwik bawarski miał pierwszy rzucić myśl związku ogólno-niemieckiego, lubo udział w nim Bawaryi wobec 80 zastrzeżeń, które Ludwik uczynił, był zupełnie ułudny. Wkrótce Baden i Hessya przychyliły się do myśli nowego związku, ale Bawaryi, do której przyłączyła się i Wirtembergia, stawiały wygórowane warunki, które doprowadziły do zerwania układów. Wkrótce jednak nawiązał je Bismarck na nowo. Dnia 23 i 25 listopada zawarto z Bawaryą i Wirtembergią układy, które wymagały jeszcze potwierdzenia sejmów krajowych. W przeciągu grudnia i stycznia uzyskano i te, wymagane przez prawo zatwierdzenia. Dotychczasowa Rada związkowa, licząca 43 głosy, miała się powiększyć o 15 głosów południowo-niemieckich, to jest 6 bawarskich, 4 wirtemberskie, 3 badeńskie i 2 hesskie. Do parlamentu niemieckiego miało wejść 48 bawarskich, 17 wirtemberskich, 14 badeńskich, i 6 hes-skich deputowanych. Bawarya i Wirtembergia zastrzegły sobie prawo poczt i telegrafów, niektórych rodzajów podatki ; król bawarski zachował dowództwo wojsk swych w czasie pokoju, i odrębność ich, Wirtembergia utrzymała

swój korpus, jako jednostkę osobną. Przeciwko zmianom ustawy zasadniczej, niekorzystnym dla samodzielności poszczególnych państw związku, uchwalono prawo veto, 14-u głosów rady związkowej (por. wyżej Ustrój prawno -polityczny).— Zanim te uchwały uzyskały potwierdzenie sejmów, król bawarski, Ludwik, zrzucił myśl przywrócenia tytułu cesarskiego, oraz nadania go przewodnikowi dziedzicznemu Związku niemieckiego, t. j. królowi pruskiemu (d. 30 listopada). Dnia 18 stycznia r. 1871 w rocznicę koronacyi Fryderyka I, jako pierwszego króla pruskiego, przyjął Wilhelm I tytuł cesarza niemieckiego,— było to stwierdzeniem nowego porządku rzeczy w Europie i w Niemczech. Poszczególne dynastye niemieckie uznały zwierzchność dyna-styi pruskiej Hohenzollernów, którzy z wyjątkiem stosunkowo nieznacznej cząstki Niemców znajdujących się w Austryi, skupili i złączyli w jeden ustrój polityczny wszystkich Niemców, tworząc w miejsce mocarstwa pruskiego i luzem idących drobnych państewek niemieckich, jednolite nazewnątrz mocarstwo niemieckie.— Wkrótce po poddaniu się Paryża zaczęto rokowania o pokój: preliminarze pokoju w Wersalu (d. 26 lutego) przyjęło zgromadzenie narodowe, rezydujące w Bordeaux, dnia 1 marca. Warunki wymuszone na Francyi przez Bismarcka były: ustąpienie Alzacyi, części Lotaryngii z Metzem i 5 miliardów fr. płatnych w 3 latach,— do którego to czasu wojska niemieckie we francuskich twierdzach stać miały. Preliminarze podpisane przez Wilhelma dn. 2 marca były nowym tryumfem dla świeżego cesarstwa, i nową podstawą jego trwałości. Pokój ostateczny zawarto we Frankfurcie n/M. d. 10 maja r. 1871. Dnia 21 marca otworzył cesarz Wilhelm I parlament niemiecki, który zaczął nową erę rozwoju narodu niemieckiego.

Dzieje najnowsze Niemiec (r. 1871 — 1903). Cesarstwo Niemieckie, stworzone na obraz i podobieństwo Prus, jest monarchią ściśle konstytucyjną taką, jak Francya za czasów Ludwika XVIII. Gdy w Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, władza najwyższa należy do narodu, w Anglii i we Francyi—do parlamentu, w Niemczech należy do cesarza. Cesarz i kanclerz rządzą wszechwładnie za pośredniotwem urzędników, którzy zależą tylko od nich. Parlament posiada prawo inicyatywy, ale niema żadnych środków działania na rząd, ani nawet władzy prawodawczej, niezależnej. W praktyce tedy władza jego jest czysto ujemna i zasadza się na prawie odrzucania nowych projektów i nowych podatków proponowanych przez rząd. To też Niemcy spół-czesne żyją pod systemem rządów liberalno-biu-rokratyczuych, sprawowanych początkowo przez księcia żelaznego, a następnie przez W i lhe 1 ma

II. Podniesiony do godności książęcej Bismarck, stał się duszą tak wewnętrznej, jak i zagranicznej polityki Cesarstwa Niemieckiego za czasów

Wilhelma I. Za ideał pierwszej, obrał sobie najmożliwsze ześrodkowanie władzy i spruszcze-nie Niemiec, za ideał drugiej — ich przodownictwo w Europie, a za dogmat najwyższy „pojęcie siły przed * prawem”. Nie chcąc się z nikim dzielić rządami i nie znosząc oporu z niczyjej strony, odmawiał Bismarck nawet zorganizowania prawidłowego ministeryum cesarstwa i ograniczył rząd Związkowy do biura kanclerskiego, składającego się z kilku sekretarzy stanu, odbierających prace przygotowane już przez ministeryum pruskie.— Ugrupowanie stronnictw w pierwszym parlamencie niemieckim pozostało niemal takie same jak za czasów Związku pół-nocno-niemieckiego, zmienił się tylko ich stosunek liczebny. Stronnictwa, widząc że są pozbawione wszelkich środków działania, przyjęły taktykę obronną, stawiania rządowi oporu biernego; rząd zaś, nie potrzebując większości trwałej, jak w państwach prawdziwie parlamentarnych, korzystał ze znacznej ilości stronnictw, aby otrzymywać większości koalicyjne, wystarczające na dzień głosowania. Początkowo Bismarck sprzymierzył się ze stronnictwem naro-dowo-liberalnem (ob.) i w sojuszu z niem rozpoczął walkę wyznaniową przeciwko „międzynarodówce czarnej”.—Zjawienie się na widowni politycznej stronnictwa mającego cele własne i stawiającego rządowi żądania także własne, rozdrażniło w najwyższym stopniu księcia żelaznego. Był przekonany, że wejście do parlamentu pierwszego 63 członków stronnictwa katolickiego czyli centrum, jest dostatecznym dowodem tego, że katolicy organizują się w stronnictwo polityczne w celu zaburzenia spokoju religijnego Niemiec i „mobilizują swe siły”, aby zapewnić Kościołowi niezawisłość w cesarstwie, W mniemaniu swem upewnił się tymbardziej, kiedy w lutym r. 1871 centrum zaczęło domagać się w sejmie pruskim przywrócenia władzy świeckiej papieża, w parlamencie zaś żądać wprowadzenia do kon-stytucyi Niemiec praw zasadniczych, poręczających wolność religijną. To też znienawidził centrum, wraz z jego przywódcą, Ludwikiem Windthorstem (ob.), który nadto naraził się Bismarckowi popieraniem stałem żądań posłów polskich, domagających się nauki języka polskiego w szkołach początkowych. Stąd wynikła walka wyznaniowa, przezwana przez Vir-cho va (ob.) niewłaściwie kurturkampfem, czyli walką z formami i instytucyami tamującemi pochód powszechny kultury, albowiem w istocie nic wspólnego z dążeniami postępowemi w sprawie kościelnej nie miała, lecz była tylko pierwszym na wielką skalę objawem brutalności pruskiej, dążącym do zbiurokratyzowania religii i uczynienia kapłana pachołkiem i sługą zamiarów militarno-junkierskich. Walka prowadzona była równocześnie w parlamencie niemieckim i w sejmie pruskim i trwała lat sześć. Powodu dostarczyli starokatolicy, którzy oświadczyli się przeciwko dogmatowi nieomylności papieża, za co biskupi prawomyślni zabronili im nauczać i wyklęli ich. Rząd pruski, który nie uznał dekretów soboru Watykańskiego, odmówił udzielenia dymisyi wyklętym; biskupi zaprotestowali w formie adresu zbiorowego do cesarza (wrzesień, r. 1871), ale W i 1 h e lm I adresu nie przyjął, postanowiwszy utrwalić w Prusiech wolność wyznania. — Początkowo tedy „kultorkampf” był zatargiem o granice władzy kościelnej. Powoli jednak zatarg przybierał rozmiary większe, objął Bawaryę i wciągnął w wir walki wyznaniowej nawet parlament. Rząd odpowiedział na to uciskiem wywartym na duchowieństwo katolickie i wszedł w stosunki bezpośrednie z Rzymem. Kiedy wszakże układy z papieżem nie doszły do skutku, Bismarck wyrzekłszy w parlamencie (d. 14 maja r. 1872), znane słowa „nie pójdziemy do Kanossy”, przeprowadził prawo wydalające Jezuitów z Niemiec (d. 10 lipca, r. 1872), a w grudniu t. r. na allokucyę papieską, obrażającą cesarza, odpowiedział zerwaniem stosunków dyplomatycznych z Rzymem. W ten sposób zatarg miejscowy stał się walką między cesarstwem a papiestwem. Chcąc oddać duchowieństwo w Prusiech pod władzę państwa, Bismarck za pośrednictwem ministra wyznań, Adalberta Falka (ob.), wymógł w maju roku 1873 na sejmie pruskim uchwalenie 4 praw, które wraz z innemi w dwu następnych latach wydanemi, znane są pod nazwą praw majowych albo praw Falka. Aby odjąć duchowieństwu jego władzę urzędową, cesarz dał się nakłonić do wprowadzenia ślubów cywilnych w Prusiech, poczem, za pomocą prawa związkowego, zaprowadzono urzędy stanu cywilnego (r. 1875). W odpowiedzi na to papież w encyklice z d. 5 lutego r. 1875 do biskupów pruskich, uznał urzędowo prawa te za nieważne, jako przeciwne zasadom Kościoła, a centrum systematycznie stawiało rządowi trudności, zarówno w parlamencie, jak i w sejmie pruskim. Zamach Kullmann a (ob.), bednarza w Magdeburga, katolika, na kanclerza (d. 13 lipca, roku 1874 w Kissingen), rozognił walkę do najwyższego stopnia. I Bismarck na najbliższym sejmie pruskim, kładąc nacisk na ultramon-tanizm i na centrum izby, zawołał „niechaj się wypierają tego mordercy, ile się im podoba, zawsze on jednak wisi u ich poły”,— kazał aresztować arcybiskupa Ledó chows ki e-go i przeprowadził następnie przez sejm pruski zniesienie artykułów konstytucyi z r. 1850 o niezależności Kościoła, oraz rozwiązanie wszystkich klasztorów męskich (d. 4 marca r. 1875). Poczem oświadczył, że „uzbrojenie jest zupełne” i że cesarstwo nadal zajmie stanowisko obronne. Od tego czasu zatarg ciągnął się nadal w formie manifestacyj katolickich, procesów, wyroków na protestujących i dymisyj tak hojnie udzielanych duchownym przez rząd, że w końcu r. 1877 w Prusiech 8 katedr biskupich i przeszło 400 parafij było nieobsadzonych. Położenie stawało się nie do zniesienia: duchowieństwo katolickie trwało w dalszym ciągu w oporze; potrzeby religijne ludności pozostawały niezaspokojone, a ludność katolicka dała wyraz swemu oburzeniu, wysyłając w r. 1877 do parlamentu 92 ultra-montanów. „Kulturkampf” zatem zrobił widoczne fiasco.—Tymczasem na widownię polityczną w Niemczech wysuwał się nowy „wróg wewnętrzny”, o wiele niebezpieczniejszy od poprzedniego, gdyż występujący pod sztandarem nauki i humanitaryzmu, w obronie milionów wydziedziczonych. Z chwilą rozrostu w Niemczech demokracyi społecznej, walka dalsza z centrum była nie polityczna i nie rozumna. Czatowano tylko na sposobność, aby jej zaniechać i całą siłą uderzyć na nowego „wroga”. Dwa zamachy przeciwko cesarzowi (d. 11 maja r. 1878, przez Maksa Hödla i d. 2 czerwca t. r., przez Karola Nobilinga) dokonane przez ludzi działających wbrew strategice i dążnościom stronnictwa społeczno-demokratycznego, rozwiązały Bismarckowi ręce. Skorzystał on zręcznie z podniecenia, spowodowanego drugim zamachem, i rozwiązał d. 12 czerwca t. r. parlament, z którym zresztą już był w niezgodzie co do polityki ekonomicznej. Przy wyborach stronnictwa liberalne straciły większość, a nowy parlament uchwalił prawo zalecone mu przez rząd. Było to prawo wyjątkowe, skierowane wyraźnie „przeciwko asiłowaniom przewrotowym demokracyi społecznej”. Zakazywało stowarzyszeń wszelkich, zebrań, wydawnictw „mających na celu wywrócenie (Umsturz) porządku społecznego”, lub „w których widocznyby był kierunek socyalistyczny, zagrażający pokojowi wewnętrznemu, a w szczególności zgodzie klas społecznych”. Nadawało nadto policyi władzę konfiskaty wydawuictw, oraz zakazywania lub rozwiązywania zebrań socyalistycznych, rządom zaś prawo ogłaszania małego stanu oblężenia na przeciąg jednego roku. Prawo wydane zostało na 4 lata, poczem dwa razy było przedłużane aż do roku 1890. Zniosło organiza-cyę jawną stronnictwa społeczno-demokzatycz-nego, jego stowarzyszenia i dzienniki. Ogółem w ciągu istnienia praw wyjątkowych, zakazano 1400 wydawnictw społeczno - demokratycznych, wydalono 900, a skazano na więzienie 1500 osób. Ale demokraci społeczni zreorganizowali się pod formą stowarzyszeń, pozornie nic nie mających wspólnego z polityką, jak oto: kół śpiewaczych, kół palaczy, towarzystw robotniczych i t. d. Propaganda odbywała się w ciągu dalszym przeważnie przez rozmowy i za pośrednictwem pism ulotnych, drukowanych tajnie. Organ urzędowy stronnictwa „Socialdemokrat” i wiece (Parteitag), przeniesione zostały za granicę. Nie dość tego, pragnąc ruch społeczno-demokra-tyczny zniweczyć w Niemczech zupełnie, Bis-marek postanowił przedsięwziąć takie środki, któreby, polepszając warunki materyalne bytu klas pracujących, wpoiły jednocześnie w najemników przekonanie, że państwo jest najlepszym przyjacielem robotników, i że jest najbardziej zainteresowane w polepszeniu ich położenia. W tym celu wstąpił Bismarck na drogę „polityki społecznej pozytywnej”, powołującej do życia zabezpieczenie obowiązkowe na wypadek nieszczęścia (lata 1884, 1885, 1886 i 1887) i choroby (w czerwcu roku 1883, 1885, 1886, 1892), oraz emeryturę państwową dla inwalidów pracy (d. 24 maja r. 1889). Instytucya ta została powitana przez ekonomistów uniwersyteckich niemieckich (zwłaszcza przez Adol-* fa Wagnera), jako rewolucya społeczna, która miała rzekomo wybawić od nędzy i zainteresować w utrzymaniu porządku społecznego miliony pracowników. Ale wobec krytyki społeczno - demokratycznej, ostać się nie mogła i nawet skutkiem tego nie zyskała uznania spodziewanego w kołach robotniczych. „Bismarck daje”—-mówiła demokracya społeczna— „lecz sądzicie, że czyni to z dobrego serca? Naprzód przyjrzyjcie się, jaki ochłap nędzny on wam rzuca. Czyż tych kilka feni-gów, które dostanieoie w razie choroby, albo na starość, mają być już zwrotem za wszystkie wasze wysiłki i stratę zdrowia? Nie! Zgadzając się z samą zasadą emerytury obowiązkowej, musimy zaprotestować przeciw ogryzkowi rzucanemu i oszczędzaniu kieszeni kapitalistycznej! A wiecie, dlaczego zwracają wam tę odrobinę zdartego z was łupu? Obawiają się potęgi waszej i świadomości przebudzonej, chcą wam zamydlić oczy. Nie dajcie się uwieść, a żądajcie całego równoznacznika pracy waszej!”

I Bismarck rzucał kęs po kęsie, a najemnik niemiecki, zgodnie zresztą z rzeczywistością, przypisywał to wszystko demokracyi społecznej. „Jeśli 10 naszych przedstawicieli w parlamencie i 500 tysięcy głosów wyborczych zmusiły władzę do takich ustępstw, to jeśli głosów będzie milion, dostaniemy jeszcze więcej” — rozumował robotnik, nawet najlojalnieszy i postępował odpowiednio. Rzeczywiście też, w r. 1883, kiedy przystąpiono do rozpraw nad instytucyami ubezpieczenia na wypadek nieszczęścia, można uważać tę chwilę za zwrotną w dziejach okresu wyjątkowego. Demokracya społeczna, przeciwko której wymierzone były reformy, zwrasta odtąd szybko: w r. 1884 zbiera 550 000 głosów (24 posłów), w r. 1887 -763 000 głosów w r. 1890 wreszcie 1 427 000 głosów. Niezrównany gracz w polityce zewnętrznej, doznał Bismarck po raz wtóry porażki dotkliwej w polityce wewnętrznej, tym razem od „międzynarodówki czerwonej”.—Parlament i rząd pracowały zgodnie jedynie nad zjednoczeniem ekonomicznem i sądowniczem Niemiec. Miliardy francuskie ułatwiały urządzenia ekonomiczne. Stworzono kilka funduszów odręb-

nych, jak oto: fundusz inwalidów, wojenny, marynarki, fortec. Zaprowadzono jedność monetarną na podstawie marki, przyjętej w celu ułatwienia konwersyi monety pruskiej. Papiery dawne, publiczne państw zamieniono na papiery skarbu cesarstwa; stworzono też bank państwa. D.

nomicznego i umysłowego Niemiec militaryzm przyczynił się jedynie do zjednania Niemcom powagi w świecie politycznym, czemu dopomagała zgodnie zręczna polityka Bismarcka.— Jego pomysłem był zawiązany w r. 1872 podczas zjazdu w Berlinie sojusz trzech cesarzy. Rozchwiał się on niebawem w skutek niezgody Rossyi na projektowany w r. 1875 nowy najazd na Francyę.—Podczas wojny rossyjsko-tureckiej przyjęły Niemcy stanowisko ściśle neutralne, a Berlin stał się nawet miejscem kongresu w sprawie wschodniej. Prezesostwo na nim powierzono ks. Bismarckowi, ale „uczciwy me-kler” odegrał na kongresie rolę tak dwuznaczną, że wywołał oziębienie stosunków niemiecko ros-syjskich. Wobec tego przechyliły się Niemcy na stronę Austryi i d. 15 paźdz. r. 1879 zawarły z nią przymierze. W r. 1883 odnowiony został związek niemiecko-austryacki, do którego następnie przystąpiły W ł o c h y i Rumunia. Atoli zakrywając starannie jedną połą togi plany wojenne, kanclerz odwijał na zewnątrz połę pokoju.—W d. 15 wrześ. r. 1884 odbył się zjazd 3 cesarzów w Skierniewicach, mający być wznowieniem dawnego Przymierza świętego. Wyniki jego narad nie przeniknęły przez obręb wynurzeń poufnych: zaznaczyć jednak wypada fakt, że w mowie tronowej węgierskiej (d. 29 września t. r.), nie było o nim wzmianki. — W tymże roku Bismarck rozpoczął politykę kolonialną Niemiec. Kiedy w r. 1880 kilkunastu kupców niemieckich, którzy osiedlili się byli w Afryce i Australii, zwróciło się do rządu swego z prośbą o przyjęcie ich pod protektorat, parlament niemiecki odrzucił tę pro-pozycyę, jako przeciwną tradycyom niemieckim. Dopiero w r. 1884, kiedy izby handlowe Hamburga, Lubeki i Bremy wypowiedziały się na korzyść prowadzenia polityki handlowej, Bismarck zgodził się rozszerzyć protektorat N-c i na przedsiębiorstwa prywatne, niemieckie. I zanim obejrzała się Europa, N-y zdążyły już zagarnąć cały szereg posiadłości i zawrzeć kilka układów kolonialnych, korzystnych, tak że w październiku r. 1884 ogłosiły jako swą własność, albo przyjęły pod swój protektorat, ziemie Da-mara, Togo, Namakwa, Zanzibar i Kamerun, część Nowej Gwinei i kilka wysp na oceanie Spokojnym; w r. 1885 nabyły wyspy Marshalla, a w r. 1886 wyspy Salomońskie. Powstały z tego powodu liczne zatargi z Anglią, Francyą i Hiszpanią, ale Bismarck wzmocnił swe położenie wszedłszy w porozumienie z Juliuszem Fer-rym (ob.), ministrem francuskimi, zawarł z nim umowę zasadniczą o podział Afryki. Następnie poparł interesy Towarzystwa międzynarodowego Kongo, przeciwko któremu były wrogo usposobione Anglia i Portugalia i wszedł w stosunki przyjacielskie z Transwaalem, sąsiadem i prze-

1 stycznia r. 1872 zaprowadzono ogólno - państwowy kodeks karny; w r. 1877 wydano ogólne ustawodawstwo sądowe dla cesarstwa; w r. 1884 przeprowadzono prawo ogólne o towarzystwach akcyjnych i t. d.—W polityce ekonomicznej sprzyjano początkowo handlowi wolnemu: w roku 1873 prawie całkowicie zniesiono cło od żelaza i dopiero z chwilą rozpoczęcia walki z de-mokracyą społeczną Bismarck wszedł na drogę protekcyouizmu, w celu rzekomo obrony robotników niemieckich od konkurencyi zagranicznej i podniesienia skali ich płacy zarobkowej.

Zresztą był inny, głębszy powód wejścia na tory systemu protekcyjnego; od niego książę żelazny spodziewał się polepszenia finansów państwa i uwolnienia siebie i rządu od kontroli parlamentu w sprawach finansowych. W tym celu wniósł do parlamentu projekt zupełnej niemal zamiany podatków bezpośrednich na pośrednie.

A kiedy stronnictwo narodowo - liberalne odmówiło Bismarckowi poparcia, opuścił je z lek-kiem sercem, poszukując większości w stronnictwach, które do niedawna zwalczał, między zachowawcami i w centrum. Z ich pomocą przeprowadził reformę taryfy celnej w duchu pro-tekcyonizmu, bez podwyższenia jednakże ceł na zboże zagraniczne w tym stopniu, jak domagali się tego wielcy posiadacze ziemscy, następnie zaś prze-parł i kilka ułamków programu swego. Przymierze z zachowawcami okupił zerwaniem z Hobreclitem i Fridenthalem, ministrami liberalnemi, i usunięciem Falka, ministra z czasów „Kul-turkampfu”. — W polityce zagranicznej Niemiec w „okresie panowania księcia kanclerza” jeden z najgłówniejszych nerwów stanowiła nienawiść ku Francyi i obawa rzekoma odwetu. Usprawiedliwiała ona nieustanne domagania się milionów na uzbrojenia i na podniesienie kontyngensu wojskowego.—W r. 1871 ilość wojska na stopie pokojowej określona została na lat 3 na 401 659 głów; w r. 1874 uchwalono utrzymać tę samą ilość w następnem siedmioleciu (Septennat)-, w r. 1880 podniesiono ją do liczby 427 000 ludzi, a w r. 1880, po długim oporze ze strony parlamentu, do wysokości 468 000 ludzi, przyczem podwyższono znacznie budżet wojskowy. Przywrócono nadto w tymże roku landwerę powołania drugiego. Dążąc w teu Bposób od czasów wojny prusko-francuskiej, do gotowości zupełnej wojskowej, o każdej porze dnia i nocy, nie tylko do obrony ale i do najazdu, zostały Niemcy głównemi inicyatorami militaryzm u, pod którego brzemieniem jęczą obecnie wszystkie nie- ciwnikiem Anglii w Afryce Południowej. Przy-mal państwa na świecie. Szkodliwy pod każ- jąwszy jednocześnie rolę kierownika w sprawach dym względem dla rozwoju prawidłowego, eko- kolonialnych, zwołał konferencyę międzynarodową do Berlina (od listopada r, 1884 do lutego r. 1885), w sprawie zajęcia Afryki, handlu niewolnikami, i handlu w Kongo, i zaprosił na nią wszystkie państwa mające kolonie, z Turcyą i Stanami Zjednoczonemi włącznie. Odtąd N-y występować zaczynają na widowni dziejowej, jako jedno ze znaczniejszych państw kolonizacyj-nych. Zagarnięcie pod protektorat niemiecki wysp Karolińskich, wyłoniło między N-ami a Hiszpanią spór groźny, rozpoczęty od zdarcia flagi niemieckiej na gmachu poselstwa cesarskiego w Madrycie. Wówczas kanclerz, ten zawołany przeciwnik ultramontanizmu, ku zdumieniu powszechnemu, w zatargu tym do sądu polubownego zaprosił papieża, co przyczyniło się do polepszenia stosunków z Leo nem XIII i z katolikami niemieckimi.—N. zrzekły się wysp Karolińskich (d. 15 grudnia r. 1885), ale Bismarckowi miły stosunek z Rzymem zapewnił na przyszłość poparcie w łamaniu oporu centrum i stronnictwa Welfów, uosobionego wWindthor* ście. Polityka kolonialna bowiem przyczyniła się do rozerwania koalicyi konserwatystów z centrum. Zerwanie stało się nieodwołalne, kiedy rząd pruski, rugując Polaków z prowincyj wschodnich, odmówił odpowiedzi na interpelacyę w tym przedmiocie, jako zamach na jego władzę i prawa. Utworzyła się opozycya silna przeciwko Bismarckowi, pod kierownictwem dwuch naczelników centrum i wolnomyślnych, i zdobywszy większość w parlamencie, odrzuciła kredyty kolonialne, wstrzymała reformy fiskalne i w styczniu r. 1886 wyraziła rządowi wotum nieufności z powodu sprawy polskiej. Dnia 24 stycznia r. 1887 parlament został rozwiązany. Śród takich okoliczności cesarz Wilhelm I przechodził po za dziewięćdziesiąty rok życia, stale zostawiając wodze władzy w rękach kanclerza, a resztę starości zapełniając sobie mustrą i przeglądami wojska.—Wybory d. 21 lutego r. 1887 wypadły przychylnie dla rządu. Pod wpływem wi-chrzeń Boulangerowskich i pogłosek tenden-cyjnierozsiewauych o możliwości starcia z Rossyą, trzy stronniciwa monopolizujące w Niemczech patryotyzm, zachowawcze, niemiecko-państwowe i narodowo-liberalne, związały się umową formalną (Cartell) do popierania się wzajemnie przy wyborach ściślejszych. W obec tego wolnomy-ślni i demokraci społeczni ponieśli podczas wyborów porażkę dotkliwą, kartel zaś uzyskał w parlamencie większość 220 głosów przeciwko 175.

jącego syna jego, Fryderyka III, który zdawał się zapowiadać kierunek liberalniej szy. Przewrót stanowczy w pojęciach o posłannictwie N-c zapowiadać się zdawały manifesty pierwsze Fryderyka, w których tenże wystąpił jako szczery zwolennik pokoju, rozwoju wewnętrznego N-c, tolerancyi i braterstwa oraz ścisłego konstytucyonalizmu. Ale po 99 dniach panowania nie stało „nadziei” Niemiec: d. 15 czerwca r. 1888 umarł Fryderyk III, oddawszy władzę synowi swemu, 29-letniemu Wilhelmowi II. Wielbiciel dziadka swego i Bismarcka, Wilhelm II jest namiętnie przywiązany do wojska i kościoła protestanckiego, jest przejęty nadzwyczajną wiarą w swoją władzę nadprzyrodzoną i swoje posłannictwo kierowania poddanemi w myśl przepisów religii i trądycyj, a wrogiem bardzo stanowczym demokracyi społecznej i kierunków wolnomyślnych. Pierwsząproklamacyę wydał do wojska i marynarki. W manifeście z d. 18 czerwca r. 1888 do narodu oświadczył, że przyjął rządy „w obecności króla królów i że idąc w ślady ojca, przyrzekł Bogu być dla narodu swego władzcą sprawiedliwym i łaskawym, uprawiająoym cnoty pobożności i bojaźni Bożej...” A podczas odjazdu swego brata ks. Henryka do Chin w r. 1897 przyzwolił wygłosić mu w obecności swojej następujące słowa pyszałkowate: „Śmiem zapewnić Waszą Ces.Mość o jednem”—powiedział ks. Henryk — „że ani sława, ani laury nie mają dla mnie nic pociągającego; jeden tylko cel mi przyświeca: głosić w krajach obcych ewangielię osoby świętej W. C. Mości, głosić ją każdemu, zarówno tym co chcą ją słyszeć, jak i tym co nie chcą. Ewangielię tę wypisałem na sztandarze swoim i wypiszę ją wszędzie, dokądkolwiek pójdę”. — Wilhelm II przyjął zwyczaj wypowiadania swych wrażeń osobistych o polityce w toastach, mowach improwizowanych, odpowiedziach na adresy, przemowach do rekrutów, wojska i marynarki. Zamiast życia siedzącego władzców pruskich, rozmiłował się w wycieczkach, tak, że w Berlinie przezwano go „Wilhelmem zewnętrznym”. Namiętnie zajmując się wojskowością, osobiście kieruje ćwiczeniami i uczestniczy w przeglądach i manewrach w cesarstwie całem. W wystąpieniach politycznych Wilhelma II przebija na każdym kroku szacunek dla religii, nienawiść do demokracyi społecznej, uwielbienie dla rządów monarchicznych, osobistych i karności wojskowej. Zwłaszcza po powodzeniu demokracyi społecznej podczas wyborów r. 1899 przymów-ki młodego cesarza do „czynników przewrotu” stały się groźne. Rekrutom często wspomina o czekającyoh ich „bitwach wewnętrznych” i o przysiędze złożonej przez nich w jego ręce. Rządy monarchy kierującego się temi zasadami musiały być, rzecz prosta, ściśle osobiste i wy-

Przy pomocy tej nowej koalicyi Bismarck rządził niepodzielnie. Parlament uchwalił nietylko prawo wojskowe, ale d. 20 maja r. 1887 przyznał nowe 170 mil. marek na uzbrojenia, zatwierdził podatek od wódki i cukru, przedłużył prawo przeciwko socyalistom i okres pełnomocnictw poselskich z 3 na 5 lat.—Dnia 9 marca r. 1888 zmarł cesarz Wilhelm I. Władza wołać zmianę w ugrupowaniu stronnictw, a na-cesarsko-królewska przeszła na okrytego wa- stępnie i w składzie rządu: miało zatem prę-wrzynami, ale schorowanego, prawie dogorywa- dzej czy później przyjść do nieporozumienia

W 3 dni

z Bismarckiem, również nie znoszącym niczyjego wtrącania się do rządów. Dnia 20 marca r. 1890 nieporozumienie zakończyło się dymissyą kanclerza. W telegramie z d. 22 marca t. r. do w. ks. weimarskiego Wilhelm II tak się wyraził o zmianie osobistej i o zamiarze swym utrzymania kierunku politycznego: „Wypadło mi stanowisko oficera dyżurnego na okręcie państwa; kierunek pozostaje ten sam (der Kurs bleibt der alte). Naprzód całą siłą pary! (Voll Dampf voran”!), W istocie rzeczy jednak, po usunięciu Bismarcka, polityka niemiecka nabrała kierunku troszeczkę innego, który nazwano „nowym kursem” (der neue Kurs).—Następcą żelaznego księcia został gienerał Caprivi, który swem postępowaniem taktownem i humanitarnem złagodził zatarg między rządem a parlamentem. Prawa wyjątkowe przeciwko demokracyi społecznej zostały uchylone, co z jednej strony u-spokoiło opozycyę radykalną w parlamencie, a z drugiej umożliwiło stronnictwu robotniczemu zreorganizowanie się na nowo; zdjęto też sekwestr z majątku byłego króla hannowerskiego, zniesiono ograniczenia paszportowe w Alzacyi i Lotaryngii i t. d. Przyjęto powiększenie nowe siły wojskowej, wywołane reformami wojskowemi we Francyi. Polityka handlowa nie uległa wprawdzie zmianom stanowczym, wszakże zmieniła się nieco: system związków handlowych ustąpił znowu miejsca systemowi taryf protekcyjnych, wysokich. Na tych zasadach zawarto najpierw traktaty handlowe ze sprzymierzeńcami polityez-nemi Niemiec, Austro-Węgrami i Włochami (r. 1891), a potem z innemi państwami Europy: Szwajcaryą, Belgią, Serbią, Hiszpanią (r. 1893) i Rossyą (r. 1894). Celem tej zmiany było otworzenie rynków zbytu dla przemysłu niemieckiego i uniknięcie przesileń, nieodłącznych od zmian gwałtownych taryf celnych w stosunkach z krajami nie związanemi układami handlowemi.—Z Anglią stosunki się poprawiły. W r. 1890 wzamian za Witu, Ugandę i wyspę Zanzibar w Afryce Wschodniej otrzymały Niemcy od Anglii wyspę Helgoland. Na mocy tegoż układu rozgraniczono ściśle zakres wpływu obydwóch mocarstw w Afryce Zachodniej. Umowa z Rossyą z r. 1884 nie została odnowiona, a jednocześnie rząd poczynał starania zbliżenia się do Polaków, mianując Polaka na stanowisko arcybiskupa gnieźnieńskiego, zrzekając się zamiarów Bismarckowskich, niemczenia Poznańskiego. W zamian za to posłowie polscy ze stronnictwa opozycyjnego od lat 25, stali się tak w sejmie, jak i w parlamencie stronnictwem rządowem (aż do r. 1897).—Zajmujący się bardzo sprawą społeczną Wilhelm II, w celu skuteczniejszego zwalczania demokracyi społecznej, zwołał w r. 1890 konferencyę międzynarodową w sprawie robotniczej, której prace posłużyły następnie rządowi niemieckiemu jako ma-teryał do wypracowania i wydania ustaw fabrycz

nych o odpoczynku świątecznym, obowiązkowym, o zabronieniu pracy dzieci poniżej lat 13 i o zniesieniu pracy kobiet w nocy.—W r. 1892, z powodu różnicy zdań co do projektu reformy szkolnej, wynikło przesilenie ministeryalne: C a-privi złożył przewodnictwo ministeryum prn-skiego w ręce hr. Eulenburga. W tymże roku uchwalono podniesienie kontyngensu wojskowego. Powstało także wtedy stronictwo antysemickie reformy społecznej.—W r. 1893 cesarz pogodził się ostentacyjnie z Bismarckiem, prowadził wojnę w Afryce z plemieniem Wit-booi i utworzył stałą komunikacyę parowcową z portem Swakopmund w Afryce Południowo-Zachodniej.—Dnia 19 marca z. 1894 zawarto układ handlowy z Rossyą. Agraryusze, zorganizowani jeszcze w lutym roku zeszłego w „Ligę rolników”, występują wskutek tego z głośnym projektem rolnym swego przywódzcy hr. K a-nitza(ob.), w parlamencie (d. 7 kwietnia r. 1894), dnia 6 września t. r. cesarz w przemówieniu uroczystem w Królewcu zapowiada projekt „prawa przeciwko stronnictwom przewrotu”, a słynną swą mową toruńską (d. 22 września) rozpoczyna „nowy kurs” przeciwko Polakom, Caprivi, jako nienadający się do niego, usunął się ze swego stanowiska d. 26 paźdz. t. r. potem kanclerzem Niemiec i prezesem ministrów pruskich (hr. Eulenburg ustąpił jednocześnie z Capri vim) został były gier-manizator Alzato-Lotaryński ks. Chlodwig Hohenlohe-Schillingsfürst (ob.), jako figurant na kanclerstwie bez cienia samodzielności. Wobec faktów, że idee demokracyi społecznej znalazły posłuch i w szeregach wojska, nowy kanclerz zalecił nareszcie projekt prawa, które stwarzało kary ciężkie na każdego, ktokolwiek bądź namawiałby wojskowych do nieposłuszeństwa lub „napadał w wyrażeniach obelżywych na religię, monarchię, małżeństwo, rodzinę albo własność”, Stronnictwa wyznaniowe, zachowawcze i centrum, zgadzały się na projekt w zasadzie, ale rozprawy w parlamencie stały się powodem do napaści na uniwersytety i socyalistów z katedry, które zaniepokoiły zachowawców liberalnych. W komissyi parlamentarnej przekształcono następnie projekt w duchu jeszcze bardziej wsteczniczo-wyznaniowym, a wtedy cała inteligiencya niemiecka dała wyraz głośny swemu oburzeniu, wszystkie stronnictwa postępowe połączyły się i d. 11 maja r. 1895 ostatecznie go odrzuciły. Rząd atoli nie dał za wy-granę. W celu poskromienia nieprzychylnych dla siebie posłów w parlamencie, przy pomocy stronnictw zachowawczych, na wniosek Roere-na z d. 11 lut. r. 1895, wzmocnił władzę dyscyplinarną prezydenta parlamentu; poza mura-mi parlamentu chwycił się zwykłych pruskich środków administracyjnych, we wrześniu obostrzył przepisy policyjne o stowarzyszeniach, d, 29 listop. r. 1895 rozwiązał 11 związków spo-łecznodemokratycznych w tej liczbie zarząd stronnictwa społeczno-demokratycznego.— Zamach niespodziewany nie sprawił żadnego zamieszania w szeregach towarzyszów, gdyż deputowani społeczno - demokratyczni objęli czasowo zarząd. Przyjaciele Bismarcka w parlamencie, chcąc pochlebić się swemu dymisyonowanemu przywódz-cy, postanowili wymódz na parlamencie wysłanie doń adresu z życzeniami z powodu 80-ej rocznicy urodzin żelaznego księcia, przypadającej w d. 1 kwietnia r. 1895. Atoli demokracya społeczna, przy współudziale centrum i stronnictwa ludowego, na posiedzeniu z d. 23 marca t. r. odrzuciła ten projekt 163 głosami przeciwko 146. Wobec tego projektodawca, prezydent parlamentu v. Levetzow, ustąpił ze swego stanowiska; d. 29 marca miejsce jego zajął v. Buol-Berenberg z Badenii.—Agraryusze nie zrażając się niepowodzeniem, którego doznał projekt hr. Kan it z a w kwietniu roku zeszłego, pod koniec marca wnieśli go znowu pod obrady.— Niedawno zapoczątkowana kolonizacya niemiecka w Afryce, ujawniła w tak krótkim czasie wysoce kulturalną działalność cywilizatorów pruskich: dnia 6 lipca r. 1895 stanął przed sądem lipskim niejaki Leist, zarządzca Kamerunu, oskarżony za wielce humanitarne upodobanie ćwiczenia cielesnego kobiet dahomejskich. — Z komunika-cyj wodnych, któremi w tym roku wzbogaciły się Niemcy, zasługują na uwagę: kanał Elba-Trave, założony d. 31 maja i kanał północny, łączący Kiel z Hamburgiem, oddany w dniu 21 czerwca tegoż roku do użytku powszechnego. Od czerwca aż do sierpnia Wilhelm II ze zwykłą ostentacyą i przesadą obchodził 25-letni jubileusz zwycięstwa nad Francyą; w festynach jubileuszowych, urządzanych po całych Niemczech, uczestniczyły wszystkie stronnictwa, prócz demokracyi społecznej.—Korrupcya biurokratyczna, starannie ukrywana przed okiem społeczeństwa, tylko w wyjątkowych razach nabiera rozgłosu publicznego, jak np. przekupstwa Hamme rsteina.—W polityce zewnętrznej Niemcy szły w dalszym ciągu szlakiem tradycyjnym „uczciwego meklera”. Tak po wojnie chińsko-japońskiej wmieszały się wspólnie z innemi mocarstwami na korzyść Chin, za co wytargowały umową z d. 5 paźdz. r. 1895 ustąpienie Hankou.—W sprawie rzezi ormiańskich w Turcyi przyłączyły się również do koncertu mocarstw. Dnia 3 stycznia r. 1896 cesarz Wilhelm z powodu odparcia najazdu Jamesona składa prezydentowi Kriigerowi telegraficznie powinszowanie powodzenia, a von Marschall w parlamencie przemawia za niezawisłością Burów, gdyż połączenie całej Afryki południowej w ręku Anglii, groziłoby interesom niemieckim.—Drugiego lipca t. r. parlament 222 głosami przeciwko 48 przyjmuje „Kodeks cywilny”, obowiązujący w calem cesarstwie Nemieckiem. Aczkolwiek opor-tunistyczne, jest to dzieło wielkiej wagi i zasłu-

Enc. Poważ. Ilnstr. S. II. Zesz. 13. T. II.

guje zwłaszcza na uwagę, jako pierwsza próba otrząśnięcia się z tradycyj rzymskich w prawodawstwie i wejrzenia bliższego w nurt życia spółczesnego.—Proces Weh lana, kolegi w służbie osławionego Le i sta z Kamerunu, odbyty d. 6 lipca ujawnił w dalszym ciągu ciemne strony kolonizacyi niemieckiej.— Przez dwa dni, 5 i 6 września, cesarz przyjmuje w gościnie parę cesarską rosyjską we Wrocławiu.— W celu zachęty i rozwoju żeglugi morskiej w Niemczech rząd proponuje dawanie zapomóg okrętom utrzymującym stałą kommunikacyę z zagranicą. — Z powodu zabicia przez oficera v. Brüse witza pewnego technika, w parlamencie w dniu 17 i 19 listopada rozpoczęły się rozprawy namiętne w sprawie pojedynków i wyzywającego zachowania się stanu oficerskiego względem ludności cywilnej.—Proces wreszcie przeciwko Lecker-towi i Lützowo wi, ukończony d. 7 grudnia r. 1896, ujawnił znowu wielką korrupcyę biuro-kraeyi niemieckiej.—Rok 1897 był nader ubogi pod względem ustawodawstwa społeczno-politycznego, Obracało się ono głównie około dwuch punktów: swobody koalicyi oraz spraw na-rodowości tyczących, przyjmając kształt postanowień platonicznych, lub też skarg bezskutecznych. Wstecznicze ropozrządzenia ministrów pruskich (prawo z d. 7/8 stycznia r. 1897 o rozwiązywaniu zebrań za obrady w języku polskim i prawo z d. 31 maja t. r. zakazujące łączności stowarzyszeń politycznych) spotkały się z powszechnym niemal protestem w parlamencie, ale nie miały znaczenia istotnego, gdyż rząd pruski odmawiał parlamentowi Rzeszy prawa wglądania w „wewnętrzne” stosunki królestwa. Ganiąc rozwiązywanie wieców polskich za obrady w języku ojczystym, przyznając stowarzyszeniom politycznym prawo zawiązywania stosunków wzajemnych, potępiając pochopność zbytnią władz do wytaczauia procesów o obrazę majestatu, lub wreszcie znosząc przymus świadczenia po niemiecku, parlament dawał wyraz usposobienia ludności większej części Niemiec, w przeciwieństwie do usposobienia junkrów i urzędników pruskich, wiodących rej w sejmie pruskim. —Od d. 24 maja do 4 czerwca przed kratkami sądu rozgrywał się proces agienta policyjnego Tauscha, rzucający wiele światła ponurego na stosunki policyjne Niemiec urzędowych.— W polityce kolonizacyjnej grały Niemcy rolę sępa, czyhającego na zdobycz. Skorzystały z zamordowania missyonarza niemieckiego przez jakiegoś fanatyka chińskiego i zajęły w d. 14 listopada r. 1897 Kiau-czau.—Osadzenie Kiau-czau i powikłania na brzegach chińskich, blokada Krety, zatarg z Haiti na początku listopada, później wreszcie spór samoański, uwydatniły słabość floty niemieckiej w porównaniu z marynarką Anglii, Francyi, Stanów Zjednoczonych i skłoniły rząd do wniesienia przed parlament projektu powiękseuia sił morskich jeszcze

98

w r. 1896. Projekt odesłany do komissyi (marzec r. 1897) doznał tam przyjęcia jak najnie-przychylniejszego. Stronnictwa zachowawcze i na-rodowo-liheralne nie dość energicznie broniły wniosków rządowych, lewica natomiast i centrum żądały znacznych wykreśleń. Skutkiem tego, a głównie za sprawą centrum, komissya odmówiła pieniędzy na summę 12 przeszło mil. marek, a parlament wykreślenie to d. 28 marca zatwierdził. Rząd przekonał się, że bez centrum projektów swoich nie doprowadzi do skutku, to też wnosząc w listopadzie r. 1897 plan reorganizacyi floty niemieckiej, rozłożony na przeciąg 7 lat (do r. 1905), rozpoczął z katolikami rokowania poufne ze skutkiem pomyślnym. Plan przyjęto i w r. 1904 flota niemiecka posiadać będzie 17 okrętów liniowych, 8 pancerników wybrzeżnych, 13 łodzi opancerzonych i 42 krążowniki. Etaty roczne oznaczono na 130 — 150 mil. marek. Następstwem bezpośredniem głosowania nad projektem o marynarce było, prócz zbliżenia się centrum do rządu, przejście Polaków do szeregów opozycyi, oraz niezadowolenie żywe w kołach katolicko-ludowych i południo-wo-niemieckich.—Z pomniejszych uchwał parlamentu niemieckiego w r, 1897 godne są wzmianki: powiększenie artyleryi (d. 25 czerwca), kon-wersya długów państwa, prawodawstwo handlowe i umorzenie długów kosztem przewyżek budżetowych (d. 15 marca). — Dnia 15 listopada przed sądem w Berlinie stanął znowu jeden z cywili-zatorów niemieckich, K. Peters, podróżnik po Afryce, oskarżony o pastwienie się nad tubylcami—W celu zamanifestowania ważności interesów niemieckich, kolonialno-handlowych na dalekim Wschodzie, w d. 16 grudnia r. 1897 ks. Henryk Pruski wyruszył morzem na czele floty niemieckiej do Chin i Japonii, otrzymawszy telegraficznie na drogę błogosławieństwo od ks. Stab lews kiego, arcybiskupa gnieźnieńskiego.—Rok 1898 rozpoczyna sie w Niemczech pod znakiem hakatyz-mu. Rząd pruski, ze stanowczością i bezwzględnością, uzasadniał politykę swoją w Poznańskiem i w prowincyach duńskich koniecznością obrony niemczyzny, uzyskał nowe 100 mil. marek (d. 10 marca r. 1898) na kolonizacę w ziemiach poi s k ch, wypędzał poddanych duńskich z Holsztynu i Szlezwigu, odmawiał wreszcie Polakom nawet prawa nauki prywatnej jęz. polskiego. D. 6 marca r. 1898 zawarto ostatecznie dawno upragniony układ z Chinami, którego mocą Niemcy zyskiwały w Chinach port Kiauczau, Wei-hai-wei i półwysep Szantuug. W celu poparcia rozwoju floty niemieckiej, z inicyatywy przyjaciela cesarskiego, Kruppa (ob.), powstało w końcu kwietnia r. 1898 „Niemieckie towarzystwo marynarskie” („Deutscher Flottenverein”) założone na wzór angielskiej „Naval League”, Prezesem tego stowarzyszenia, które połączyło się z założonym nieco wcześniej Związkiem p. n. „Flotten bund”, został ks. Wilhelm Wied, protektorem ks. Henryk Pruski, a członkiem honorowym w. ks. Badens ki.— Reforma sądownictwa wojskowego przyjęta została dnia 4 maja r. 1898 przez parlament. W czerwcu odbyły się wybory nowe, które dały demokracyi społecznej 2 107 000 głosów i wprowadziły 57 jej przedstawicieli do sejmu rzeszy.—Dnia 30 lipca t. r. zakończył życie ks. O tto Bis mar ck we Friedrichsruhe.— Na początku września cesarz w mowie wygłoszonej w Oeynhausen w Westfalii, zapowiada projekt rządowy prawa o poparciu robotników chcących pracować (t. zw. Zuchthausvorlage). W październiku udał się w podróż do Konstantynopola i do Ziemi Świętej, gdzie poświęcił kościół ewangielicki i darował katolikom „Dormitio sanctae Mariae” w celu zrównoważenia wpływu politycznego Francyi, mającej, jak wiadomo, protektorat tradycyjny nad katolikami na Wschodzie.—Dnia 7 grudnia r. 1898 hr. Ballestrem został prezydentem parlamentu.—Nie długo przeżył żelaznego księcia jego następca, Caprivi, zamknąwszy powieki d. 6 lutego r. 1899.—Dnia 22 czerwca zatwierdził parlament, wniesiony przez sekretarza stanu v. Biilowa, projekt kupna od Hiszpanii wysp Karolińskich, Palau i Maryańskich, za sumę 25 mil. pesetas. Dążności do nowych nabytków kolonialnych odpowiadały nieustannej dbałości o rozwój floty. W mowie d. 18 października, wygłoszonej w Hamburgu, zaklął się Wilhelm II imieniem swego dziada, że musi postawić flotę niemiecką na takim samym stanowisku wielkomocarstwowym gotowości bojowej, na jakim Wilhelm I postawił wojsko lądowe niemieckie.—Proces v. Kaysera, zwany w kronikach prawniczych sprawą „Klubu ludzi dobrodusznych” (Klub der Harmlosen), odbyty d. 24 paźd. t. r. w Berlinie, odsłonił również zgniliznę panującą wśród biurokracyi niemieckiej, oddającej się szulerstwu namiętnemu.—W walce z de-mokracyą społeczną tylko niema cesarz jakoś szczęścia. Bombastycznie zapowiadany projekt „prawa kagańcowego” (Maulkorbgesets), został przy drugiem czytaniu d. 20 listopada zwalony głosami centrum i demokracyi społecznej, przeciwko głosom obojga odłamów zachowawczych i większej części członków stronnictwa narodowo - liberalnego. Wsteczny kontrprojekt przy-wódzcy centrum, Lieb era, został również odrzucony, Korzystając z przewagi chwilowej i z oburzenia ogólnego przeciwko rządowi w parlamencie, zapragnęła demokracya społeczna usunięcia § 153 ustawy przemysłowej i rozszerzenia prawa koalicyjnego na rolnictwo, służbę domową, żeglugę, urzędników państwowych i gminnych, terminatorów i t. d., ale zawiodła się na swych sprzymierzeńcach przygodnych: parlament wszystkiemi głosami przeciwko projektodawcom wniosek w dniu 1 grudnia odrzucił. W pięć dni potem kanclerz wyraził swą zgodę w imieniu Rzeszy na wniosek Bassermanna, uchyleniaza-

kazu łączenia się związków politycznych i pro- chińskich, czynów przypominających czasy Huu-sił, aby ta uchwała parlamentu obowiązywała nów.—Najstarsze narzędzia astronomiczne, chiń-Rzeszę dopiero od początku roku 1900-go.—Pierw- skie zabrano jako łup wojenny do Niemiec, i dopie-sze miesiące działalności parlamentarnej, niemieckiej w r. 1900 upłynęły na rozstrząsaniu projektu rządowego, dotyczącego powiększenia floty niemieckiej, dla której dopiero w końcu marca wymowa ßülowa i gorąca obrona Tir-pitza zjednały sympatyczniejsze usposobienie izby. Jednocześnie poruszył całą inteligiencyę niemiecką projekt wsteczniczy centrowca, Roe-rena, wniesiony d. 6 lutego do parlamentu, rzekomo w celu ukrócenia nieobyczajnosci w sztuce i literaturze. Sformułowany w wyrażeniach tak rozciągłych projekt Roerena, zwany pospolicie „lex Heintze” (ob.), wywołał w całych Niemczech protesty gorące, a nawet powołał do życia związki w celu walki ze wstecznictwem.

ro pod naciskiem opinii publicznej odesłano je z powrotem.—Buro wie, jako zwyciężeni, utracili też łaskę cesarza, aKrügera (ob.) przestrzeżono, że posłuchania u cesarza otrzymać nie może (w grudniu r. 1900).—Tymczasem sprawa Wödtke-g o, urzędnika wysokiego z ministerym spraw wewnętrznych, odsłoniła znowu rąbek machina-cyi rządowych i ich łączności ścisłej z mieszczaństwem wielko-przemysłowym, na niekorzyść klas pracujących.—Kokietując przy każdej sposobności trzecią rzeczpospolitą francuską. Wilhelm II urządził w maju przyjęcie ostentacyjne na cześć gienerała francuskiego Bonne la. — Proces listopadowy we Wrześni rozległ się echem gło-śnem w d. 10 grudnia r. 1901 w raurach parlamentu, ale żadnych skutków praktycznych nie pociągnął za sobą.—Pod koniec marca r. 1902 zaburzenia uczniów we Wrześni, pogłębiły jeszcze bardziej niezadowolenie Niemiec demokratycznych do urzędowych. Przyciskany zewsząd do wynurzenia się nareszcie w sprawie polskiej, Bülo w sprowadził ją (maj r. 1902), poważnie do przypowieści o zającach i królikach. Dnia 28 czerwca r. 1902 odnowiono trójprzymierze na zasadach dawnych. W październiku odmówił Wilhelm II przyjęcia gienerałów pruskich. Dnia 22 listopada t. r. umarł Krupp, przyjaciel cesarski, wskutek odkryć kompromitujących go zupełnie, ogłoszonych w piśmie „Vorwärts”. Dnia 5 grudnia r. 1902 wygłosił cesarz mowę do robotników we Wrocławiu, wzywającą ich aby wysyłali do parlamentu swych przedstawicieli, posiadających zupełne zaufanie klasy robotniczej i z jej grona pochodzących.—Wybory czerwcowe r. 1903, przysparzające demokracyi społecznej 3 010 000 głosowi 81 przedstawicieli, były dobitną na mowę tę odpowiedzią.—W początkach r. 1903 brutalność pruska Niemiec w sporze z Wenezuelą nie zjednała cesarstwu powagi w świecie politycznym, a różne oznaki zgnilizny biurokratycznej, wewnętrznej mnożyć się zaczęły: liczne pojedynki wśród wojskowych, wyzywające zachowanie się tychże względem stanu cywilnego, barbarzyństwa popełniane przez podoficerów i oficerów pruskich na żołnierzach, przekupstwo śród policyi tajnej, jak to wykazał proces Normanna-Schumanna, jej brutalne obchodzenie się z ofiarami itd. Projekt zaś utworzenia nowej rezydencyi cesarskiej na wyspie, która ma być połączona z jednej strony z zamkiem królewskim w Berlinie, a z drugiej z wielkim obozem wojskowym w Döberitz, zarówno jak i drugi projekt zmiany poboru rekrutów do gwardyi, dowodzą, że przepaść między Niemcami urzędowemi a demokratycznemi istnieje, pogłębia się i że z obu stron jest oczekiwany rozłam

B. Chw.

W dniu 16 marca wolnomyślni i demokraci społeczni widząc, że nie mogą przekonać większości zachowawczej, chwycili się środka ostatecznego i wnosząc liczne nowe poprawki do projektu, uniemożliwili przeprowadzenie wniosku.

Tymczasem w maju, profesorowie uniwersytetów niemieckich zaprotestowali również przeciwko temu i zachowawcy pod naciskiem opinii publicznej zgodzili się na projekt kompromisowy, łagodniejszy, i nie zagrażający rozwojowi sztuki i literatury. W takiej formie zmienionej „lex Heintze” przeszła dnia 22 maja przy współudziale połączonych sił centrum i stronnictwa zachowawczego. Nareszcie d. 12 czerwca, po długich rozprawach, został ostatecznie uchwalony budżet floty 201 głosami przeciwko 103.— Zaledwie ucichły bankiety urzędowe z powodu radosnego powrotu ks. Henryka z Chin, gdy od czerwca począwszy, opinia publiczna zaniepokojona została nowem wrzeniem w Chinach. Telegraf w dniu 20 czerwca przyniósł wiadomość smutną o zamordowaniu posła niemieckiego, Kettele ra (ob.), przez żołnierza chińskiego. Wilhelm II całą odpowiedzialność za ten czyn zrzucił na rząd chiński i postanowił go ukarać surowo.

Wyprawił pospiesznie wojsko złożone z 582 oficerów, 18 712 żołnierzy, 5 579 koni, 120 sani-taryuszów i 188 urzędników pod dowództwem gien. v. Lessela i pod naczelnym kierunkiem hr.

Literatura do historyi Niemiec. Do dziejów

Walderseego, który nadto za zgodą mocarstw został mianowany wodzem naczelnym wojsk sprzymierzonych—działających w prowin-cyi chińskiej Czili.—Dnia 23 czerwca r. 1900 odwołano nareszcie Lie ber ta z Afryki Wschodniej, jednego z najgorliwszych cywilizatorów pruskich na lądzie czarnym, za zbyt częste nadużywanie władzy.—D. 17 października zgrzybiały Hohenlohe zrzekł się kanclerstwa na korzyść v. ßülowa. Po otwarciu parlamentu, spragnione wiadomości o zwycięstwach z pola bitwy mieszczaństwo niemieckie, usłyszało z ust Be-bla całą litanię czynów bohaterskich, dokona- zupełny, nych przez pikelhaubę na kobietach i dzieciach

N-c w średniowieczu posiadamy wielkie wydawnictwo źródeł p. n. „Monumenta Germaniae historica”, założone przez H. P er tz a, a do dziś w' ciągu dalszym dopełniane przez grono uczonych niemieckich. Prócz tego dzieła ogromnego wyliczyć wypada szereg wydawnictw drobniejszych, jak: J. F. Böhmer „Fontes rerum Germanicarum” (1843 — 68); F. Jaffé „Bibliotheca rerum Germanicarum” (1864—73); „Chroniken der deutschen Städte vom 14 bis 16 Jahrhundert” (1862 — 92), a z dawniejszych, prócz wielu innych, godne do dziś dnia wymienienia wydawnictwa Eccarda, Leibnitz a, Meibomiusa, Menckeniusa, Pistoriusa, Schau n at a, Westphalena i t. d. Nadto

1    poszczególne części N-c mają swoje wydawnictwa źródeł średniowiecznych, z których największe jest „Fontes rerum Austriacarum” (1849—92, tomów 54).—Por. A. Potthart „Bibliotheca historica medii aevi” (Berlin 1895,

2    tomy), gdzie znajduje się dokładne zestawienie źródeł . średniowiecznych i ich literatury,— a nadto: Dahlmann „Quellenkunde der deutschen Gesch.”; W. Wattenbach „Deutschlands Geschichtsquellen im Mittelalter” (2 tomy) i uzupełnienie tegoż dzieła Lorenz „Deutschlands Geschichtsquellen im Mittelalter seit dem 13 Jahrhundert” (2 tomy). Towarzystwo wydające „Monumenta Germaniae” ma nadto, jako swój organ, czasopismo zajmujące się wyłącznie ogłaszaniem prac i materyałów odnoszących się do źródeł średniowiecznych, niemieckich,p. n. „Neues Archiv für ältere deutsche Gesch.” (stanowi ciąg dalszy wydawnictwa „Archiv für ältere deutsche Gesch.”).—Pierwsze wiadomości oN-ch zawdzięczamy pisarzom klasycznym, Grekom i Rzymianom, jak np. Cezarowi, Dionowi Cassiusowi, Tacytowi („Germania”). Pliniuszowi, Klau-dyn azowi Ptolemeuszowi i in. Z początków średniowiecza podaje Jordanes dużo o Germanii w swem dziele: „De rebus Geticis”, jak również Grzegorz z Tours w swej „Historia Francorum” i Paweł Dyakonw „Historia gentis Longobardorum”. Z czasów Me-rowingów, prócz Grzegorza z Tours, wymienić wypada kronikę Fredegara „Gęsta Dagoberti I” (r. 662) i liczną literaturę hagio-graficzuą.—Rozkwit literatury historycznej zaczyna się od Karola W.; prócz dzieła Einhard a, mamy mnóstwo ciekawych roczników klasztornych, jak fuldeńskie, bertyniań-skie, lorskie, meckie i t. d., nadto liczne pomniki prawne, i liczne zabytki dyplomatyczne. Dzieła, jak „Vita Bonifacii”, lub „Vita S. Galii” zawierają niemało przyczynków do dziejów nawrócenia N-c, nie wymieniając biografij wybitnych osób episkopatu niemieckiego z w. IX i X, których jest wielka liczba. W państwie wschodnio-frankońskim daje się uczuć upadek literatury historycznej wraz z upadkiem państwa Karolingów, dopiero pod dynastyą saską zaczyna kwitnąć na nowo. Mamy prócz wielkiej ilości roczników, nowo założonych lub dalej prowadzonych od czasów karolińskich, prócz literatury hagiograficznej, wcale obfitej, dzieła większe i kroniki, jak kronika Regi nona (do r. 906 i dopełnienie do 967), kronikę saską W i tuki n da, mnicha w Nowej Korbei (r. 919—973), w której po raz pierwszy zjawiają się wiadomości o Polsce i o Mieszku I,—arcyciekawe dzieła Liudpranda, biskupa Cremony, Thietma-ra, biskupa merseburskiego (f r. 1018), w którego kronice mamy źródło główne do dziejów Bolesława Chrobrego,— wreszcie puetycz-no-historyczne dzieła mniszki z Gaudersheimu Hroswity. — Z ustąpieniem dynastyi saskiej upadek nieznaczny można zauważyć,— brak dzieł większych, z roczników wybijają się na pierwsze miejsce roczniki klasztoru z Nieder-Alteich. Za to w połowie drugiej w. XI, wśród wrzawy spowodowanej walką o inwestyturę, kwitnie obfita literatura, zwłaszcza polemiczna, — z prac historycznych zasługują na uwagę dzieła Adama z Bremy, Lamberta z Hersfeldu, Siegeberta z Gembloux, Maryana Szkota, Anna listy Sax a, Kozmy z Pragi (Czecha), nie licząc Brunona, Boni z ona i Ben-zoua oraz wielu in., do sporu Henryka IV z Grzegorzem VII i Sasami odnoszących się. W połowie w. XII miejsce najwybitniejsze zajmuje Otto, biskup Fryzyngi, historyk Fryderyka I,— prócz niego mamy już liczny zastęp kompilatorów, jak np. Gotfryd z Viterbo. Liczne drobniejsze kroniki i roczniki, życiorysy, poematy historyczne, dzieła polemiczne i t. d. oświetlają tę epokę.—Z końcem w. XII upada dziejopisarstwo niemieckie pod względem jakościowym,— dzieła historyczne przestają być history ą narodu całego, gdyż zmienione warunki życia, polityki zwłaszcza, która zaczyna być ściśle przestrzeganą tajemnicą rządową, odbierają im znaczenie. Za to zwiększa się liczba kronik dzielniczych, miejskich i t. p., dających sporo wiadomości do historyi kultury niemieckiej. Dzieje nowożytne przyniosły dziejopisarstwu nowe materyały, bogate archiwa, na których buduje się zrąb dziejów.— Z większych wydawnictw, obejmujących obraz całej historyi N-c, wyliczyć należy dzieła Habe r lina,

M. J. Schmidta, Lud en a, Pfistera, Su-genheima, Lamprechta i w. in., do historyi i urządzeń E i c h o r n a, G. W e i t z a, Ficke-ra, Maurera, Stenzla, Fischera i in.—O starożytnościach niemieckich pisali: J. Grimm „Gesch. der deutschen Sprache”; Z eu s s „Die Deutschen und die Nachbarstämme”; K. Mülle n h o f f „Deutsche Altertumskunde” (4 tomy); F. Dahn „Gesch. der deutschen Urzeit” (1883); Pallmanu „Gesch. der Völkerwanderungen”; Wietersheim „Gesch. der Völkerwanderungen”. Do historyi Kościoła, prócz wielu monografij odrębnych: Rettberg „Kirchengesch. Deutsch-

lands”; Hauck „Deutsche Kirchengeschichte” (nieskończona, sięga do w. XII); A. J. Binterim „Pragmatische Gesch. der deutschen Conailien vom XIV und XV Jahrhundert” (7 t., 1835 — 1848); F. Dahn „Die Könige der Germanen”;

G. Kaufmann „Deutsche Gesch. bis auf Karl den Grossen” (2 tomy, 1880 — 81); F. Stein „Die Urgeschichte der Franken und die Gründung des Frankenreiches durch Chlodwig” (1897); L. A. Warnkoenig i P. A. F. Gérard „Histoire der Carolingiens” (2 t., 1862); T. Brey-sig „Jahrbücher des fränkischen Reichs 714— 741” (1869); H. Hahn „Jahrbücher des fränkischen Reichs 741 — 752”    (1863); Abel

i Simson „Jahrbücher des fränkischen Reiches unter Karl dem Grossen” (2 t., 1866 — 1883); Betault „Charlemagne” (1876); Simson „Jahrbücher des fränkischen Reichs unter Ludwig dem Frommen”; Fr. Funck „Ludwig der Fromme” (1832); W. B. Wenck „Das fränkische Reich nach dem Vertrage vou Verdun (843 — 861)”    (1851); Gfrörer „Gesch. der

ost-und westfränkischen Karolinger”; Dümmler „Gesch. des ostfränkischen Reiches” (2 tomy, 1862 — 65); W. Giesebrecht „Gesch. der deutschen Kaiserzeit” (6 t.; wydań 5); G. W ait z „Jahrbücher des deutschen Reiches unter Heinrich I” (1885); Vehse „Kaiser Otto der Grosse” (1867); Köpke i Dönniges „Jahrbücher des deutschen Reiches unter dem Sächsischen Hause” (t. 1, 1838 — 1839); Köpke i Dümmler „Jahrbücher des deutschen Reiches unter Otto I” (1876); W. Giesebrecht „Jahrbücher des deutschen Reichs unter dem sächsischen Hause. Otto II” (t. II, 1840); Will-maus „Jahrbücher des deutschen Reichs unter dem sächsischen Hause Otto III” (t. III, 1840); Uhlirz „Jahbücher des deutschen Reichs unter Otto II und Otto III” (t.I, 1901); H. Hirsch i H. Breslau „Jahrbücher des deutschen Reiches unter Heinrich II” (t. 3, 1862—76); Cohn „Kaiser Heinrich II” (1867); G. A. H. Sten zel „Gesch. Deutschlands unter den fränkischen Kaisern” (2 tomy, 1827 — 28); H. Gerd es „Gesch. der salischen Kaiser und ihrer Zeit” (1898); Gfrörer „Papst Gregorius VII” (tomów 7, I860); H. Breslau „Jahrbücher des deutschen Reichs unter Konrad II” (2 t., 1874); Steindorff „Jahrbücher des deutschen Reichs unter Heinrich III” (2 tomy, 1874 — 81); Floto „Heinrich IV” (2 t., 1855); Meyer von Knonau „Jahrbücher des deutschen Reiches unter Heinrich IV” (nieskończone); Ed. Gervai s „Kaiser Heinrich V” (1841); Ed. Gervais „Kaiser Lothar III” (1842); F. Jaffé „Gesch. des deutschen Reiches unter Lothar” (1843); F. Jaffé „Gesch. des deutschen Reiches unter Conrad III” (1845); E. Bern heim „Lothar III und das Wormser Konkordat”; W. Zimmermann „Gesch. der Hohenstauffen” (1865); Jastrow i Winter „Deutsche Gesch. im Zeit

alter der Hohenstauffen 1125—1273” (2 tomy, 1898 — 1901); Raumer „Gesch. der Hohenstauffen”; Prutz „Kaiser Friedrich I” (2 tomy); T o e c h e „Kaiser Heinrich VI” (1867);

H. F. 0. Abel „König Philipp der Hohenstauffe” (1852); H. F. 0. Abel „Kaiser Otto IV und König Friedrich II 1208 — 1212” (1856); Langer-feld „Kaiser Otto IV” (1872); Winkelmann „Philipp von Schwaben und Otto IV” (2 tomy, 1873); Schirrmacher „Kaiser Friedrich II”; Ed. Winkel mann „Gesch. Kaiser Friedrichs II 1212—1250” (2 t.,    1863 —

65); tenże „Kaiser Friedrich II” (2 t., 1889— 1897); Ed. Huillard-BréhollesiA. de Luy-nes „Friedrici II historia diplomatica” (12 tomów, 1852 — 61). — Do czasów późniejszych odnoszą się: Lorenz „Deutsche Gesch. im XII und XIV Jahrhundert” (2 t.,    1866—

1867); Dön in g er „Gesch. des deutschen Kaisertbum8 im XIV Jahrhundert” (2 tomy, 1841 — 1842); T. Lindner „Gesch. des deutschen Reichs vom Ende des XIV Jahrhunderts bis zur Reformation” (2 t. 1875 — 80),

K. Fischer „Deutsches Leben und deutsche Zustände von der Hohenstaufenzeit bis ins Reformationszeitalter.” (1884), J. E. Kopp i A. Lütolf „Gesch. der eidgenössischen Bünde” (5 t. 1845—82), Werunsky „Gesch. Kaiser Karls IV.” (4 t. 1880), Friedejung „Kaiser Karl IV” (1878), Aschbach „Gesch. Kaiser Sigmunds” (t. 4. 1838—45), A. Bach mann „Deutsche Reichsgeschichte im Zeitalter Friedrichs III und Max I. „Das deutsche Reich am Ausgange des „Milttelalters” (1894), Chmel „Gesch. Friederich III” (2 t. 1840—43), Unser „Gesch. der deutschen Landstände” (1844, 2 t.) Barthold „Gesch. der deutschen Landstände” (2 t. 1850—52), Barthold: „Geschichte der deutschen Städte” (t. 4 1850 — 52). Arnold „Verfassungsgeschichte der deutschen Freistädte” (2 t. 1854), Heussler „Ursprung der deutschen Stadtverfassung” (1872).— Do reformacyi i wojny 30-letniej odnoszą się: L. Ranke „Deutsche Gesch. im Zeitalter der Reformation” (6 t.; wiele wydań), Engelhaaf „Deutsche Gesch. im Zeitalter der Reformation” (1885), Do 1 linger: „Die Reformation” (3 t. 1846—48), Janssen „Gesch. des deutschen Volkes seit dem Ausgang des Mittelalters” (4 t.; wiele wydań). L. Ranke „Zur deutschen Gesch. vom Religionskrieg bis zum dreissigjahrigen Kriege”, Baumgarteo „Gesch. Kaiser Karls V” (1885), Buchholz „Gesch. der Regierung Ferdinand I” (9 t. 1831—38), Movrenbrecher „Karl V und die deutschen Protestanten” (1865), Ritter „Gesch. der deutschen Union” (2 t. 1867—73), F. W. Barthold „Gesch. des grossen deutschen Krieges vom Tode Gustav Adolfs ab mit besonderer Rücksicht auf Frankreich”. (2 t. 1842—43), 0. Klopp „Der dreissigjährige Krieg bis zum Tode Gustav

S. Ktrzn.

(Berlin, 1900).

Prawo w Niemczech. W znaczeniu ścisłem

Adolfs 1632”. (2 t. 1891), Gindel y „Rudolf II und seine Zeit” (2 t. 1862—63), Gin de ly „Gesch. des dressigjährigen Krieges” (4 t. 1869 — 80), Hur ter „Gesch. Kaiser Ferdinands II” (11 t. 1851—64), J. G. Droysen „Gesch. der preus-sischen Politik (t. 7. 1855—81), Koch „Gesch. des deutschen Reichs unter Ferdinand III” (2 t. 1865—66), Hanser „Deutschland nach dem 30-jährigen Kriege” (1862). — Do XVIII w. M. Geismar „Deutschland im 18 Jahrhundert” (1851), Förster „Die Höfe und Kabinette Europas im 18 Jahrhunderte” (3 t. 1836—39). Biedermann „Deutschland im 18 Jahrhundert” (4 t. 1854—80), Arneth „Prinz Eugen von Savoyen” (3 t. 1858—59), Arneth „Maria Theresia”. (10 t. 1863—79), Huschberg „Die drei Kriegsjahre 1756, 1757 und 1758 in Deutschland” (1856), Schäfer „Geschichte des siebenjährigen Krieges” (2 t. 1867—71), L. Ranke „Die Deutschen Mächte und der Fürstenbund 1780—90” (2 t. 1875), L. Hausser „Deutsche Gesch. vom Tode Friedrichs des Grossen bis zur Gründung des deutschen Bundes“ (4 t.) A. Schmidt „Gesch. der preussisch-deutschen Uuionsbestrebuugen seit der Zeit Friedrichs des Grossen” (2 t. 1851), A. Schmidt „Preussens deutsche Politik”; Perthes „Das deutsche Staatsleben vor der Revolution” (1845).— Do czasów rewolucyi i do w.XIX odnoszą się: H. v o n Sybel „Gesch. der Revolutionszeit 1789—1800” (5 t.); Lucchesini „Gesch. des Reinbundes”, J. Görres „Teutschland und Revolution” (1819), Pertz „Graf von Stein”, Pertz: „Gneisenau”, Droysen: „von Yorck”, H. Beitzke „Gesch. der deutschen Freiheitskriege in den J. 1813 u. 1814” (2 t. 1872—73), H. Beitzke „Gesch. des Jahres 1815.”    (2 t. 1865), F. Förster

„Gesch. der Befreiungskriege 1813, 1814 u. 1815”    (3 t. 1857—61), W. Oncken „Oester

reich und Preussen im Befreiungskriege” (2 t. 1876—79), F. Richter „Gesch. des deutschen Freiheitskrieges 1813—15” (4 t. 1837— 40), Treitschke „Deutsche Gesch. im 19 Jahrhunderte” (5 t. 1879), C. Kaltenborn „Gesch. der deutschen Bundesverhältnisse und Einheitsbestrebungen 1806—56”    (2    t. 1857),

Ilse „Gesch. der deutschen Bundesversammlung” (3 t. 1860 — 62), H. Blum „Die deutsche Revolution 1848—49“ (1897), K. Fischer „Die Nation und der Bundestag” (1880), K. Klüpfel „Die deutschen Einheitsbestrebungen in ihrem geschichtlichen Zusammenhang” (1853), K. Klüpfel „Gesch. der deutschen Einheitsbestrebungen bis zu ihrer Erfülung 1848— 1871”.    (2 t.

1872—73), Jastrow „Gesch. des deutschen Einheitstraums” (1885), Biedermann „Dreis-sig Jahre deutscher Gesch. 1840—1870” (2 t.

1883), Linel „Das neue deutsche Kaiserreich” (1873), Treitschke. „Zehn Jahre deutscher Kämpfe 1865 — 1874”, H. Sybel „Die Begründung des deutschen Reiches durch Wilhelm I (Monachium 7 t. 1887—95), W. Onckeu „Kaiser Wilhelm der Grosse” (1892).

Literatura dziejów najnowszych Niemiec.—Dokumenty. sprawozdania parlamentarne, wydawnictwo H ah n a i Kohl a; Poschingei „Dokumente zur Gesch. der Wirtschaftspolitik in Preussen und im deutschen Reich” (5 t., Berlin 1889—91)—jest to zbiór do historyi pojęć i polityki ekonomicznej Bismarcka; Schulthess „Geschitskalender” (Berlin). Opracow ania: Oncken „Zeitalter des K. Wilhelm” (t. 2 Berlin 1892) — w duchu popularno-naukowym; K. Bl um „Das deutsche Reich zur Zeit Bismarcks” (1893) — z puuku widzenia Bismarkowskiego; Movernbrecher „Gründung des Deutschen Reiches 1859—71” (1892); Von Strantz „Das deutsche Reich 1871—95” (1895).    0 Bis

marcku: L. Hahn „Fürst Bismarck sein po-litiches Leben und Wirken” (t. 5 Berlin 1878 — 91)—zbiór wszystkich mów i oświadczeń; Busch „Unser Reichskanzler” (t. 2 1884). O kulturkampfie: L. Hahn „Gesch. des Kulturkampfes in Preussen” (Berlin 1881)—ze stanowiska protestanckiego i rządowego; F. X Schulte „Gesch. des Kulturkampfes in Preussen” (1882) z punktu widzenia starokatolickiego i Majunke „Gesch. des Kulturkampfes in Preussen” (Paderborn 1886)—ze stanowiska katolickiego, prawowiernego. 0 instytucy ach: H. Marquardsen „Handbuch des öffentlichen Rechts der Gegenwart” (t. 4 Freiburg, 1883 — 94)—szczegółowy opis rządu i administracyi cesarstwa oraz państw poszczególnych w Niemczech; Helm „Die deutsche Marine” (wyd. 2-gie Berlin, 1899); Schwabe „Mit Schwert und Pflug in Deutschland” (Berlin, 1899); E. Wolff „Grundriss der preussisch-deutschen socialpolitischen und Volkswirtschafageschichte” (Berliu, 1899).    0 koloniach: Stuhlmanu „Die

wirtschaftliche Entwickelung Deutsch - Afrikas” (tamże, 1898); Hans Meyer „Kilimandscharo” (tamże, 1900); Watermeyer „Deutsch-Südwestafrika, seine landwirtschaftlichen Verhältnisse” (tamże, 1899); v. François „Deutsch-Südwestafrika. Gesch. der Kolonisation bis zum Ausbruch des Krieges mit Witbooi, April 1893”

E. Chw.

prawo niemieckie oznacza prawo narodowe w przeciwstawieniu do prawa rzymskiego, przeszczepionego na grunt niemiecki (ob. Recep-cya prawa rzymskiego), zwanego „prawem powszechnem, paudektowem, dzisiejszem rzym-skiem” (gemeines, Pandekten,— heutiges römisches Recht). Z chwilą wydania kodeksu cywilnego, powszechnego dla państw Rzeszy niemieckiej, obowiązującego od d. 1 stycznia r. 1900, przeciwstawienie to straciło podstawę materyalną. Gdy jednak kodeksowi temu aż po dzień dzisiejszy odmawiają niektórzy nieprzejednani gier-maniści znaczenia kodyfikaoyi istotnie narodowej, zarzucając mu pochodzenie rzymskie, tedy przeciwstawienie to żyje w trądycyi naukowej i popularnej w ciągu dalszym.— Pierwiastki narodo-wo-niemieckie odnajdują giermaniści (poczynając od Eichhorn a, örimma, Zöpfl a, Be-selera, Waitza, w obecnej chwili Brunner, Gierke, oba w Berlinie, i So hm) nie tylko w prawie czysto uiemieckiem, ale i w Austryi, państwach Skandynawskich, Anglii, Szwajcaryi, Francyi i Włoszech, nad Bałtykiem i w Finlan-dyi, w prawie miejskiem Rzpltej Polskiej, na Podolu i Ukrainie (ob. Halb an „Deutsches Recht in Podolien” 1896). W przeświadczeniu giermamstów prawo narodowe niemieckie wypływa z głębokich źródeł ducha narodu niemieckiego, jest w składnikach swoich niezmienne i żadnem innem zastąpić się nie da (por. „Historyczna szkoła prawa”). Jest to prawo w przeciwstawieniu do prawa rzymskiego, indywidualistycznego, prawem społecznem, który to czynnik sprawia, że wartość jego wzrasta z każdym stuleciem i że chwili dzisiejszej odpowiada więcdj niżli archaiczne, surowe przepisy prawa rzymskiego. Duch narodowy objawia się w prawie z taką siłą, że ani partykularyzm, ani tyle stuleci trwające wpływy romanistyczne nie zdołały wytępić pierwiastków narodowych. Społeczny charakter sprawia, że prawo to jest wysoce moralne, osłabia wszechwładzę indywidualizmu i egoizmu. W prawie rodzinnem (fa-milijnem) Giermanów zamiast surowej zasady rzymskiej władzy ojcowskiej—ujawnia się pierwiastek opieki; matka zajmuje tu stanowisko dostojne; wspólność majątkowa rodziców i dzieci. Ze sta-rogiermańskiej wspólnoty wyprowadzają gierma-ści niemieccy prawo własności, z niej również ustrój społeczny Wieków Średnich (gildye, cechy). Źródłem zobowiązania miało być również przyrzeczenie, dotrzymanie wierne danego słowa, w przeciwieństwie do formalizmu zobowiązań rzymskich.—W zabiegach giermanistów ujawnia się wiele czynników obcych pracy naukowej: wyczulony i zarozumiały patryotyzm, słaba znajomość prawa porównawczego, dziejów kultury materyalnej i duchowej.—Prawo niemieckie narodowe, ma swoją tysiąc lat z górą trwającą hi-storyę. Rozwijało się, poczynając od pierwotnych zalążków (ob. Ger mani), stale w związku ze zmianami w ustroju kulturalnym i gospodarczym, podlegało wpływom zewnętrznym, obcym.— Poczynając od okresu frankońskiego, jako stały czynnik w rozwoju instytucyj prawnych, ujawnia się władza prawodawcza króla. Obok prawa pierwotnego, ludowego, żyjącego w tradycyi, uzupełnianego przez zwyczaj— działa ten drugi, coraz potężniejszy czynnik władzy prawodawczej, współzawodniczący z pierwszym, niekiedy go zwalczający, najczęściej mu wrogi. Okres frankoński odznacza się też znakomitą działalnością ustawodawczą. Wszędzie potrzeba naczelna życia domaga się kodyfikacyi prawa obowiązującego. W taki sposób powstają Leges Barbarorum (ob.), Zbiory formuł, Kapitularze, Dyplomataryusze. Pierwszem, pod względem starożytności najważniejszem, jest prawo ludowe Franków salickich (Lex Salica). Dalej idą: Lex Ripuaria (spisane przed r. 603), Lex Alamannorum (r. 717 — 719), L. Baiuvariorium (r. 743 — 748) i t. d. Stanowienia królewskie z czasu Karolingów noszą nazwę kapitularzy (od capitulum — rozdział ustawy). Były trojakie: capitula legibus addenda (posiadały moc prawa), ogłaszane w porozumieniu z ludem, c. per se scribenda, rozporządzenia królewskie, stanowiące prawo terytoryalne (w porozumieniu z paladynami), c. missorum—pod adresem legatów (missi), zawierające instrukcye. Nie dokonano urzędowego zestawienia kapitularzy. Roku 827 dokonał tej pracy o. Ansegisus—i jego zbiór w krótkim czasie zdobył charakter dzieła urzędowego.—(Więcej szczegółów ob. pod prawo francuskie).—W XI stuleciu nie znano już — pomimo recepcyi prawa i procesu frankońskiego w całej „Giermanii” (z niektóremi wyjątkami „ubi saxonica iura servantur”) dawnych źródeł prawa, Wieki Średnie, a zamiast praw pisanego, zaginionego i zapomnianego, przystąpiły do gromadzenia przepisów prawa zwyczajowego, powstałego na tle zmienionych stosunków gospodarczych (feudalizm). Prawo to dzieli się na kilka grup, z których tylko Land i Stadtrecht (prawo ziemskie i miejskie) pochodzą ze źródeł narodowych,—pozostałe zaś Lehn-, Dienst- i Hofrecht (prawa lenne, pańszczyźniane i dworskie) są tym źródłom wrogie i obce. W w. XIII zaczynają spisywać prawo zwyczajowe. Pomiędzy r. 1215 a 1235 powstaje Zwierciadło saskie (Sach-senpiegel ob.), kodyfikujące prawo ziemskie i lenne. Prawa miejskie znajdują kodyfikacye podobne w prawie Magdeburskiem (ob.) i prawie miejskiem Lubeki. Całe niemal Niemcy przyjmują te kodyfikacye, poddając je różnym, od warunków miejscowych zależnym zmianom (t. z w. Schwabenspiegel [ob.], Spiegel der deutschen Leute, Görlitzer Rechtsbuch, Breslauer Landrecht, Holländischer Sachsenspiegel, Berliner Stadtbuch, livländischer Spiegel). — W XV w. r e-cepcya prawa rzymskiego (ob.) jest już faktem dokonanym, recepcya zarówno teoretyczna za pośrednictwem corpus iuris civilis (ob.), jak i praktyczna za pośrednictwem sądów i orzeczeń sądowych, komentarzy glossatorów (ob. Glossa). Sędziowie—wychowani na zasadach prawa rzymskiego, często uczniowie włoskich szkół prawa—stosowali w orzeczeniach prawo rzymskie na niekorzyść prawa zwyczajowego; jednak nie czyste prawo, zawarte w prawodawstwie J u-styniana (ob.), jeno zmodernizowane w szkole glossatorów, często zgoła zmienione, rozszerzone i uzupełnione. W ten sposób powstało pojęcie t. zw. usus liodiernus pandectarum, którego żywa tradycya przetrwała stulecia i żale-

dwie u progu wieku niniejszego moc swoją utraciła. Tylko w krajach prawa saskiego wymagano od sędziów znajomości prawa miejscowego, opartego na „Zwierciadle" i na komentarzach do Zwierciadła i żądano, aby stosowali przede-wszystkiem prawo ściśle miejscowe (bądź ziemskie, bądź miejskie), w potrzebie zaś aby korzystali z prawa saskiego, a już wreszcie, gdy nie można inaczej, sięgali do źródeł pomocniczych prawa rzymskiego. Recepcya sprawiła w zasadzie, że partykularyzm i odrębności prawne nie mogły się krzewić bujnie i dowolnie. Jednak jedność prawua przez nią sprowadzona była nader niepewna i niedostateczna. Liczne • kontrowersye, wynikające ze stosowania prawodawstwa obcego, nieokreślony jego stosunek do przepisów prawa miejscowego — niepewność sy-tuacyi prawnej, mogły być tylko uchylone przy pomocy prawa stanowionego przez władzę prawodawczą. Jednak w tym kierunku poszczęściło się tylko prawu i przewodowi karnemu („Peinliche Gerichtsordnung" Karola V, Constitutio Criminalis Carolina d. 27 lipca r. 1532, jednak w opracowaniu już od r. 1498). Niepewność sytuacyi kazała pomimo prawa rzymskiego imać się kodyfikacyi partykularystycznej. W ten sposób powstały „Konstytucya dotycząca spadkobrania” Joachima I, elektora brandenb. (roku 1527), Ordynacyę krajowe Tyrolu (r. 1532, 1573), Prawo ziemskie księstwa Jülich (r. 1557), Prawo ziemskie księstwa Pruskiego (r. 1620), Kon-stytucye elektora saskiego Augusta (r. 1572), na nich, oraz na prawie Magdeburskiem i na literaturze romanistycznej oparte, przejrzane przez Samuela Cocceji(r. 1728), opracowane przez Kreittmayra prawodawstwo bawarskie (Codex Maximilianeus bavaricus civilis (r. 1756). Po miastach starano się przystosować dawne prawa miejskie do nowego porządku prawnego. Tutaj wymienić należy, jako próbę najdawniejszą, „Re-formacyę Norymberską” (r. 1479), jako najlepszą — opracowane przez Ulryka Zasiusza (ob.) prawo miejskie Fryburga w Bryzgowii (Ba-deńskie r. 1520).—W tym samym czasie zaczyna się ujawniać opozycya przeciwko stoso-wauiu prawa rzymskiego. Zarówno giermaniści z Conringiem (Be origine iuris germanici, 1643; pierwszy historyk prawa niemieckiego) i Strykiem (f r. 1710, ob.) na czele, jak szkoła prawa p r z y r o d zone g o (ob.), domagała się obalenia hegemonii prawa rzymskiego. Krzewiła zasadę kodyfikacyi. Gdy zaś ówczesne państwo niemieckie nie posiadało organów, któreby potrafiły zająć się urzeczywistnieniem tej potrzeby, zwróciła uwagę na konieczność kodyfikacyi przynajmniej w granicach te-rytoryalnych.—Prusy pierwsze w r. 1738 przystąpiły do sporządzenia, jak żądał Fryderyk Wilhelm I od swego „ministre chef de justice* — Samuela Cocceji „stałego i wiecznego prawa ziemskiego” {Landrecht), któreby mogło zająć miejsce prawa rzymskiego. Za rządów Fryderyka W. opracowany projekt {Corpus iuris Fridericiani, r. 1749 —1751) nie został przyjęty, za nadto był romanistyczny. Dopiero r. 1780 staraniem kanclerza Carmera — Karol Bogumił Svarez (ob.), w krótkich odstępach czasu wygotował szereg projektów, które, powiązane w jedną całość, zaczęły obowiązywać od dnia 1 czerwca r. 1794 (przewód cywilny od r. 1795, przewód karny r. 1805) p. n. „Allgemeines Landrecht fuer die preussischen Staaten”. — W Austryi kodyfikacya znalazła swój wyraz w obowiązującym obecnie „Allg. bürgerliche Gesetzbuch” (r. 1811), w ordynacyi sądowej (r. 1781), w kodeksie karnym (r. 1803) i t. d. W okresie wojen Napoleońskich zaczęło w niektórych dzieluicach niemieckich obowiązywać prawodawstwo Napoleona (ob.). W dzielnicach położonych wzdłuż lewego brzegu Renu, w Alzacyj i Lotaryngii i w ks. Badeńskim obowiązywało i nadal (przełożone na język niemiecki r. 1809, jako „Badisches Landrecht). Królestwo Saskie otrzymało kodeks cywilny w r. 1863. — W r. 1814 żądał Thibaut (ob.) powszechnej kodyfikacyi prawa cywilnego, karnego i procesowego. Żądanie miało na razie ten tylko skutek, że Sa vigny (ob.), wystąpił z potępieniem wszelkiej kodyfikacyi, głosząc zbawienie od znajomości i stosowania prawa rzymskiego (ob. Historyczna szkoła prawa). Rozwój stosunków gospodarczych, wzrost świadomości narodowej, kazały jednak wrócić do projektu zapomnianego Thibauta.—Związek celny domagał się kodyfikacyi pra w a w e k s lo w e g o (ob.), co nastąpiło w skutek postanowienia Zgromadzenia Narodowego d. 27 listopada r. 1848. Prawo handlowe opracowane przez komisye, zasiadające w Norymberdze i Hamburgu, polecone do przyjęcia państwom związkowym przez Zgromadzenie Rzeszy d. 21 maja r. 1861 zostało przyjęte wszędzie w latach 1861 —1865. Związek północny nadał nowelom norymberskim, kodeksowi handlowemu moc prawa powszechnego, w r. 1870 ogłosił kodeks karny i prawo własności literackiej, a parlament Rzeszy ogłosił r. 1877 — ordynacyę sądową, przewód cywilny i karny, oraz ustawę o upadłościach. W r. 1873 przystąpił wreszcie parlament do kodyfikacyi prawa cywilnego. KomiBya prawników opracowała, z Windscheidem (ob.) na czele, pierwszy projekt prawa cywilnego (r. 1888). Spotkała się z niechęcią ogólną: był zupełnie rzymski, z łona prawa pandektowego poczęty, indywidualistyczny, kapitalistyczny, zgoła nie społeczny. Pod naciskiem licznych kół społecznych, rząd powołał komisyę nową (r, 1891), zaprosił do niej przedstawicieli (22) różnych kierunków, którzy poddali projekt pierwotny rewizyi zasadniczej. Latem r. 1896 przyjęty przez parlament, wbrew głosom stronnictwa socyalistycz-nego, podpisany przez Wilhelma II d. 18

s. p.

sierpnia t. r„ zaczął obowiązywać od d. 1 stycznia r. 1900. Nie kodyfikuje całkowitego prawa prywatnego (ob.), pozostawiając nadal cały szereg kwestyj prawodawstwom party ku-larystycznym. Wskutek dokonanej kodyfikacyi należało poddać rewizyi inne materye prawodawcze. Kodeks handlowy w zmienionej postaci, ogłoszony został d. 10 maja r. 1897. W zakresie procedury cywilnej uchylono 13 paragrafów, zmieniono 208, dodano—189. Nowy tekst ogłoszony d. 20 maja r. 1898, obowiązywać zaczął odd. 1 stycznia r. 1900.—W r. 1902 przystąpiono wreszcie do rewizyi kodeksu karnego i procedury karnej.—Literatura: Obraz rozwoju prawa niemieckiego, kreślą doskonałe podręczniki Brunner a „Quellen u. Gesch. des deutschen Rechts” (pierwotnie w „Encyklopedyi” Holtzendorffa, następnie wydany oddzielnie [Lipsk 1901], wreszcie przedrukowany w szóstym wydaniu Hol tz e n-dorffa 1903), oraz Amira „Grundriss des germanischen Rechts” (1897 z Paula „Grundriss d. germ. Philologie” [wyd. 2-e]). Obszerniejszy wykład znaleźć można w Brunnera „Deutsche Rechtsgeschichte” (2 tomy 1887, 1892 do końca okresu frankońskiego); Schröder „Lehrbuch d. d. Rechtsgeschichte” (wyd. 3, 1898). Historya instytucyj prawa prywatnego: H eu sie r „Institutionen d. d. Privatrechts” (2 tomy 1885 —

1886). Historya źródeł: Stob be „Gesch. d. d. Rechtsquellen” (2 tomy, 1860). Historya umiejętności prawa: Stintzing „Gesch. d. d. Rechtswissenschaft” (1880—1885, 2 t., tom 3-ci przez Landsberga [1898]).

Niemiecki język należy do języków giermań-skich, stanowiących jedną z rodzin szczepu językowego indo-europejskiego. W rodzinie gier-mańskiej odróżniają dwie gromady języków: zachodnią i wschodnią; gromadę zachodnią w jej najdawniejszym okresie składały narzecza: fryskie, anglo-saski e, saskie, frankońskie i niemieckie (w Bawarji i Alemanji); gromadę wschodnią: język gocki (z pokrew-nemi) i języki skandynawskie czyli nordy j skie (zachodnie: islandzki i norweski; i wschodnie: szwedzki i duński). W gromadzie zachodniej narzecze anglo-saskie (wskutek wyprawy Anglo-sasów do Brytanji w V wieku po Chr.) przerwało ściślejszy związek z jęz. saskim i rozwijając się dalej samodzielnie, wytworzyło dzisiejszy język angielski. Narzecza frankońskie, saskie i górno-niemieckie w czasie po wielkiej wędrówce narodów nieznacznemi tylko odcieniami djalektycznemi różniły się od siebie.—W języku niemieckim rozróżniają się trzy wielkie gałęzie, które według położenia geograficznego noszą nazwy: gałąź dolnoniemiecka, północna, na terytorjum zniżającym się ku morzu Niemieckiemu i Bałtyckiemu; gałąź górno-niemiecka, w okolicach górzystych, południowych aż do Alp; i średnioniemiecka, zajmująca miejsce środkowe między dwiema po-

Enc. Powsa. Ilustr. Ser. II. Zesz. 13. T. II.

przedniemi. Każda z tych gałęzi dzieli się znów na narzecza, podrzecza i gwary. Główne z pomiędzy nich są: narzecza dolnoniemieckie: (dolno) saskie i niderlandzkie czyli dolno-frankońskie; narz. górnoniemieckie: bawarsko-rakuskie i szwabsko-alemańskie: szwab-skie głównie w Wirtembergji, alemańskie w Szwaj-carji i Alzacji. Podział narzeczy średnionie-mieckich nie jest jeszcze dostatecznie ustalony: odróżniają jednak dwie grupy: a) średnionie-miecką zachodnią czyli frankońską z podrze-czami: średniofrankońskim (w dolinie Renu od Dusseldorfu do Trewiru), w Wesfalskiej krainie Siegen, w połn-zachodniej części ziemi Nassau-skiej, w Luksemburgu i w półn-zachod. części Lotaryugji; podrzeczem reńskofraDkońskim, w pozostałej części Lotaryngji, w części południowej Prus Nadreńskich, w Hesji,- w części północnej ziemi Badeńskiej, w Palatynacie i w północnej Alzacji; i podrzeczem górno- czyli wschodniofran-końskim, we Frankonji bawarskiej, w ziemi Ko-burskiej, Meiningeńskiej i w Vogtlandzie; b) śred-nioniemiecką wschodnią, rozpostartą prawie całkowicie na ziemiach pierwotnie słowiańskich, dziś zniemczonych, z podrzeczami: fturyńskim, górnosaskim i szląskim. Podział ten opiera się głównie na zmiauach głosowych, jakim uległy pierwiastkowe (giermańskie) spółgłoski doraźne, bdgiptksR dalszym rozwoju pojedyńczych języków.—Dla dokładniejszego poznania stanu rzeczy zwrócić się wypada wstecz do zamierzchłej epoki oddzielenia się języka giermańskiego od pozostałych indoeuropejskich. Czas tego wydarzenia historycznie oznaczyć się nie da, niema bowiem z owej epoki żadnych zabytków piśmiennych. Wiadomo wszelako, że we wszystkich językaoh giermańskich dokonała się wówczas osobliwa przemiana spółgłosek doraźnych (zwartych): p t Tc, b d g, bh dh g\ która nazywa się pierwszym przesunięciem albo pierwszą przemianą głosek (erste Lautverschiebung). Polega ona na tym, że 1) indoeuropejskie ciche p t Tc (tenues), które śledzić możemy np. w greckim i łacińskim, przeszły na odpowiednie powiewne f, th (spiran-tes); 2) że indoeuropejskie zwarte przy dech o-w e bh, dh, gh (odpowiedniki ich łacińskie f, h) przeszły na głośne nieprzydechowe czyli dźwięczne b d g (mediae); i 3) że indoeuropejskie głośne b d g zmieniły się na ciche p t Tc; np. grec. łać. yoater, gierm. yater (v=f); lit. i łać. fu, gierm. thn (niem. du); indoeur. vaiftas (dom, miejsce mieszkalne), słów. VbSb, grec, voîkos, oî/cos, łać. vißus, goc. veiAs (gierm. byłoby vaihsam); łać. /rater, goc. brôf/iar (niem. bruder); łać. dno, goc. txai, ang. fwo (niem. zwei). W tym pierwszym przesunięciu głosek miały udział wszystkie języki giermańskie: niemiecki, gocki, skandynawskie i angielski. Około VI-go wieku po Chr. powstał na wyżynach włoskiej Lombardji nowy prąd do przerodzenia się brzmień

99

zwartych; prąd ten rozszerzył się po za Alpy, ogarnął kraje górnoniemieckie, a wkońcu także i średnioniemieekie, lecz zatrzymał się na granicy narzeczy dolnoniemieckich. Ruch ten wytworzył stan brzmień górnoniemiecki i nosi nazwę drugiego czyli górnoniemieckiego przesunięcia głosek {zweite, oder hochdeutsche Lautverschiebung). Dokunało s’ę ono w obrębie górnoniemczyzny (następnie i w średnioniemieckim), języki zaś gocki, skandynawskie, angielski i dolnoniemieckie pozostały na stopniu pierwszej przemiany (przesunięcia) głosek. Stan brzmień spółgłoskowych w języku górnoniemieckim bezpośrednio przed tą przemianą był następujący: 1) spółgłoski zwarte ciche p t h; 2) głośne b d g\ 3) twarde powiewne f tli h i s. Trzeci ten szereg spółgłosek twardych, f, th, h (ch), ' s nie ma udziału w drugiej przemianie głosowej i nie należy do właściwości charakterystycznych górnoniemieckiego przesunięcia. W tym drugim przesunięciu mają udział tylko spółgłoski zwarte b d g i p t h. Zmiany głośnych b d g są różne w różnych okolicach; w większości narzeczy pozostają one bez zmiany, tylko w górnoniemieckim bawarskim i alemańskim zaszło przesunięcie b d g na p t k; we frankońskim (wschodnim, nad-reńskim i średniofraukońskim) b d g swoje brzmienia głośne utrzymały, we wschodniofrankońskim jednak zaszła zmiana głośnego d na ciche t\ np. gockie bairau (nieść, tragen); starosaskie (tj. starodolnoniemieckie) bëran; frankoń. bëran; gór-noniem. përan;—goo. dags (dzień, tag), stsas. dag, górniem. i wschód, frank, tac (tag), nadreń. i śred. frank, dag; stsas. dragan, górniem. tragan, now-górniem. tragen; stsas. liggen (leżeć, liegen), górniem. łikkan, licken, frankoń. liggen, liegen i t. p. Co się zaś tyczy zwartych cichych, p t Jc, to przemiana ich (przesunięcie) dokonała się na całym obszarze językowym górnoniemczyzny podług następujących zasad: p w nagłosie, w środku wyrazów po spółgłoskach i przy zdwojeniu (przynajmniej w górnoniem. i wschfrankońs.) przeszło na pf; w środku wyrazów po samogłoskach na ff, które w pogłosie, tj. na końcu wyrazów, przedstawia się jako f\ np. Btsas. plë-gan, górniem. i wschfran. phlëgan, nowogórniem. pflegen; stsas. opan, stgórniem. offan, nowgór-niem. offen; niderlandz. wapen, stgórniem. waffan, nowgórniem. waffe (broń); stsas. scâp, stgórniem. scâf, nowgórniem. schaf (owca). Brzmienie t w nagłosie, w środku wyrazów po spółgłoskach i w zdwojeniach przeszło na z\ w środku po samogłoskach na ss, które w pogłosie występuje jako ß (sz) albo s; np. stsas. timbar (niderlandz. timmer, pokój, angiel. timber, budulec), stgórniem. zimbar, nowogórniem. zimmer; goc. tiuhan, stgórniem. ziohan, nowogórniem. ziehen; stsas. holt, staro- i nowogórniem. holz; stsas. watar, stgórniem. wazzar, nowgórniem. wasser; stsas. that (w dzisiejszym dolnoniemiec.

dat, po berlińsku det), starogórniem. daz, ngór-niem. das; dolnoniem. wat, górniem. was i t. d. Brzmienie k w środku i na końcu po samogłoskach zmieniło się na ch; np. stsas. saka, stgór-niem. sahha, ngórniem. sache; goc. i stsas. ik, stgórniem. ih, ngórniem. ich, i t. d. To drugie przesunięcie głosek określiło granice dolnoniem-czyzny, ta bowiem pozostała na stopniu brzmień spółgłoskowych poprzednim. Dodać należy, że i w tym drugim przesunięciu głosek znajdują się liczne odstępstwa i wyjątki wśród różnych narzeczy górnoniemczyzny, tak, że zmiany powyżej przedstawione w ogólnych tylko rysach uwydatniają nam zasadę dokonanych przeobrażeń. Zasadę drugiego przesunięcia głosek krótko wyrazić można w ten sposób: Gdzie się okazuje przesunięcie głosek p t Jc na f z (s) ch, tam mamy język górnoniemiecki.—Wyraz „deutsch” (w starogórnoniemieckim „diutisk”) występuje najprzód pod koniec wieku 8-go i oznacza język ludu, w przeciwstawieniu do języka łacińskiego klas panujących i rządzących; gdyż diutisk stoi w związku z wyr. gockim „thiuda”, t. j. lud, i oznacza pierwotnie ‘właściwy ludowi’. Z czasem wyraz ten zastosowano nie tylko do języka, ale i do mówiących językiem ludowym. Już w wieku 9-tym było w użyciu wyrażenie „thiu-disca liudi” (ludzie niemieccy) jako tłumaczenie wyrazu łacińskiego Germania. W wieku 12-ym wyrazem „Diutschen” oznaczano wogólności lud niemiecki, nie przeciwstawiając przytym warstw ludowych ludziom wykształconym na łacinie.— W historji języka górnoniemieckiego rozróżnia się trzy okresy główne: 1) s t ar o g ór n o n i e-mieć ki, w czasie od r. 800 do 1100; 2) śred-niogórnoniem ie cki, od r. 1100 do 1350; 3) nowogórnoniemiecki, od r. 1350 do 1500. Okres nowogórnoniemiecki dzieli się znowu na dwa: dawniejszy (od r. 1350 do 1500) i nowszy al. młodszy (od r. 1 500 do naszych czasów). Okres języka starogórnoniemieckiego rozpoczyna się właściwie od w. 8-go, tj. od czasu najstarszych zabytków piśmiennych (glos, formuł prawnych, różnych aktów i dokumentów) aż do początku wieku 12-go. Charakterystycznemi znamionami okresu starogórnoniemieckiego w porównaniu z następnym, średniogórnoniemieckim, są nienaruszone samogłoski pełne w zakończeniach fleksyjnych. Tak np. od słowa „geban” (dawać, geben) formy czasu teraźniejszego w staro-górnoniem. są: gibu, gibis, gibit, lmn. gebamês, gebat, gebant; przeciwnie w średuiogórnonie-mieckim: gibe, gibest, gibet, geben, gebet, ge-bent; rzeczownik „bano” (kogut, hahn) ma odmianę: dopeł. hanin, celów, hanin, biern. hanun, lmn. hanun, hanôno, hanóm, hanun; w średnio-górnoniem: hane, hanen, hanen, hanen, lm. hauen, hanen, hanen, hanen.—Nazwa ‘starogórno-niemiecki’ (althochdeutsch) jest właściwie nazwą zbiorową, łączy bowiem w sobie rozmaite narzecza, któremi mówiła ludność wyższych i gór-

Średniogór

noniemiecki

liczba pojed.

bale

balg-es

balg-e

balg

liczba mnoga

palg

palg

palg es (-as) palg-e (-a)

balg

belg-e

belg-e

belg-i

belg-o (eo, -io)

palg-i

belg-i

nych Niemiec w czasie od 8-go stulecia do 11-go. Głównych narzeczy starogórnoniemieckich było trzy: bawarskie, alemańskie i (górno-) frankońskie. W bawarskim i alemań-skim ściślej dokonało się przesunięcie głosek. Język tego okresu, tj. starogórnoniemiecki, znany jest z licznych zabytków. Przedewszyst-kim klasztor St. Gallen (w kraju Alemanów, w północnej Szwajoarji) był za Karlowingów i później głównym ogniskiem kultury i piśmiennictwa starogórnoniemieckiego, specjalnie ale-maÛ8kiego. Niemałe zasługi dla rozwoju języka niemieckiego położył Karol W. (r. 768 — 814) przez wprowadzenie jego użycia w kościele i na dworze na miejsce łaciny. Wskutek rozkazu królewskiego głoszono wszędzie kazania w języku ludności miejscowej: po frankońsku wśród Franków, po bawarsku w Bawarji i t. d. Jako król Franków uczynił on językiem dworu narzecze frankońskie, którym mówiono nad Menem i średnim Renem, t. zw. reńsko-frankońskie; zarządził zbieranie pieśni bohaterskich wśród ludu frankońskiego itd. Następstwem tej jego pieczy o język było to, że około r. 870 Otfryd z Weissenburga (w Alzacji), mnich klasztoru benedyktyńskiego, przełożył wierszem rymowanym ewangielje na język starogórnoniemiecki. Najdawniejszy ten poemat rymowany, w 5-u księgach, stanowi bardzo ważne źródło do poznania języka staroniemieckiego i jego metryki. Piśmiennictwo jeduak staroniemieckie nie nosi charakteru narodowego; składają się na nie prze-dewszystkim tłumaczenia z języka łacińskiego treści religijnej; nawet poezja ma głównie na celu nauczanie i szerzenie chrześcijaństwa. Okres drugi w rozwoju piśmiennictwa i języka rozpoczyna się w parę wieków później, gdy obok celów chrześcijańskich wystąpiły na widowni życia niemieckiego ideje narodowe.—W wieku 11 i 12-ym, pod wpływem wojen krzyżowych, wytworzył się pewien zwrot w życiu duchowym i społecznym, który się uwydatnił w rycerstwie. Ruch ten przez rycerstwo wniesiony, doszedł za Hohenstaufów do wysokiego stopnia rozwoju i wpłynął na swobodne wyrobienie się języka. Okres ten w rozwoju języka nazywa się średniogór no niemie ckim (',mittelhochdeutsch). Pod względem gramatycznym charakteryzują go znamiona następujące: z wątlenie samogłosek ( Umlaut), polegające na tym, że samogłoski a o u pod wpływem następnego i zmieniły się na ä (e), o, ii. W starogórnoniemiec-kim zwątlenie to dotyczyło tylko samogłoski krótkiej a; w średniogórnoniemieckim rozciągnęło się i na o i u, oraz na samogłoski długie i dwugłoski; nadto, co jest cechą bardzo ważną tego okresu, samogłoski pełne, a o u i, w przyrostkach ua końcu wyrazów uległy osłabieniu na e. Znamiona te wyraźnie odgraniczają jęz. średniogórnoniemiecki od starogórnoniemieckiego. Dodać należy, że samogłoski w zgłoskach

osnów wyrazów pozostają tutaj takie same jak w starogórnoniemieckim; podobnie i spółgłoski. Dla unaocznienia powyższych zmian w zakończeniach, przedstawimy przykład deklinacji rzeczownika „balg” (skóra z sierścią) w starogór-noniemieckim (w dwu narzeczach: wyższonie-mieckim i frankońskim) i w średniogórnoniemieckim :

Starogórnoniemiecki wyższoniem.    frankoński

liczba pojedyń.

balg balg-es balg-e

liczba mnoga

palg-i

palg-io (eo, -o) palg-im (-in, -en) belg-im (-in, -en) belg en

belg-e.

Okres średniogórnoniem. ciągnie się do połowy wieku 15-go, tj. do czasu, w którym wskutek używania języka niemieckiego w urzędach cesarskich, a następnie i książąt saskich, wytworzył się pewien język urzędowy, kancelaryjny, który stał się następnie podstawą ogólnego języka niemieckiego, piśmiennego. W okresie średniogórnoniemieckim odróżniają zwykle narzecza, (podobnie jak w okresie poprzednim): wy ższo n iemi ecki e (alemańskie łącznie ze szwabskim i bawarskie) i środkowoniemiec-k i e. Obszar ostatnich jest tu daleko rozleglejszy aniżeli w czasie starogórnoniemieckim, w części dla tego, że niektóre z ziem teraz po raz pierwszy uczestniczą w ruchu literackim, częścią zaś wskutek • tego, że teraz jęz. niemiecki rozszerzył się drogą podbojów na znacznych obszarach ziem pierwotnie słowiańskich. Narzecza środkowoniemieckie owego okresu dzielą się na zachodniośrodkowoniemieckie czyli frankońskie i wschodniośrodkowoniemieckie (turyńgieńskie, górnosaskie, szląskie i język okolic zajętych przez zakon krzyżacki). Utworów literackich z okresu średniogórnoniemieckiego jest znaczna ilość, tak w narzeczach środkowoniemieckich, jak i w górnoniemieckich; ważniejsze pod względem treści należą do górnoniemieckich; są to utwory poetyczne: Hartmanua v. Aue, Gotfryda ze Strasburga, Wolframaz Eschenbachu, Waltera v. der Vogel weide, jako też dwa wielkie poematy ludowe: o Nibelungach(ob.) i o księżniczce Gudrunie(ob.). Już w tym średnim okresie przejawia się u poetów górnoniemieckich pewne ustalenie języka wspólnego. Za podstawę do tego służy uarzecze szwabskie. Obok jednak utworów w tym języku pisanych, są również inne pisane w narzeczach pozostałych, które, zwłaszcza w wieku 14 i 15-ym, zapowiadały przewagę w literaturze. Ale do ujednostajnienia języka piśmiennictwa przyszło dopiero w nowszym okresie jego rozwoju, który nosi nazwę nowogór-noniemieckiego (neuhochdeutsch). Główne jego znamiona są: zamiana dawnych samogłosek długich î u ii na dwugłoski, a m. zamiana î na ei. u na au i iu (tj. iih) na eu. Tym sposobem postaci takie jak: wîn (wino), wîp (kobieta) zmieniły się na: wein, weib; zaimki min, dîn na: mein, dein; z hûs powstało haus, z mûs—maus; z liute—leute; z hiute—heute i t. p. Nadto samogłoski w osnowach wyrazów krótkie uległy wydłużeniu, co w piśmie w wielu razach uwydatnia się przez podwojenie następnej spółgłoski. Tak np. z wyrazów: klagen, sagen, tragen, które w średniogórnoniemieckim miały a krótkie, powstały nowsze : klägen, sägen, trägen, z samogłoską a długą, z vater—vâter, z kan—kânn; podobnie nowsze: wêg, grâb utworzyły się z dawnych: vek, grap (z a krótkim), jak to i teraz jeszcze wymawia się w niektórych narzeczach dolnoniemieckich. W okresie nowogórnoniemieckim starszym (r. 1350—1500) rozwijają się te zmiany głosowe i powoli ustalają, przyczym zwątlenie samogłoski w osnowach wyrazów i osłabienie zakończeń fieksyj-nych stale postępuje. W tym czasie zaczyna się wytwarzać ogólny język nowogórnoniemiecki na podstawie środkowoniemieckiego, w szczególności języka górnosaskiego, który już od wieku 15-go zajął stanowisko wybitniejsze. Zmiany powyżej wzmiankowane dawnych samogłosek długich: î, u, ii na dwugłoski: ei, au, eu wzięły początek w Bawarji i Austrji i dostały się do języka piśmiennego kancelarji cesarskiej (już za Rudolfa Habsburskiego w drugiej połowie wieku 13-go pisano tam akta urzędowe w języku miejscowym, górnoniemieckim). Z przeniesieniem kancelarji cesarskiej do Pragi za Liitzelburgów (Luksemburg.) język urzędowy przyswoił sobie niektóre właściwości tamtejszego języka środkowoniemieckiego; np. środkowo-niem. długie w weszło na miejsce górnonie-mieckiego uo, skąd np. bûch zamiast buoch; brńder zam. bruoder itp., i środk. niemieckie długie * zamiast górnoniem. ie, np. lied (wymaw. lid) zam. liet; licht zam. lieht i t. p. Za przykładem dworu cesarskiego poszła i kancelarja książąt saskich, gdzie w połowie w. 15-go było w użyciu narzecze górnosaskie, czyli miś-nijsko - turyńgieńskie, do którego teraz wprowadzono dwugłoski bawarsko-austryjackie: ei, au i eu, tudzież inne właściwości języka dworu cesarskiego. Z języka tedy środkowoniemieckiego i z przymieszki właściwości bawarsko-rakuskich powstał język kancelaryjny dworu saskiego, który też znacznie się różnił od języka piśmiennego kancelarji cesarskiej. Tym sposobem w owym czasie dwojaki był język piśmienny niemiecki: jeden kancelarji cesarskiej, drugi — język kancelarji książąt saskich. Pierwszy po za kancelarją dworu znalazł zastosowanie i przyjęty był przez pierwszorzędne drukarnie 15-go stulecia, np. w Norymberdze, Augsburgu i w części w Strasburgu; drugi zaś, język dworu saskiego, czyli jęz. górnosaski wszedł także w użycie w stosunkach codziennych i rozpowszechniał się w druku książek w Miśni i Turyngji i stał się językiem piśmiennictwa tych krajów. Już cesarz Maksymiljan starał się usilnie o to, by oba te języki zamienić na jeden, ale napróżno. Nie dosyć na tym, obok tych dwu języków kancelaryjnych istniały jeszcze dwa języki piśmienne: alemański i dol-noniemiecki.—Wśród takiego stanu rzeczy występuje Luter' i w swojej działalności reforma-cyjnej posługuje się językiem kancelarji dworu saskiego: ogłasza w nim liczne pisma swoje polemiczne i dydaktyczne, oraz dokonywa przekładu Pisma ś-go na ten język, przez co przyczynił się do rozpowszechnienia i utrwalenia tego języka, a tym samym do zjednoczenia językowego Niemiec. Dla tego też często nazywany bywa twórcą nowego języka literackiego. Z jego wystąpieniem rozpoczyna się właściwie okres nowogórnoniemiecki (od r. 1500 do naszych czasów). Wszelako język ten nie odra-zu był przyjęty za ogólny. Ukazał się wkrótce drugi przekład biblji, dokonany przez E c k a, przeciwnika Lutra; właściwie była to tylko przeróbka przekładu Lutra, ale wykonana w języku kancelarji cesarskiej. Przyjęciu języka biblji Lutra za język literacki, ogólny najsilniej opierały się kraje najdalej położone od jego ojczyzny, Szwajcarja i kraje nadmorskie, dolnonie-mieckie. W Holandji język Lutra nie używał powagi. Tam z narzeczy miejscowych wyrobiły się dwa języki literackie: niderlandzki albo hollenderski (ob. W. Encykl. t. 29 st. 239) i jęz. flamandzki (ob. W. Encykl. t. 22, st. 673). W pozostałych zaś krajach niemieckich w ciągu lat stu jedność języka osiągnięto, zwłaszcza gdy w r. 1578 ukazała się w Lipsku pierwsza gramatyka tego języka, napisana przez Jona Kl ai a (Grammatica linguae germanicae), a za nią prace innych gramatyków, jak: Schottel a, Bödikera, Gott-scheda i Adelung a, wyjaśnieniu jego ustroju poświęcone. Język przekładu Lutra stał się dla całych Niemiec przewodnikiem i wzorem języka piśmiennictwa, zapanował również w szkole, kościele, w sądzie i w życiu politycznym Niemiec. —W wieku 17 i 18-ym język ten nazywano wprost narzeczem górnosaskim (ober-sächsische Mundart) albo też niemczyzną miś-nijską (Meissner Deutsch). Pod piórem znakomitych poetów wieku 18 i i 9-go, tudzież innych pierwszorzędnych pisarzów niemieckich, język ten, pomimo swojego do pewnego stopnia sztucznego ustroju, doszedł do znacznego wyrobienia

i rozwinięcia. Przytym wskutek bezpośrednich Grimm „Geschichte der deutschen Sprache” stosunków Niemiec z narodami sąsiedniemi do- (wyd. 4-e, Berlin 1880); Aug. Schleicher niosłym okazał się wpływ języka łacińskiego „Die deutsche Sprache” (wyd. 5-e Stuttg. 1888); i francuskiego na jęz. niemiecki, przedewszyst-kim pod względem leksykalnym. Wpływ łaci ny szedł razem z chrześcijaństwem i urządzeniami kościelnemi aż do wieku 12-go, następnie przez humanizm w w. 16-ym. Oddziaływanie języka francuskiego było silne za Hohenstau f ó w iw czasie wojen krzyżowych, za pośrednictwem rycerstwa i życia dworskiego w wieku 12-ym, następnie w w. 17 i 18, w czasie przodującego stanowiska Francji pod względem po litycznym i cywilizacyjnym. W czasach tych język niemiecki przejął wielką ilość wyrazów francuskich i wcielił je do swojego słowozbio-ru. — Obok ogólnego języka piśmiennictwa ist- 1882). nieją w dalszym ciągu liczne narzecza ludowe języka niemieckiego, jak dawniej, i rozwijają się drogą stopniowych zmian przyrodzonych, i dla tego zawierają one wyrazy i formy języka niemieckiego takie, których nie posiada język literacki, do pewnego stopnia sztuczny.

H. Rückert „Geschichte der neuhochdeutschen Schriftsprache” (Lipsk 1875, 2 t.); W. Scherer „Zur Geschichte der deutschen Sprache” (wyd. 3-e 1890); 0. Behaghel „Die deutsche Sprache” (Lipsk 1885); por. także R. Raumer „Geschichte der germanischen Philologie, vorzugsweise in Deutschland” (Monachjum 1870). 0. Lyon „Deutsche Grammatik uud Geschichte der deutschen Sprache” (Lipsk 1898, wyd. G ö-schena). Do historji pisma niem.: Sönnecken „Das deutsche Schriftwesen und die Notwendigkeit seiner Reform” (Bonn 1881); Bahder „Die deutsche Philologie im Grundriss” (Paderborn

A A. K.

Niemiecka literatura wyrosła i wykwitła stopniowo z gleby umysłowej życia plemiennego, ogólno-giermańskiego. Rozwijała się w odrębnym, narodowym duchu mniej lub więcej równolegle z rozwojem odrębnego narządu swego, t. j. języka górnoniemieckiego, czyli południowego (hochdeutsche Sprache), który w dość wczesnej dobie, bo już w początkach Wieków Średnich, oddzielił się od pokrewnej mu blizko niemczyzny dolnej, czyli północnej (Niederdeutsch) i stopniowo osiągnął znaczenie języka literackiego całych Niemiec, podczas kiedy ta mianowicie, bądź przerodziła się w języki odrębne, narodowe w krajach ościennych, jak angielski, hollenderski, fryzyjski—bądź zeszła w Niemczech samych na stanowisko gwary prowincyonalnej, znanej pod nazwą „PlaUdeusch”. — Jakkolwiek jednak język górno-niemiecki stanowi główny, zasadniczy organ literatury niemieckiej, to jednak i w czasach dawniejszych i w Dowszych przedostawały sie do niej utwory, pisane w mowie dolno-niemieckiej, ongi wskutek niedostatecznego wyodrębnienia się obu dyalektów; w XIX wieku zaś pod wpływem dążeń do budzenia wszelkich żywiołów miejscowych, nietylko narodowych, lecz i prowincyonalnych. Ze względu jednak na ogromną przewagę języka górnoniemieckiego w literaturze, historycy dzielą ją na okresy odpowiadające głównym stanom rozwojowym tego języka, które rozróżniają jako stary, średni i nowy (Althochdeutsch, Mittelhochdeutsch, Neuhochdeutsch). Czasy przed wyłonieniem się starej niemczyzny górnej, t. j. pierwsze stulecia średniowieczne, są to czasy przedhistoryczne, tak dla narodu Niemieckiego, jak i dla jego literatury. Naród nie wytworzył się jeszcze z pierwotnego chaosu plemiennego różnych ludów i hord wojowniczych starożytnej giermańszczyzny, literatura nie istniała. Ale były już zarodki twórcze w jednej i drugiej dziedzinie.—Od czasów niepamiętnych posiadali Gier-manowie podania i pieśni. Świadczą o tern znamiona starożytności głębokiej, dostrzeżone w dochowanych do naszych czasów zabytkach, świad-

Z tego też względu narzecza ludowe tak niemieckiego jak i innych języków przedstawiają tak ważny materjał dla badań historycznego rozwoju każdego języka.—Bi b 1 j o gr afi a. Wskazówki szczegółowe we wszelkich pytaniach, dotyczących języka niemieckiego i jemu pokrewnych, podaje dzieło H. Paula „Grundzüge der germanischen Philologie” (wyd. 2-e, Strasburg 1901), gdzie w t. I, rozdź. 5-ym znajduje się praca O. Behagheia „Geschichte der deutschen Sprache” (z mapą djalektyozną), przyczym przywiedziona jest bogata literatura przedmiotu.

Ważniejsze dzieła: J. Grimm „Deutsche Grammatik”; W. Wilmanns „Deutsche Grammatik, Gotisch, Alt-, Mittel- und Neuhochdeutsch”

(wyd. 2-e); W. Braune „Althochdeutsche Grammatik” (wyd. 2-e); H. Paul „Mittelhochdeutsche Grammatik”; Weinhold „Mittelhochdeutsche Grammatik” (wyd. 2 e); Fr. Willomitzer „Deutsche Grammatik”; Lübben „Mittelniederdeutsche Grammatik”; Herling „Syntax der deutschen Sprache”; T. Vernal eken „Deutsche Syntax” (2 tomy, Wiedeń 1863); Erdmann „Deutsche Syntax” (1886). Słowniki:

E. Graff „Allthochdeutscher Sprachschatz” (6 tomów); [Benecke] Müller u. Zarncke „Mittelhochdeut. Wörterbuch”; M. Lexer „Mittelhochdeut. Handwörterbuch” i t-że „Taschenwörterbuch”; J. i W. Grimm „Deutsches Wörterbuch” D. Sanders „Wörterbuch der deutschen Sprache”; M. Heyne „Deutsches Wörterbuch”;

Fr. Kluge „Etymologisches Wörterbuch der deutschen Sprache” (wyd. 6-e); Weigand „Wörterbuch der deutschen Synonymen” (3 tomy, wyd. 2-e); Meyer „Handwörterbuch deutscher sinnverwandter Wörter” (wyd. 5-e, 1863); Sanders „Wörterbuch deutscher Synonymen” (wyd.

2-e, Hamburg 1882). Do historji jęz. niem.: J.

czą też opowieści pisarzy rzymskich, szczególnie Tacyta, który w swym znakomitym opisie Giermanii, mówi też dużo o pieśniach, wierzeniach i podaniach zamieszkujących ją ludów.— Ale wielki historyk-moralista rzymski wyidealizował, jak wiadomo, w swoim opisie Gierma-nów, których siłę żywotną i zdrowie moralne przeciwstawiał tendencyjnie rosztrojowi wewnętrznemu swych ziomków zwyrodniałych. Nakreślony przezeń obraz idealny, pochlebiający bardzo próżności narodowej Niemców, brany bywał nieraz przez nich za ścisłą rzeczywistość historyczną, skąd różne wynikały nieporozumienia. Niebrakło ich i w historyi literatury, w której na podstawie wzmianki Tacyta o pieśniach wojennych, zwanych barditus (od starogier-mańskiego bardhi—tarcza), przypuszczano mylnie istnienie u Giermanów klasy śpiewaków czyli bardów, przyczem nastąpiło pomieszanie z no-szącemi istotnie tę nazwę szkołami śpiewaków staroceltyckich. Jakkolwiek jednak Giermano-wie pierwotni takich szkół śpiewaczych nie posiadali i posiadać ich zgoła nie mogli przy niz-kim poziomie swej kultury, nie mniej przeto pieśni od najdawniejszych czasów bardzo były u nich cenione, a liczne podania bohaterskie i mityczne krążyły po całej ziemi, przeróżnym ulegały przekształceniom, utrwaliły się silnie w tradycyi plemiennej i ogromny wpływ wywarły na rozwój wszystkich literatur giermań-snich, a osobliwie literatury niemieckiej.—W całej masie tych podań rozróżnić można kilka grup, stosownie do pochodzenia ich bohaterów od różnych ludów i krajów giermańskich. Główniejsze są podania: 1) o królach ostrogockich (szczególnie o Teodoryku Wielkim, zwanym zawsze w pieśniach Dietrich von Bern);

2) o królach burgundzkich (Gunther, Ge mot, Giselher, ich siostra Kriemhilda, jej mąż, bohater z Niderlandów Sigfrid, oraz wasal jej Hagen); o królu Attyli, (w podaniu Etzel), do koła którego grupują się Walter z Akwitanii, Rudiger i inni bohaterowie; 4) o królu Fryzów Hettelu, jegó córce Gutrunie i nor-mandzkim królu Hartmucie; wreszcie 5) o jutlandzkim Beowulfie i 6) o lombardzkim Rotorze, wraz z różnemi ich stronnikami i przeciwnikami. Odgłosy wszystkich tych podań odnajdujemy w różnych okresach literatury niemieckiej—w pierwotnym jej okresie kilka z nich zaledwie dochowano na piśmie. Najważniejszy z tych zabytków, w języku starym górnoniemiec-kim, to niedokończona pieśń o Hildelbrandzie (ok. r. 800). — Najdawniejszym zabytkiem prozy starogiermańskiej jest przekład Biblii na język Gotów, dokonany w IV wieku przez ich apostoła i biskupa Ulfilasa (Ulfila zm. r. 381). — Przechował się ten zabytek w urywku w bibiiotece uniwersytetu upsalskiego, wielokrotnie następnie wydawany i badany przez uczonych niemieckich, dla których tern donioślejsze posiada znaczenie, iż język górnoniemiecki od gockiego w prostej linii pochodzi.

I. Okres starej górnoniemczyzny

(r. 600 — 1100) dla literatury niewielką posiada doniosłość, ale język i oświata narodu szybkie wówczas czyniły postępy. Największe dla tejże znaczenie w Niemczech, jak i w całej Europie, miał okres Karola Wielkiego. Wskutek zachęty i poparcia gienialnego cywili-zatora, powstawały w IX wieku na ziemi niemieckiej liczne szkoły klasztorne, z których najznaczniejsza w Fuldzie (w r. 804 założona), uświetniona została przez znamienitego nauczyciela i uczonego, imieniem Hrabanus Maurus (ob.). Karol W. także dał pobudkę do zajęcia się zabytkami poezyi ludowej, gdyż zalecił zbierać stare podania, ale zbiór ten do naszych czasów nie doszedł. Jest wieść nawet, że sam cesarz układał gramatykę niemiecką, aby prawidłowość języka na piśmie i w mowie ustnej ustalić. Głównemi, nieomal jedynemi współpracownikami wielkiego cesarza w jego działalności cywilizacyjnej byli duchowni. Oni też rej wodzili w ówczesnej literaturze niemieckiej, zasilając ją oczywiście najczęściej utworami reli-gijnemi, po części po łacinie, po części po niemiecku pisanemi. Są z tych czasów pieśni pobożne w mowie narodowej układane, np. słynna Modlitwa wessobruńska („Wessobrun-ner Gebet”)-, są całe poematy z życia Chrystusa, jak napisany za czasów Ludwika Pobożnego przez niewiadomego poetę Zbawiciel („Heliand”, t. j. Heiland). W wierszach tych utworów zastosowana jest forma t. zw. al-literacyi (po niem. Stabreim) polegająca na powtarzaniu się peryodycznem współbrzmiących głosek w zgłoskach przyciskowych. W czasach pierwotnych forma ta powszechnie w poezyi ludowej, giermańskiej używana, następnie zupełnie zarzucona została i dopiero w czasach nowszych wskrzesili ją niektórzy poeci niemieccy, (szczególnie R. Wagner w swoim „Pierścieniu Nibelunga”).—Drugi poemat, w tymże okresie z życia Chrystusa wysnuty w języku narodowym, przez zakonnika benedyktyńskiego Otfrie-da (ok. r. 860) ułożony, jest już w wierszach rymowanych, które odtąd stale w literaturze niemieckiej zapanowały. — Po okresie zamętu i zastoju cywilizacyjnego, wywołanego przez śmierć Karola Wielkiego, skoro ostatecznie państwo niemieckie wydzieliło się z wielonarodowej monarchii Karlowińskiej, kultura jego zakwitła, jak wiadomo, za rządów najznamienitszego z królów pierwszej dynastyi narodowej, Ottona Wiel ki e go (ob.). Literatura wszakże niewielkie i wówczas uczyniła postępy i przeważnie łacińskim posługiwała się językiem. W tym języku układane były nawet pieśni na motywach podań ludowych osnute: jak napisana przez zakonnika Ekkecharda (f r. 973) pieśń o Walterze z Akwitanii, a także powstała ok. r. 936, również w sferach klasztornych, opowieść o lisie Reineke, allegoryczna satyra na tle życia zwierzęcego, będąca odgłosem starych, bardzo pierwotnych podań o bycie zwierząt. Osobliwością czasów Ottona W. jest pierwsza poetka niemiecka, zakonnica imieniem Roswit (albo Hros-wit), autorka dramatów łacińskich z życia męczenników chrześciańskich. Wartość tych utworów niewielka, ale samo ich pojawienie się świadczy o szybkich postępach kultury umysłowej, skoro ta nawet w twórczości kobiecej tak niezwykłe na ów wiek wydawała płody.

II. Okres średniej górnoniemczyz-ny (r. 110U—1500) jest okresem pełnego rozkwitu w Niemczech kultury średniowiecznej oraz wszechstronnego jej odzwierciadlenia się w literaturze, wraz ze wszystkimi zasadniczymi czynnikami bytu ówczesnego: z wiarą religijną, duchem wojowniczym, tradycyą i obyczajowością rycerską, ustrojem korporacyjnym mieszczaństwa, wreszcie budzącemi się dążnościami upośledzonego, społecznie stanu włościańskiego. Literatura narodowa tego okresu okazuje się tylko w bardzo nielicznych swych płodach, bądź wysnutych z dawnych podań, bądź przenikniętych duchem patryotyczuym, wyprzedzających swe czasy poetów. Na ogół bowiem okres ten prze-ważuie kosmopolityczny posiada charakter, uwarunkowany już przez zasadnicze jego instytucye publiczne, które w ramach swych ogarniały wszystkie zjawiska życia ówczesnego. Pomiędzy temi instytucyami, rycerstwo, stanowiące niejako związek powszechny ludzi wojennych całej Europy, przeważną odgrywało rolę i tak na obyczajowość, jak i na literaturę bardzo doniosły wpływ wywarło. Pod tym wpływem zakwitła ożywiona twórczość poetycka, o fantazyi bujnej i uczuciowości wygórowanej, z tym charakterem znamiennym, który określono później nazwą „romantyzmu”, stał się no typem twórczości samorodnej, nowożytno-chrześciańskiej w przeciwstawieniu do zakwitającej później w okresie odrodzenia twórczości, na arcydziełach klasyczno-pogańskich wzorowanej. Ten romantyzm średniowieczny zakwitnął naprzód w krajach, od których wziął swą nazwę, tj. w krajach romańskich, a osobliwie we Francyi, niebawem wszakże, wraz z będącą głównem jego źródłem żywotnym, rycerskością, rozszedł się po całej Europie cywilizowanej. W Niemczech pojawia się już w pierwszej połowie XII wieku i początkowo tak w obyczajach, jak i w literaturze, ma oblicze cudzoziemskie, kosmopolityczne, niekiedy tylko wyróżniające się pojedyńczemi rysami miejscowemi — stopniowo jednak te właśnie coraz liczniej i coraz wyraźniej występują i, choć zawsze jeszcze na tle obcym widnieją, posiadają jednak charakter coraz bardziej odrębny i swojski.—W ciągu wieku XII roją się rzeczywiście w literaturze niemieckiej różne przekłady, parafrazy i naśladownictwa rycerskiej epiki francuskiej. Początkowo autorami są wyłącznie prawie duchowni, jak ksiądz Konrad, który przełożył około r. 1139 Pieśń o Rolandzie i ksiądz Lamprecht, około tegoż czasu, tłómacz poematu francuskiego o Aleksandrze Macedońskim. Nietyle przetłó-maczył, ile przerobił z francusczyzny, swą „Enei-dę” (Eneit) Henryk von Veldeke (schyłek XII wieku), poeta wyróżniający się między współczesnemi siłą talentu i zasłużony w sprawie wydoskonalenia mowy ojczystej. Zdarzały się zresztą i w tern stuleciu utwory oryginalniejsze, z motywów swojskich wysnute, u-kładane zazwyczaj przez śpiewaków wędrownych (Fahrende albo Spielleute), którzy je ozer-pali bądź z tradycyi i podań historycznych, jak np. w słynnym poemacie z końca wieku XII o „Księciu Erneście”, bądź ze starodawnych podań ludowych, jak alegoryczny poemat o lisie, który to temat poprzednio po łacinie opracowany, teraz na nowo w języku niemieckim został rozwinięty.—Najświetniejszy rozkwit twórczości poetyckiej okresu tego przypada na wiek XIII, szczególnie na pierwszą jego połowę i wytworzony jest przez szczególne wtedy wybujanie ducha rycerskiego w Niemczech, pod wpływem słynnej dynastyi Hoheustaufenówi pozostawionych przez nią, a osobliwie przez Fryderyka Rudobrodego tradycyi.—W samych początkach wieku XIII (między latami 1200 — 1210) przypada powstanie słynnej Pieśni o Nibelun-gach („Nibelungenlied”, albo też „Nibelungen Not", t. j. „Niedola Nibelungów”), której nieznany autor skupił i ułożył bardzo udatnie różne motywy podań giermańskich, starodawnych z okresu wielkiej wędrówki narodów, zabarwiając powstałą stąd osnowę rysami rycerskości współczesnej, które nie zdołały jednak przysłonić pierwotnej barwy rodzimej, występującej w głównej osnowie poematu z ogromną mocą, jako w prawdziwej epopei ludowej. Ze względu na ten swój charakter rodzimy, objawiający się z wielką dobitnością i w niezmiernie szerokim zakresie, Pieśń o Nibelungach stawiana bywa obok najznamienitszych i najbardziej samorodnych płodów epiki wszechświatowej (por. N i-belungi). — Drugi poemat epicki „Gudrun” (ob.), w tym samym czasie co Pieśń o Nibelungach i również przez nieznanego autora z podań ludowych ułożony, zawiera również wiele charakterystycznych rysów z życia i obyczajowości dawnych Giermanów, ale nierównie w ciaśniejszym zakresie i mniej artystycznym układzie rozwiniętych. — Wszelako i w XIII wieku, podobnie jak w poprzednim, poezya niemiecka pełną dłonią czerpała z motywów staroceltyckich i romańsko-chrześciańskich we Francyi, przedtem przez truwerów (ob.) rozpowszechnionych. Ale poeci niemieccy bez porównania samoistniej teraz występowali i pogłębiali zazwyczaj bardzo tematy od Francuzów wzięte.—Najpłodniejszym z nich, ale przeważnie jeszcze naśladującym oba wzory, był Hartmann von Aue(ob.)—najgłębszym Wolfram z Eschen-bachu (ob.), twórca znamienitego poematu „Par-z i val”, który, jakkolwiek w materyalnej swej osnowie bardzo zbliżony do poematów francuskich treści podobnej, głębokością swej myśli chrześciańsko-religijnej nieskończenie od nich się różni. Nie mniej zasadniczo odróżnia się też od swych pierwowzorów francuskich niedokończony poemat mieszczanina, Gottfryda ze Strasburga (f ok. r. 1220), p. n. „Trystan i Izolda”, osnuty na motywie nieszczęśliwej miłości, pojętej wszakże nie jako konwencyonalny kult niewieści, tak powszechny, lecz jako potężna, życie ludzkie druzgocząca namiętność.—Epika rycerska kwitnęła w Niemczech przez cały wiek XIII, ale tylko w jego początkach, w wymienionych wyżej utworach, wydała arcydzieła prawdziwe. W czasie późniejszym szybkiemu uległa obniżeniu, a w końcu zwyrodniała zupełnie. Do wielkich jej mistrzów, siłą uczucia i nastroju poetyckiego, zbliża się najbardziej Konrad Flecke, autor pięknego, na temacie miłości osnutego poematu o Florze i Blanc heflo-r z e. Natomiast inni epicy późniejsi, pomiędzy któremi wyróżniają się szczególnie Wirut z Gra-fenberga, Henryk z Tiirlin, Ulrych z Tärheim i Rudolf z Ems, dbają wiecej o fantasmagoryę wydarzeń zewnętrznych, aniżeli o prawdę uczuć i charakterów ludzkich.—Rów nocześnie wszakże pojawiły się utwory osnute na tematach swojskich, wprost z życia zaczerpniętych i odtworzone w opowiadaniach pełnych prostoty i humoru naiwnego, nierzadko też z przymieszką dążności satyrycznej i nauczającej. Do takich należą: „Meier Helmbrecht“, powieść wierszem napisana przez Wernhera zwauego Ogrodnikiem (der Gartenäre), oraz zbiór różnych krótkich opowieści, zatytułowany Ksiądz Amis {„Der Pfaffe Amis”), zgromadzony przez poetę austryackiego, żyjącego około r. 1250 i znanego pod nazwą der Stricker.—Dydaktyczną dążnością odznaczają się poeci: Thomasin von Zirkläre, Hugo von Trinberg, a osobliwie górujący po nad niemi siłą talentu Frei-d a u k. Ten ostatni należał do klasy śpiewaków wędrownych, którzy zawsze w dość znacznej liczbie po Niemczech się uwijali, śpiewając cudze i układając pieśni własne. Na schyłku XIII wieku rycerska epika niemiecka uległa wyczerpaniu. Za ostatniego z wybitnych jej przedstawicieli poczytywany bywa Kon rad von Würzburg, poeta wielostronny bardzo, który, obok mnóstwa poematów epickich, przełożył też sporo pieśni lirycznych, tak religijnej, jak i świeckiej treści.—Liryka rozwijała się równolegle z epiką w niemieckiej poezyi rycerskiej — tak samo też uprawiana była przeważnie przez ludzi stanu rycerskiego, niekiedy nawet przez książąt i królów, rozwijała się na obcych, mianowicie pro-wansalskich wzorach, a posiadała charakter dość kosmopolityczny, niekiedy tylko uderzając w ton swojski.—Podobnie jak w Prowancyi i w Niemczech źródłem głównem, nieomal jedynem twórczości lirycznej była wyidealizowana miłość, die Minne w starej niemczyznie. Stąd zwauo liryków ówczesnych poetami miłości, Minnesinger, a zadaniem ich głównem w życiu i poezyi było służyć kobietom. {Frauendienst). Pieśni najdawniejszych Minne singerów i bezimiennego Rycerza z Kiirenbergu (Der von Kürenberg) i D ietmara z Aist (około środka XII wieku), w formach cudzoziemskich zawierają jeszcze wiele swojskich pierwiastków ludowych, ale te znikają prawie zupełnie z utworów liryków późniejszych, ustępując miejsca żywiołom obcym; te zaś wszechwładnie już panują u poetów z końca XII wieku, między któremi siłą talentu wyróżnia się Hen r.y k z Morungen, wierny naśladowca trubadurów. W początkaoh XIII wieku, równocześnie ze wspaniałym rozkwitem epiki, i liryka wydała najbujniejsze swe kwiaty w twórczości Waltera von der Vogel weide (f około r. 1230), jednego z tych nielicznych śpiewaków rycerskości średniowiecznej, którzy nie zostali owładnięci przez konwencyonalizm uczuciowo-obyczajowy swego stanu, lecz zachowali wiele samorodnego charakteru, zarówno w swych poezyach miłosnych, jak i w ogólnożjciowych, u Waltera często w patryotyczny ton uderzających.—Późniejsza liryka rycerska w Niemczech wpada coraz bardziej w ton konwencyonalny. Ma licznych przedstawicieli, ale niema talentów. W pośród ukoronowanych Minnesingerów spotykamy też dwuch zniemczonych książąt słowiańskich: Wacława ^króla czeskiego i Piastowica Henryka IV Prob usa, księcia wrocławskiego, a chwilowo i krakowskiego. Pod koniec tego okresu liryka niemiecka staje się bądź czysto dydaktyczną, jak w poemacie „Frauendienst“, Ulrych a von Lichtenstein, bądź sprzeniewierza się swym szczerym, czy konwencyonalnym ideałom, przechodząc w ton zmysłowo-rubaszny Nishar-ta von Renenthal i przez pół legendowego Tannhäusera (ob.). Z tego samego okresu schyłkowego pochodzi poemat o walce śpiewaków na zamku landgrafa Hermana w Wartburgu, w tekście swym dość oschły i mało zajmujący, ale w pomyśle godny uwagi, jako będący źródłem wielu późniejszych natchnień poetyckich, wzbudzanych szczególnie przez występującą w nim postać zapału pełnego legiendowego śpiewaka Henryka von Ofterdingen, którego Ryszard Wagner w swej słynnej operze na tle walki wartburskiej, połączył w jedną osobistość ze wspomnianym wyżej Tannhäuserem. — Upadającą poezyę rycerską podchwyciło na początku XIV stulecia rozkwitające wówczas i spragnione wyższej kultury umysłowej mieszczaństwo niemieckie. Ale rozwijana przez nie w ciągu kilku następnych stuleci nie pozbyła się ona wcale

.2

SS

u,

CO

03-

konwencyonalizmu, lecz owszem tem więcej nim się przejęła, wprawdzie nie w ceremonialnym kulcie niewiast, lecz w niezliczonych formułkach i regułach twórczości, ułożonych systematycznie w tak zw. tabulaturach. Tylko ten co znał dokładnie ten kodeks poetycki i do niego ściśle się stosował, uchodził za dobrego śpiewaka i postępując kolejno przez szereg stopni niższych, osiągał godność najwyższą mistrza, od której pochodziła nazwa całego tego kunsztu śpiewaczego, Me i sterge sang, oraz jego najdoskonalszych adeptów Meist er singer ó w. Rozwijana w tym duchu, niby cech rzemieślniczy, twórczość poetycka, utracić musiała całą swą żywotność i stała się zbiorem łamigłówek bezdusznych, ry-inotwórczych. W drugiej połowie XIV wieku wyrobili sobie „miBtrze” organizacyę korporacyjną, ugruntowaną na przywilejach cesarza Karola IV; w ciągu w. XV powstały liczne szkoły śpiewacze we wszystkich ważniejszych miastach niemieckich. Przetrwały one stulecia XVI, XVII i sięgnęły aż do połowy XVIII; poczem przetworzyły się w nowoczesne, tak liczne w Niemczech towarzystwa śpiewackie. W całem tem długo-wieczuem swem istnieniu podtrzymywały one w mieszczaństwie niemieckiem pewien idealny poziom kultury, ale do rozwoju twórczości narodowej, a tem mniej ogólnoludzkiej, w niczem się nie przyczyniły. — W ciągu w. XIV w miastach niemieckich zaczęła się rozwijać twórczość dramatyczna w formie znanych wszędzie w Europie średniowiecznych misteryj (ob.), które w Niemczech zwano zazwyczaj Passionsspiele i których tematy wysnuwane były najczęściej z Ewan-gielii, niekiedy ze Starego Testamentu, z żywotów świętych i legiend. Jak dalece ten dramat duchowny przeniknął duszę ludu niemieckiego, dowodem tego odbywane jeszcze za naszych czasów i niezmiernie podniosłe czyniące wrażenie przedstawienia pasyjne w bawarskiej wsi Oberammer-gau, które zresztą nie są jedyne na ziemi niemieckiej.—Z intermedyów i scen epizodycznych misteryów rozwinęły się następnie tak zwane przedstawienia zapustne („Fastnachtsspiele”), pełne komizmu dosadnego i rubasznego, a niekiedy i trafnej satyry (ob. niżej Teatr). Dążność satyryczna i krytyczna, zwiastująca zbliżanie się okresu przewrotowego Reformacyi, coraz silniej rozwijała się w życiu niemieckiem XV wieku, a przy schyłku jego znalazła znakomitego przedstawiciela w osobie Sebastiana Brandta (r. 1458—1521); autora słynnej satyry p. n. „Okręt błaznów („das Narrenschiff") i wielu innych pism ostrym i gryzącym przenikniętych dowcipem.

III. Ohres nowej gór no niemczy z ny obejmuje czasy nowożytne, od reformacyi, aż do chwili obecnej. Ponieważ w okresie tym przypada najbujniejszy rozkwit L-y n-ej ze zmieniającymi się kilkakrotnie zasadniczemi jej kierunkami, więo należy w nim rozróżnić kilka działów

Enc. Powsz. niustr. S. n. Zesz. 13. T. U.

odrębnych, rozmaitą bardzo, mniej lub więcej znaczną dla całego życia narodowego posiadających doniosłość.

1. Czasy Reformacyi zajmują pierwsze miejsce w kolei czasu, a także w sile swych wpływów na rozwój duchowy, dalszy narodu niemieckiego, ale w rozwoju jego literatury wielkiego znaczenia nie posiadają i niewiele przyczyniły się do wzbogacenia jej dziełami o wartości trwałej, choć bardzo podziałały na pobudzenie ożywionego ruchu piśmienniczego przez swoje spory i polemiki religijne, które zamknięte w ciasnem kole zagaduień sekciarskich, niekiedy tak jałowych i bezdusznych, choć pomnożyły zasoby literatury narodowej, nie wzbogaciły jej wcale. Zresztą ten szybki rozwój piśmiennictwa niemieckiego w XVI wieku, ułatwiony jeszcze przez dokonany na krótko przedtem wynalazek druku, był o tyle nieomal przyczyną co i skutkiem reformacyi. Wynikał on w znacznej części z przenikających do Niemiec w ciągu XV stulecia prądów humanizmu, a potem odrodzenia klasycznego.— Reformacya, choć mająca wspólne z tymi prądami źródło w zaprzecznem względem średniowiecznego porządku rzeczy dążeniu nowożytnego ducha czasu, w dalszym swym rozwoju przeciwko nim się zwróciła, jako reakcya fanatyczna ciasnych formułek sekciarskich. Humaniści niemieccy, choć niewątpliwie byli poprzednikami Reformacyi, choć przez swą śmiałą krytykę stosunków kościelnych grunt jej przygotowali, następnie, skoro ona w protestantyzmie luterskim weszła na pole jałowe sekciarstwa teologicznego, bądź odwrócili się od niej stanowczo, jak wielki Erazm Roterdamczyk (r. 1467—1536), który choć pochodzenia niderlandzkiego i kosmopolita z przekonań, w Niemczech jednak głównie rozwijał swą działalność, bądź zwalczali ją zaciekle, jak znakomity satyryk, uczeń wszechnicy krakowskiej, Franciszkanin Tomasz Murner (r.1475—1537), bądź wreszcie prześcignęli w swych dążeniach jej ideały, jak szlachetny idealista — marzyciel Ul ryk von Hutten (r. 1488—1523), który przejąwszy się ideą reformatorską, podjął walkę za sprawiedliwość i prawdę przeciw ciężącej nad krajem przemocy i zginął w niej tragicznie. Jakżeż on nie zrozumiał naczelnego mistrza reformacyi niemieckiej, zwalczającego z zaciekłością sek-ciarską tylko duchowne potęgi chrześcijaństwa, a zginającego się kornie przed wszelkiemi potęgami świeckiemi, do których umocnienia tak skutecznie we własnej przyczynił się ojczyźnie! W jednym względzie jednak Reformacya protestancka ożywczo podziałała na rozwój literatury niemieckiej, mianowicie przez wyrobienie języka narodowego, którym jej przedstawiciele stale się posługiwali. Sam Marcin Luter (r. 1483— 1546) ogromne pod tym względem położył zasługi przez swój znamienity przekład Biblii, arcydzieło wszelkich przekładów, niespożyty pom-

100

Niemcy (literatura).

2. O lir es wojny Trzydziestoletniej

jest dalszym ciągiem czasów reformacyi, a raczej jej wynikiem naturalnym. — Zbudzone w pierwszej połowie XVI wieku przez protestantyzm, a spotęgowane jeszcze w drugiej połowie tego stulecia przez reakcyę katolicką przeciwieństwa reli-

nik mowy niemieckiej, która tu osiągnęła zasadnicze swe formy, ustalając raz na zawsze jej budowę wewnętrzną. — I inni pisarze reformacyi, stronnicy i współwyznawcy Lutra, zasłużyli się w tym kierunku niemało. Pisali dzielną, na wskroś swojską, wprost z ust ludu wyjętą niemczyzną, ale arcydzieł tworzyć w niej nie mogli. Brakło im potemu gieniuszu, lub choćby uzdolnień wyższych, które nie mogły się rozwinąć na gruncie duchowym, wyjałowionym przez negacyę protestancką, pozbawionym tradycyi kulturalnej, a nieposiadającym też samorzutnej energii bytu czysto ludowego. Pisarze i poeci protestantyzmu luterskiego pochodzili wyłącznie prawie ze średnich i niższych sfer mieszczańskich, z ludem stykali się nieraz, ale nim nie byli, a nie byli też ludźmi kultury wyższej, zdolnymi żyć całą pełnią życia duchowego, indywidualnego. Stąd ciasny zakres ich pojęć i nizki poziom ich artyzmu. Najwybitniejszy między niemi, szewc norymberski Hans Sachs (r.1494—1576), był poetą prawdziwym i najbardziej się zbliżył do typu poety ludowego. Natomiast zręczny opowia-dacz Jörg Wickram (f około r. 1557), bajkopisarz Burchard Waldis (f ok. r. 1557), wreszcie bardzo popularny w Niemczech zachodnich satyryk i polemista, Jan Fischart ze Strasburga (f około r. 1590), byli to poeci typu czysto mieszczańskiego, których twórczość ograuiczona była wewnętrznie, jak ograniczony był na zewnątrz ich widnokrąg murów ciasnych, miejskich obrębem. — Wszelako i z po za tych murów, od szerokich przestworów pól, poczęły przenikać do literatury jakieś tchnienia świeższe. Reformacya poruszyła, jak wiadomo, w Niemczech i lud wiejski. Ruch jego społeczny przez agitatorów na fałszywe drogi sprowadzony, skończył się katastrofą okropną wojen chłopskich, po których dotkliwszy jeszcze zapanował ucisk.—Ruch umysłowy wydał wtedy kilka płodów znamienitych, w postaci podań przenikniętych pierwiastkami nowego ducha czasu, służących później za motywy natchnień twórczych wielu gienialnym poetom krajowym i zagranicznym. Takie są podania o czarnoksiężniku Fauście, o dowcipnym cudaku zwanym Tyli Eulenspiegel (popularnym i u nas pod imieniem Sowizdrzała) o Żydzie wiecznym tułaczu.— Wszystkie one wraz z wielu inuemi, wysnutemi ze średniowiecznych tradycyj, pojawiły się w książeczkach ludowych (Volksbücher), które za czasów reformacyi w wielkiej liczbie po całych Niemczech krążyły i stanowiły odrębną literaturę popularną, na targach i odpustach rozpowszechnianą.

gijne, w początkach w. XVII doprowadzone zostały w Niemczech do najwyższego rozsrożenia „nienawiści teologicznych”, które wraz z różne-mi dążeniami przewrotnej polityki nowożytnej, od samego początku Reformacyi najgorszy wpływ na sprawy religijne wywierającej, wybuchnęły w końcu wojną straszliwą, wiodącą za sobą orszak klęsk, w postaci spustoszenia, zdziczenia, upadku kulturalnego i umysłowego wszystkich prawie krajów niemieckich. Niezawsze wojny takie smutne sprowadzają następstwa. Współcześnie prawie z wojną trzydziestoletnią tocząca się walka Niderlandów z przemocą hiszpańską, pociągnęła za sobą owszem świetny rozkwit wydobywających się na swobodę Prowincyj zjednoczonych, ale walki domowe różnych krajów i stronnictw niemieckich, podniecane przez współudział różnych państw ościennych, mogły oddziaływać tylko przygnębiająco na naród niemiecki, a korzyść przyniosły jedynie różnym wielkim, małym i maleńkim jego gnębicielom, niezliczonym książętom i książątkom, którzy od pokoju westfalskiego, korzystając ze wzmocnionej swej władzy, poczęli odgrywać rolę monarchów absolutnych, małych, czasem zgoła miniaturowych Ludwików XIV, posiadających wszelkie wady swego wielkiego pierwowzoru, a żadnej z jego zalet. Pod opieką tych zbytkujących i rozpustujących władzców swych nie mogły zakwitnąć kraje niemieckie. I życie ich umysłowe uległo zastojowi.

L. n. w wieku XVII, tak w ciągu wojny trzydziestoletniej jak i bezpośrednio po niej, to istny obraz nędzy i rozpaczy. Zupełny w niej brak natchnień wyższych, samorodnych, szerszych dążeń, znamienitych talentów. Wszędzie małość, pospolitość i martwota. Gdzieniegdzie tylko tryska jakieś żywsze źródełko natchnienia, lub budzi się dążność podnioślejsza, jako reakcya przeciw miernocie powszechnej; wśród masy piszących i czytających, ta tylko wszechwładnie panuje.—Cechą główną L-y n-ej ówczesnej jest jej uczoność szkolarska, a także sztuczna i wymuszona wykwintuość. Zresztą prawie w całej Europie ówczesnej twórczość literacka posiadała nastrój podobny, ujawniający się np. w t. zw. marinizmie włoskim lub gougoryzinie hiszpańskim, gdzieindziej wszakże, np. w Hiszpanii i we Francyi, była w tych zboczeniach gustu pewna energia żywotna, umożliwiająca świetny współcześnie z nimi, lub bezpośrednio po'nich następujący rozkwit literatur narodowych—w Niemczech połączone one były z zastojem martwym w rutynie szkolnej, z której dopiero po wielu, wielu przewrotach umysłowych duch narodu zdołał się wyzwolić. Zewnętrzną oznaką tego rutynizmu było powstanie szkół literackich, wyobrażających pedantycznie określone kierunki twórczości. Na czele stoją dwie szkoły szląskie. — Twórcą i mistrzem pierwszej z nich był Marcin Opitz (r. 1594—1639), typ arcypedanta, odznaczającego się wielką sumiennością i prawością dążeń, zasłużonego wielce w sprawie oczyszczenia języka narodowego z bardzo licznych wtedy naleciałości obcych, ale przytem zacieśnionego niezmiernie w swych pojęciach, tworzącego poetycznie bez natchnienia, a rozprawiającego o poe-zyi bez odczucia jej.—Wśród poetów zaliczonych do pierwszej szkoły szląskiej odznaczają się: liryk Paweł F 1 e m i n g (r. 1609—1690), satyryk Fryderyk Logau (r. 1604—1655) i dramaturg Andrzej Gr yp h i u b (r. 1606—1664). - Ostatni z nich przez swą dążność do ornamentacyi retorycznej, zbliża się do t. zw. drugiej szkoły szląskiej. która oschłą uczoność swej poprzedniczki zastąpiła przesadną wykwintnością dworską i stylem napuszystym w rodzaju mary-nizmu włoskiego.—Założycielem tej szkoły był poeta liryczny, Krystyn Hoffmann von Hof f m a n ns wa ldau (r. 1616—1679), jednym z najwybitniejszych- jej przedstawicieli dramaturg Kacper von Lohe u stein (r. 1635 —1688). Nie obyło się wszakże w ówczesnej literaturze bez opozycyi przeciw wymuszonej napuszy-stości stylowej drugiej szkoły szląskiej.—Wystąpił z nią przedewszystkiem Krystyn Weiss (r. 1642—1708), później i inni poeci, zajmujący stanowisko niezawisłe zupełnie, lub też należący do odrębnych szkół i związków literackich, bardzo licznych naówczas w Niemczech. Jeden taki związek p. n. „Blumenorden an der Pegnitz”, tworzyli uprawiający wedle wzorów włoskich lirykę alegoryczno - pasterską poeci norymberscy, na których czele stał Jerzy Filip Harsdo rfer(r. 1607—1659). Inny związek, ożywiony duchem bardziej narodowym, powstał w Hamburgu za sprawą Filipa von Ze-sen (r. 1619 —1689); jeszcze inny założony został przez Jana Custa (r. 1607—1667) pod nazwą S ch w a n e n ord e n an derElbe. Stanowisko samoistne zajmował poeta religijny, Paweł Gerhardt (r. 1606—1676), który podtrzymywał tradycyę protestanckiej pieśni kościelnej z czasów Reformacyi, wprost od Lutra pochodzącą. Wystąpili też wtedy w Niemczech poeci religijni, duchem katolickim przeniknięci, jak Fryderyk Spe (r 159)1—1625); a także myśliciele — mistycy, bądź w duchu katolickim, jak Jan Scheffler (r. 1624—1677), znany pod nazwą Anioła Ślązaka, bądź w duchu zupełnej niezawisłości myśli, jak samorodny, nieuczony philosophus teutonicus, prosty szewc z Saksonii, Jakób Boehme (r. 1575—1624). — Oba wysoce cenieni przez Mickiewicza, który z ich dzieł wysnuł liczne swe wierszowane „Zdania i uwagi”.— W prozie niemieckiej tego okresu odznaczyli się najwięcej autorowie powieści satyrycznych, wedle wzorów hiszpańskich: Krzysztof von Grimme 1 shau sen (f r. 1676), autor rozgłośnej powieści „Simplicius Simplicissimus”, J an Michał Mosc herosch (r. 1601—1669) i Baltazar Schupp (r. 1610—1661).—Dowcipem celował oryginał osobliwy, kaznodzieja wiedeński, Augustya-nin, Ulry k M ege rl e (r. 1642—1709), znany lepiej pod klasztornem imieniem Abrahama a Sancta Clara, głośny nietylko przez swoje częste, pełne humoru kazania, ale także przez wyborne powieści satyryczne, przypominające Rabelais g o.—Te satyryczne tony, odzywające się w Niemczech pod koniec XVII wieku, zwiastują nowy zwrot ich kultury w wieku następnym, naprzód ku naśladownictwu wzorów francuskich, następnie ku samoistnemu rozwojowi, który w zakresie twórczości literackiej najsilniej wystąpił.

3. Wiek XVIII w dziejach L-y n-ej przedstawia się dość odmiennie w pierwszej, naśladowczej przeważnie, i w drugiej, coraz bardziej samoistnej swej połowie. Niemniej przeto obie te połowy stulecia uzupełniają się nawzajem: pierwsza jest poniekąd przygotowaniem do drugiej, jest przejściem od zdziczałych lub zwyrodniałych pod względem smaku artystycznego czasów wojny Trzydziestoletniej i pokoju westfalskiego, do pełnego rozkwitu artystycznej kultury niemieckiej, objawiającego się w twórczości największych jej mistrzów z czasów Schillera i Goethego. W pierwszej połowie XVIII stulecia wpływ francuski, jak wszędzie w Europie, rozpościerał się w Niemczech bardzo szeroko. W życiu i obyczajach zapanował wszechwładnie (dowodem Fryderyk II, bohater narodowy niemiecki, gardzący bezgranicznie niemczyzną, a bałwochwalczo wielbiący franeusczyz-nę)—w literaturze jednak nigdy nie miał panowania wyłącznego i od samego początku napotykał silne przeciwdziałanie innych prądów, które wkrótce stanowcze nad nim odniosły zwycięstwo. Głównym przedstawicielem i zaciekłym obrońcą tego wpływu był Jan Krzysztof Gottsched (r. 1700—1766), poeta bez natchnienia i pedantyczny estetyk-doktryner, który jednak przyczynił się do oczyszczenia i uszlachetnienia gustu artystycznego swych współziomków, szczególnie w zakresie dramaturgii, w której przez długi czas przemagała najpospolitsza farsa, w trefnisiu, stale zwanym Hans Wurst, mająca swego typowego przedstawiciela. Gottsched wypędził Hansa Wursta z teatru w imię wyższych wymagań poetyki klasycznej francuskiej, ale też po za jej obrębem nic nie uznawał i całą siłą swego wpływu podtrzymywał jej doktrynę w literaturze ojczystej. Miał wielu zwolenników, jak: Krzysztof Otto von Schönaich, Joachim Schwabe, Jerzy Behrmann, Krystyn Clodius, ale przeciwnicy jego byli też liczni i wpływowi. Rej między niemi wiedli dwaj zaprzyjaźnieni i łącznie występujący, profesorowie z Zurychu (tak zwani krótko Szwajcarzy): Jan Jakób Bod-mer (r. 1698—1788) iJanJakób Breitinger (r. 1701 —1776), którzy ostatecznie, po zaciekłej walce polemicznej, powagę Gottscheda w literaturze niemieckiej obalili. Po za obrębem tej walki rozwijali swą twórczość w pierwszej połowie XVIII wieku, mniej lub więcej samodzielni poeci: liryk Krystyn Günther (r. 1695— 1723); poeta opisowy, a zarazem uczony badacz naturalista A lbr ec fit von Haller (r. 1708—77); liryk refleksyjny, Fryderyk von Hagedorn (r. 1708—1754); satyryk Wilhelm Rab en er (r. 1714 — 71); wkońcu poeta-dydaktyki bajkopisarz K ry sty n Gel 1 ert (r.1715 —69).—Pierwszym przedstawicielem zwrotu narodowego w poe-zyi niemieckiej w zakresie tradycyi racyonalisty-cznej protestantyzmu i po doktrynersko pojętych tradycyj starogiermańskich, był Fryderyk Bogumił KI ops t o c k (r. 1724—1803), który wiele pobudził, wiele poruszył w poezyi ojczystej, ale pozostawił w niej jeden tylko bardzo głośny, a nieskończenie nudny i stąd mało czytany epos religijny „Messi as”.—Odrębny zupełnie charakter posiada rówieśnik jego prawie, ale nic z nim nie mający wspólnego, wesoły i pogodny twórca humorystycznego „Oberona“ Krzyś ztof Marcin Wieland (r. 1733 —1813). Oba ci poeci mieli później licznych zwolenników, zwalczających i potępiających się nawzajem Jednocześnie z tym zbudzeniem się prądów samorodnych w poezyi niemieckiej budzą się też i samorodne dążenia myśli w filozofii narodowej, a to w gie-nialnych pomysłach wielkiego Gotfryda Leibnitz a (r. 1646—1716), w sumiennych, choć niezbyt głębokich i dość pedantycznych badaniach Krystyna Wolfa, w wolnomyślnych zapędach Jana Edelmanna i Hermana Rei-marusa; wreszcie w popularyzatorskich pismach Mojżesza Mendelssohna i Krzysztofa Nic o la i eg o. Na gruncie rozwijającej się coraz bujniej filozofii zrodziła się też w Niemczech za owych czasów estetyka naukowa. Pierwszemi jej prawodawcami byli: Jan Christ i Aleksander Ba urn g ar ten.—Niebawem zjawili się znamienici jej mistrze: Joachim Winckel-mann (r, 1717—68), który zajmował się wprawdzie tylko sztukami plastycznemi, ale przez swe odkrycia i nowe poglądy w zakresie starożytności klasycznej i na literaturę ogromny wpływ wywarł, oraz Gotthold Ephraim Lessing (r. 1729 — 81 ), gienialuie wszechstronny poeta i estetyk, autor najlepszej do dziś dnia komedyi niemieckiej „Minna von Barnhelm” i najgłębszej w całej literaturze wszechświatowej rozprawy estetycznej, nazwanej słusznie przez Sc h erra „kamieniem węgielnym” estetyki nowożytnej p. n. „Laokoon, czyli o granicach malarstwa i poezyi”.—Bezpośrednim wpływem na rozwój literatury niemieckiej przewyższył pono Lessinga, Jan Gottfryd Herder (r. 1744—1803), który w licznych swych pismach treści różnorodnej rzucił w świat mnóstwo nowych i oryginalnych idei, które w literaturze niemieckiej pobudziły wrzenie rewolucyjne umysłów, przypadające w t. zw. okresie burzy i parcia („Sturm-und Drangperiode”). Na tlę okresu tego występuje szereg mniej lub więcej samodzielnych talentów poetyckich, jak: F ry der y k Müller (i r. 1825), Fryd. Max. Klinger (f r. 1831); Henryk Gerstenberg (fr. 1823); August Bürger (r. 1747-94); Jan Henry k Voss (r. 1751 —1826) Krystyn i Fryderyk bracia Stollber-g o wie, Wilhelm Heins e (f r. 1803); Krystyn Schubart (f r. 1791), którzy w różnym stopniu i zakresie przyczynili się do bujnego rozkwitu literatury narodowej i gotowali drogi dwom najwyższym jej mistrzom-geniuszom. którzy, wyszedłszy z „burzy i wrzenia“, wznieśli się w rozwoju swym stopniowym do najdoskonalszej, a zarazem i najbogatszej harmonii poetyckiej, jaką kiedykolwiek duchy twórcze zdołały osiągnąć. Starszy z tych mistrzów, Jan Wolfgang Goethe (r. 1749 —1832), to jeden z najbardziej samorodnych, bezpośrednich, a zarazem i najbardziej kulturalnych gieniuszów twórczych, literatury wszechświatowej. Zdołał on zjednoczyć w swem jestestwie dziwnie naiwną prostotę z nadzwyczaj wyrobioną kulturą, świeżość uczucia z głębią myśli, potęgę bezwiednej intuicyi z wiedzą bezprzykładnie prawie rozległą, a wskutek tego zdołał tworzyć z równą siłą prawdy i natchnienia, dzieła tak krańcowo sobie przeciwstawne, jak najburzliwszą tragedyę życia nowożytnego „Faust” i najspokojniejszą jego sielankę „Herman i Dorota“. Zaprzyjaźniony ściśle z Goe-them i złączony z nim wspólnością dążeń J an Fryderyk Schiller (r. 1759—1805), niedorów-nywał mu siłą i wszechstronnością gieniuszu, ale nie ustępował mu w szczerości i prawdzie natchnienia, a przewyższał go pono bogactwem serca, przez które w swej liryce wzniósł się do najszlachetniejszych ideałów ludzkości, a w swych dramatach (np. w „Zbójcach”, „Don Karlosie“) dał wyraz najsilniejszym jej pragnieniom, dążącym do urzeczywistnienia się w czynie. Oba wielcy poeci niemieccy byli najdoskonalszemi przedstawicielami humanitaryzmu ośiemnasto-wiekowego, który tyle zawierał w sobie żywotnej treści, zamąconej jednak przez tak liczne przymieszki społecznych i politycznych namiętności, oraz doktryn błędnych racyonalizmu. Goethe i Schiller, mocą swego gieniuszu artystycznego, wznieśli się po nad namiętny zamęt swych czasów, ale nie zdołali przezwyciężyć w sobie jednostronnego jej racyonalizmu, bo ten tkwił w urobionej przez protestantyzm glebie duchowej, z której oni wyrośli i mógł być przezwyciężony jedynie przez gieniusz po za jej obrębem z czystej clirześcijańsko-katolickiej tradycyi wykwitający—przez gieniusz naszego Mickiewicz a.—Ten tryumfujący zawsze w Niemczech, choć nieraz zwalczany racyonalizm, znalazł w drugiej połowie stulecia gienialnego rzecznika w filozofii w osobie Emanuela Kanta (r. 1724— 1804), a pospolicie - płaskich, utylitarnie-prak-tycznych przedstawicieli na polu literackiem w dramaturgach; Auguście Ifflandzie (r. 1759 —

1814) i Auguście von Kotzebue(r. 1761 — 1819) | ner (r. 1768—1823), oraz powieściopisarz Ernest Ale napotkał też na bardzo silną opozycyę Teodor Hoffmann (r. 1776—1822). U wszyst-w twórczości poetów gorącego serca, jak nie- kich romantyków niemieckich, wskutek ich reak-szczęśliwy, przez większą część życia obłąkany cyjno-uczuciowych dążności, występuje mniej lub liryk, Fry d. H öl d e r 1 i n (r. 1770 —1848) i dzi- więcej stanowczy zwrot religijny ku katolicyz-waczny, znamierowany w stylu, ale porywający mówi, ujawniający się najsilniej u Klemensa siłą i prawdą swego uczucia nowelista, Jan Brentano (r. 1777 —1842). Mniej wyraźny, choć Paweł Fryd. Ri c hter (r. 1763—1825), popu- należący do ich programu, ale paraliżowany Jarny niezmiernie pod swym pseudonimem lite- przez wyrafinowaną sztuczność ich nastroju za-rackim Jean Paul. Nastrój uczuciowo-fantasty- sadniczego, jest u nich zwrot do ludowości, któ-czny tych poetów, występujący zresztą też bardzo rego najwybitniejszym przedstawicielem, zbieracz silnie w wielu utworach młodzieńczych Goethe- piśni ludowych (które wydał wspólnie z Kiego i Schillera, oraz w większości współcze- mensem Brentano p. n. „Des Knaben Wuu-8nycli im rzeczników „burzy i parcia”, zwiastu- derhorn”) A c hi m von Arnim (r. 1781—1831). je zbliżanie się wielkiego prądu fantazyi i uczu- Uczuciowość romantyzmu otworzyła w nim sze-cia, który pod nazwą romantyzmu miał nie- roki wpływ kobietom, jak Karolina Schle-bawem wszechwładnie zapanować tak w nie- gel, Dorota Veit, Rahel Levin, oddziały-raieckiej, jak i w ogólno-europejskiej twórczości wająoym nie przez swe pisma, lecz przez swój poetyckiej.    wpływ osobisty. Wreszcie po zatemi różnemi obja-

mis so (r. 1786—1838), wreszcie wielki dramaturg wiedeński „łączący szczęśliwie fantastycz-ność romantyczną z harmonią klasycznego artyzmu", Franciszek Gr i lip a rz er (r. 1791 — 1871). Równocześnie z poezyą romantyczną kwitły w Niemczech, pokrewne jej mniej lub więcej swą wybujałością, dążności naukowe i filozoficzne w pismach religijnych zbliżonego bardzo do przewódzców romantyzmu Fryderyka Schleiermacher a, w badaniach przyrodniczych Aleksandra Humboldta, lingwistycznych obu braci Grimmów, Jakóba i Wilhelma, wreszcie w bardzo szeroko zakrojonej, a w istocie dość bałamutnej filozofii Fichte g o

4. Wiek XIX w pierwszej swej połowie to wami romantyzmu, spotykamy czysto dekoracyjne, wiek romantyzmu, czyli kierunku będące- na efekt zewnętrzny obliczone zastosowanie jego go krańcowem przeciwieństwem i zaprzeczeniem fantastyki, głównie u popularnych powieściopisa-racyonalizmu ośmnastowiekowego i, jak zwykle rzy, między którymi najpopularniejszy był Fry-podobne kierunki reakcyjne, dochodzącego do de ryk de la Motte Fouqué (r. 1777— bardzo nadmiernej i przesadnej wybujałości. Da- 1843), oraz u niektórych dramaturgów, wśród je się to widzieć szczególnie w literaturze nie- których zręcznością rzemieślniczą celował Sa-mieckiej. Gdzieindziej (np. w literaturze naszej) lomon Raupach (r. 1784—1853).—Przeciwni-romantyzm nie przestając być w zasadzie prze- kami szkoły romantycznej w jej jednostronno-ciwdziałaniem jednostronnemu realizmowi; był ściach i wybujałościach chorobliwych, a jej na-jednakże do pewnego stopnia syntezą różnych stępcami w nielicznych jej dążeniach żywotnych, duchowych prądów czasu i zawierał w sobie na- samorodnych, narodowych, byli naprzód poeci-pa-wet dużo żywiołów wysoce postępowych, współ- tryoci, śpiewacy walki patryotyoznej r. 1813 nych mu nawet poniekąd z jego przeciwnikiem, przeciw najazdowi francuskiemu podjętej, Er-racyonalizmem—w Niemczech kierunek roman- nest Arndt (r. 1769—1860), Karol Teodor tyczny był najczystszą, najbardziej typową reak- Körner (r. 1791—1813), Maks Schenkendorf cyą, dochodzącą w najdalszych swych wynikach (r. 1783—1819), dalej poeci przejęci duchem twór-do krańców zacofaństwa bezdusznego. Stąd od- czości ludowej i wpływem przyrody swojskiej: rębne cechy romantyzmu niemieckiego, szczegół- Ludwik Uhland (r. 1787—1862), Gustaw nie nam Polakom na Mickiewiczu wykształ- Schwab (r. 1792—1850), Justinus Korconym tak bardzo obce. Dla nas romantyzm, to ner (r. 1786—1862)—ci trzej ściśle zaprzyja-prąd twórczości swojskiej, samorodnej, rozwija- źnieni i poczytywani za mistrzów tak zwanej jąoy się na swobodnych przestworach życia na- szkoły szwabskiej; dalej jeszcze wielki rodowego i ludowego—w Niemczech, to kierunek mistrz formy artystycznej, znakomity odtwórca w wielu swych objawach bardzo sztuczny, zna- w poezyi niemieckiej motywów wschodnich Fry-tury swej czysto literacki, zamknięty w ściśle deryk Riiekert (r. 1789 —1866); przejęty na określonym obrębie noszącej jego miano szkoły wskroś duchem liryki niemieckiej, zniemczały od literackiej. Jego twórcy i prawodawcy to teore- dzieciństwa Francuz, Adalbert von Cha-tycy-doktrynerzy o dużym talencie, wielkich dla nauki zasługach, ale o bardzo nieznacznej sile natchuienia samorodnego, jak bracia S chi e głowi e, August Wilhelm (r. 1767—1845) i Fryderyk (r. 1772—1829)—jego główni przedstawiciele, to poeci wysoce i wielostronnie uzdolnieni, ale dalecy od samorzutnej gienialności, iak romantyczny Goethe, Ludwik Tieck(r. 1773—

1853), albo też objawiający ją, bądź w chwilowych tylko przebłyskach, jak Fryderyk von H a r d e nb erg, zwany Novalis (r. 1772—1801); bądź w chaotycznym zamęcie chorobliwego wi-zyonerstwa, jak dramaturgowie: Henryk von Kleist (r. 1778—1811) i Zacharyasz Wer-

Schellinga i Hegla, oraz w niezmiernie głębokiej, ale niekiedy paradoksalnej filozofii wielkiego samotnika, Schopenhauera.—Romantyzm niemiecki przeżył się i wyczerpał, sam siebie wyszydził, sam sobie zaprzeczył w poezyi gie-nialnego fantasty-szydercy i ironika Henryka Heinego (r. 1799—1856), poczem powstało w literaturze niemieckiej nowe wrzenie p. n. szkoły młodoniemieckiej, odpowiadające ówczesnemu wrzeniu polityoznemu, w ruchach rewolu-cyjnych r. 1848 osiągającemu punkt swój kulminacyjny. I Heine nie był obcy tym nowym dążeniom, przejmował się niemi o tyle, o ile przy swem usposobieniu skeptycznem mógł się czemś-kolwiek na prawdę przejąć, istotnym wszakże ich inicyatorem i budzicielem, był znamienity publicysta Ludwik Börne (r. 1786 — 1837), a głównymi przedstawicielami, wielostronnie i bogato uzdolniony powieściopisarz i dramaturg Karol Gutzkow (r. 1811 — 78), estetyk Ludolf Wienbarg (r. 1803—71); płodny w różnych rodzajach pisarz teoretyczny i poeta Teodor Mundt (r. 1801—61); nowelista Ferdynand Kühne (r. 1806—89); popularny autor licznych powieści, sztuk teatralnych, szkiców literackich i polityczno - historycznych, Henryk Laube (r. 1806—84). Pod wpływem wolnomyslnych i rewolucyjnych dążeń szkoły młodo - niemieckiej powstał w literaturze jakby nowy okres „burzy i parcia“, wyobrażany przez szereg talentów wybujałych, niekiedy chorobliwych i niezrównoważonych wewnętrzuie, jak dziko-gienialny dramaturg: KrystynDytrych Grabbe(r. 1801—36) namiętni rzecznicy w liryce ogólno-europejskich haseł rewolucyjnych: Ferdynand F rei li g-ratb (r. 1810—76), Karol Beck (r. 1817—79), Jerzy Herwegh (r. 1816 —75), Henryk August Hoffmann, zwany zazwyczaj od miejsca pochodzenia Hoffmann von Fallersleben (r. 1798 —1874), Franciszek Dingelstedt (r. 1814—81); liryk patryotyczny, autor słynnej pieśni „Die Wacht am Rhein“ Maks Schnekeburger (f r. 1843), wreszcie głębokomyślny poeta, dramaturg Mikołaj Lenau (r. 1802—50).—Nie brakło wszakże w tym okresie poetów, którzy, występując w samych jej początkach, trzymali się zdała od politycznych i społecznych jej dążności, jak dramaturg i powieściopisarz K a r o 1 Immermann (r. 1796—1840); wielce artystyczny liryk August hr. Platen Halermund (r. 1796 — 1835)izna-komita poetka Aneta von Droste-Hülshoff (r. 1797—1848), bądź też działając w dobie późniejszej, mniej lub więcej przejmowali się temi dążnościami, zachowując przytem nastrój ducha bardziej przedmiotowy, jak znany pod pseudonimem AnastasiusaGrüna, Antoni hr. Auers-p erg (r. 1806 - 75), Ju 1 iu sz M o s en (r. 1803— 67), Edward Mori ke (r. 1804 — 75). Jak zawsze wreszcie i wtedy byli pisarze nie troszczący się zgoła o dążenia i prądy czasu, a żądui jedynie jak najszerszej popularności, którą, jak wiadomo, w nowszej literaturze głównie w dziedzinie po-wieściopisarstwa się zdobywa. W tej dziedzinie zasłynęli w Niemczech około połowy ubiegłego wieku: Wilhelm Häring (pseud. Wilibald Alexis), Karol Postl (pseud. Sealfield), Mün ch-Bellinghansen (pseud. Fry d. Halm) Karol Hol te i, Leopold Schefer, książę P üc k 1 er-Mu s ka u, wreszcie Al. Bronikowski, zniemczony Polak, pisujący po niemiecku powieści dość popularne z dziejów polskich.— Po roku 1850 wraz z uspokojeniem fal życia wzbudzanych przedtem nieustannym wichrem dążeń rewolucyjnych i fale twórczości literackiej doszły do pewnej równowagi, ale jednocześnie utraciły wiele z tej bujnej siły żywotnej, która dawała im przedtem taki śmiały i szeroki zapęd. Historycy i krytycy niemieccy nazywają ten najnowszy zwrot swej literatury ojczystej powrotem do sztuki. I przed r. 1850 istniała w Niemczech pewna ilość talentów poetyckich, zupełnie niezawisłych od wpływu ówczesnych tendencyj politycznych, około tego roku występuje kilku poetów wybitnych, którzy, zrywając stanowczo z wszelką tendencyjnością, jedynie w wiernem, dokładnem i charakterystycznem odtwarzaniu zjawisk życia widzieli cel swój istotny. Przedewszystkiem znakomity dramaturg ówczesny, niewątpliwie jeden z najwybitniejszych w całej literaturue niemieckiej, Fryderyk He b-b e 1 (r. 1813 — 63), pokrewny mu duchowo, również dramaturg i powieściopisarz, Otto Ludwig (r. 1813 — 65), popularny nader liryk Emanuel Geibel(r. 1815 — 84), z życia ludowego przeważnie czerpiący swe tematy nowelista, Bertold Auerbach (r. 1812—82), piszący w dyalekcie północno - niemieckim [plattdeutsch) nowelista Fritz Reuter (r. 1816—74); wreszcie dwaj under artystyczni noweliéci-poeci: G ot tf ry d Keller^. 1819 —90) iTeodorStorm(r. 1817— 88) Do okresu bliższego nam jeszcze, w znacznej części dotąd nam współczesnego, pozostającego pod wpływem najnowszych prądów realizmu literackiego i artystycznego, należą powieściopisarze niemieccy (niektórzy do dziś duia żyjący): G u-staw Freytag (r. 1816 —95),Fr. Hackländer (r. 1816 — 77); Fanny Lewald (r. 1809—89) Paweł Heyse (* r. 1830), Fryd. Spielha-gen (* r. 1829), Karol Emil Franzos (* r. 1848), Leopold von Sacher-Masoch (* r. 1826). I naturalizm współczesny znalazł kilku przedstawicieli w literaturze niemieckiej, jak: Ludwik Anzengruber, Herman Heiberg, Karol Bleib treu.—Powrót do sztuki w poezyi niemieckiej po r. 1850 objawił się świetnością jej formy artystycznej, widnej w utworach nowszych poetów-epików: Józefa Wiktora Scheffela (r. 1826 —86), Roberta Hamer-linga i Juliusza Wolffa (* r. 1834); liryków: Rudolfa Ba um bach a (* r. 1841) Adolfa hr. von Sohack (r. 1815—95), Fryd. Bode ns ted ta (r. 1819—92); wreszcie dość wielo-

w. G.

stronnych poetów lirycznych i epiczno-filozoficz-nych: Wilh Jordana (* r, 1820), Hermana Linga i Feliksa Dahna (* r. 1834). — Największą oryginalnością silnych, żywotnych natchnień twórczych odznaczył się nowszymi czasy w Niemczech w swych dziełach dramatycznych słynny poeta-muzyk, Ryszard Wagner (r. 1813—83), którego działalność sięga daleko po za obręb literatury w rozległą dziedzinę sztuki, któremu jednak historycy niemieccy przypisują niekiedy i w literaturze znaczenie epokowe. Głownem zadaniem reformatorskich na polu sztuki dążeń Wagnera było podniesienie poziomu artystycznego teatru współczesnego, który w Niemczech, podobnie jak wszędzie w Europie, jest obecnie pono więcej instytucyą ekonomiczną, aniżeli artystyczną i wysługuje się aż nadto często najpospolitszym i grubo materyalistycznym upodobaniom publiczności współczesnej. Taki charakter teatru bardzo niekorzystnie oddziałał na wiele wybitnych nawet talentów dramatycznych w dzisiejszych Niemczech jak: Rudolf Gott-schall (* r. 1823), Emil Brachvogel (* r. 1824f78), Samuel Mosenthal (r.lb21—77), Adolf Wilbrandt (* r. 1837) i Ernest W ild enb ruch r. 1835). Odrębną grupę tworzą współcześni komedyopisarze niemieccy, nie wznoszący się zazwyczaj po nad dość płytką i płaską koinedyę obyczajową, aż nadto często przechodzącą w farsę pospolitą. Po nader popularnym RoderykuBenedixie (1812—73) no-wszemi czasy odznaczyli się na tym polu: Gustaw von Moser i Franciszek von Schönthan Po r. 1870 rozwinęła się też w Niemczech ko-medya w stylu wyższym, a raczej dramat realistyczny wedle nowoczesnych wzorów francuskich. Spopularyzował w Niemczech ten nowy rodzaj dramatyczny Paweł Lindau (* roku 1839), a w ślady jego wstępowali Hugo Lubliner (* r. 1846) i Oskar Blumenthal (* r, 1882) Artystyczną formą twórczości swej do tychże wzorów obcych zbliżony, ale treścią jej bardziej narodowo niemieckim okazuje się nader popularny obecnie dramaturg, H er m a n Sudermann (* r. 1857), podczas gdy znamienity jego w tej dziedzinie współzawodnik, nierównie od niego głębszy i bardziej poetycki, Gerhard Hauptmann (* r. 1862), tak w treści jak i w formie swych utworów na wśkroś jest samodzielny, pełny swojskiego, rodzimego charakteru. — Rozwojowi głównych prądów literatury niemieckiej, w drugiej połowie ubiegłego stulecia towarzyszyły zbliżone do nich mniej lub więcej i oddziaływające na nie w pewnym stopniu prądy myśli filozoficznej. Za czasów krańcowo-wolno-myślnych dążeń szkoły młodo-niemieckiej zapanowała też bardzo filozofia radykalna, która bądź to była rozwinięciem krańcowiej pojętych idei Hegla w t. z w. młodo-hegelianizmie (którego organem stały się wydawane w Halli przez Arnolda Rugego „Roczniki“), bądź też

wytwarzała nowe (nie wolne jednak od wpływów hegelianizmu) kierunki krytyki bezwzględnie negacyjnej, występującej w pismach Dawida Straussa, Ludwika Feuerbacha, Brunona Bauera. Później (około r. 1870), rozpanoszyła się w Niemczech pesymistyczna, rzekomo na pozytywnych danych nauk przyrodniczych oparta, a wistocie rzeczy pełna metafizyki wybujałej i przytem do najwyższego stopnia dowolna i bałamutna filozofia Edwarda Hartmanna; w najnowszych zaś czasach ogromny wpływ uzyskały na wskroś oryginalne i krańcowo negacyj-ne poglądy filozoficzne najgienialniejszego ze wszystkich gienialnych paradoksistów, więcej pono poety, aniżeli myśliciela, Fryderyka Nietzschego (ob.). Ten ostatni wywarł niezmiernie doniosły wpływ na rozwój, nietylko w swej ojczystej lecz i w innych literaturach europejskich nowego kierunku, znanego pod nazwą ogólnikową m o-dernizmu, a stanowiącego bardzo silne i jaskrawe przeciwieństwo panujących dotąd przeważnie prądów realistycznych i naturalistycz-nych. W Niemczech „modernizm“ zaznaczył się bardzo dobitnie ze swemi dążeniami do symbolicznego odtwarzania stosunków i zjawisk życia, ze swą dowolnością kapryśną i dumnem lekceważeniem wszelkich zadań realnych życia społecznego. Szczególnie w liryce niemieckiej najnowszej ostatniemi czasy pojawiły się liczne zastępy poetów „modernistów“. Za najzdolniejszego między niemi uchodzi Detlev von Liii euer ou (* r. 1844). Obok niego wyróżnili się Ryszard Dehmel, Karol Henckel 1, Maurycy von Ste rn, Jan Henryk Mackay Juliusz Hart, Otto Juliusz Bierbaum, Gustaw Falke, Ryszard Zoozmann i inni. Na polu romansu modernistycznego, odznaczyli się talentem istotnym, wśród mnóstwa pretensyo-nalnych, a miernych zdolaości: Max Kretzer,

S. Höchstetter, Marya Janitscheck, Fanny Gröger, Otto Eryk Hartleben, Karol Hauptmann.—W dramacie „modernizm“ także ma swych przedstawicieli. Obaj główni dramaturgowie niemieccy doby obecnej: Sudermann i Hauptmann niepozostali zupełnie ob-cemi nowym prądom i jakkolwiek w swych utworach nie gardzą rysami realistycznemi w cha-rzkterystyce i sytuacyach, to jednak wprowadzają do nich także pewien symbolizm i pewną idea-lizacyę poetycką, niezuaną dochodzącym już obecnie do swego kresu czasom realizmu. Szczególnie potężny i wielostronuy talent Hauptmanna podziw nieraz wzbudza w krytyce i publiczności nagłemi swemi zwrotami od realistycznych do idealnie symbolicznych pomysłów. W ostatnich latach pojawiły się w Niemczech usiłowania (np. Augusta Wolzogena) reformy teatru i sztuki teatralnej, które wszakże dotąd donioślejszych owoców nie wydały.

Bibliografia. 1) Opracowania całości. Dzieło pomnikowe G e r vin u sa „Geschichte der

Niemcy (literatura).

00-

deutscheu Dichtung” (5 tomów, Lipsk 1835— 40, wydanie 5-e, tamże 1871—74) choć nieraz jednostronne w sądach estetycznych, ze względu jednak na wykład jasny i bardzo zajmujący, dotąd się nie przestarzało. Uczone prace Ko-bersteina „Grundriss zur Gesch. der deutschen Natioualliteratur” (Lipsk 1827, wydanie 5-e w 5 tomach, t-że 1872—74); W ackernag e-la „Gesch. der deutschen Litteratur” (Bazylea 1848, wyd. 2-e w 2 tomach, t-że 1879—94); Goe-dekego „Grundriss zur Gesch. der deutschen Dichtung” (3 tomy, Hannower i Drezno 1856 — 81), zwracają więcej uwagi na gruntowne zebranie i obrobienie raateryału, niż na przedstawienie zajmujące przedmiotu, są jednak dziełami poistawnemi do badauia literatury niemieckiej. W dobrze napisanej książce Vil mar a „Gesch. der deutschen Nationallitteratur” (Marburg 1845, wydanie 23-e w r. 1890), przebijają się wyraźnie tendencye protestanckie, w Lindemanna „Gesih. der deutschen Litteratur” (Freiburg 1866, wydanie 6*e 1889)—katolickie; Kurz a „Gesch. der deutschen Litteratur” (4 tomy, Lipsk 1851 — 69, wydanie 7 e, 187 6), uzupełnia obraz rozwoju piśmiennictwa życiorysami i wyjątkami z dzieł. Znakomitem dziełem, tak pod względem naukowym, jak i pisarskim, jest Wilhelma Scherer a „Gesch. der deutschen Litteratur” (Berlin 1883, wydanie 6-e, t-że 1891). Bardzo rozpowszechnione, choć nie posiadają wartości prac samodzielnych, są: podręczniki szkolne Kluge-go „Gesch. der deutschen Nationallitteratur” (wydanie 24, Altenburg 1893) i Koch a (w zbiorze Göschen a, Stuttgart 1893), oraz dzieła popularne, ilustrowane K ö nig a „Deutsche Literaturgeschichte” (Bielefeld 1879, wydanie 23-e,

1893) i Lei xn era „Illustrierte Gech. des deutschen Schrifttums” (Lipsk 1893, 2 tomy). Z prac najnowszych zasługuje na wzmiankę S a 1 z e r a „Illustrierte Gesch. der deutschen Literatur” (Monachium 1903; dotąd wyszły 4 zeszyty).— W języku polskim mamy dwie prace, poświęcone dziejom piśmiennictwa niemieckiego: A. J. Sza-brańskiego „Rys historyi literatury niemieckiej” (Warszawa 1876, wykład doprowadzony do połowy wieku XVIII) i małą książeczkę W. Oster-loffa „Zary3 historyi literatury niemieckiej. Część I, do Klopstocka” (Warszawa 1903). Przedmiot ten znajdzie też czytelnik polski w histo-ryach literatury powszechnej, jak oto: „Dzieje literatury powszechnej” (praca zbiorowa, monograficzna; dotąd wyszły 4 tomy, do wieku XVIII, Warszawa 1880 — 97); F. H. Lewestama „History a literatury powszechnej” (Warszawa 1863 — 67, 4 tomy); W. Gostomskiego „Historya literatury powszechnej” (Warszawa 1898, 2 tomy); J. Scherra „Historya literatury powszechnej” (przekład Br. Zawadzkiego, Warszawa 1882—84, 2 tomy). Z opracowań francuskich wymieniamy: G. A. Heinrich „Histoire de la littérature allemande” (Paryż 1889—91; 3 tomy); J. Demogeot „Histore des littératures étrangères” (Paryż 1880, 2 tomy) — 2) Okresy oddzielne, kraje i rodzaje. O zabytkach najdawniejszych literatury niemieckiej, pisał R. M. Meyer „Die altgermauische Poesie” (Berlin 1889), o literaturze średniowiecznej Uh land „Gesch. der altdeutschen Poesie” (Stuttgart 1865 — 66, 2 tomy); Kelle „Gesch. der deutschen Litteratur von der ältesten Zeit bis zur Mitte des XI Jahrhundert“ (Berlin 1892); Scherer „Gesch. der deutschen Dichtung im XI und XII Jahrhundert* (Strasburg 1875). Okres Re-formacyi opisuje Hagen w „Deutschlands literarische u. religiöse Verhältnisse im Reformationszeitalter” (Frankfurt n/M 1843, 3 tomy), początki literatury nowożytnej Lemcke „Gesch. der deutschen Dichtung neuerer Zeit. Von Opitz bis Klop8tock” (1871).— Wiekowi XVIII poświęcone są prace: H i 11 eb r and a „Die deutsche Nationallitteratur seit dem Anfänge des XVIII Jahrhundert” (Gotha, 1845 — 47, 3 tomy), Biedermanna „Deutschland im XVIII Jahrhundert” (Lipsk 1875 — 80, 4 tomy) i wyborna książka Hettnera „Literaturgeschichte des XVIII Jahrhundert“ (Brunszwik 1856 — 72, 6 tomów); wiekowi XIX prace Juliana Schmidta „Gesch. der deutschen Litteratur im XIX Jahrhundert” (Lipsk 1853, 2 tomy), B r a n d e s a (ob. niżej), Ad. Sterna „Die deutsche Nationalliteratur vom Tode Goethes bis zur Gegenwart” (Marburg 1890); P. Heinzego i R. Götte go „Gesch. der deutschen Litteratur von Goethes Tode bis zur Gegenwart” (Drezno 1890) i Fr. Kirch nera „Die deutsche Nationallitteratur des 19 Jahrhundert” (Heidelberg 1893);

R. Hayma „Die romantische Schule” (Berlin 1870); czasom najnowszym E. Wolffa „Gesch. der deutschen Litteratur in der Gegenwart” (Lipsk 1896) i A. Bartels a „Die deutsche Dichtung der Gegenwart” (Lipsk 1897). Bardzo dobrze napisane są dotyczące literatury ustępy dzieła Treitschkego „Deutsche Gesch. im XIX Jahrdundert” (Lipsk 1886—90, 4 tomy). Z dzieł, zajmuiących się literaturą poszczególnych dzielnic Niemiec, zasługują na wyróżnienie prace o piśmiennictwie szwajcarskim: Mörikofera „Die schweizer Litteratur des XVIII Jahrhundert” (Lipsk 1861); Bächtolda „Gesch. der deutschen Litteratur in der Schweiz” (Frauenfeld 1892). O d r amacie pisali: Pr ölss „Gesch. des neuern Dramas” (Lipsk 1880—83,

3 tomy); Creizenach „Gesch. des neuern Dramas” (tom I, Halle 1893); Litzmann „Das deutsche Drama in der litterarischen Bewegung . der Gegenwart” (Hamburg 1894). O powieści: Bobertag „Gesch. des Romans und der ihm verwandten Dichtungsgattungen in Deutschland” (Wrocław 1876 — 84, 2 tomy); Miel-ke „Der deutsche Roman des XIX Jahrhundert” (Brunszwik 1890); E. Mo r si er „Romanciers allemands contemporains” (Paryż 1890).— W ję-

Niemcy (teatr).

00

zyku polskim opracowanie okresów poszczegól- dawnictwo P. Chmielowskiego i E. Granych znajdujemy w pracach: L. Geigera,Od- bowskiego „Obraz literatury powszechnej rodzenie i humanizm we Włoszech i Niemczech” w streszczeniach i przekładach” (Warszawa (przekład S. Mie cz y ń s k i ego, Warszawa 1896);    1895—96, 2 tomy), zawiera urywki ze znacz-

M. Carrièrea „Sztuka i literatura w wiekach niejszych pomników piśmiennictwa niemieckiego.

Ig. P.

Niemiecki teatr. Jak w Grecyi starożytnej, tak i na zachodzie chrześciańskim teatr rozwinął się z form dramatycznych obrządków religijnych. W kościele chrześciańskim ze śpiewu kolejnego aniołów i trzech Maryi przy grobie Pańskim wyrosły z czasem widowiska wielkanocne i pasyjne; w dalszym rozwoju powstały obok nich całe sztuki legiendarne, w których bez skupienia dramatycznego następowały po sobie sceny poszczególne. Dla tych misteryów (ob.), jak je nazywano, kościół stał się wkrótce sceną zbyt ciasną; przeniosły się więc (mniej lub więcej w wieku XII) na dziedzińce kościelne i klasztorne, wreszcie na ulice i place miejskie. W Niemczech, jak i wszędzie, grano je z początku w języku łacińskim; później zachowała się łacina tylko w urywkach z biblii, któremi przemawiali apostołowie, Chrystus, Bóg-Ojciec, święci i aniołowie. Postaci komiczne, które wcześnie wkradły się do tych widowisk pod wpływem kleryków wędrownych, mówiły naturalnie po niemiecku. Personel widowisk tych, nieraz bardzo wystawnych, dochodził czasem do setek osób; role świętych grywali duchowni, inne dostawały się osobom świeckim.— Obok widowisk duchownych powstawały wcześnie ludo-wo-komiczne, odgrywane przeważnie w zapusty. Aktorzy w strojach komicznych wędrowali od domu do domu i każdy z nich wypowiadał swój urywek; później odgrywać zaczęto małe sceny zbiorowe, procesy, wesela chłopskie ; wszystko to było bardzo rozpasane, rubaszne i zupełnie cech artystycznych pozbawione. — Naj-głośniejszemi autorami tego rodzaju sztuk byli w wieku XV w Norymberdze Hans Rosen-b 1 ü t i Hans Fol z, w wieku XVI Piotr Pr*obst. Wielkie zmiany w sztukach zapustnych porobił HansSachs (ob,); w utworach jego widzimy początek indywidualnej charakterystyki oBÓb i przedstawienia scen z życia codziennego. — Do wieku XVII nie było jeszcze w Niemczech żadnego budynku teatralnego, tak że np. sztuki Hansa Sachsa grano też po kościołach i klasztorach; widownią przedstawień teatralnych bywały też później i gospody.— Klasa wykształcona wystąpiła na pole dramatu z komedyamiszkolnemi, które pojawiły się przy końcu wieku XV, jako środek do wprawiania się w użyciu łaciny. Na wzór Plauta i Terencyusza (ob. te nazw.) układano te utwory; do autorów ich zaliczają się tacy mężowie, jak Reuchlin, Locher, Celtes i inni,— Dla Reformacyi widowiska za-

XVIII    i XIX” (Warszawa 1878—79, 2 tomy); Większcśó dzieł klassyków i wybitniejszych pi-

J. Brande sa „Główne prądy literatury wieku sarzów nowszych, niemieckich przełożona jest XIX* (6 tomów, Warszawa 1882—85; tom II na język polski, tego dzieła „O romantyzmie w Niemczech”);

M. Kocha „Prądy w najnowszej literaturze niemieckiej” („4teneum”, r. 1891, tomy I, III,

IV, r. 1892, tomy I, IV).—Literatura polska o piśmiennictwie niemieckim jest wogóle uboga; z nielicznych monografij przytoczymy ważniejsze: P. Chmielowski „Goethe” („Ateneum” r. 1878); W. Spa8owicz „Schiller i Goethe”

(Petersburg 1895); S. Tarnowski „O dramatach Schillera” (Kraków 1896); T. Jeske-Choiński „Henryk Heine” (Kraków 1885);

J. Flach „Studya nad dramatem niemieckim

I. G. Hauptmann” (odbitka z „Przeglądu polskiego”); L. Jenike „Młodość Goethego i jego poezye ulotne” (Warszawa 1897); z tłómaczo-nycb G. H. Lewes „Dzieje żywota i utworów Goethego” (przekład A. Nowosielskiego,

Petersburg 1892).— 3) Czasopisma. Dla literatury staroniemieckiej ważne są „Zeitschrift für deutsches Altertum und deutsche Litteratur” (założone przez M. Haupta w r. 1841); „Beiträge zur Gesch. der deutschen Sprache und Litteratur” (założone przez H. Paula i W. Brau-nego w r. 1874); „Germania” (r. 1856, zał.

F. Pfeiffer); „Zeitschrift für deutsche Philo-lologie” (zał. J. Zacher r. 1869); dla nowszej:

„Archiv für Literaturgeschichte” (15 tomów,

Lipsk 1870—87); „Vierteljahrsschrift für Literaturgeschichte” (Weimar, od r. 1888) i „Jahresberichte für neuere deutsche Literaturgeschichte”

(Stuttgart, od r. 1892).— Zbiory. Z licznych antologij i wydań zbiorowych zasługują na wyróżnienie: Wackernagela „Deutsches Lesebuch” (5 tomów, Bazylea 1873); Müllen hof-fa i Scherera „Denkmäler deutscher Poesie und Prosa aus dem 8 — 12 Jahrhundert” (Berlin 1892, 2 tomy); „Bibliothek des literarischen Vereins in Stuttgart” (o'd r. 1843, przeszło 200 tomów); Pfeiffera i Bartscha „Deutsche Klassiker des Mittelalters” (12 tomów, Lipsk 1870—91); Bartscha „Deutsche Dichtungen des Mittelalters” (7 tomów, Lipsk 1872—88);

Z a ch era „GermanistischeHandbibliothek” (8tomów, Halla 1869—91); Paula „Altdeutsche Textbibliothek” (Halla, od r. 1882); Goedke-go i Tittmanna „Deutsche Dichter des XVI Jahrhundert” (18 tomów, Lipsk 1868— 85) i „Deutsche Dichter des XVII Jahrhundert” (15 tomów, Lipsk 1869—85); Braunego „Neudrucke deutscher Litteraturwerke des XVI und XVII Jahrhundert” (Halla od r. 1876); Seuffer-t a „Deutsche Litteraturdenkmale des XVIII und

XIX    Jahrhundert” (Heilbronn od r. 1881).—Wy-

101

Enc. Powbi. Ilustr. S. ü. Zesz. 13. T. II.

pustne i komedye szkolne w języku łacińskim I został przy dworze saskim w Dreźnie kierowni-i niemieckim były cennym środkiem agitacyj- kiem „elektorskiego towarzystwa komedyanckie-nym; sam Luter zalecał wystawianie sztuk go”.—Zasługą V eltena było wprowadzenie do teatralnych na tle biblijnym.— W wieku XVI repertuaru sztuk francuskich, zwłaszcza M o 1 i è-

tworzyć się zaczynają na uniwersytetach korpo-racye studenckie w celu wystawiania sztuk teatralnych; pod względem repertuaru i urządzenia wysoko stał teatr akademicki w Strasburgu (od r. 1598). Dawne misterya kościelne trzymały się w krajach katolickich, podalpejskich i w Al-zacyi; zamiast mieszczan odgrywać je jednak powszechnie zaczęli chłopi. Dramat łaciński, kościelny rozwijał się dalej pod wpływem Jezuitów.— W wieku XVI z panującego powszechnie w dziedzinie teatru dyletantyzmu, wyłaniać się zaczyna aktorstwo zawodowe i powstają trupy wędrowne.—Wielki wpływ na dalszy rozwój teatru w Niemczech wywarli przybyciem swym zawodowi komedyanci angielscy. Z początku produkowali się stale tylko na dworach (po raz pierwszy w r. 1586 u elektora saskiego), potem jeździli z miasta do miasta. Towarzystwa ich składały się z 10 do 25 osób, kobiet wcale pośród nich nie było, Z początku grywali po angielsku, down (ob.) tylko wcześnie już mówić zaczął po niemiecku; gdy jednak do towarzystw tych wstępować zaczęli aktorowie niemieccy, a sami Anglicy dobrze się po niemiecku nauczyli, zaczęli dawać przedstawienia po niemiecku. Repertuar składał się z dramatów historycznych, krwawych tragiedyj, komedyj fantastycznych, fars brutalnych i sztuk ze śpiewami; wystawiali też utwory Sh ak e sp e a r ea, co prawda bardzo skażone. Komedyanci angielscy, którzy przetrwali aż do końca wojny Trzydziestoletniej, znaleźli wkrótce naśladowców; nowe towarzystwa wędrowne, niemieckie, które się sztuki ich wyuczyły, wyparły ich wreszcie zupełnie. Wśród aktorów pojawia się znaczna ilość studentów, zwłaszcza teologów, którym w tych czasach niespokojnych życie koczownicze więcej się uśmiechało niż ślęczenie nad książką. Żywioły te nie przyczyniały się atoli do podniesienia poziomu artystycznego towarzystw wędrownych; w wyborze sztuk i w grze aktorów przeważać zaczął ton brutalny, zarówno w dramacie, jak i w farsie.-^-Dwory i miasta większe w wieku XVII utrzymywać zaczęły komedyantów angielskich i francuskich; w ich teatrach rozpanoszyła się też opera, przybyła z Włoch, sielankowe sztuki pasterskie i balety alegoryczne. Te widowiska obce wywarły pewien wpływ na teatr narodowy niemiecki; zwrócono mianowicie więcej uwagi na dekoracye i kostyumy; role niewieście zaczęły też wtedy dopiero grać kobiety— Niemiecki teatr narodowy, który z powodu braku poparcia klas wykształconych upadał coraz niżej, tak że się wreszcie znalazł w ręku skoczków i kuglarzy, zaczął się podnosić w końcu wieku XVII, zwłaszcza od r. 1684, w którym magister Velten (r. 1640 — 92) mianowany

rea.—Gdy Gottsched (ob.) zwrócił uwagę na teatr niemiecki, znalazł w nim rozpanoszone z jednej strony pompatyczne dramaty („Haupt-und, Staatsaktionen“), z drugiej farsy gminne, w których rolę główną grał sławny typ komiczny „Han s w ur sta” (ob.). Gottsched odwrócił się ze wstrętem od jednego i drugiego i wziął się do pracy nad podniesieniem i uszlachetnieniem teatru ; starał się wprowadzić na scenę sztuki w rodzaju francuskim i pseudokla-sycznym. Bardzo pomocną mu w tem była słynna Karolina Neuberin (ob.) której trupa, zreformowana w duchu poglądów Gottsche d a, stała się wzorem dla innych towarzystw teatralnych, niemieckich. Wszędzie w Niemczech północnych zaczęto wystawiać tylko sztu ki pisane; komiczne improwizacye Hanswurstów i Arlekinów znikły ze sceny. Najdłużej trzy mały się jeszcze w Wiedniu, skąd je dopiero w r. 1770 usunęła cenzura. W Niemczech północnych, pod wpływem Gottscheda pano wać zaczęło jednostronne naśladownictwo teatru francuskiego; brak sztuk oryginalnych, niemiec kich, był słabą stroną reformy Gottscheda. Poprawiły się nieco stosunki od wystąpienia Lessinga (ob.), który jako autor zbogacił literaturę niemiecką kilkoma na owe czasy zna-komitemi utworami scenicznemi, grywanemi do dziś jeszcze, jako krytyk zaś zwrócił uwagę na zaniedbaną nieco komedyę francuską i nieznany prawie teatr angielski. — W roku 1767 założono w Hamburgu teatr Narodowy; Lessing zaproszony doń został jako dramaturg. — Na scenie hamburskiej występował wielki aktor, Konrad Ekhof (r. 1720—78), który zastosował się do wskazówek Lessinga, porzucił patos maniery francuskiej i zaczął grać realistycznie; była to chwila przełomowa dla teatru niemieckiego.—Od r. 1771 do 1780 kierownikiem teatru hamburskiego był utalentowany aktor i autor dramatyczny, Fryderyk Ludwik Shröder (r. 1745 — 1816), którego zasługą jest wprowadzenie Shakespeare» na sceny niemieckie. Występy Schrödera w Wiedniu (r. 1781 — 95) przyczyniły się do usunięcia z tej sceny dawnego, przesadnego sposobu gry aktorskiej.—Przy końcu wieku XVIII zaszła bardzo korzystna dla teatru niemieckiego zmiana; dotąd przedsiębiorcami teatralnemi byli przeważnie starzy aktorzy i inne osoby prywatne, zmuszone ciągnąć z teatrów swych zysk, a nie mogące robić znacznych nań nakładów; odtąd książęta zaczynają kasować swe opery włoskie i komedye francuskie i na ich miejsce zakładać teatry dworskie, niemieckie. W roku 1778 cesarz Józef II przekształcił teatr wiedeński, nadał mu tytuł narodowego i po

w Hannowerze i Stuttgarcie po 400 000 mk., w Wiesbadenie 200 000 mk.). Personel teatrów wynosi około 12 000 osób (aktorów, śpiewaków, tancerzy i chórzystów); nie wliczeni tu są członkowie orkiestr, urzędnicy administracyi i służba.— Por. Prut z „Vorlesungen über die Geschichte des deutschen Theaters” (Berlin 1847); Ed. Devrient „Geschichte der deutschen Schauspielkunst” (5 tomów, Lipsk 1848—74); Geneé „Lehr-und Wanderjahre des deutschen Schauspiels” (Berlin 1882); Pr friss „Geschichte des neueren Dramas” (tom III, Lipsk 1883).

Niemiecka muzyka. Usposobienie i zdolności przyrodzone Niemców do muzyki, przejawiają się już w czasach pierwszego zawiązku społeczeństwa niemieckiego. Najdawniejsze o tem wzmianki podaje Diodor sycylijski, współcześnik Juliusza Cezara. Opowiada mianowicie o piew-

parł swoim kosztem; w r. 1779 Dalberg w Mannheimie założył wzorowy teatr elektor-ski.— W parze z podniesieniem się teatru szedł rozwój literatury dramatycznej niemieckiej. „ Goetz von Berlichingen” Goethego stał się powodem przewrotu w dziedzinie teatralnej na korzyść realizmu w twórczości dramatycznej i grze aktorskiej. Teatr w Mannheimie udzielił gościnności młodzieńczym dramatom Schillera. „Goetz” Goethego i „Zbójcy” Schillera znalazły licznych naśladowców; zaroiło się na scenach niemieckich od sztuk rycerskich i rozbójniczych. Rozwijał się jednak równocześnie dramat mieszczański, na wzór Lessinga; z autorów, piszących w tym rodzaju zasługują na wyróżnienie aktorzy: Iffland, Schröder, Grossmann, Brandes, i najpopularniejszy August von Kotzebue (ob.).—Przeciwko rodzajowi temu zwróciła się reforma idealistyczna wielkich poetów z Weimaru, którzy chcieli nadać teatrowi kierunek nowy zupełnie, podnieść wysoko poziom artystyczny sceny. Zwracali oni więcej uwagi na piękno, niż na prawdę artystyczną. Dzięki kierownictwu artystycznemu Goethego i zasobowi utalentowanych pisarzów dramatycznych, wśród których jaśnieje najświetniej imię Schillera, teatr w Weimarze był przez długie lata pierwszą sceną niemiecką.—W początkach wieku XIX ilość scen wzrasta bardzo; polem rozwoju teatru są jednak przeważnie tylko Wiedeń, Berlin, Drezno i Monachium. Teatr w Berlinie, od r. 1786 przezwany narodowym, prowadzony był bardzo szczęśliwie długie lata przez Ifflanda(ob.), który utrzymywał ścisłe stosunki z poetami weimarskiemi i popierał dramaty klasyczne. Do największego rozkwitu doszedł teatr berliński za rządów następcy Ifflanda; intendenta gieneralnego teatrów królewskich, hrabiego Br Uh la (r.    1815—37).—Od czasu

BrUhla intendentura teatrów jest urzędem dworskim; intendenci są w najlepszym razie wykształconemi dyletantami; wraz z nimi wkradły się też do teatru berlińskiego porządki biurokratyczne. Wszystko to pozbawiło teatr w Berlinie jego dawnej sławy; pomimo sił pierwszorzędnych, nie zdołał zająć miejsca naczelnego wśród teatrów niemieckich.—Pierwszą sceną niemiecką jest bez sporu Burgtheater w Wiedniu. Teatr ten, od czasu utalentowanego dramaturga Schreyvogela (r.    1768 —1832) zostawał

zawsze pod kierunkiem ludzi, dobrze zawód swój znających; wyrobił się w nim też znakomity zespół aktorski.— Pod względem estetycznym był teatr wiedeński przez długie lata pod wpływem Weimaru; obecnie już oddawna sposób gry realistycznej jest w nim tradycyą.—W życiu teatralnym Wiednia grały zawsze znaczną rolę teatry na przedmieściach. Oprócz fars miejscowych i łubianych bardzo parodyj, kwitną w nich jeszcze dawne sztuki czarodziejskie.— Obecnie pod względem ilości teatrów Berlin przewyższa

Wiedeń; większość scen berlińskich służy jednak rodzajom niższym, operetce, farsom, pantomi-nom. Z nowszych teatrów sztuce poważnej hołdują w Wiedniu: Deutsches Volktheater i Raimund-Theater, w Berlinie: Deutsches-Th. i Les-sing-Th.; na tych wszystkich scenach panuje przeważnie kierunek naturalistyczny w grze aktorskiej. Słabą stroną teatrów niemieckich był zawsze brak zespółu aktorów i skłonność do wirtuozowstwa ze szkodą dla całości sztuki. Wyjątek od tego stanowiła słynna trupa dworska Meiningeńska (do r. 1890), która nie tylko w Niemczech, ale i za granicą (m. in. w Warszawie), budziła podziw znakomitym przedstawianiem scen zbiorowych, wiernością historyczną kostyumów i dekoracyi; pod tym względem zasługuje też na wyróżnienie teatr królewski w Monachium.— Szybkiemu przyrostowi teatrów nie odpowiada równy przyrost twórczości literackiej w stuleciu XIX (ob. Niemiecka literatura). Wielkie zapotrzebowanie sztuk teatralnych wywołało produkcyę masową utworów małej lub żadnej wartości literackiej nie posiadających. Sztuk prawdziwie dobrych zawsze było mało w Niemczech, tak, że znaczną część repertuaru teatrów niemieckich stanowią zawsze sztuki tłómaczone, przeważnie francuskie (Scribe, Dumas, Augier, Sardo u, Pailleron); z autorów innych narodowości największym powodzeniem cieszą się: Ibsen, Björnson, Strindberg, Echegaray. Sztuki nie przyjmowane przez teatry stałe, znajdują przytułek w Berlinie na t. zw. „scenach wolnych”, których repertuar stanowią przeważnie utwory modernistyczne.—Zabytkiem z dawnych czasów są widowiska ludowe, religijne w Oberammer-gau, Brixlegg i innych miejscowościach.—W czasach obecnych czynnych jest w samym państwie Niemieckim przeszło 400 teatrów; z tego 20 należy do zarządów dworskich i pobiera znaczne nieraz subwencye (teatr w Berlinie przeszło 600 000 marek rocznie, w Kasselu 200000 mk.

each giermańskich, którzy śpiewali pieśni o bohaterach swego plemienia, zwłaszcza też przed rozpoczęciem bitew, dla podniecenia męstwa w wojownikach. To samo mówią: Tacyt, Juljan, Venantius Fûrtunatus, Ammianus Marcellinus, i w. in., u których nadto znajdują się wzmianki o pierwotnych narzędziach muzycznych giermańskich.—Zamiłowanie do muzyki w czasie rozszerzenia chrześciaństwa w Niemczech musiało być już powszechne, skoro Karol Wielki zakazuje śpiewów ludowych, zalecając jednocześnie tylko pienia gregoryańskie. W tymże czasie powstały pierwsze szkoły muzyczne, z których największy wpływ wywierały słynne uczelnie przy klasztorach w St. Gallen i w Fuldzie. W IX w. wielką cieszył się sławą, jako nauczyciel muzyki w St. Gallen, mnich Is o; w X, NotkerLabeo, zwany „teutonicus”, autor pierwszego w języku niemieckim dzieła o muzyoe, oraz teoretycy: Berno von Reichenau i Hermanns Contractus. Franko z Kolonii o-głasza w XIII wieku wyborną teoryę interwalów, dźwięków konsonansowych i dysonansowych (w dziele „Compendium discantus”), stanowiącą epokę w historyi muzyki menzuralnej. W Wiekach Średnich śpiew gregoryański jedynym był śpiewem liturgicznym w Kościele. Na synodach prowincyonalnych i dyecezyaluych o nim tylko mowa. Biskupi baczną zwracali uwagę na jego czystość, i starali się wszystko nowe oddalić od niego. Mimo jednak zakazów duchowieństwa, lud tworzył pieśni religijne i śpiewał je w świątyniach. Muzyką świecką zajmowali się minnesingery i majstersingery, bez wybitnych wszakże korzyści dla sprawy ogólnego umuzykalnienia narodu, może dla tego, że ich pieśni nosiły charakter improwizacyj i że były dla szerszego koła społeczeństwa niedostępne.—Rozwój rzeczywisty muzyki w Niemczech, datuje się dopiero od czasu Reformacyi. „Czem dla Włochów były sobory kościelne, usiłowania papieża i kardynałów, które powołały Palestrynę, tern w Niemczech pierwsze ruchy narodu, które Luter zu-Żytkowywał i w życie wprowadzał”—jak się wyraził Brendel w swej historyi muzyki. Uczony teolog, bystry polityk, poeta i muzyk — choć nie wykształcony technicznie i nie twórczy wybitnie—Luter odgadł tę wielką prawdę, że cała siła i powaga kultu spoczywa w poezyi liturgicznej, ściśle z muzyką skojarzonej, i dlatego postanowił muzykę liturgiczną uprzystępnić ogółowi w formie wdzięcznej, a łatwej. Stworzył więc chórał wielogłosowy, oparty na pieśni ludowej, w którym melodyę, dotychczas ukrywaną w tenorze, wysunął na czoło, umieszczając ją w głosie najwyższym, podczas gdy głosy pozostałe, krocząc współcześnie za melodyą główną chórału, wytwarzały całość, imponującą powagą wzniosłą, namaszczeniem religijnem, oraz siłą liryzmu rodzimego, tak drogiego sercu każdego z uczestników modlitwy wspólnej. To właśnie przypuszczenie ogółu wiernych (gminy) do udziału w śpiewach kościelnych, wywarło wpływ bardzo korzystny na umuzykalnienie społeczeństwa niemieckiego, zwłaszcza, że zakładano przy każdej nieomal gminie szkółki, w których uczono bezpłatnie śpiewu i pierwszych zasad muzyki. Potrzeba pieśni na całoroczny u-żytek Kościoła protestanckiego, pobudziła twórczość narodową. To też już w pierwszych czasach rozszerzania się protestantyzmu, zjawiają się w Niemczech całe szeregi kompozytorów, z których wybitną odegrali rolę: Hans Walter (f r. 1570), twórca pierwszego wielogłosowego śpiewnika „Geystlich Gesangk Buchleyn” (1524) i wielu innych pieśni, łacińskich i niemieckich; Ludwik Senfl, kompozytor znakomity, Arnold von Bruck, i najgienjalniejszy z nich Jan Eccard (ob.).—Jak u innych narodów, również i w Niemczech, aż do połowy XVIII w. zajmowano się głównie muzyką religijną (kościelną i oratoryjną) Muzyka świecka w wiekach, kiedy duch religijny wypełniał prawie całą treść życia, nie mogła z muzyką religijną rywalizować skutecznie. Ale istniała, doskonaliła się stopniowo i rozwijała się coraz bujniej. W początkach XVI stulecia Niemcy już posiadają o-koło 50 różnych narzędzi muzycznych, śród których najbardziej ceniono: organy, lutnie, puzony, flety, szałamaje, skrzypce i klawicymbały. Z lutnistów najwięcej wsławili się: Gerle, Judenköning, Newsiedler, Ochsenkuhn i Schlick; z organistów: Ammerbach, Schmidt i Paix.—Po dworach książąt i możnych tworzyć się poczęły kapele, których przodownictwo powierzano bądź mistrzom Niderlandzkiej szkoły muzycznej (ob.), bądź icb uczniom. Książę saski Maurycy miał w Dreźnie kapelę (kapelmistrz Jan Walter), złożoną tylko z dziewięciu dyszkanoistów, trzech altów, czterech tenorów, trzech basistów, i organisty Kellner a. W pierwszej połowie w. XVI, na dworze Monachijskim, istniała kapela, pod dyrekcyą Orlanda Lassa, złożona już z sześćdziesięciudwuch śpiewaków i trzydziestu instrumentalistów, a w r. 1593 kapela drezdeńska liczyła przeszło sto samych instrumentówl Wynalazek i rozwój opery we Włoszech, wywarł wpływ olbrzymi na muzykę niemiecką. Za przykładem cesarza Leopolda, który sprowadził kompozytorów i śpiewaków włoskich do Wiednia, prawie na wszystkich dworach książęcych panowała wszechwładnie sztuka włoska. Na włoskiej też operze kształcąc się, muzycy niemieo-cy podług niej regulowali swe natchnienia. Słynny Henryk Schütz, kapelmistrz saski, pod wpływem Włochów pisze w r. 1672 operę „Daphne”, przełożoną przez Opitza na niemiecki. Jest to opera utworzona w czystym stylu włoskim, również jak wiele innych, w tym czasie napisanych przez kompozytorów niemieckich. Dzieje przeto opery w Niemczech w tym okresie, są jakby ciągiem dalszym historyi opery włoskiej—jak słusznie zauważył Brendel—a dopiero kiedy niektóre miasta zaczęły na własną rękę zakładać teatry, wzmagać się począł w muzyce żywioł niemiecki. Na czele tych miast stanął bogaty Hamburg, w którym ogromną działalność kompozytorską rozwinął pierwszy właściwie kompozytor tworzący już poniekąd w duchu muzyki niemieckiej —Reinhard Keis er (ob.), autor stu kilkunastu oper, a po nim Mat-theson, Teleman, Hasse i Händel, (ob.). Ten ostatni wszechświatowej dobił się sławy nie tyle jako kompozytor oper, lubo wiele z nich ogromną cieszyło się wziętością, ile jako twórca wspaniałych oratoryów. Olbrzymie też znaczenie Händla w dziejach muzyki, zasadza się przedewszystkiem na reformie wprowadzonej przezeń do muzyki oratoryjnej, na wyrobieniu, a raczej wytworzeniu przez niego stylu epiczne-nego w muzyce, oraz na próbach udatnych charakterystyki osób działających w dramacie, i odtwarzaniu w muzyce wrażeń, zjawisk i odgłosów przyrody, odbitych w duszy ludzkiej. Z wystąpieniem Händla rozpoczyna się „okres gieniu-szów” (Händel, Bach, Gluck, Haydn, Mozart, Beethoven), w którym muzyka doszła do szczytu doskonałości i to z szybkością, która nie miała sobie równej w rozwoju innej sztuki. Postęp był tak gwałtowny, że muzyka w Niemczech w XVIII w. wyprzedziła nawet o wiele starszą od siebie poezyę.—Wraz z Bachem zamykają się dzieje formalizmu średniowiecznego, rozpoczyna się zaś era odrodzenia muzyki powszechnej. W dziejach muzyki niemieckiej posiada on znaczenie osobliwe, a olbrzymie, przedewszystkiem dlatego, że styl kościelny protestancki doprowadził do klasycznej doskonałości, zwłaszcza w swych chórałach wspaniałych, któ-remi „ożywił ducha protestantyzmu, i pracę Lutra ukończył”. Słusznie też nazwano go „założycielem i ojcem muzyki niemieckiej”, choć niemniej słusznie nazwaćby go można twórcą polifonii nowoczesnej (której formalne, zarazem idealne wykończenie stanowi fuga tego mistrza), oraz ojcem nowoczesnej gry fortepianowej, i wo-góle muzyki instrumentalnej.—Kres wpływowi Włochów na operę niemiecką położył wielki reformator dramatu lirycznego, Krzysztof Wil-libad von Gluck (ob.). W początkach swej karyery artystycznej Gluck hołdując modzie ówczesnej, pierwsze swe opery tworzył w stylu czysto włoskim, głównie Sacchiniego, Gu-glielmiego, Iomellego i Picciniego. Rychło jednak doszedł do przekonania, że zarówno jego własnym, jak i wszystkim wogóle operom ówczesnym, zbywało na prawdzie dramatycznej, że zadaniem muzyki w operze powinno być wspieranie poematu, potęgowanie wrażeń w danej sytuacyi, nie zaś przerywanie ak-cyi bezmyślnemi koloraturami i figuracyami mu-zycznemi; że muzyka winna być tern dla poe-zyi, czem np. żywość farb i kombinacye światłocienia dla obrazu dobrego. Zabrał się więc energicznie do zreformowania opery, odtąd nazwanej przez niego dramatem muzycznym (również jak później przez Wagnera), i tę reformę przeprowadził. Orkiestrę powiększył, i indywidualność jej w operze zabezpieczył. Z aryj powyrzucał wszelkie ozdoby, chóry ożywił i wyznaczył im stanowisko współrzędne z bohaterami opery; styl wykształcił i uszlachetnił, potęgę wyrazu dramatycznego wzmocnił. To co Gluck dla opery, zdziałał Haydn (ob.) dla muzyki instrumentalnej. Historycy muzyki nazwali go „ojcem symfonii i kwartetu”, i słusznie. On bowiem był pierwszym, który do sonaty, dwugłosowej najczęściej, wprowadził więcej głosów, i przez to wzbogacił ją pełnią dźwięków harmoniczną. Symfonię, do jego czasów utrzymywaną prawie wyłącznie w stylu moni-stycznym, posiadającą znaczenie skromne prostego wstępu do opery (dzisiejsza uwertura), u-czynił samodzielną, dobrze rozwiniętą formą muzyczną, składającą się z czterech części oddzielnych, lecz złączonych jedną myślą przewodnią. Współcześnie z Haydnem pracował dla chwały muzyki niemieckiej najzdolniejszy i pono najgenialniejszy z muzyków wszystkich czasów, a już bezsprzecznie najwszechstronniejszy—Mozart (ob.). Wszechstronność jego geniuszu była iście zadziwiająca, nieprawdopodobna. Wszystkie siły jego ducha doskonale były dostrojone do jakiegoś idealnego kamertonu doskonałości artystycznej, i nawskroś przejęte muzyką. Uprawiał wszystkie rodzaje muzyki, tworzył msze, symfonie, kwartety, sonaty na różne instrumenty, pieśni, utwory chóralne, opery i t. p„ a ze wszystkiego wywiązywał się w sposób podziw budzący. Najgienialniejszym wszakże okazał się w dramacie lirycznym, zwłaszcza też w stworzonym przez siebie rodzaju opery, tak zwanej przez Niemców „Conversations”- albo „Spiel-Oper”. Jest to nazwa używana w nowszych czasach dla oznaczenia rodzaju opery, zajmującej stanowisko pośrednie między operą serio i buffo, która ze względu na swą treść, jest przeprowadzona w tonie spokojnym, budzi zajęcie przez subtelny rozwój charakterów, obracających się w sferach wyższego towarzystwa. Lubo rozwiązanie intrygi jest pogodne i wesołe (jak i w komedyi) „Śpiel-Oper” nie wyklucza jednak sytuacyj poważnych, dramatycznych. Niedoścignione wzory tego rodzaju oper pozostawił Mozart w trzech niestarzejących się dotąd arcydziełach: w „Don Juanie”, „Weselu Figara” i „Flecie zaczarowanym”. Pierwsze swe opery tworzył w duchu muzyki włoskiej; w „Don Juanie” własną już kroczył drogą. Ideałem jego i głównem zadaniem jako kompozytora oper, było doprowadzenie rywalizujących z sobą pierwiastków opery, zwłaszcza śpiewu i dramatu, do harmonijnej zgody i jedności, oraz zapewnienie czynnikom wykonawczym (śpiewakom i orkiestrze) swobody i niezawisłości. Blask mistrzowskich idei Mozarta zbyt długo nęcił ćmy muzyków niemieckich, pragnących skąpać się w tym olśniewającym blasku. Wytworzyły się też całe szeregi naśladowców stylu mozartow-skiego, z których jedynie Winter („Przerwana Ofiara”) i Weigl („Familia szwajcarska”), szerszej dobić się sławy zdołali. To co u Mozarta było rzutem gienialnym, u jego epigonów było walką z ówczesnem samowładztwem „can-zonetty” Rossiniego et consortes, choć długo bezskuteczną. Z następców bezpośrednich Mozarta, najwyżej stanął Weber (ob.), bojownik zwycięski w walce za sprawę romantyzmu, właściwy twórca „dramatu muzycznego”, tak później wydoskonalonego przez Wagnera. Główną zasadą, której Weber trzymał się stale przy tworzeniu swych arcydzieł („Wolny strzelec”, „Euryante” i „Oberon”), jest prawda psychologiczna i dramatyczna. Charaktery jego bohaterów—do których skreślenia używał tak szeroko zastosowanych później przez Wagnera „leit-motywów” — zarysowane są zawsze wyraźnie i przeprowadzone konsekwentnie. Fantazya W e-bera umiała głęboko zatapiać się w świat zewnętrzny, do ujawnienia wszakże wrażeń odczutych, używał zawsze tonu właściwego, a motywy do uzmysłowienia tych wrażeń i uczuć, czerpał z bogatej skarbnicy pieśni ludowej. Stąd też Weber był kompozytorem najbardziej narodowym.— W dziedzinie muzyki instrumentalnej przewyższył wszystkich poprzedników Beethoven (ob.), ostatni wielki przedstawiciel „okresu gie-niu8zów”, zarazem stanowiący nową erę w historyi tego rodzaju muzyki. Nie był on tak wszechstronny jak Mozart, ale za to głębszy, a jako syrafonista i kwartecista niezrównany, do dziś dnia niezastąpiony. W jego bowiem dziełach znajduje się szczyt muzyki instrumentalnej, dzisiejszej, którego żaden z kompozytorów późniejszych nie dosięgnął. Beethovena, jako artystę, cechuje wysoki, czysto niemiecki idealizm. Jest też kompozytorem czysto niemieckim. Oryginalność indywidualną, i treść duchową zawsze na pierwszym stawiał planie, mniej, niż inni zwracając uwagę na czystość klasyczną i jasność samej formy, zwłaszcza w kilku ostatnich swych kwartetach, oraz „Missa solemnis”. Główną zasługą Beethovena to stanowi, że uduchownił muzykę instrumentalną, że wzbogacił instrumentacyę kombinacyami do jego czasów nieznanemi, że rozszerzył, a raczej urobił nową formę sonaty, symfonii i kwartetu i że wogóle muzykę instrumentalną na nowe pchnął tory, po których dotąd jeszcze kroczy. Wpływowi mistrzów „okresn gieniuszów” uległa muzyka wszystkich narodów. Na operach Mozarta wzorowały się opery włoskie i francuskie; „z Beethove nem żywioł niemiecki stanął na pierwszym planie, w całej swej indywidualności i potędze”.

Niemcy, jako muzycy, wywyższyli się po nad wszystkie narody, „podczas gdy Włochy i Fran-cya, jakkolwiek używają dalej świetności zewnętrznej, wewnętrznie bardzo podupadają".—Najbliższym następcą duchowym Beethovena był Schubert, najwybitniejszy pieśniarz XIX stulecia; po nim najwięcej przyczynili się do rozkwitu pieśuiarstwa: Jensen, Franz Kücken, Abt, Curschman oraz Schumann, główny przedstawiciel romantyzmu, kompozytor wszechstronny, pełen fantazyi i polotu poetycznego. Z symfonistów doby nowszej, najwyżej stanęli, Mendelssohn, Brahms, Raff i Bruckner; z kompozytorów oper: FI o to w, Nicolai, Lor-tzing, Meyerbeer i Wagner (ob. te nazw.). Ten ostatni wszechświatowej dobił się sławy jako reformator muzyki operowej, w czem okazał się najra-dykaluiejszym z całej plejady reformatorów dotychczasowych. Podczas gdy każdy z jego poprzedników poprzestawał jedynie na wzbogacaniu, rozszerzaniu i odnawianiu poszczególnych czynuików operowych, na wprowadzaniu w użycie śpiewów zbiorowych, na urabianiu różnych stylów itp., on przeciwnie, powyrzucał lwią częśó tego, co od dwustu lat istniało w operze i nowe zupełnie dramatowi lirycznemu przepisał prawa. Wyrzucił samodzielną melodyę śpiewną, którą zastąpił dyalogami z niekończącą się nigdy melodyą (Unendliche Melodie)', wyrzekł się form zamkniętych, aryj, dwuśpiewów i wogóle zespołów, nawet zwykłej symetryi w budowie okresów muzycznych; wreszcie, nie melodyi śpiewnej, lecz orkiestrze oddał pierwsze miejsce w o-perze. Olbrzymią zasługę Wagnera stanowi dążność do ścisłego łączenia muzyki ze słowem i mimiką, oraz do powierzenia melodyi, zarówno w głosach wykonawców, jak i w orkiestrze, roli świadka akcyi i kommentarza słów tekstu, póz, i giestów. Cokolwiek dałoby się powiedzieć przeciw teoryi Wagnera, to przyznać trzeba, że fanta-zya jego twórcza, mistrzostwo techniki instru-mentacyjnej, zadziwiająca zręczność w kombinowaniu kontrapunktycznem licznemi tematami przewodniemi (Leitmotiv), wreszcie odurzająca namiętność wyrazu dramatycznego, mają w sobie jakąś siłę demoniczną, która porywa i zachwyca słuchacza. Wystąpienie Wagnera dało hasło do walki bezkrwawej na pióra, wielbicieli jego reformy, ze zwolennikami dawnego porządku rzeczy w operze. Ta walka wre dotąd jeszcze, aczkolwiek z mniejszą już zaciętością. Jaki będzie jej wynik ostateczny, przewidzieć trudno; to pewna, że Wagner wywarł już wpływ stanowczy na całą w ogóle muzykę europejską, choć szkoły nie wytworzył. Z jego naśladowców ani jeden nie wzbił się wyżej ponad mierność. Z kompozytorów muzyki czysto instrumentalnej, mianowicie, muzyki tak zwanej „programowej”, po Liszcie, najwybitniejszym jej przedstawicielu, w czasach ostatnich wybił się na pierwszy plan Ryszard

ki od w. XVI—XIX).

Ńiemcy (sztuka, miniatnryj.

OD

-^7

Strauss, muzyk o fantazyi płomiennej, twórczy, oryginalny, a przytem technik znakomity. Wiek XIX dał Niemcom wielu historyków muzyki, z których największego rozgłosu dostąpili: Ambros, Reismann, Bren del, N au mahn i Langhans. Z teoretyków wsławili się: Vogler, Fink, Weit z mann, Marx, Dehn, Kiel i Urban. Z pianistów: Henselt, Kalk brenne r, Dreyschock, Moscheies, Tausig, Bü-low, D’Albert, Grünfeld i w. in.; z wirtuozów na skrzypcach stanął najwyżej Joachim. W sprawie umuzykalnienia Niemiec wielką odgrywają rolę liczne szkoły muzyczne, znajdujące się w każdem mieście większem. Najlepsze konserwatorya posiadają miasta: Wiedeń, Lipsk, Drezno, Kolonia, Monachium, Frankfurt n/M. i Berlin.—Bibliografia: Br en del „Geschichte der Musik in Italien, Deutschland und Frankreich” (2 tomy, Lipsk 1852; 7-e wyd. 1888). Ambros: „Geschichte der Musik” (3 tomy, Wrocław, 1862—8). Reismann: „II-lustrirte Geschichte der Deutschen Musik” (Lipsk 1881). Swoboda: „Illustr. Mus. Geschichte” (2 tomy, Stuttgart 1892). Merian: „Geschichte der Musik im XIX Jahr”. (Lipsk 1902; wydawnictwo wspaniałe, ozdobione obficie ilu-stracyami, poprzedzone obszerną historyą muzy-

A. Pol.

Sztuka niemiecka. Zabytki, dotyczące doby przednistorycznej, które znajdywano na obszarach zamieszkanych przez dawnych Giermanów, posiadają ów charakter wspólny wykopalisk wydobywanych w różnych okolicach Europy. Urny, broń, spinki, naszyjniki, naczynia i narzędzia z okresów wcześniejszych lub późniejszych (krzemienia, bronzu i t. d.), o ile są przyozdobione i o ile nie ujawniają bezpośredniego pochodzenia z warsztatów obcych, np. rzymskich, posiadają motywy zdobnicze, bardzo pierwotne, spotykane powszechnie, jak np. linie, postaci zwierząt i roślin nakreślone niedołężnie. — Wzmianki najdawniejsze o dawnej Giermanii znajdują się, jak wiadomo, w literaturze rzymskiej; nic nie wspominają one jednak o kulturze artystycznej, miejscowej. Budownictwo przypuszczalnie musiało tam być drewniane, formy jego są nam jednak prawie nieznane.— Zdobywczy oręż rzymski wnosił do ziem giermań-skich razem z podbojem i kulturę rzymską. Tre-wir, Kolonia stały się jej siedliskami. Była to wprawdzie tylko kultura prowincyonalna, dość silna jednak a zbyt skończona w formach i zbyt absolutna, aby pod jej wpływem mogły się były w narodzie surowym rodzić i urabiać zarodki kultury własnej, miejsowej. Stać się to mogło i stało się dopiero z chwilą, gdy nauka nowa, ożywiona bardziej powszechnemi ideałami, zaczęła zaglądać do ziem gierraańskich i tworzyć—jak przedtem kultura rzymska—swoje ogniska.— Cbrześcijanizm pierwszych wieków, obalając po-gańskość, gardził nieomal wszystkiem, co z nią było związaue, stawał się nową ideą przewodnią w życiu swoich wyznawców, szukał też nowych form, któreby najskuteczniej odpowiadały jego celom i potrzebom. Jedną z pierwszych potrzeb, która się wszędzie z nim razem zjawiała, były księgi religijne, wymagane w obrządkach służby kościelnej Powstała więc istna gałąź sztuki, mianowicie pisarstwo, nie poprzestawano bowiem na tekście literackim, lecz jednocześnie składano w rękopisach wyraz poczucia estetycznego i uplastyczniano w nich niejako miłość do nowej wiary w postaci ozdób, któremi urozmaicano wygląd stronicy zapisanej. Stąd też owe księgi pisane, są najlepszym materyałem, zaznajamiającym nas z początkami rozwoju gustu estetycznego, pojęć, poczucia i uzdolnienia artystycznego.— Pierwsze próby urabiania się tych zdolności u Niemców zawierają rękopisy pochodzące z w. VI. Są one oczywiście jeszcze bardzo dalekie od postaci owych cennych i wykwintnych dzieł sztuki, które nazywamy miniaturami. Są to właściwie tylko inicyały, z początku ozdabiane kombiuacyami linijnemi; później zaczęto je urozmaicać i wzbogacać jakiemiś istotami, jak papugi, bażanty, ryby, wreszcie wprowadzono do nich i postać ludzką. Wszystko to jest w pierwszych czasach w wykonaniu surowe, często przykre w formach, doskonali się powoli—przebłyski prawdziwego talentu ujawniają się dopiero zczasem. —W w. VI do Niemiec przybywają misyonarze irlandzcy i tworzą zorganizowane ogniska kultury. W r. 590 św. Kolumban zakłada klasztor w Wogezach, w r. 614 św. Gall — w Szwajcaryi Klasztor Sanct-Gallen, który z cza-sam odegrał niezwykle doniosłą rolę, zasłynął również jako wybitna szkoła miniaturzystów. Wszechstronne wykształcenie mnichów czyniło ich pożądanemi; wnosili oni wiedzę niemal w każdym kierunku, rozbudzali ku niej zamiłowanie, byli rozsadnikami zarówno nauk, jak sztuk.— Powoli w miejsce nieudolnych pisarzów ksiąg zjawiali się prawdziwie wykształceni artyści o coraz to bogatszych, i coraz to lepiej udoskonalanych środkach. Kroniki owoczesne wspominają, że farby, których oni używali, nie zmieniały się. Oczywiście księgi takie, pisane z mozołem, przybierając coraz to wykwintniejsze ozdoby, musiały być uważane za przedmioty sztuki; otaczano je szczególnie opieką i troskliwie ochraniano od zniszczenia. Oprawiano je przeto w okładki sute, pokrywane ozdobami bo-gatemi ze srebra, które wykonywali mnisi uzdolnieni również w kunszcie złotniczym.

Karol Wielki, wstępując na tron, znalazł grunt już przygotowany dla tej szerokiej działalności swojej, która miała na celu podniesienie wszechkultury niemieckiej. Rozumiał on, że okazałość w otoczeniu najbliższem panującego wraz z szeroko zakreślonemi przedsięwzięciami oywiliza^yjnemi, są jedną z podstaw najważniejszych w rozwoju uświadomieuia bytu po

cc-

cc,

przypominająca w układzie swym kościół San Vitale w Rawennie. Zewnętrzna jej strona, dziś zupełnie zmieniona skutkiem licznych przeróbek, nie posiadała żadnych ozdób. Za to urządzenie wewnętrzne urozmaicone, bogatem rozczłonkowaniem architektonicznem, odznaczało się przepychem. Inne kościoły, budowane w okresie Karolingów, powstawały na wzorach bazylik sta-rochrześciańskich. Do nich należy fundacya Eginhard a: kościół w Michelsztacie (Steinbach) w Odenwaldzie, stojący dzisiaj w ruinach, oraz kościół św. Michała na Górze Świętej w Heil-derbergu, dalej — kościół św. Michała w Ful-dzie i rozszerzony kościół i klasztor w St. Gallen^. 816—837). Jedynym zabytkiem malarstwa, w ścisłem znaczeniu tego słowa, z danego okresu są malowidła ścienne w kościele św. Jerzego w Oberzell na Reichenau. Pochodzą one z w. X i ujawniają jeszcze charakter malowideł t. z w. starochrześciańskich, w których układ scen oraz rysunek postaci dowodzą trzymania się jeszcze tradycyi malarstwa starochrze-ściańskiego, rzymskiego. Te same właściwości artystyczne cechują także liczne rękopisy z czasów Karola W. i jego następców. Wspaniałe miniatury, zawdzięczające swoje istnienie K ar o-lowi, odznaczają się, jak np. evangeliarium pi-

litycznego narodu. Chodziło mu o nadanie pano- 8ny dowód, posiłkowania się bezpośrednio wzo-waniu swojemu blasku, któryby go postawił na rami sztuki rzymskiej, prowincyoualnej.— Naj-równi z cesarzami rzymskimi, któryby był wy- wybitniejszym pomnikiem architektonicznym z cza-razem potęgi jego tronu. Przedewszystkiem sów Karola W. jest owa kaplica w Akwizgranie, więc przedsięwziął budowę rezydeucyi. Najwybitniejsze z nich na ziemi niemieckiej były w Akwizgranie i w Ingelheimie. Na nieszczęście żadna z nich nie przetrwała do naszych czasów (por. Niederingelheim). Pozostała jedynie kaplica pałacowa w Akwizgranie, którą Karol W. stawiając, przeznaczył na swój grobowiec. Ermoldus Nigellus pozostawił opis zamku w Ingelheimie. Ściany jego zdobiły malowania, wyobrażające sceny świeckie oraz rzeczy związane z wiarą chrześciańską. Legienda, jakoby Karol W. miał wybudować tyle kościołów, ile jest liter w alfabecie, a następnie stanowisko, które zajął w stosunku do ikonoklastów, najwymowniej świadczą o odczuwanej przezeń potrzebie sztuki w rozwoju narodowym. Lubo nie zalecał on składania obrazom czci religijnej, polecał jednak, by ich nie niszczono i szanowano je jako pomniki i ozdoby. Pragnąc widzieć dookoła siebie przepych i doskonałość artystyczną, czerpał z Włoch wzory, sprowadzał stamtąd tych artystów, których nie było na miejscu, nadto wyjednał u papieża Adry a na pozwolenie na przewożenie materyałów gotowych do ozdabiania stawianych przez siebie budowli. Sprowadzał więc obrobione już marmury, kolumny, kapitele i mozaiki, które zabierał ze starożytnych

budynków włoskich. Tak np. we wpomnianej sane przez Godescalca około r. 781, prosto-kaplicy akwizgrańskiej zużytkował kolumny przy- tą i starannością wykonania. Z biegiem czasu wiezione z Rzymu i Rawenny. Wszędzie nato- ¹ jednak zależność ich od wzorów rzymskich ma-miast, gdzie mógł się posługiwać siłami miej- leje i chociaż długo jeszcze, bo do w. XI, nie scowemi, stawiał je na czele każdej przedsię- uwalniają się od niej całkowicie, zjawia się dąż-branej roboty. Główni kierownicy budowy pa- ność samodzielnego, poetycznego ujmowania rze* łacu w Akwizgranie byli Frankowie lub Niemcy, czy, nadawania jej bardziej psychologicznego Według wszelkiego prawdopodobieństwa byli ni- wyrazu i ucieleśnienia nawet abstrakcyi. Miniami: najpierw Eginhard, następnie Ansegis, tury w słynnej biblii Alkuina pomimo że pod opat z Fontanellum i wreszcie niejaki Otto, względem rysunku znacznie ustępują wielu współ-który miał budowy dokończyć. W blizkości czesnym, a nawet wcześniejszym tego rodzaju Akwizgranu założył Karol W. odlewnię bron- utworom, ujawniają usiłowania niezależnego i ja-zowniczą, w samym zaś zamku pracownię, ro- snego tłomaczenia się z przedmiotu. Miniatury dzaj szkoły artystycznej. Zwierzchnictwo nad niemieckie w okresie Karlowingów przebyły odlewnią powierzył Eginhardowi (Einhar- pierwszy etap rozwoju i chociaż formy ich nie dowi), który według kronik fuldajskich miał być były jeszcze czysto narodowe, same miniatury wszechstronnie artystycznie wykształcony; głów- unarodowiły się pod względem ideowym. To też, nie zaś słynął jako budowniczy. Zarząd jak ongi miniatura obca była wzorem dla nie-szkoły był w rękach wspomnianego Ansegi- mieckiej, podobnie one stały się wzorami dla sa, obok niego zaś w kierownictwie uczestniczy- tych, które w następstwie wykonano dla domu celi: tenże Eginhard, słynny Alkuin, Angil- sarskiego saksońskiego (evangeliarium Eg lb er ta bert i biskup Teodulf. Z dzieł, wykonanych w Trewirze—około r. 980; evangeliarium w Gotha w odlewni, pozostały tylko drzwi zrobione dla około r. 900).— Około w. XI kończy się ten pierw-rezydencyi w Ingelheimie, oraz kraty do pałacu szy historyczny okres sztuki n-ej, w której zbu-w Akwizgranie. Jedne i drugie wykazują dziły się do życia najrozmaitsze gałęzie, jedna-jednak jeszcze brak wyrobienia technicznego, kowo gorliwie uprawiane i cenione. Za miarę oraz poczucia proporcyi związku organicznego, po temu służą charakterystyczne dla owego Słynny zaś posążek bronzowy w muzeum Car- czasu postaci, typy w rodzaju wędrownego navalet, poczytywana za wizerunek Karola mnicha, niejakiego Tutilona, który słynął W., pochodzi zdaje się z w. IX i służy za ja- jednocześnie jako rzeźbiarz, malarz, poeta,

śpiewak, flecista, złotnik i odlewnik. Pochodził on z St. Gallen. Jego dziełem jest rzeźbiona w kości słoniowej mała tabliczka, przeznaczona na okładkę do „Evangelium longum” w S. Gallen (fig. 1). — Przechodząc do w. XI, wstępujemy w okres, w którym pierwiastki narodowe przybierają charakter zdecydowany i wyodrębniają sztukę N-ą przedewszystkiem w dziedzinie budownictwa. Jest to okres stylu romańskiego, który w Niemczech dochodzi do form skończonych stosunkowo w dość krótkim czasie. Ruohowi sprzyja panujący dom Saksoński. W kraju swoim, od niedawna dopiero pozyskanym dla chrześcianizmu, rozwija on ożywioną działalność budowlaną.

jańska bazylika z kolumnami; w Bawaryi natomiast, gdzie główny ruch artystyczny ześrodko-wuje się w Ratyzbonie, później zaś w Bamber-gu, jako podpory wszędzie bywały używane filary. To samo cechuje kościoły uadreńskie.— Pierwszorzędne znaczenie w budownictwie N-em posiadają tumy w Spirze, Moguncyi i Wor-macyi. Pierwszy został założony jeszcze w r. 1030 przez Konrada II, budowa jego trwała kilkadziesiąt lat. Tum moguncki założył biskup Willigis w r. 976. W krótkim atoli czasie uległ on kilkakrotnym naprawom skutkiem pożarów, które go niszczyły. Tum w Wormacyi powstał w w. XI. Wszystkie trzy odznaczają się bardzo malowniczym i okazałym ze względu na rozmiary wyglądem. Ozdób wewnętrznych nie posiadają niemal żadnych; budowniczowie starali się wywrzeć wrażenie śmiałością przerzuconych na szerokich przestrzeniach sklepień i sze-rokiem rozpięciem łuków. Pierwszeństwo jednak pod względem ich lekkości, oraz konstrukcyjnego zastosowania filarów, urozmaiconych występu-jącemi półkolumnami posiada kościół w Laach pod Andernachem.—W Kolonii długo trzymano się pierwowzoru bazylik rzymskich. Sklepienia w miejsce płaskich pułapów zjawiają się dopiero w w. XI.—Kościoły pochodzące z końca w. XII, lub z początków XIII znamionują już zjawienie się nowych form architektonicznych, zaglądający oh tam z Francyi. Tum w Bamberg u, w Niemczech środkowych, pomimo że ogólny charakter jego jest jeszcze czysto romański, otrzymuje również łuki arkadowe ostro załamane. To samo

Dzięki kopalniom srebra, odkrytym w Harzu, dobrobyt szybko wzrasta, kraj cały ożywia świeżość nowej wiary, pobudza go do czynu i życia.

odnosi się do tumów w Naumburgu i Bazylei.—Pierwsze przejawy stylu ostrołukowego dostawały się do Niemiec z Francyi, przynoszone przez Cystersów i Premonstratów. Razem z te-mi nowemi formami zjawiało się właściwe gotykowi bogactwo zdobnictwa, które pomimo protestów ze strony wielu zakonników, zaczęło się rozpowszechniać jeszcze w stylu romańskim. Doskonałemi tego przykładami są przedsionek i refektarz klasztoru w Maulbronn (fig. 4). Kolumny o delikatnych, wytwornych kapitelach, filary zręoz-nie rozczłonkowane, urozmaicone występującemi kolumnami, wreszcie wspaniałe odrzwia — są to nowe zdobycze, przepowiadające też nowy zwrot w budownictwie. Przytem ważne również zmiany wywołało zaprowadzenie cegły w miejsce kamienia, jako materyału budowlanego. Nowość tę Niemcy prawdopodobnie zawdzięczają Hollan-dyi. Cegła, wyrabiana w płytach jednakowej wielkości, w dowolnych kształtach i w różnych barwach, sprowadziła ważne zmiany, ułatwiając samą technikę budowlaną i tworząc nowy sposób zdobnictwa.—W chwili kiedy formy stylu gotyckiego zaczęły się ukazywać w Niemczech tylko w szczegółach, w ojczyźnie swojej—we Francyi—posia-

Pobożne księżniczki budują kościoły i klasztory, książęta wznoszą zamki obronne i otaczają miasta murami, potężni biskupi stawiają nowe re-zydencye i rozszerzają dawne.—Najstarszym typem kościoła z owego czasu jest bazylika po-kryta pułapem płaskim, w kształtach ciężka i ponura. Dwie wieże zdobią jej front, tył końozy się absydą, naprzemiau idące kolumny i filary oddzielają nawę główną od dwu bocznych. Czasem na przecięciu nawy poprzecznej z główną znajdowała się trzecia wieża, mniejsza. Jednym z najstarszych kościołów tamtejszych, jest kościół w Gernrode, założony w r. 961, najwspanialszymi zaś pomnikami stylu sasko-romańskiego są kościoły śś. Michała i Godeharda w Hildesheimie (fig. 2). Fundatorem pierwszego był biskup Bernward (w r. 1000). Z biegiem czasu kościół ten uległ oczywiście wielu zmianom skutkiem pożaru, któremu podległ, pomimo to jednak zachował pewne właściwości dawne. Kościół sw. Godeharda, ukończony w r. 1133, jest w zasadzie podobny do poprzedniego, charakterystycznym jedynie jest w nim układ chóru (presbiteryum), otoczonego obejściem, utworzonem jak gdyby z przedłużenia naw bocznych i przerwanem trzema niszami. Według wszelkiego prawdopodobieństwa pierwowzór tego pomysłu musiał być francuski, podobny bowiem układ chórów spotyka się w Poitiers, Clermont i Cluny. Z postępem czasu i wprawy technicznej, budowniczowie urozmaicają swoje plany (fig. 3). Kościół klasztoru Benedyktynów w Königslutter pod Brunświkiem, założonego przez króla Lotara w r. 1135, posiada absydy w zakończeniach nawy poprzecznej; filary kościoła klasztornego na górze św. Piotra pod Hallą, otrzymują postać ozdobniejszą, łuki stają się bogaciej ukształtowane, np. w formie podkowy i t. p. Sklepienia atoli pokrywają wyłącznie tylko chór i nawy boczne. Dopiero tum brun-świeki, założony w r. 1176 przez Henryka Lwa (ob.), otrzymuje sklepienie nad wszystkiemi dał on formy zupełnie skończone i wypowiedział częściami. W Szwabii za wzór kośoioła służy budo- się już w wielu znakomitych pomnikach archi-wniczym jeszcze przez długi czas staro-chrześci- tektury. Kościół św. Gereona w Kolonii, kościół

102

Eno. poważ. Ilnstr S. n. Zesz. 13. T. 11.

opactwa w Heisterbachu, oraz chór katedry magdeburskiej (r. 1211). są to pierwsze przebłyski gotyku na gruncie N-im, charakter ogólny nadaje im jeszcze wciąż styl romański. Gotyk w Niemczech, jako styl konstrukcyjny, posiłkujący się skarpami i żebrami, rozwija się dopiero w w. XIV i XV. W formie całkowitej, stanowczej zjawia się najpierw w kościele klasztornym w Ma-rienstacie w Nassau, w kościele Matki Boskiej Łaskawej w Trewirze i w kościele św. Elżbiety w Marburgu. Różnica zachodząca między kościołami gotyckiemifrancuskiemi, aniemieckiemi— oprócz pewnych właściwości przywiązanych do planów, a zależnych od indywidualności pomysłów tych lub innych budowniczych—polega na wyrazie ogólnym. Wnętrza pierwszych są o wiele weselsze, często wspaniale i bogato ozdobione, to pojęcie konstrukcyi i ozdobności splata się w nich w jedną całość wykwintną. Kościoły niemieckie zaś posiadają wyraz bardziej poważny i sztywny.—Najznakomitszemi pomnikami gotyku w prowincyach niemieckich, zachodnich, są katedry w Strasburgu, Freiburgu i Kolonii. Rozpoczęte jeszcze w okresie stylu romańskiego, przechodziły podczas budowy przez rozmaite stadya, oraz przez ręce rozmaitych budowniczych, którzy kierowali ich budową. Katedra Freiburska została poświęcona dopiero w r. 1512. Kościół strasbur-ski początkami swoimi sięga jeszcze w. XI, budowę zakończono w r. 1275 fasadą, z którą łączy się nazwisko budowniczego Erwina von Stein bach. W r. 1248 przystąpiono do przebudowy dawnej katedry kolońskiej pod kierunkiem Gerarda Lapicidy. Trwała ona nieprzerwanie do w. XVI, poczem ją przerwano i podjęto znowu dopiero w r. 1842, a ukończono dopiero w r. 1880. W prowincyi nadreńskiej, skutkiem blizkiego sąsiedztwa z Francyą, gotyk szybciej się rozpowszechnił, niż w innych okolicach Niemiec. Jednym z najpiękniejszych kościołów jest św. Katarzyny w Oppenheimie. Słyną w nim okna kolorowe kaplic, ciągnących się szeregiem wzdłuż naw bocznych. Katedra w Ratysbonie, rozpoczęta w r. 1275 przez mistrza Ludwika, odznacza się bogatą fasadą. Charakterystykę katedry św. Stefana w Wiedniu (fig. 5 i 6) stanowi niemal jednakowa wysokość wszystkich trzech naw podłużnych, skutkiem czego, nawa środkowa nie posiada okien własnych. Frauenkirche w Monachium odznacza się wnętrzem mi-łem, wesołem; nie posiada nawy poprzecznej; powstała dopiero w w. XV i uchodzi za wzór gotyku późnego. — Północno-niemieckie kościoły gotyckie stanowią typ odmienny. Wszędzie tam zamiast kamienia ciosanego użyto cegły. Zmiana materyału wpłynęła na formy zdobnicze. Są one skromniejsze, spokojniejsze; profilowania — zwłaszcza filarów— są 0 wiele łagodniejsze; cegły formowane i różno glazurowane są użyte do ozdób i podziałów; kamień ciosany bywał wprowadzany tylko jakby dla zaznaczenia szkieletu budynku. Kościoły ceglane wszędzie się spotyka w Marchii Brandenburskiej, w Meklemburgu, na Pomorzu, w miastach należących do związku hanzeatyckiego, oraz w Prusach zakonnych. Jednym z wybitniejszych kościołów jest tu kościół Maryi Panny w Lubece (zaczęty w r. 1276), następnie zaś kościół w Halbersztacie, w którym widać, iż twórcy jego wzorowali się na katedrach francuskich.—Styl gotycki, lubo zjawił się w Niemczech jako przybysz gdzieindziej zrodzony, znalazł tu jak gdyby drugą swoją ojczyznę. Snąć trafiał w sentyment narodowy niemiecki. Strzelistość wież (fig. 7) i sklepień dobrze symbolizowała wzniosłość uczuć religijnych, obok tego zaś siła jego konstrukcyjności, oraz rys pomnikowo-ści, właściwy jego istocie, były zbyt nęcącemi zaletami, aby nie pokuszono się o wyzyskanie ich w celach życia praktycznego. Wysiłki w tym kierunku okazały się wielce owocne; powstało budownictwo gotyckie świeckie, które pozostawiło ślady nie mniej cenne, niż utwory budownictwa kościelnego. Pierwsze miejsce zajmują tu zamki, czyli pałace panujących i książąt. Najważniejsze z nich, sięgające jeszcze okresu romańskiego, jak w Go siarze (XI w.), w G e Inhausen i zamek Henryka Lwa w Brun-świku są dziś już tylko zwaliskami; jedynie Wartburg, dzięki odnowieniu, daje świadectwo o rezydencyi panów ówczesnych. Budowę jego zaczęto z końcem XII w. W w. XIII wzniesiono Marburg, w w. XIV, nie mniej słynny Mal-borg. We wszystkich tych, zachowanych dotąd zamkach główny nacisk pod względem zdobniczym kładziono na salę do przyjęć uroczystych, oraz na kaplicę zamkową. Charakterystykę zamku mar-burskiego, obok świetnego układu całości, stanowią sklepienia wachlarzowe w sali głównej, wychodzące z trzech wysmukłych filarów w sali głównej i refektarzu. Uwagi godnym szczegółem w Marburgu jest również sposób stosowania cegły w ornamentacyach, której nie formowano mechanicznie, lecz suszono ją w blokach, obrabiano po rzeźbiarsku i następnie wypalano. Świeckie budownictwo gotyokie wypowiedziało się nadto w w. XV w ratuszach, domach cechowych i sukiennicach (halle targowe). Śród ratuszów zasługują na uwagę: w Brunświku, Lubece (fig. 8), Ratysbonie, Ueberlingen, Monastyrze i in. (fig. 9). Do okazalszych budowli świeckich należą również: domy w Rostoku, dom kamienny we Frankfurcie, dom cechowy w Dinkelsbühl, dom Nassau w Norymberdze, a nadto na uwagę zasługują wieże miejskie z bramami, do których w Wiekach Średnich przywiązywano wagę niezwykłą, były one bowiem budynkami obronnemi. Bramy takie znajdują się w wielu miastach, do najwybitniejszych wszakże należą:—brama w Bazylei (fig. 10), Trep-towska wNeubrandenburgu,wLubece, Kolonii. Wiek XVI wnosi z sobą do budownictwa niemieckiego r e-nesans. Styl ten objawia się początkowo w stosowaniu jego poszczególnych motywów zdobniczych do przyjętego w Niemczech sposobu budowania; później zaczęto się wzorować na budownictwie włoskiem i naśladowano je ślepo. Z biegiem czasu powstają dążności samodzielne, mające na celu połączenie żywiołów miejscowych z zasadami ogólnemi renesansu. Obok pierwiastków czysto miejscowych na utworzenie się odrębności pewnej renesansu niemieckiego wpłynął również materyał. Tak zwany „mur pruski“ (fig.

11), cegła, gdzieindziej kamień, wszystko to przyczyniło się do urobienia form właściwych tylko renesansowi niemieckiemu. Charakterystyczną jest np. kolumna; w renesansie n-im otrzymuje ona wysoki cokół, trzon zaś jej pokrywają ukośnie wijące się wstęgi lub żłobkowania. Ozdoby pokrywające płaszczyzny, posiadają również odrębny charakter: czynią one wrażenie raczej ozdób snycerską robotą wykonanych, niż rzeźbionych. Renesans n-i wypowiedział się głównie w pałacach, kościoły bawiem stawiane po większej części z inicyatywy jezuitów, którzy szybko rozszerzyli swoją władzę, posiadały charakter czysto włoski. Najwspanialszym takim zamkiem-pałacem jest zamek w Heidelbergu, składający się z całego szeregu pałaców, które książęta palatyni kolejno wznosili. Między niemi zaś najwybitniejszy jest t. z. Otto-Hein-r i c h s b a u (rozpoczęty w r. 1556) (fig. 12). Autorami jego przypuszczalnie są: Kasper Fischer i Jakób Ley der, budowniczowie, oraz rzeźbiarze Anthony, później Aleksander Colins z Mechliny. Obok wymienionej części zamku zasługuje na uwagę jeszcze t. z. Fri edri ch s b au, podobny w układzie i podziałach do poprzedniego. Jako autora planów akta wymieniają Se-bastyana Götza, autorem ozdób był Jan Schoch.—Zamek w Stuttgarcie, należący do wybitniejszych, wzniósł (r. 1553 zaczęty) książę Krzysztof; kierownikami budowy byli Jerzy Beer i Henryk Schickhardt.—Książęta bawarscy podjęli szczególniejszą działalność budowlaną, którą rozwijali zarówno w kierunku budownictwa świeckiego, jak kościelnego. Zamki: w Landshucie (r. 1536), w Trausnitz, wreszcie rezydencya monachijska, zbudowana z woli Maksymiliana I w r. 1600, zasługują przede-wszystkiem na wyszczególnienie. Ozdoby malarskie we wszystkich pałacach odgrywają rolę ważną. Charakter zaś ozdób (stiuki, groteski i obrazy) jak i wiele motywów architektonicznych są wzorowane na renesansie włoskim. Śród zamków frankońskich wyróżniają się: w Offenbachu nad Menem (r. 1572—1578), w Aschaffenburgu (bud. Georg Riedinger r. 1613), Plassenburg pod Kulmbachem. W Saksonii: Torgau, świeżo odrestaurowany zamek w Dreźnie i in.— W budynkach prywatnych i miejskich renesans przybiera więcej cech miejscowych. Formy renesansowe silniej się zlewają z dawnemi, średnio-wiecznemi, i wytwarzają całość charakterystycznie różną od renesansu włoskiego. To kształtowanie się odrębności narodowej stylu odbywa się najpomyślniej w miastach Niemiec środkowych i północnych. W pierwszym rzędzie stoi ta Norymberga. Dom norymberski jest wązki, lecz wysoki; jeśli dom nie jest zwrócony szczytem na ulicę, sztucznie wyprowadzony szczyt o falistych liniach profilowych zakrywa dach. Podwórze takiego domu obiegają arkady i ga-lerye.—Rynek w Rothenburgu daje najlepszy obraz starego miasta n-go. Obok bardzo charakterystycznego ratusza posiada on wiele typowych domów prywatnych z końca w. XVI.—Niezwykły rozwój budownictwa renesansowego odbywa się w każdym kierunku w N. północnych. Dzieła sztuki wszelakiego rodzaju mnożą się z nadzwyczajną szybkością. Ołtarze, ambony, stalle, grobowce, epitafia, fontanny, wspaniałe urządzenia wewnętrzne domów, z niezmiernie bogatemi sufitami i boazeryami, jak np. w domu kupca lu-beckiego, stają się jak gdyby potężnym odgłosem wspaniałości renesansu włoskiego, odbijającym się na całej przestrzeni od Wezery aż po Gdańsk. Działalność ta trwa do chwili wybuchnięcia wojny trzydziestoletniej, lubo w dążnościach jej i stylu zaczynają się już zjawiać pewne zmiany, powstają nowe upodobania, które po wojnie wypowiadają się w formie baroku. Szczytem doskonałości tego stylu, cechującego w. XVIII, jest drezdeński Zwinger, cząstka zaledwie szeroko zakreślonego pałacu królewskiego Augusta II. Twórcą tego dzieła jest Mateusz Daniel Pöpelmann (r. 1662— 1753). Śród kościołów barokowych jednym z najwybitniejszych i naj charakterystyczniej szych jest k. św. Karola Boromeusza w Wiedniu (fig. 13).—Wielkie zainteresowanie się wieku XIX czasami minionemi, nowo powstałe nauki: archeologia i historya sztuki, które z gruzów, pomników najrozmaitszych okresów i wygasłych narodów, odtworzyły całokształty ich kultur estetycznych, sprawiły, że wyobraźnia ku nim się nieraz zwracała, posługując się formami ich dorobku artystycznego w budownictwie w. XIX (fig. 14). Ostatnie jego lata, jak wiadomo stały się widownią tworzenia się nowego stylu, tak w Niemczech jak i w innych krajach. Styl ten, noszący nazwę secesyi (ob.), powstawszy najpierw w sztuce zdobniczej, zaczął być stosowany i w architekturze. Nowa konstruk-cya—tak zwana żelazna—znakomicie warunkuje jego rozwój, coraz lepszych przeto wyników należy oczekiwać.

Rzeźba. Podobnie, jak czasy Karolingów, cała pierwsza połowa okresu romańskiego nie pozostawiła żadnych pomników rzeźby, godniejszych uwagi. Z końcem w. X powstaje wprawdzie poważne środowisko sztuki w Hildesheimie pod protektoratem bywalca i wielkiego jej miłośnika, biskupa Bernward a, tak tu jednak, jak i wogóle w całych Niemczech ówczesnych, ruch artystyczny głównie podążał w kierunku t. zw. rzemiosła artystycznego i zdo-bniotwa. Tłómaczy się to powszechnym wów-wozas nastrojem, wobec którego wrażliwość artystyczna nie mogła pozostać obojętna. Kierunek surowy nauki Kościoła z tego czasu, ponure rozprawy, kazania i nawoływanie do wyrzeczenia się rozkoszy życia, widmo strasznych kar po śmierci, cały ów demonizmera przesycony mistycyzm wierzeń przygniatał wyobraźnię artystów, skierowywał myśl i uczucia ich w głębie niedoskonałości osobistej i skłonności do grzechu, a wzrok odwracał od natury i życia, krępował swobodę ducha twórczego. Stąd też nawet w tych dekoracyjnej tylko natury utworach widnieje rys pouczający, symbol walki ze złem, postaciowa-nem w najrozmaitszych kształtach potworów fantastycznych i zwierząt krwiożerczych, jak smoki skrzydlate, węże i t. p. Zabytkiem z czasów Bernwarda jest świecznik bronzowy, zw. jego imieniem, którego trzon przypomina kolumnę T raj a na, jasno wskazująo na to, że ideały rzymskie ożywiały działalność agitatorską tego mecenasa sztuki. Zarówno jednak płaskorzeźba, zdobiąca świecznik, jak i płaskorzeźba innego zabytku owych czasów, drzwi bronzowych tumu Hildesheimskiego, w wykonaniu i odtworzeniu poszczególnych kształtów są utworami rąk jeszcze nieudolnych. Nieudolność ta trwała czas długi. Nowe bowiem pojęcia, wpajane przez Kościół, wywoływały potrzebę form nowych; zanim więc wyobraźnia artysty owe pojęcia skrystalizowała i uczuła się zdolną do ucieleśnienia ich, jak gdyby intuicyjnie dążono przedewszystkiem do wyrobienia samej techniki. Doskonalono ją więo na wszelkiego rodzaju sprzętach kościelnych, na drzwiach, świecznikach, antepedyach, relikwiarzach itd.—Skutki długotrwałej, pracy objawiają się z końcem wieku XII. Jest to już przedświt panowania w N-ch gotyku, początek tej wielkiej kultury, która ogarnęła wszystkie kraje Europy zachodniej, kultury, łączącej dawne udoskonalone idee rycerskie z życiem i dążnościami nowo rozbudzonej sfery mieszczańskiej, która odtąd coraz ważniejszą rolę odgrywa w rozwoju wszystkich spraw narodowych. — Rozwój rzeźby szczególnie wyraźnie się uwydatnia na gruncie Saksonii, gdzie obok czynników natury moralnej, sprzyjał mu sam charakter materyału budowlanego, nadającego się do dłuta. Pracownie snycerskie i rzeźbiarskie zawrzały działalnością ożywioną. Wychodziła z nich niezliczona ilość stall i posągów, zdobiących filary kościołów. Wechselburg i Freiberg - stały się środowiskiem tego ruchu. Stanowiły one szkołę, której wpływ rozciągał się szeroko. Kazalnica w Wechselburgu, pokryta rzeźbami, wielka grupa proroków z Chrystusem ukrzyżowanym (w zbiorze starożytności w Dreźnie), bogata figuralna kompozycya Furty Złotej tumu freiber-skiego, rzeźby tumu w Bambergu, pochodzą z pierwszej połowy w. XIII, wreszcie szereg posągów książęoych w katedrze raumburskiej są śladami tej działalności. Ostatnie zwłaszcza są tak dalekie od tego, co przed wiekiem było zrobione, że porównywać ich z tern niemal niepodobna. Technika wyrobiona, mocna; wszędzie widać zrozumienie kształtu, życia, natury, świadome wydobycie wyrazu. Wiele rzeźb było polichromowanych.—Rzeźba niemiecka z okresu gotyckiego stoi o wiele niżej od francuskiej. Formy gotyckie bowiem wyrabiały się w ojczyźnie swojej, we Francyi, powoli, stopniowo dochodziły do doskonałości i w miarę jak się kształcił sam zmysł artystów, jeśli tak można powiedzieć, zmysł odczuwania po gotycku. Artysta francuski, szukając dla rzeźby form, któreby harmonizowały z architekturą gotycką, nie tracił z oczu natury. Pomimo więc, że ją odtwarzał w kształtach stylizowanych, wszędzie ona z poza nich wyziera, zmienia się niejako tylko jej typ powierzchowny, ale życie jej i środki, przez które się ono objawia, pozostały te same. Niemcy natomiast przystąpiły do rzeczy gotowej. Zetknęli się z formą, istota zaś jej i gienetyczna tajemnica były dla nich obce. Skutkiem tego rzeźba gotycka ich nie posiada tej skończoności form, tych odcieniów, tej giętkości, cechujących rzeźbę francuską. To, co w posągu francuskim jest naturalnością układu, co jest ruchem postaci, to w rzeźbie niemieckiej jest często manierą, bądź przypominającą wzory francuskie, jak np. posągi na fasadzie zachodniej katedry w Strasburgu o zbyt silnem, przesadnem przegięciu w biodrach, posągi w chórze katedry kolońskiej (polichromowane) na jej fasadzie, oraz rzeźby na portalu katedry freiburskiej, bądź też jest konwencyonalne. Kośoiół gotycki wymagał rzeźby; niejeden zużytkowywał kilkaset posągów, nie licząc ozdób innych. Wobec tego więc, że architektura gotycka w wieku XV żyła jeszcze w całej sile, rzeźba gotycka również głęboko sięgnęła w okres Renesansu. Śród najwybitniejszych śladów jej wymienimy: bogatą dekora-cyę fasady kościoła św. Wawrzyńca w Norymberdze, pochodzącą z końca XIII i początków XIV w., rzeźby odrzwi w kośoiele N. Maryi Panny z w. XV. Szwabia posiada wiele kościołów z w. XV, odznaczających się ornamentacyą bogatą; portal kościoła N. Maryi Panny w Esslingen z płaskorzeźbą „Sąd ostateczny”; ozdoby kościoła w Gmunden z r. 1410 i w Alzacyi odrzwia kościoła w Thann.—Większą samodzielność, niż rzeźby kościelne, posiadają pomniki i grobowce, które tak dalece weszły w użycie, iż stały się niemal charakterystecznemi dla rzeźby tego czasu. Najpiękniejsze z nich znajdują się w Marburgu, w kośoiele św. Elżbiety, w katedrze mogunckiej wielki pomnik arcybiskupa Piotra von Aspelt, w Kolonii grobowiec arcybiskupa Fryderyka von Saarwerden (r. 1414) i bronzowy Henry ka de Hochstaden. Posągi bronzowe, w rzeźbie pełnej, są wogóle w tym okresie rzadkie; natomiast liczne są bron-zowe płyty grobowcowe, na których rysunek postaci i ozdoby wykonywano sposobem sztycharskim. Jednym z piękniejszych pomników bronzowyoh tego rodzaju jest grobowiec cesarza Maksymiliana w kościele zamkowym w Innsbruku. Pochodzi on już z początków w. XVI — wkracza w Odrodzenie. Autorami jego są Gilg Sesselschneider i Stefan G o dl. — Gdy duch renesansu zaczął przenikać do Niemiec, pomimo, iż rzeźba gotycka, zwłaszcza pomnikowa, znajdowała się jeszcze w stanie największego rozwoju, skłonił on wszelako artystów do baczniejszej obserwacyi natury i życia rzeczywistego, z których to i owo próbowano sobie przyswoić. Zwrot ten daje się zauważyć we wszelkiego rodzaju utworach. Pierwsze miejsce zajmuje tu snycerstwo, które rozwijało się bardzo pomyślnie wobec stałego zapotrzebowania ołtarzy skrzydlatych i szafkowych, w których pole środkowe, miasto obrazu, wypełniała rzeźba. Miohał Pacher, Tyrolczyk (czynny od r. 1467 do 1498), jest jednym z najwybitniejszych przedstawicieli tej sztuki; obok niego słynie artysta ulmski Jörg Sürlin starszy (czynny od r. 1469 do 1474), którego znane są stalle w katedrze ulmskiej. Do najlepszych utworów snycerskich tego rodzaju należą: ołtarz wielki w kościele św. J a k ó b a w Ro-thenburgu (r. 1466); w kościele św. Kiliana w Heilbrun; w prowincyi nadreńskiej w kościołach miast Klaasen, Kalkar i Xanten; w Westfalii w kościele Dortmunden; w Szlezwigu ołtarz roboty Hansa Bruggemanna. — Do przejściowej tej chwili należą również dwaj wybitni rzeźbiarze: w Norymberdze Adam Krafft (r. 1497 już czynny 1509) i w Würzburgu Tilman Riemenscheider (r. 1460—1531). Obok wielu prac, fjak np. Stacyi męki Pańskiej i Złożenia Chrystusa do grobu w kaplicy Holzschuhe-ra na cmentarzu św. Jana, szczególniejszym rozgłosem cieszy się cyboryum Kraffta w kościele św. Wawrzyńca w Norymberdze. Najsłynniejszem dziełem drugiego jest grobowiec cesarza Henryka II i jego żony Ku ne gundy w katedrze bamberskiej. Największą atoli sławę posiada modelator i odlewacz z bronzu, Piotr Vischer, który podobnie jak Dürer malarstwo norymberskie, tak on rzeźbę doprowadził do szczytu rozwoju. Grobowiec św. Seb aida w Norymberdze jest jego utworem najgłośniejszym (fig. 15 i 16).—Wiek XVII dla sztuki niemieckiej wogóle jest w Niemczech niepomyślny. Wpływy obce zapanowują wszechwładnie, z drugiej strony niepokoje polityczne tamują jej rozwój. Wiek XVIII przynosi „barok". Napuszony, ciężki styl rozpowszechnia się w całych Niemczech. Dobry obraz rozwoju jego teatralności i niespo-kojności dają pomniki w katedrze mogunckiej. Najwybitniejszym rzeźbiarzem z końca XVII i na początku w. XVIII jest Andrzej Schlüter (r. 1664 — 1714), który pracował w Berlinie. Posąg konny w. elektora, oraz maski rycerzy umierających, znajdujące się w dziedzińcu arsenału berlińskiego (Zeughaus) reprezentują jego sztukę. W Wiedniu cieszy się sławą Raphael Donner (r. 1693—1741), twórca wiedeńskiego „Marktbrunnen”.—W okresie następnym, tj. chłodnego manieryzmu pseudoklasycznego, uwydatniają się dwaj rzeźbiarze: Aleksander Trip-pel (r. 1774 — 93) i Dannecker (r. 1758 —

1841) , którego dziełem najsłynniejszem jest znany posąg Ariadny, jadącej na panterze, znajdujący się we Frankfurcie u./M. Bliższym natury, bardziej realistą jezt Gotfryd Schadow (r. 1764— 1850, grupa księżniczki Luizy i Fryderyki von Meklenburg-Strelitz, grobowiec hr. von der Mark w Berlinie).—W tym czasie powstaje w Niemczech kilka ważniejszych środowisk sztuki, z których każde posiada szkołę, jak Monachium, Drezno, Berlin i Wiedeń. Szkołom tym nadają cechy wybitniejsi rzeźbiarze. W Monachium do słynniejszych należą: Konrad Eberhard <* r. 1768 —f r. 1858) i Ludwik Schwantaler (r. 1802— 1848). Schwantaler zapoozątkował w rzeźbie romantyzm nowoczesny, nazwisko zaś jego łączy się najgłośniej z ozdobami w Walhalli pod Ratys-boną i z olbrzymim posągiem Bawaryi w Monachium (fig. 17). Do uczniów i zwolenników jego kierunku należą: E. Mayer (r. 1796—1846), Jan Leeb (r. 1790 — 1862), U. H. Lossow (r. 1805—74), Ludwik Sehaller (r. 1804— 65), Antoni Sickinger (r. 1807—73), Hal-big (r. 1814—1882), Brugger (r. 1813—70), Fortner (r. 1822 — 62). Śród rzeźbiarzy-od-lewników (w bronzie) pierwsze miejsce zajmuje Jan Baptysta Stiglmaier (r. 1791—1845). W Berlinie najgłówniejszym jest Krystyan Rauch (r. 1777—1857), uchodzący za odnowiciela rzeźby niemieckiej w kierunku narodowym. Posągi: Blüchera, S o h a rnho r s ta, Biilowa v. Dennewitz, biusty: Goethego, Humboldta, Thorwaldsena, pomnik Fryderyka W. zasługują na wyszczególnienie obok wielu innych jego utworów (fig. 18). We Frankfurcie głośni byli K. E. Wendelstadt (r. 1815 — 41) i E. von der Launitz (r. 1795—1869, pomnik Gutenberga); w Stuttgarcie—Teodor Wagner, uczeń Dannecker a; w Wiedniu: Józef Klieber i Jan Sehaller (r. 1777—

1842) .—Rozbudzony przez Rauch a pierwiastek narodowy rozwijali jego następcy: Fryderyk Drake (r. 1805 — 1882), Sehievelbein (rok 1817 — 67), Bläser (r. 1812—74), Albert Wolf, August Fischer, Wiehmann, Wre-dow, A fin g er, Kiss.—Następny i ostatni okres rozwoju rzeźby, który ześrodkował się głównie w Berlinie, dzieli się na dwa kierunki. W jednym z nich panują odźwięki rauchowskiego artyzmu (Sohaper, Siemering, Enke, Pfuhl, Keil, Schweinitz) w drugim, z Reinholdem Begasem (* r. 1831) na czele, powstaje w rzeźbie niemieckiej ogólnie dziś rozpowszechniony i silnie rozwinięty pierwiastek malarskiego ujmowania rzeczy (ob. Rzeźba), Eberlein, Karol Begas (fig. 19), Hundrieser, Klein, Geiger, Scott są jego przedstawicielami. Ze szkoły monachijskiej Schwantalera wyszedł Kacper Zumbusch, który osiadł następnie w Wiedniu, twórca pomnika Maryi Teresy, znany u nas jako arbiter w sądzie konkursowym na pomnik Mickiewicza w Krakowie. W ostatnich latach działalności artystycznej rzeźbą zajmują się również malarze: F. Stuck (fig. 20) i M. Klinger (ob.), którego pomni Bee th oven a stał się głośny powszechnie z powodu oryginalności pomysłu.

Malarstwo. Głównem źródłem wiadomości o malarstwie z okresu romańskiego są jeszcze miniatury, o których była już mowa. Charakterem różnią się one niewiele od miniatur z czasów Karolingów. Cechuje je ta sama jeszcze niewprawność ręki i oglądanie się artysty nie na naturę, lecz na wzory gotowe. — Związek małżeński, zawarty przez Ottona II z księżniczką grecką, pociągnął za sobą nawiązanie stosunków między Niemcami a Bizancyum, które nie obeszły się bez wpływów. Począwszy od końca w. X, podległy im miniatury. Skala barwności ich zwiększyła się, powstało dążenie w kierunku wywoływania większego efektu kolorystycznego, objawiające się zarówno w całości, jak w szczegółach, np. w kolorach włosów i bród, często zabarwionych na zielono lub niebiesko. Biblioteki w Monachium i Bambergu posiadają znaczną ilośó iluminowanych rękopisów, których fundatorem był Henryk II. Tu i owdzie uwidoczniają one przebłyski kompozycyi samodzielnej i postęp, odbywający się na tle wzorów dawniejszych, ogólnie jednak stoją o wiele niżej od współczesnych mniatur włoskich i franc, (fig. 23).—Z późniejszych rękopisów, przypadających na ten okres, zasługuje na wyszczególnienie t. zw. Hortus deliciarum, praca dyletancka wprawdzie, lecz jedna z tych, które ów rozwój niezależności pomysłu ujawniają. Rękopis ten pochodził z w. XII; autorką jego była Her rada z Landspergu, przełożona klasztoru; dziś posiadamy tylko jeszcze kopie zdobiących go miniatur licznych, gdyż oryginał przechowywany w Strasburgu zgorzał wraz z biblioteką całą w r. 1870, podpaloną przez pociski pruskie. — Biblioteka berlińska posiada rękopis poezyj na temat życia Matki Boskiej, ktorego miniatury odznaczają się już większą łatwością ujęcia ruchu i życia postaci.—Co do malarstwa ściennego, to w w. XI miało ono byó powszechnie stosowane w kościołach. Tak twierdzą wiadomości kronikarskie. Niewiele jednak pozostało śladów, któreby można było uważaó napewno za pochodzące z w. XI (fig. 21), ujawniają zaś one te same właściwości artystyczne co i miniatury. „Sąd ostateczny” na ścianie kościoła w Oberzell (Reichenau), oraz kilka scen biblijnych tamże, bywają zaliczane do tego okresu. Wiek XII jest reprezentowany obficiej. Obrazy ścienne w kościele w Schwarzrheindorf, przedstawiające U-krzyżowanie Chrystusa, Chrystusa na tronie w otoczeniu ewangielistów i apostołów, oraz scenę wypędzania przekupniów ze świątyni, dowodzą, że wykonywał je już artysta, który uświadamiał sobie zadanie dekoracyjności, dbał o ugrupowanie, jasność, swobodę i o możliwą poprawność kształtów. Nie mniej dodatnio, w porównaniu z innemi, wyglądają obrazy w Brauweiler, przedstawiające sceny męczeństw i czyny bohaterów Starego Testamentu, dalej zaś resztki malowań w tumie w Brunszwiku i w kościele w Goslarze. Wszystkie te obrazy są utrzymane w rysunku płaskim, konturowym; płaszczyz-ny, objęte konturami, wypełniają barwy bez uwzględniania świateł ani cieniów. Skutkiem takiego charakteru obrazów, jednym z głównych warunków rozwoju malarstwa było przedewszyst-kiem uszlachetnianie się linii, warunkowała ona bowiem szlachetność kształtu. To też następne wysiłki artystów zwrócone były w tym właśnie kierunku; wypełniają one wiek cały (lata 1150 —1250), a zjawienie się gotyku podnieca je — stawia większe wymagania. — Gotyk nie wiele wpłynął na rozwój malarstwa ściennego. Wnętrza kościołów gotyckich nie dawały płaszczyzn rozległych, szerokich; jedynem polem były tu trójkątne kaptury sklepień, ściany bowiem były rozerwane mnóstwem podziałów archiktetonicz-nych. Pomimo to zakres tematów malarskich rozszerzył się i owa linia, tak charaktestyczna dla gotyku, w pierwszych początkach ujawnia już wyższy stopień rozwoju. Gotyk natomiast wpłynął silnie na inną gałąź malarstwa, mianowicie na malarstwo na szkle. Wysokie okna nastręczały znakomitą po temu sposobność, wiek XIV przeto, wiek rozkwitu gotyku niemieckiego, był czasem powstania największej ilości i najpiękniejszych okien malowanych. Na wyszczególnienie zasługują następujące: w kościele św. Kuni-berta i w katedrze w Kolonii, w tumie stras-burskim, w kościele św. Katarzyny w Op-penheimie, w prezbiteryum kościoła w Bücken nad Wezerą, w kościele klasztornym w Königs-felden (Szwajcarya), oprócz wielu innych. Okna te są wytworem nowego wówczas sposobu wykonywania ich, polegającego na stapianiu razem różnokolorowych płyt szkła, podczas gdy daw-wniejsze, pochodzące zw. XI lub XII, były wykonane sposobem mozaikowym: oddzielne kawałki szkła kolorowego, przycinane odpowiednio, spajano za pomocą ołowiu (fig. 22). — Miniatury z tego czasu wypełniają sceny z poezyi minne-singerów. Tęsknota, miłość, marzycielstwo, czyny bohaterskie rycerzy śpiewaków, lubowanie się w rozkoszach życia wiejskiego są ich tematami. Biblie zaś, psałterze i modlitewniki często zdobią rysunki, robione piórem, swobodnie i zamaszyście, czasem pełne fantazyi i humoru.—Malarstwo, pozbawione uścia dla swojej żywotności w braku odpowiednich przestrzeni na ścianach kościołów, znalazło je na polu innem, mianowicie jako malarstwo stalugowe. Ołtarze szafkowe i skrzydlate, t. zw. tryptyki i dyptyki, stają się charakterystyczne dla tej chwili roz-. woju sztuki i cieszą się wzięciem aż po wiek XVI. Ogromne zapotrzebowanie ich pociąga za sobą następstwo ważne: malarstwo wyzwala się z zależności, jako sztuka dekoracyjna, staje się sztuką wolną i wchodzi w okres rozwoju stałego, zawarunkowanego organizowaniem się szkół. Istnieją ślady, że szkoła taka istniała już w w. XIII w Kolonii, która posiadała tam szczególnie przychylne warunki dla sztuki. Była ona jednem z tych miejsc w Niemczech, do których najpierw zawitał chrześcianizm, najdawniej więc posiadał tam swoją kulturę. Kościół zbudził tam i zogniskował nowe życie, nowe dążenia, najwcześniej ujął w swoje ręce protektorat nad sztuką i kierował nią. Niewątpliwie też Kolonia musiała być jednem z tych pierwszych środowisk niemieckich, w których się zjawiły i przyjęły nowe ideały, przyniesione z Włoch bezpośrednio, czy też pośrednio, przez Niderlandy, mianowicie zarodki sztuki renesansu. Szczegóły atoli pierwszych chwil giną w przeszłości, pozostały tylko ślady, które do przypuszczenia powyższego uprawniają. Odnoszą się one do w. XIV, w którym od r. 1358—1378 miał mieszkać w Kolonii „mistrz Wilhelm”, przypuszczalnie Wilhelm z Herle — wedle słów kronikarza limburskiego — „najlepszy malarz w Niemczech”. Szczupłe resztki malowideł ściennych w sali ratusza kolońskiego, będące dziełem tego najstarszego, znanego w owym okresie malarza, lubo nie wystarczają do należytej oceny jego wartości, pozwalają na powyższe przypuszczenie, każą zarazem twierdzić, że wszyscy malarze ko-lońscy z końca wieku XIV i początków XV byli pod jego wpływem. Oprócz niego istniał tam jego uczeń, Herman Wynrich z Wesel (f r. 1414), twórca Chrystusa na krzyżu ze świątyni w zakrystyi kościoła św. Seweryna. Pomimo przebijających się wpływów Odrodzenia, w obrazach ołtarzowych ogólnie przeważają postaci o typach malarstwa cokolwiek wcześniejszego: posiadają one ciała wysmukłe, szczupłe, szaty ich mają fałdy długie, proste. Najwybitniejszym malarzem w pierwszej połowie w. XV jest mistrz obrazu tumu kolońskiego (fig. 24)—Stefan Loch ner. Przybył do Kolonii w roku 1442 i pozostawał w niej do r. 1451, pocbodził z Merseburga. Madonna w ogrodzeniu z róż jest drugiem jego dziełem wybitnem.—W innych okolicach Niemiec słynął mistrz Konrad z Soest, którego obraz ze scenami z życia Chrystusa jest opatrzony najdawniejszą śród niemieckich obrazów datą — mianowicie r. 1405. Zarówno on, jak i t. zw. „ołtarz imhofski” w kościele św. W a-wrzyńca w Norymberdze, oraz ołtarz z Pähl w Muzeum Narodowem w Monachium, stoją pod względem artyzmu narówni z utworami mistrza Stefana, wszystkie zaś posiadąją wybitne cechy nowego kierunku. Od tej chwili mnożą się siedliska sztuki, a kroniki wymieniają całe szeregi nazwisk artystów. Brak danych jednak uniemożliwił przystosowanie ich do obrazów pozostałych z tego czasu, badania przeto zgrupowały je podług stopnia powinowactwa, twórców zaś przyjęto nazywać imieniem samego dzieła: „mistrz takiego to, a takiego obrazu”. Tak np. w szkole kolońskiej, najdawniej zaznaczającej swoją żywotność, istniała cała grupa malarzy, których reprezentuje zbiorowe nazwisko najwybitniejszego pośród nich—„mist rza Życia Maryi” (fig. 25); cokolwiek późniejszy (obraz znajduje się w Monachium) (r. 1460—1480) jest mistrz św. Seweryna, następnie zaś mistrz ołtarza św. Tomasza w muzeum kolońskiem. Miasta Soest, Dortmund, Monastyr ogniskują sztukę westfalską z mistrzem liesbornskim na czele (ok. r. 1460; obrazy jego są w galeryi Narodowej w Londynie i w muzeum w Monastyrze). Wyraźniej jeszcze zaznacza się szkoła frankońsko-szwabska. Przedstawicielem jej jest Hans Multscher, który prowadzi cały zastęp wybitnych malarzy ulmskich; Alzacya wydaje artystę rozgłośnej sławy Marcina Schongauera albo Schöna w Kolmarze (* r. 1450), malarza i dzielnego rytownika (fig. 26), którego najsłyn-niejszem dziełem jest „Madonna w ogrodzeniu z róż”. Dalej rozwój sztuki niemieckiej przenosi się do Bazylei, tam zaś występuje Konrad Witz, którego dwa obrazy z datą r. 1444 posiada Gienewa. Hans Schiichlin, słynny Bart-tolomeus Zeitblom (* r. 1450), Herlin i Hans Playdenwiirff i Michał Wohlgemuth w Norymberdze, są przedstawicielami coraz szerzej budzącej się działalności artystycznej i ostatniemi latami życia wchodzą w okres złotych czasów sztuki niemieckiej w w. XVI. — Rok 1510 przyjęto uważać za datę dla okresu renesansu w Niemczech. Coraz żywsze stosunki z Włochami, utrzymywane przez magnatów i kupców niemieckich, pociągnęły za sobą oczywiście bliższe zetknięcie się artystów kraju tego z kulturą artystyczną włoską. Skończoność form, właściwych Odrodzeniu, piękno antyków, nowe poglądy na naturę i cel życia, wszystko to musiało się odbić na wrażliwości artystów, podniecić ich fantazyę, zbudzić ducha indywidualnego i skierować go ku próbom wypowiedzenia swoich właściwości. Z gorliwością przeto biorą się artyści niemieccy świadomi celu, przedewszystkiem do wyćwiczenia oka i ręki. Wzrastają środki artystyczne, potężnieje możność artystyczna, a z nią zjawia się wszechstronność widzenia nie tylko kształtów i ich podobieństwa, lecz również ich strony wewnętrznej, charakterystyki, wyrazu głębszego. Proces ten odbywa się szybko, lubo nie bezpośrednio w malarstwie, rozumianem w ścisłem znaczeniu słowa. Próby owe, owo współczesne doskonalenie się wykonawcy i artysty, odbywają się w dziedzinie sztuki rytowniczej, która wskutek zapotrzebowań księgarskich nabrała znaczenia pierwszorzędnego. W tym czasie Augsburg, Norymberga, Ulm i Bazylea stają się naj-ważuiejszemi ogniskami sztuki i nauki. Mnożą się wydawcy, którzy gromadzą i zatrudniają rytowników zapotrzebowaniem ilustracyj i wszelkiego rodzaju ozdób do książek.—Pierwszym, który do swoich druków wprowadził inicyały z charakterem renesansowym, był Erhard Rat-dolt (f r. 1528). Zaznajomiwszy się z nimi w Wenecyi, zastosowywał je po powrocie w Augsburgu. Augsburg zasłynął w sztuce drukarskiej. Pozostaje to w związku z licznymi malarzami, którzy tam przebywali, ciesząc się uznaniem, jak Gumbolt, Giltinger, Jörg Breu, Ulrych Apt, a przedewszystkiem z dwoma głośnymi mistrzami: Hansem Burgkmairem (* r. 1473) i Hansem Holbeinem starszym (r. 1460). Prace malarskie pierwszego ogólnie cechują wdzięk, łagodność wyrazu, pogodnośó i wesołość, Holbein jest dramatyczny, namiętny, lubo Madonny jego i święci odznaczają się głębokim pietetycznym spokojem. Ta sama różnica temperamentu zachodzi między licznemi sztychami Burgkmaira a rysunkami H o 1 b e i n a. Po nioh następuje wielki malarz i sztycharz, artysta o potężnej wyobraźni, pan ogromnego bogactwa form — Albrecht Dürer (ob.), który mimo, że, jak sam powiedział, iż we Włoszech czuje się księciem, a w Niemozech pieczenia-rzem, działalnością swoją roztoczył blask nad sztuką niemiecką (fig. 27, 28, 29 i 30). Hans Schäufelein, Hans Springklee, Hans Dürer (brat młodszy Albrechta), Georg Pencz — są jego wybitniejszymi uczniami. Obok nich zaś występuje oały szereg artystów, jak: bracia Beham, Sebald i Barthel, Albrecht Altdorfer, Henryk Aldegre-ver, Łukasz Cranach (fig. 31), z których każdy jest nie mniej uzdolnionym malarzem, jak doskonale wyrobionym sztycharzem. W r. 1515 występuje na widownię słynny Hans Holbein młodszy z Bazylei (fig. 32), którego uzdolnienie wielkie przeciwstawiane bywa szerokiej wyobraźni Dürer a. Holbein młodszy uczniów nie pozostawia: umiera w r. 1543, zamykając okres wielkiej reformacyi w sztuce niemieckiej. Indywidualne zdolności narodowe, niemieckie jak-gdyby się wysiliły w osobach Dürera i Holbein a. Sława tych dwuch mistrzów przyćmiewa innych, lubo .we wszystkich prowinoyach Niemiec gorliwie pracowali artyści tacy, jak: Hans Baldung, Matyas Grünewald, Marcin Schaffner, Krzysztof Amberger i inni, pozostawiając cenne ślady swojej działalności. W w. XVII Niemcy zachodnie i południowe naśladują Francyę, północne — Włochy i zwłoszczone Niderlandy. Adam Elsheimer jest jedynym malarzem, który zachowuje niezależność, lubo mieszka w Rzymie (* r. 1578 — f 1620). Rottenheimer, Sandrart, Karol Screta, Rugendas, Ridinger, Dietrich i wielu innych są ślepymi naśladowcami Hollendrów i Włochów, a przesadny naturalizmem Donner odtwarza naturę bez jej życia.—Odkopaliska Her-kulaneum i Pompejów, głośue zachwyty i publi-kacye Winckelmanna znowu skierowują u-wagę powszechną na świat klasyczny. Wszyscy artyści, a więc i niemieccy; zapatrzeni w apo-teozowane, idealne formy klasycyzmu, nie pojmując należycie ich treści, wyrzekają się bezpośredniego stosunku z naturą, wyzbywają się uczuć osobistych i poddają się władzy chłodno wykoncypowanych przepisów i teoryi. R. Menge i A. Carstens (fig. 33) są przedstawicielami tego kierunku sztuki niemieckiej w połowie drugiej w. XVIII. Formy chłodne jednak długo wystarczać nie mogły. Z końcem stulecia zwracają się artyści ku romantyzmowi średniowiecznemu: zbliża on więcej do natury, do rzeczywistości. Powstają „nazareńczyoy” (ob.): Cornelius (fig. 34), Overbeck (fig. 35), Pfnorr, Vogel, Hettinger za nimi Nake, Schnorr, Veit, Führich, Steinie, poczyna się pierwsza ćwierć w. XIX. Z nazareńczyków tworzą się angielscy prerafaelici, w Niemczech stają się oni chłodnymi neoklasykami, jak Rethel, Feuerbach, Genelli, Schwind, Lessing, Rottmann, Preller i najsłynniejszy pośród uich W il. Kaulb a ch (fig. 36, 45 i 46). Z trzech głównych środowisk sztuki niemieckiej—Monachium, Düsseldorfu i Berlina, pierwsze występuje naprzód. Kaulb ach jest dyrektorem akademii. Z jego śmiercią miejsce to zajmuje uczeń jego Karol Piloty, twórca realizmu niemieckiego. Z jego znów szkoły wyszli: Hans Makart (fig. 37), G. Max (fig. 38), Len bach (fig. 39), A. Bock lin (fig. 40 i 41). Jednym z najwybitniejszych staje się Adolf Menzel (fig. 42), porównywany często z Mei 88 onier em (ob.), oprócz niego profesorowie Akad. Monachijskiej—Aleksander Lie-zenmayer (fig. 43), Wilhelm Lindenschmidt, Aleksander Wagner, Diez, Claus Meyer, Fryderyk A. Kaulbacb (fig. 44), następnie August Pettenkofen, Wilhelm Leibl, Defre gger (fig. 47), Uh de. W r. 1879 wystawa Monachijska zaznajamia artystów niemieckich z Manetem (ob.) — z irapressyonizmem (ob.). Szerokiem uznaniem cieszy się Max Lieberman. Śród ogromnej ilości przedstawicieli ostatnich lat i nowych kierunków wyróżniają się: Walter Leisti-kow, Fryderyk Stohl, Franciszek Skarbina, Albert Keller, Bruno Pigl-hein (fig. 48), Habermann, a wreszcie neoidealiści—Franciszek Stuck (fig. 49), Juliusz Exter i Max Klinger (fig. 50), którzy w utworach swoich łączą wszystkie nowe zwroty sztuki chwili bieżącej. —

Wm

<L

JS*

mm

jgnr¥^

S-CE NS I a~STOMgKIfff

It

MSI

Wj

~JSj,

nan

::

pi W

IF

-H

rù

jôÇj

■jv

'fi,

i"

F]

na”

4L*«* * If!®

'i

lÉr'îi

Fig. 2. Nawa główna kościoła ś. Michała w Hil-desheimie.

Fig 1. Okładka z kości słoniowej blvangelium longum. Tut il o.

gl

fi

i M

IrĘ

■ "f

[•i

jgjl

ki

ij

r;!

Ii

li

L,

I:

; r? : •

|i

IMt

i-arf

îl

...i.

ft

iSSliSllSil

mm

»i

.* 1 li'J

Fig. 4. Refektarz w Maulbronn.

Fig.3. Kościół w Schwarzrheindorf.

103

Enc. Powsz. Ilüstr. Ser. U. Zesz. 13 T. II.

Kl

«I

i-

ap

F_Li

a:

»ii;;,.

fcte

y-I

sggj-—--

,:C=ä

T;

=n

[g]

k.

mm

ggfig

f* - ijtfmTSn.....i

/>

;Y-

- >•

1

ift

HV .ilir

m,if

Pi

&sk

M*

Ul

-o

~

TT

-ffH

iw;

J;il'

!|

Kij

lUp

łig. 5. Kościół ś. Szczepana w Wiedniu,

I;

; /i

ÇQ :

//

Ą,

.■iS

V. X

k'

IM

fel

■■

ml

'if-:

■>

iRB

•r

1IÎ

•i;

fflfo

",

II

«w;

Fig. 6. Wngtrze kościoła ś. Szczepana w Wiedniu,

Sfa

......

■; ffl ... . i>    .r-T"

pu

-!|

.^;

s&£ -y-A

■ : ’Pi

[Vkl

1jJj B

Bi

Fig. 7. Katedra we Frejburgu

^=\

as

u* *

«s

11

~fWsstm

r.--:

Vi

rj

gs:—-

3“

lisi

mem

Fig. 8. Ratusz w Lubece.

Li

. .i ¹

II

.M

1Ü

Sift

SBQI

a

mm

..

PS

IZ

sÈmiîM

mm

I :M

v\

II

iŁHf 1

yri

Wąi

;..... ;

« 'W

ÄBjpmwii*

•Ä!

«■I

fi

jMgEHJ

tv- ^

i¹

bil

Si

y*

t i-

_v

|j. --iL — •

||S

-OS

»1

-:cH

fi

s!

4M

Eft

■- ...~5 -«B«

H&ltæ

MBi

rć

mm

fÜ

Fig. 9. Ratusz w Monastyrze (Westfalia).

om

a-i

8S»

UL

Fig. 12. Otto-Heinnchsbau w Heidelbergu.

“T?

"'?&■'■ '

!•    ■ -a

*>(2

çy

yc-Xv

frf

J."

mm æ-l

ZZZisi-£

vitr=3Sî :-y7

Ü :|

|Æ|L;

f-XO

. jtfJ

•AÂ’A'A:

cgä^~g~t.

-JL-'Jl

»«P

■-T-

^Einril^riaf

ft mm

|l»‘ «tu • .js fi!.}

RTI

ni-'--

ŁJ

F5t^-

ÎzÈÆ

BTl

te

>.

-■ J

Iff n

p.’r"' - f^i wl

I i§i

■■'JRi jBH

'fi.;

fUy

- j.

rEI

at!' ü

EL

Jrjvy

il

m.

tele* i

il!

tm

lisy

£%St

---%

EÉ

»*

üSa

LSC

ssasi

jgH

yi'Piy

HBg»3V|a

Wm

La

---lin¹*' -___-

J" _.. •- •_/.-.—_

Hf®

fl

fLjd

IBlg

Ül

IBMiF

cS

-,

...

'L-

Fig. 10. Brama miejska „Spalenthor” w Bazylei.

Fig. 11. Dom z mur u pruskiego w

Dinkelsbühl

gj

bS\

>g»

!jJr

■nu

ii

Fig. 13. Kościół ś. Karola Boromeusza w Wiedniu.

■’j

il

li

*ss

felf

II

fe

-•i-i

■V>

-    ......I

flStSIl

oi

Fig. 17. Posąg Bawaryi w Monachium. S c hw an tale r.

irj

•.\

2S

\ -v-i

KufePi

É1

iiii

Vl

y:

:y:

i]

r;

|;i

kś

i)

1*1

! ** - ■ .....

Fig. 15. Grobowiec ś. Sebalda w Norymberdze." Piotr Y i s c h e r.

Fig. 14. Votiv kirche w Wiedniu

U»/'/

łj

lËS

MS

mmrn&

S:<

Rjl

Bits

__

lifeI

Mi

l&gg&H&l

■a

Si?

JE

BńYśSi.

|lHHiu""|i"Miiinigą.......■'■"'■i|niii|||||!Hi...r

(lUlilhilm Uf.‘

i-mmm

. - v/^i MiiiiHM'.irî

Fig. 18. Grobowiec królowej Ludwiki. Kr. Rauch Charlottenburg.

iTi rmTbirirdTF^rriiHiih

,• i; 'i'i* ”ii

Fig. 19. Grupa przed rzeźnią peszteńską Begas.

*

fĄ

FA

m

i

1

««2

i

ï

z

-* ■*

Ś&}

a '

|r

mm

1

i.

.

'

■j

L_

Fig 20. Amazonka. Stuck.

VV -

V

■Ji

>

%

öifcÜ

/

A

4

L

%

i

\

F

*4

.

bWs

^ 'fi <**■'-

r '/.( [i

!#£■

' EX /

rv

Fig. 25. Obraz mistrza Życia Maryi. (Monachium).

Fig. 21. Z malowideł ściennych w Hildesheimie.

mm

miI

4

r^

ł

s

3

'• Vi

k'l

m i

yy

.

ISM

§ v M \

' ^

I

t

fit

h i

T fi

:

o

F

\yy

BLJ

I

Ü

W

K’\

\

■

Fig. 22. Okno. Ś Maurycy Muzeum Giermańskie w Norymberdze.

, Fig- 23.

S. Maurycy z książki w klasztorze M u r i.

dh

kJ&O

I®

fi

SI

Rfi

fi

11

Pi

:/«I

4:4^g'

II

■-'XrkSsfc

p\A

Fig. 26. Złożenie do grobu. Marcin Schongauer. Miedzioryt

Fig. 28. Ś. Ś. Paweł i Marek. A. Dürer.

5;

•i

sa

pĄ

}m

ölte

«*•»

i !'

■<

; f. :"

"Łwm

ma

J.

£/'-

TM". .

iU

*&■

SJgl

i/

li!

Eft

mM

L;

Si

Fig. 29. Anioł zwiastuje ś. Joachimowi narodziny Maryi. Drzeworyt A. D ü r e r a.

Vf

•XsXSl

•>

i;

g*-

0fi\

5

7;

gig!

pa

::j

#1

MÈ&è

ft

k«

ggfe

JP

i.fÆ

55

■TxJjL

Wfi

mmm

—— -

Éj

SHi

...

«v

M£

Fig. 16. Apollo jako łucznik. P. Vi-s ch er. Ratusz -w Norymberdze.

Fig 30. Matka Boska. Drzeworyt A. D ü r e

r a.

«i

by

Ä!

IJ*

s.

SIM

i-l

- r.

il

aw. '    . ,c*

gs*

mŚĘź

(f

Sim

c'VA

ill i

S;fi \

rwmßmm

wBm&

w,

>fenv '

P

: :

me

IW.

§1

-,

Lv\

/T

bM

•:)*

SR

5 'v-

i»

HP

|È\n\

%

f.

Ü8

--ij'iii— - i    i

7_. - ^meSsÈBÈm

Fig. 31 Chrystus i jawnogrzesznica. Łukasz Kranach (starszy).

Fig. 35. Józef sprzedany przez braci. Fryderyk Overbeck.

Äx

liS

i/i 1-

II

oHKk

Łnn /»

■1..;

lijfej

&j|

'4®

w§

[fi

te

“vr/

IPI

•=>—

Fig. 33. Noc i Parki. Asmus Carstens,

-

___

[S J

«a

• • "

^ • •>,'

%

l. \ ■ ^

w

HP

'

; ; :%ÉÈÊ^

%

ÖJ

m

Ł

'"M

Fig. 32. Portret. H o 1 b e’i n (młodszy).

..

C

Âi

i

i ^

.

1

. «

jj

fjT

SSfe?,

sr>

Y '-Ł

{mĘmWal

Z

s-s

»

jasg

łC

ossii

¹

«Ms*

ś§;

Fig. 37. Poranek. H. Makart.

Fig. 34. Bóg Ojciec. Fresk z kościoła ś. Ludwika w Monachium. Piotr Cornelius.

(t

W

ËÆp

•M

fi

(■

fYM

M

Tri

! 1

i i

u

r\v£.;

}ń

f\S-

;Vv

"1

,

7 **

u

J

li

Mi

.

-

m

M

:

WyWÈÊÊ

'

M

I

S-Sa

ir-fl,

I®

sseSfcTfe.

*yO

i

4v',f

«s

^7t-—»—.

Sil

ii

ü

ÄS

$Łrr i

I 'v

If,/ •

Ł? » ;

J*-*, i

gfcÿ.

1"vu

»PJ JH

w fra

*■ '

an

Wß

jt®**"*'

‘:.>Â

I«

‘il®

«f

•j

ff îj

§s

'l#

Niemcy (sztuka).

:v i

ri

-,

'T:

-la

L-. .

*• "

OC:

te.

O*

’J~

ik

BU*

IgL r. ^ ^

Fig-. 38.' Zaślubiona lwu. G. M a x.

.3$

ib

MÈ-

::

•a

ir :

r$|v f .

«fcÆ';

ilfeS

;£2

HSf

..... ^fr >

,3 ’ . • :

Fig. 40. Gaj święty. A, B ü c k 1 i n.

Enc. Powsz. Illustr. S. II. Zesz. 13. T. Il

104

s'

v;y

II

: -    «h.

*1«

“lÄH

- : ^ J

;fe:J ÆjtiL , jf

.'-H

fÿ*

fé|||

Ijt]

Ł r 8B

wÆ

h 3SA

m W*Wę&

3Î,

ife-

;irrx

y-

;EÎ

,k-';

m*

.%

Ą*:k

gr;

m: >

<5k

|fe

&■;

Lxii_

ÜÜH

Pig. 39. Portret. Lent) a ch.

'i

kJ

»vap-'j

mmj^Ę

iSMd-Æ

..

*??#

i. . .

c-f “

v55

:|i.'

g-g:

LJ

■/ '

b' '*1

ïî

'¥$Ę£0

^ ? Éi

PI

% j]

_ ■ y^mÊÊÊ9Pf->'

Fig. 44. Dziedzictwo miecza (rysunek) Fr. A. Kaulb ach.

Fig. 42. Święto białej róży. A. Menzel.

:Lä ,

,A\

(|

-l #

A '■ », k "T Sy

wm

§|

. I

L$É

-, y

f*

il

■7 -j

SM

Fig. 41. Centaur w kuźni. A. Böcklin.

. Xi

•' I

! "':4i

e'f- *

h;

"U

r-

"Xt

>,

li

.»ou-:

ÎKÎjj

fill

IvJ⁵

ii

ill

km

f/4.

i¹

ri

■Ç(S

3Sp®

ISL \

v^fi#aa

m,,

p%M

ggjil

.^-K- &J

flrt

'rl

vv

■XI

.(

ISiSüSîâ

Fig. 45. Ilustracya do „Reineck e-Fuchs” Goethego. 'NV i 1 li e 1 m a K a u 1 b a c h a.

-Ä/ -    x •    .

i~-^g⁵iTW^ '

Fig. 46. Tlustracya do „Reinecke-Fuchs” Goethego. Wilhelma Kaulbacha.

'■ i

......

:iV

SJ

■ > LAX id

if

wn

16

ißß^r- =\

X.'x®

Lü

ł£4

S*

■-

■«I

xiSSiBi

y "

•?

«g

I

JlpSfl

• f»

Jk

mm

.V!

PS

8?

UjÄSX

Fig. 49. Lucyper. Stuck.

Fig. 43. Ucieczka do Egiptu. Liez enmay er.

*,

HP

3

? ?* a

■»,’#! J

■X.;

X£

:.X

uü

/r

? JJ

rét’*

iP“W 1

-,

fg

Çf T »

Fig. 47. Ostatnia rezerwa pospolitego ruszenia. F. Defregger.

[?<

iîli

'

M

ffàÆ

:    .    -.»'i”'"" ZZ$\;

w;4

¹ ^

*

*

A“¹

p. jsj^rs

■*»•    \?    ■' "i

' \"

tt* ;

; -><* ,

•S?:

*•«* :

^••1

Ą? *'    J&emś

'S'

JppQZ #4:-

Fig. 48. Niewidoma. P i g 1 h 0 i n.

*

-- .-

1

te

m

ä

N

Tug^

V

i

**

m

'■■■■

Im

&

.

;

■SRpsgS

k*\à£:

s

Pi

; v»

f-â

P

w

m

...

1.    ••••

-•:

îsa

?

Fig. 50, Zmierzch, M, Klinge r,

1893, 3 tomy).

Już

Literatura do historyi sztuki: „Geschichte . der Zeichnenden Künste in Deutschland” (Han-nower, 1815—1820, 4 tomy).—W. Lübke „Geschichte der Plastik” (Lipsk 1880. 2 tomy). — W. Lübke „Denkmäler der Kunst” (Stuttgart,

1858).—A. Görling, „Geschichte der Malerei” (Lipsk 1867, 2 tomy).—F. Kugler, J. Burck-hardt und W. Lübke, „Geschichte der Baukunst” (Stuttgart, 1856 — 1873, 5 tomów). — Waagen „Handbuch der deutschen und niederländischen Malerschulen” (Stuttgart, 1862, 2 tomy). — Förster, „Denkmäler deutscher Baukunst, Bildnerei und Malerei”.— W. Lübke, „Geschichte der Renaissance in Deutschland (Stuttgart, 1873). — A. Springer „Handbuch der Kunstgeschichte” (Lipsk, 1902; w przekładzie polskim wydany przez „Gazetę Polską”).— Reber „Geschichte der deutschen Kunst” (Stuttgart, 1873). — Riegel „Geschichte der Deutschen Kunst seit Carstens und Schadow” (Han-nower 1876).— Richard Mut her „Geschichte der Malerei im XIX Jahrhundert” (Monachium,

K. B.

Niemiecka filozofia i nauka w ogólności. Jakkolwiek zarówno badania naukowe jak i rozmyślania filozoficzne mają charakter ogólno-ludzki, jakkolwiek nie można twierdzić, aby istniały w zakresie umiejętnego i metodycznego myślenia, jakieś odrębne zagadnienia, które posiadałyby charakter wyłącznie narodowy tak, że prawo do pracy nad niemi miałoby przysługiwać tylko temu lub owemu narodowi, to jednak nie można zaprzeczyć, że tak charakter narodowo-rasowy, jak i upodobania i tradycye narodowe, wywierają przecież jakiś wpływ na filozofów i uczonych, zabarwiając ich prace w pewien sposób właściwy. Nad temi samemi zagadnieniami inaczej będzie rozmyślał i pracował Anglik, inaczej Francuz, a znowu inaczej Polak lub Niemiec. Nauka i filozofia nie jest przywilejem żadnego wyłącznie narodu; ale to jest rzeczą pewną, że wszelkie pytania ogólno-ludzkie, wszelkie dążenia ku prawdzie, przybierają nawet w umysłach poszczególnych ludzi cechy odmienne, a cóż dopiero powiedzieć o takich osobnikach zbiorowych, jakiemi są narody. Już sam język, w którym myśli wyrażamy, ma na nie wpływ, nie mniejszy mają także przyroda człowieka otaczająca, zwyczaje, sposób wychowywania i tradycye. To wszystko musi działać na filozofów, uczonych i poetów, to musi myśli ich i twory w pewien sposób właściwy cieniować. Naród niemiecki w tej mierze także nie stanowi wyjątku. Nie można twierdzić, aby posiadał jakieś uzdolnienie szczególniejsze do badań naukowych i filozoficznych, uzdolnienie, któregoby inne narody nie posiadały, ale że uzdolnienie jego przecież jest odmienne, i że w jego pracy naukowo-filozoficznej można już od samych zaczątków dopatrzeć się cech wspólnych, cokolwiek innych od tych, które ujawnia praca na

tych samych polach u Włochów, Francuzów i Anglików, to fakt, który trudno podawać w wątpliwość.—Zaczęli Niemcy w ruchu umysłowym ogól-no-europejskim uczestniczyć stosunkowo dość późno.—Podczas gdy Włochy, Francya i Irlandya przechowały resztki pracy klasycznej, umysłowej z czasów starożytnych, Niemcy do przechowania tradycyj tych nie przyczyniły się nieomal wcale. Podczas gdy we Francyi już w wieku X i XI rozwinął się dosyć żywy ruch umysłowy, w krajach niemieckich panowała wciąż jeszcze ciemnota wielka. Dopiero w w. XII i XIII zaczęła Gierma-nia właściwa wydawać myślicieli, którzy jednak działalność swoją rozwijali na gruncie przeważnie włoskim lub francuskim.—W XII stuleciu Saksonia wydaje pierwszego myśliciela, Hugona z Blankenburg a, który w Paryżu, w klasztorze św. Wiktora, zakłada szkołę wpływową, w XIII zaś ze Szwabii pochodził Albert Wielki, jeden z największych filozofów średniowiecznych, który także głównie żył i działał w Paryżu. Ale pomimo, że oba ci pierwsi, z dzisiejszych Niemiec pochodzący myśliciele, poczucia narodowego jeszcze mieć nie mogli, a działalność swoją rozwinęli za granicami ojczyzny swej ściślejszej, to przecież już i u nich znać jakby jakąś zapowiedź kierunku w którym myśl niemiecka później się miała rozwinąć, u nich objawia się jakiś—powiedzieć można — pierwiastek rasowy. Hugo z Blankenbur-ga to mistyk, Albert Wielki (r. 1193—1280), to krzewiciel teoryi o powszechnym, w szczegółowych umysłach objawiającym się umyśle, który sam z siebie do poznania prawdy przez osobny rodzaj rozumowania filozoficznego zmierza. Teo-rya ta od Nowoplatończyków przeszła do Arabów, od Arabów do filozofii średniowiecznej, chrześciańskiej, tu zaś nikt jej od Alberta większego nie nadał rozgłosu.—Otóż śmiało można powiedzieć, że oba te kierunki już nigdy odtąd nie przestały żyć i rozwijać się na gruncie umysłowości niemieckiej. Do dnia dzisiejszego mistycyzm z jednej, a skłonność do upatrywania w czystem myśleniu ludzkiem jakiegoś źródła prawdy ukrytego, nie przestały zabarwiać filozofii niemieckiej.—W wieku XIV wydały Niemcy Tomasza ze Strasburga i Marsy li u-sza z Ing hen; u obu jest supranaturalizm i mistycyzm cechą najwydatniejszą. Podczas gdy w Anglii np., lub u nas w Polsce, nominalizm (ob.), prowadził do empiryzmu, to u Niemców przeciwnie wyrabiał skłonność do mistycyzmu. Na uzasadnienie takiego poglądu wystarczy przytoczyć twórcę właściwej mistyki spekulacyjnej, mistrza Eckhardta (r. 1260 —1327) i całą jego szkołę; oni wszyscy śmiałość w spekulacyach mistyczuych łączyli z poczuciem niezależności wobec władzy Kościoła, ufając więcej jakiemuś — według ich mniemania — w głębi umysłów tkwiącemu objawieniu, aniżeli temu co Kościół wierzyć nakazywał. Nawet kardynał Mikołaj z Cuzy w XV żyjący wieku (r. 1401 — 1463), najwszechstronniejszy swojego czasu myśliciel, nie zatracił w sobie cech platońsko-mistycznych, on także przejął wiele od mistrza Eckhardta. Najwybitniejszym przedstawicielem myśli niemieckiej jest w początkach wieku XVI Theophrastus Paracelsus (ob.) (r. 1493—1541) i u niego przejawia się niezależność w myśleniu, fanastyczność w spekulacyach i mistycyzm, obok dążności reformatorskich, śmiałych. Wystarczy np. porównać tylko Paracelsa z Kopernikiem, aby uprzytomnić sobie różnicę ogromną między pracą myśli polskiej a niemieckiej. U Kopernika miara, jasność, trzymanie się ile możności rachunku i doświadczenia, troskliwość wyraźna, aby swojemi poglądami no-wemi nie naruszyć podstaw poglądu chrześciań-skiego na świat; u Paracelsa zupełne tego wszystkiego przeciwieństwo. W drugiej natomiast połowie XVI wieku i w początkach XVII ducha myśli niemieckiej objawia w sobie najlepiej sławny mistyk Jakób Böhme. Przed nim zaś jeszcze dokonał Luter przewrotu, który na całym późniejszym rozwoju duchowym, niemieckim niezatarte wycisnął piętno. Nie należy mniemać, że reforma Lutra dotyczyła tylko religii i teologii. Tak nie jest. Duch i myśl Lutra żyje i objawia się także w całej nauce i filozofii niemieckiej, późniejszej. Mistycyzm, tudzież przeświadczenie, że rozum ludzki jest ostateczną nawet w rzeczach wiary i religii in-stancyą, oto główne cechy działalności Lutra. Z jednej strony zwrot silny i nastrój uczucia religijnego, z drugiej bunt rozumu przeciw wszelkiej powadze z wyjątkiem własnej. Właściwości te możnaby słusznie nazwać raso-wemi w umysłowości niemieckiej. Skłonność do mistycyzmu tudzież do zapuszczania się spekulacyjnego w zagadnienia natury transcendentnej przynieśli Giermanowie z sobą niewątpliwie ze swojej pierwotnej ojczyzny skandynawskiej. Ponura, a jednak piękna, choć pełna grozy natura północy, tajemiczy huk fal morskich po fiordach, jęki wichrów, długie noce północne i wogóle cała przyroda ze swoją fan-tastycznością dziką, wzniecała tam w umysłach ludzkich nastrój mistyczny, tudzież pewną wewnętrzną ponurość i zaciętość, obok chęci do śmiałego bujania tak wyobraźnią, jak myślą, w przestworach nieskończonych. Takie usposobienie pozostało Niemcom na wszystkie późniejsze wieki, Luter jest jego wyrazem doskonałym.—Także i humanizm niemiecki ma pod niejednym względem inny charakter aniżeli włoski lub francuski. Rudolf Agri c o 1 a (r. 1443 —1485), J an Reuchlin (r. 1455—1521), Erazm z Rotterdamu (r. 1467 —1536), Filip Melanchthon (r. 1497 —1560), to wszystko jednak inni ludzie aniżeli taki np. Boccaccio, Marsilius Fici-nus, Bessarion, Laurentius Valla, Montaigne, Charron i tylu innych. Nastrój religijny, a nawet niekiedy mistyczny, u tamtych wybitną odgrywa rolę, podczas gdy u Włochów przeważa wyraźnie zamiłowanie do pogaństwa klasycznego, a to nawet w rzeczach religii, u Francuzów zaś skłonność do skeptycyzmu. Także nauka niemiecka rozwija się w okresie humanizmu w najściślejszym związku z dążnościami religijnemi. Astronomowie i matematycy, jak Jerzy Peuerbach, Regiomontanus, Marcin Stöffler, to wszystko także mistycy religijni, zwolennicy astrologii, magii, szukający jakiejś wiedzy tajemniczej, ktoraby im pozwoliła Da jakiejś nadzwyczajnej, cudownej drodze rozedrzeć zasłonę gęstą niewiadomości zewsząd ducha ludzkiego otaczającej, a wiarę religijną zamieniła we wiedzę o rzeczach nadziemskich.—Najznakomitszym wyrazem takiego usposobienia umysłów niemieckich, także na schyłku XVI wieku i w początkach XVII, jest wielki astronom Jan Kepler (r. 1571 —1631) (ob.), dla którego filozofia nie różniła się od religii, religia zaś od filozofii; uczucie religijne popychało go do badań i rozmyślań nad porządkiem świata fizycznego.—Świetnie zapowiadający się w Niemczech ruch umysłowy w wieku XVI przerwały zaburzenia spowodowane reformacyą, a szczególnie wojna Trzydziestoletnia. Spowodowała ona w Niemczech spustoszenia tak straszne, że po jej zakończeniu trzeba było rozpoczynać pracę na nowo.—Czasy humanizmu minęły bezpowrotnie, w uniwersytetach niemieckich, które w przeciwieństwie do najstarszych wszechnic takich, jak paryska i bolońska, przybierały już od założenia charakter prowincyonalny, dokonał się zupełny zanik nauki i zdziczenie obyczajów. Scho-la8tycyzm przeżyty i zupełnie martwy zapanował w szkołach, tak katolickich jak protestanckich; jedynemi oginskami kultury stały się dwory książąt. Przyszłość nauki i filozofii niemieckiej zapowiadała się nad wyraz smutno, szczególnie wobec blasku, który zaczął roztaczać ruch umysłowy francuski i angielski. Podczas gdy Włochy posiadały już Telesiusza, Brunona, Campanellę i Galileusza, Francya — Kartezyusza i Malebrancha, Hollandya— Grocyusza i Spinozę, Polska—Ostroróg a i Kopernika, Anglia—Hobbesa i Bacona — Niemcy w tym czasie nie wydały nikogo. To też bardzo ubogo byłby nadal wyglądał udział Niemców w rozwoju umysłowości europejskiej, nowożytnej, gdyby nie gieniusz Leibniza (r. 1646—1716), od którego—możemy to śmiało powiedzieć — cała nauka i filozofia niemiecka, nowożytna początek swój wywodzi. W pracy i w spuściźnie duchowej Leibniza nie wszystko jest niemieckie, są tam także wpływy i pierwiastki słowiańskie, co zresztą już i jego pochodzeniem może w części się objaśnia. Jasność w myśleniu, spokój, wszechstronność wielka, skłonność do kompromisów, chęć wyprowadzenia ze wszystkiego korzyści praktycznych dla społeczeństwa, to nie są przymioty umysłów giermańskich, ale z drugiej strony odznacza go także śmiałość spekulacyjna, tudzież zamiłowanie do filozofowania nad zagadnieniami religijnemi, które uważał za nadające się do ścisłych, prawie matematycznych dowodzeń, zarówno ze zagadnieniami politycznemi i metafizycznemi. Leibniz wszystkiemi zajmował się naukami, tak przy-rodniczemi, jak historyczno-prawnemi, na wszystkich też polach pracę podniecił. Wynalazł matematykę nową, którą, tak samo jak i dynamikę czyli naukę o ruchach, wraz z Newtonem (ob.) na nowe popchnął tory. Jego filozofia jest pierwszą wielką syntezą wiedzy nowożytnej. Z punktu widzenia nowej wiedzy o przyrodzie, której budowę rozpoczął Kopernik, usiłował Leibniz dotrzeć aż do religijnych zagadnień ostatecznych. Celem jego było pogodzić poglądy i wierzenia tradycyjne, z istotą chrześciaństwa związane, z nową, kształtującą się wiedzą o przyrodzie. Na gruzach gmachu Ptolemejsko-Arystotelesowego miał stanąć gmach nowy, ale nie taki, jaki np. wzniósł Spinoza lub Hobbes, u których wszystkie pojęcia tradycyjne przetopiono na zupełnie nową monetę, lecz miał to być naprawdę istny kompromis starych tradycyj ehrześciańskich z wiedzą nowożytną. Leibniza indywidualizm nie jest zaiste pochodzenia giermańskiego, ale natomiast jego przeświadczenie, że każda monada jest małym dla siebie wszeęhświatkiem, że umysł całą treść duchową i wszelkie kryterya prawdy nosi w sobie, *virtualiter”— jak mówił Leibniz — wszystko z siebie wydobywa, to niewątpliwie cecha umy-słowości niemieckiej, objawiająca się już, choć może niewyraźnie jeszcze u Alberta Wielkiego, a znacznie wyraźniej u mistyków niemieckich. Leibniz zaczął też pierwszy nawoływać do uprawy języka ojczystego, za jego wpływem zaczęto po raz pierwszy wykładać na uniwersytetach po niemiecku (Thomasius), on jest przeto właściwym wskrzesicielem literatury niemieckiej, narodowej. Dla pedagogii niemieckiej posiada również znaczenie wielkie; pod jego wpływem zaczęło coraz więcej rozszerzać się przekonanie, że wychowanie, doskonaląc człowieka przez uświadomienie i wiedzę, powinno przygotowywać go także do życia praktycznego i budzić w nim poczucie narodowe.—Współcześni Leibniza, jak Tschirnhausen i Thomasius, jakkolwiek nie tak wszechstronni i gienialni, ale w tym samym pracowali duchu. Do utrwalenia zaś jego dążności, tudzież do skrystalizowania poglądów Leibniza w pierwszy system właściwej narodowej (sit venia verbo) filozofii niemieckiej, przyczynił się najwięcej Chrystyan Wolff (r. 1679—1754). Jego filozofia posiada, szczególnie ze względu na Kanta, doniosłość olbrzymią. On to pierwszy próbował zawrzeć kompromis między naukami na doświadczeniu opartemi, a spekulacyą filozoficzną. Dla filozofii szukał przedmiotu osobnego i zakresu w prawdach wyłącznie rozumowych, przekazując cały obszar doświadczeń naukom szczegółowym, pisał też pierwszy podręczniki naukowe w języku niemieckim. W jego szkole rozwinął się dogma-tyzm filozoficzny do granic najdalszych. Nie było zagadnienia, któregoby ta filozofia nie u-ważała za przystępne i któregoby, oczywiście we własnem mniemaniu, nie rozwiązała; nowa scholastyka zaczęła kwitnąć na dobre. Ale równocześnie objawiła się reakcya. Podnieta do niej przyszła z Anglii. Rozpoczynają ją eklektycy, usiłujący pogodzić empiryzm Lockea z racyo-nalizmem Leibniza, a prowadzą dalej różne kierunki filozoficzne i odcienia z okresu nazywanego zwykle okresem rozszerzającego się oświecenia. — Filozofia oświecenia wyszła także z Leibniza, ale podczas gdy temuż chodziło przedewszystkiem, obok pożyteczności, o wydoskonalenie moralne i uświadomienie, tak jednostki ludzkiej jak społeczeństwa, to filozofowie z okresu oświecenia szukają wszędzie i we wszystkiem tylko szczęścia i korzyści dla człowieka; w ich mniemaniu cały świat i przyroda jest na to tylko, aby człowiekowi było dobrze na świecie; aby jednak wiedział, co mu szczęście przynosi, powinien znać samego siebie, stąd u tych filozofów zwrot do spostrzeżeń psychologicznych, do uczuciowości, rozmiłowanie się w spowiedziach, w pamiętnikach, badaniach fizyognomistycznych, rozpisywanie listów poufnych z myślą, aby je wszyscy czytali itd.—Całą religię i teologię nakręcano także do wyobrażeń o szczęściu ludz-kiem na ziemi; tak zwana „teologia naturalna”, wyprowadzająca wszystkie prawdy religijne z rozumu, zaczęła stanowczo u tych filozofów brać górę nad wiarą w objawienie. Dogmatyzm rozumowy i supranaturalizm przybierał u nich kształty wprost naiwne. Bahrdt (r.1751—92), Sulzer(r.l720—1779), Platner(r. 1744—1818), Tiedemann (r. 1748—1803), Tetens (r. 1736— 1805), Feder (r. 1740—1820), Meiners (r. 1747 —1810), Basedow (r. 1723—1790), obok wielu, wielu innych, to najbardziej typowi tego kierunku przedstawiciele. Nad wszystkiemi górują jednak Mojżesz Mendelssohn (r. 1729—1786) i Gotthold Efraim Lessing (r.1729—1781). Mendelssohn, jakkolwiek był z pochodzenia żydem, ujawnia w sobie jednak dosyć wyraźnie cechy główne umysłowości niemieckiej, to jest mistycyzm i racyonalizm, które to cechy łączą się jednak u niego z pojęciem szczęścia, jako najgodniejszym celem moralności. U Lessinga występują cechy niemieckiego sposobu myślenia jeszcze wydatniej, jego tęsknota do reli-gii wyłącznie na zasadach rozumu opartej, jego zaufanie w zdolność umysłu do rozjaśniania wszelkich prawd ostatecznych, to wszystko znamionuje w Lessingu szczerego syna Gierma-nii. Ale są u niego już także zapowiedzi czegoś nowego: moralność zastępuje dogmat, czyn, wiarę; to już zwiastuny nowej ery, która wraz z Kantem (ob.) i Rewolucyą francuską miała dla Niemiec zaświtać.— Na tern miejscu należy jeszcze dodać, że ten filantropizm i eudaj-monizm, który tak wybitnie występuje u filozofów z okresu oświecenia, nie jest jednak wynikiem właściwych usposobień niemieckich. Aby wtym kierunku wpływ stanowczy wywrzeć, nie byłaby może wystarczyła sama działalność Leibniza, dopiero gdy później dołączył się wpływ umysło-wości angielskiej, dopiero wówczas dążności powyższe zwyciężyły stanowczo w filozofii „oświecenia”.—Anglia podziałała w tej mierze w sposób rozstrzygający na cały rueh umysłowy europejski. Rozkwit filantropii i eudajmonizmu zawdzięczają jej zarówno Francya jak Włochy i Niemcy. Angielskim także wpływom winne są Niemcy, iż w wieku XVIII zaczął budzić się tam coraz żywszy ruch naukowy. Powstają dwa uniwersytety o typie zupełnie nowym, pierwszy w Halli, drugi w Gietyndze, założona zaś z inicyatywy Leibniza akademia nauk w Berlinie, zaczyna w kierunku popierania nauk, również bardzo wydatną rozwijać działalność. Nie mogły wprawdzie Niemcy współzawodniczyć na polu badań naukowych w XVIII stuleciu z Fran-cyą lub Anglią, ale i to, czego w ciągu owego wieku dokonały, było dobrą na przyszłość wróżbą. Na obu nowych uniwersytetach, tak w Halli jak w Gietyndze, zapanowała wolność i względna swoboda w nauczaniu.—Uniwersytet w Halli powstał w roku 1694 i stał się odrazu ogniskiem ruchu, skierowanego ku uświadomieniu i oświeceniu narodowemu. Tu nauczali Tho-masius, Franeke i Wolff; pod ich wpływem dokonywa się powoli przekształcenie zupełne nauki uniwersyteckiej; w miejsce niewolniczego przekazywania prawd ustalonych wchodzi naprowadzanie młodzieży do myślenia samoistnego i badania swobodnego, a umiejętnego. W roku 1697 powstaje tu pierwsze seminaryum filologiczne, ale zato nauki przyrodnicze znajdowały się w Halli jeszcze w zaniedbaniu wielkiem, na tern polu stanowczy przełom dokonał się w Niemczech dopiero wskutek założenia w r. 1734 (pod angielskim wpływem) uniwersytetu w Gietyndze. Nauki historyczno - polityczne i matematyczno-przyrodnicze zyskały tu po raz pierwszy uwzględnienie wszechstronne. Dział polityczno-histo-ryczny uświetnili tacy uczeni jak Putter (r. 1725 —1807 historyk prawa) Achenwall, Gatte-rer (r. 1727 —1799, historyk), Schlözer (r. 1735 —1809, także historyk), Spittler (r. 1752 —1810, historyk), Heeren (r. 1760—1842, pierwszy historyk handlu), w zakresie zaś nauk matematyczno-przyrodniczych spotykamy w Gietyndze takie nazwiska, jak Haller (r. 1708—77, wielki fizyolog), Tobiasz M a y e r (r. 1723—62, astronom), Kästner (matematyk), Lichtenberg (r. 1742—1799, fizyk), Blumenbach (r. 1752— 1840, zoolog). Z instytutów posiadał już ten uniwersytet: teatr anatomiczny, ogród botaniczny, obserwatoryum, wreszcie seminaryum filologiczne.—Największym z uczonych niemieckich w w. XVIII był słynny matematyk i fizyk Euler (r. 1707—1783), działalność jednak swoją rozwijał on jeszcze za granicami Niemiec.—Tak stały mniej lub więcej sprawy nauki i filozofii w Niemczech, gdy nadszedł okres przełomu. Dokonał się on w dziewiątym dziesiątku stulecia pod wpływem wystąpienia Kanta, tudzież wybuchu Rewolucyi francuskiej.—Aby wpływ wobec tych czynników na myśl niemiecką należycie zrozumieć, musimy uprzytomnić sobie raz jeszcze to, co się w Niemczech skutkiem Reformacyi dokonało.—Podnieśliśmy już poprzednio, że jednym z najwybitniejszych rysów myśli niemieckiej był zawsze mistycyzm. Mistycy też, szukając łącznika bezpośredniego, tajemniczego między Bogiem a człowiekiem, przygotowali Reformacyę, Refor-macya zaś właśnie w imię takich dążeń odrzuciła powagę Kościoła, poprzestając na powadzę słowa w Piśmie św. zawartego. Odtąd Bóg, jako byt absolutny i jako prawda absolutna, bezpośrednio dla rozumu przystępna, stał się przedmiotem głównym nietylko teologii protestanckiej, ale także i filozofii niemieckiej. W ten sposób wykształciła się w Niemczech od czasów Leibniza metafizyka, pozornie z teologią zgodna, ale przetwarzająca wszystkie jej prawdy w duchu racyonalistycznym.—Filozofowie XVIII stulecia szukali religii wyłącznie na rozumie opartej i usiłowali zbudować wiedzę teologiczno-me-tafizyezną, wprawdzie przystosowaną do powagi Pisma św., jednak tłómaczem tego pisma był znowu nie kto inny, jeno sam rozum. Otóż w takim kierunku rozwijającą się metafizykę niemiecką zaczął ze wszystkich wypierać siedzib z jednej strony empiryzm, przy pomocy nauk przyrodniczych, z drugiej — pietyzm, który, stanąwszy także do walki z ortodoksyą protestancką, usiłował ponownie w Niemczech zwrócić ruch religijny na tory mistycyzmu (głównym krzewicielem tego ruchu był August Herman Fran-cke (r. 1663 —1727). Gdy więc metafizyka dogmatyczna zjałowiała do reszty, gdy przedstawiciele nauk szczegółowych i pietyści zaczęli od filozofii z coraz większą odwracać się niechęcią, występuje Immanuel Kant (r. 1724—1804) w r. 1781 ze swoją „krytyką czystego umysłu” i dokonywa przewrotu zupełnego w ruchu filozoficznym uiemieckim. Kantowi chodziło o dwie rzeczy: 1) Wobec wzrostu nauk szczegółowych, pragnął uratować dla filozofii jakiś zakres badań odrębny, którjby jej nauki nigdy odebrać nie mogły. 2) Wobec wyników skeptycznych, do których doszedł empiryzm, czuł Kant potrzebę rozprawienia się ze skeptyoyzmem i wykazania na czem właściwie pewność i prawda polegać mogą. Aby te dwa cele główne urzeczywistnić, podjął się Ka n t zbadania krytycznego podstaw pozna-nia ludzkiego i w tem właśnie tkwi ten jego czyn wielki, iście rewolucyjny. Filozofia przed nim była dogmatyczna, od niego począwszy staje się krytyczną. Kant był tym, który zażądał, aby wszelkie filozofowanie rozpoczynało się od krytyki podstaw poznania wogóle. Niewolno rozumowi na oślep wierzyć w siły własne, na ślepo zajmować się rozważaniem najdalej sięgających zagadnień, metafizykę musi poprzedzić krytyka. Bez krytyki postęp dalszy wiedzy i ponowne, ożywcze jej pogłębienie jest niemożliwe. Oto wskazówka, którą dał Kant filozofii niemieckiej, oto jego największe i główne dzieło, które pozostanie na zawsze, choćby cała reszta jego systemu poszła w zapomnienie. Jak po Koperniku została myśl zmieniająca stanowisko gieo-centryczne na heliocentryczne, tak po Kancie zostanie zmiana dogmatyzmu filozoficznego na krytycyzm. Na razie jednakże podziałała na dalszy ruch filozoficzny w Niemczech nie ta myśl główna Kanta, ale raczej jego błędy i zboczenia. — Kant pragnął przedewszyst-kiem uzupełnić dzieło Wolffa, wyszukać i wskazać jakiś przedmiot odrębny dla filozofii, otóż znalazł taki przedmiot w formach zasadniczych poznawania naszego, tak zmysłowego, jak logicznego, które, jako konieczne, nie mogą według jego zdania pochodzić zzewnątrz, tj. z doświadczenia, lecz muszą tkwić a priori, tj. pierwotnie istnieć w naturze umysłu naszego. Jeżeli nauki szczegółowe opierają się na materyale zzewnątrz czerpanym, to filozofia może znowu czerpać z owego pierwotnego, w umyśle samym tkwiącego źródła. Filozofia więc jego znowu wykrywa w umyśle źródło wiedzy, niezależne od doświadczenia wszelkiego, wiedza ta zaś, jako konieczna, musi oczywiście przedstawiać się jemu jako owoc działania jakiegoś Noumenon,

. t. j. jakiegoś umysłu absolutnego, powszechnego. Dotyczy to także przedewszystkiem zasady moralności, która, jako oparta na głosie sumienia, bezwarunkowo z doświadczenia wyprowadzić się nie da. Tej to właśnie myśli chwyta się filozofia niemiecka z początków XIX stulecia, ulegając równocześnie wpływom Rewolucyi francuskiej, wykształca tak z w. idealizm transcendentalny. Rewolucya francuska zapowiadała nową, ostateczną dla ludzkości erę. Ta era nowa potrzebowała, obok nowych form życia polityczno-społecznego, także nowej filozofii i reli-gii. Tamto wytworzyła Francya, Niemcy zapragnęły dać społeczeństwu to drugie. Wychodząc z założeń Kanta, o objawiających się w czystym, tak teoretycznym, jak praktycznym umyśle ludzkim koniecznościach, upatruje Fichte w jaźni czystej bezpośredni objaw absolutu. Jaźń więo sama nosi w sobie objawienie bezpośrednie prawdy najwyższej, potrzeba ją tylko przy pomocy metody odpowiedniej umieć wydobyć. Filozofia przeto nie ma nic wspólnego z doświadczeniem i z naukami szczegółowe-

Eno. Powsi. Ilustr. S. II. Zesi. U. T. II.

mi, filozofia to prawda absolutna, jak kwiat najpiękniejszy, bezpośrednio z jaźni wykwitający. Jaźń to absolut, który przebłyskuje z każdej świadomości empirycznej, poszczególnej, sam sobie stwarza przedmiot jako ograniozenia, aby łamiąc je i krusząc, wznosić się na stopień doskonałości coraz wyższy. Jak społeczeństwo przez Rewolucyę francuską wzniosło się na stopień rozwoju wyższy i doskonalszy, tak cały porządek wszechrzeczy jest ciągłą rewolucyą wieczystą, ciągłem łamaniem i kruszeniem ograniczeń dla celów doskonalenia się wszechświata.—Tak myślał Fichte; jego następcy zmienili pod niejednym względem jego zapędy rewolucyjne, ale przy myśli głównej pozostali. Tak Schelling jak i Hegel byli głęboko przekonani, że w umyśle ludzkim tkwi bezpośrednie objawienie prawdy absolutnej, filozofia zaś jest tej prawdy rozwinięciem przy pomocy metody odpowiedniej, którą nazywał Fichte „syntetyczną”, Hegel zaś „dyalektyczną”. Rozwój takiego to kierunku filozoficznego trwał aż do roku 1831, t. j. do nagłej śmierci Hegla, w chwili jego wpływu największego na umysły niemieckie. Transcendentalny ten idealizm, jakkolwiek wyrósł z krytycyzmu Kanta, był jednak w gruncie rzeczy powrotem na dawne stanowisko dogmatyczne. Z twierdzenia Kanta, że w umyśle czystym ludzkim należy szukać podstaw pewności, wyprowadzili owi idealiści wniosek: a więc w czystym umyśle tkwi także i przejawia się prawda absolutna, ba nawet sam absolut, gdyż prawda absolutna i absolut, to jedno i to samo, a prawa czystej myśli są zarazem prawami bytu. — Ze śmiercią Hegla skończył się rozwój tego kierunku filozofii, który doskonale odpowiadał właściwościom rasowym umysłów niemieckich, t. j. ich skłonności do mistycyzmu i do racyonalizmu śmiałego. Była to pierwsza, powiedzmy, dogmatyczna pora okresu krytycznego, okresu, który rozpoczął się w Niemczech z Kantem. Po niej przyszła kolej na drugą. Ta druga pora rozpoczęła się po roku 1831 i trwała w Niemczech mniej lub więcej do roku 1870. Najwybitniejsze jej rysy są następujące: Już w XVIII wieku zaczął się w Niemozech zwrot ku naukom szczegółowym. Za nowemi uniwersytetami w Kalli i w Gietyndze poszły wkrótce wszechnice stare, powoli dokonało się ich przekształcenie zupełne na zakłady nowożytne, w stylu dzisiejszym, wszędzie zaś na pierwszy plan zaczęły wysuwać się nauki szczegółowe. Skutkiem wojen i przewrotów rewolucyjnych wiele uniwersytetów starych przestało w Niemczech istnieć, powstało natomiast kilka nowych, między temi zaś najwybitniejszym stał się uniwersytet w Berlinie. Od początków XIX stulecia stały się uniwersytety niemieckie krzewicielami wiedzy badawczej we wszystkich kierunkach możliwych. Ponieważ na schyłku XVIII wieku dokonały się także i w naukach przewroty wielkie, a to dzięki

106

odkryciom nowym, iście przełomowym, zaczął się przeto przygotowywać powoli nowy zwrot umysłów ku doświadczeniu, szczególnie w stronę wiedzy o przyrodzie. Na nowych zupełnie podstawach wykształca się chemia, gieologia, biologia, optyka, powstaje nauka o elektryczności, na różnych polach odsłaniają się umysłom zdumionym badaczy nowe zupełnie widoki. Gdy więc filozofia absolutna, z Heglem na czele, rolę swoją zakończyła, gdy minął szał transcendentalny, a nastąpiło otrzeźwienie, wówczas przyszła kolej na nauki szczegółowe, głównie zaś na przyrodnicze. Po roku 1831 one to stały się potęgą panującą w dziedzinie umysłowej. — Nie można wprawdzie twierdzić, aby udział Niemców w wielkich odkryciach na przejściu z wieku 18-go do 19-go był bardzo znaczny. Odkryć tych dokonali przeważnie Francuzi, Anglicy i Włosi, jednak i Niemcy wydały Scheelego (odkrywcę tlenu r. 1742—1786), Wernera (twórcę gieogno-zyi r. 1750—1817) a także dzieło Kant a: ogólna historya naturalna i Teorya Nieba (Allgemeine Naturgeschichte und Theorie des Himmels), wyprzedzające późniejsze badania La płaca, przyczyniło się znacznie do dzisiejszego nauk przyrodniczych rozwoju. Szczególnie jednakże podnieść należy, iż na końcu 18-go stulecia wydały Niemcy dwuch braci Humboldtów, z których starszy, Wilhelm (* r. 1767—f 1835), jest jednym z najgienialniejszych twórców językoznawstwa porównawczego, podczas gdy młodszy, Aleksander (* r. 1769—f 1859), jest niewątpliwie najwszechstronniejszym badaczem przyrody w czasach nowszych. W okresie, w którym zapanował romantyzm spekulacyjny, w którym filozofia schodziła na bezdroża osławionej filozofii przyrody na wzór Schelling a, Aleksander v. Humboldtw tym kierunku nie poszedł, zmysł badawczy i zamiłowanie doświadczeń uchroniły go od tych zboczeń, nie przeszkodziło mu to jednak wcale w dążeniu do wiedzy powszechnej, jak najszersze widnokręgi obejmującej. Dzieła jego i prace to jakby synteza wszystkiego, co wiek 18-y na polu przyrodoznawstwa dokonał, a zarazem zapowiedź rozwoju dalszego. Przyczynił on się także, bardzo świetnie pisanemi dziełami, do rozbudzenia zamiłowania do wiedzy przyrodniczej w szerokich warstwach inteligiencyi niemieckiej. Tak przygotowywały się czasy nowe, przygotowywały się zaś tem skuteczniej, że w tym samym duchu także wpływał na umysły potężny gie-niusz Goethego. Romantyzmowi filozoficznemu Goethe również porwać się niedał. Jego Faust, to najwspanialszy hołd złożony wszelkim dążeniom do syntezy opartej na pracy badawczej, jego nauka o barwach, to w metodzie zupełne jałowych spekulacyj przeciwieństwo.—Po śmierci więc Hegla, gdy zamiłowanie do spekulacyj filozoficznych osłabło, gdy żaden z uczniów mistrza zastąpić nie zdołał, szkoła jego rozbiła się tak, że w latach mniej lub więcej między r. 1832 a 1845 dokonała się zupełna Heglizmu likwidacya; z jego łona zaczęły wykształcać się takie kierunki, jak Feuerbacha, Marxa, Stirnera, Rugego, Straussa i innych. Wszystkie przejęte duchem przeczenia radykalnego wobec tradycyjnego na świat poglądu, a uznające wiedzę doświadczalną za jedyne źródło prawdy. Równocześnie uwagę powszechną zaczęły zwracać na siebie pracownie przyrodników uczonych, z których posypały się co raz to nowe odkrycia i wynalazki, wyzyskiwane w lot przez rolnictwo i przemysł. Dzięki też badaniom naukowym życie zaczęło stawać się coraz milszem i wygodniejszem. Zapanował więc w Niemczech w okresie drugim 19 wieku, tak w życiu jak w nauce, tak w praktyce jak w teoryi, materyalizm. Jeżeli w pierwszym okresie, t. j. przed rokiem 1830, wszystkiego spodziewano się po filozofii absolutnej, to w drugim nie mniejsze przywiązywano nadzieje do badań z zakresu fizyki, chemii, gieologii lub fizyo-logii. Jeżeli w pierwszym za jedyną drogę do prawdy uznawano tylko śmiałe dedukcye dyslektyczne, lub intuicye tajemnicze, to w drugim wierzono tylko metodom doświadczalnym i matematycznym. Istotnie szybkość z jaką nauki szczegółowe zaczęły w czwartym dziesiątku wieku zeszłego gromadzić i opracowywać olbrzymi materyał faktów, mógł niejednego wprowadzić w podziw i w zdumienie. Jakżeż marnie wyglądała metafizyka i filozofia wobec tego, co dawały umysłom badania szczegółowe. Zaczęły się więc zmieniać poglądy i zapatrywania, tak, że już około roku 1850 przedstawiało życie umysłowe społeczeństwa niemieckiego obraz bardzo odmienny od obrazu z początków stulecia.—Miejsce zamiłowania do filozofii zajęło zamiłowanie do nauk szczegółowych, zawodowość drobiazgowa przeważyła nad pragnieniem wykształcenia ogólnego, idealizm ucichł i zeskromniał, rozpanoszył się natomiast naturalizm.—Jak na całym Zachodzie, tak i w Niemczech, modnym zaczął stawać się kierunek realistyczny, który, lekceważąc twórczość dawniejszą, tylko w odtwarzaniu choćby najbrutalniej8zej rzeczywistości upatrywał jedyne zadanie literatury i sztuki. Na ta-kiem przekształceniu się dążeń najgorzej wyszła filozofia. W połowie 19-go wieku zaczęły w Niemczech coraz częściej odzywać się głosy „że filozofia już przeżyła się, że to strącona z tronu królowa”. Z katedr wołano, że „dawniej zastępowała spekulacya filozoficzna badania naukowe, teraz to już zbyteczne, obejdziemy się bez niej”. Odezwały się również krytyki, usiłujące wykazać marność dociekań filozoficznych. Także różne rządy niemieckie, podejmując reformę szkolnictwa, zaczęły usuwać filozofię ze systemu nauczania; przyszłość, zdawało się, należy do systemu opartego na zasadach zawodowości praktycznej i na realizmie. Pomimo to okres środkowy 19 wieku w Niemczech nie był pozbawiony filo-

Działalność idealnych

zofii. Przeciwnie, ruch filozoficzny był nawet dosyć żywy, tylko, że ta filozofia nie budziła zajęcia, nie znajdowała w warstwach szerokich żadnego oddźwięku. Dawna filozofia idealistyczna, widząc upadek własny, próbowała zreformować się, wchodzi więc w ugodę z naukami przyrodniczemu, podobnie jak niegdyś Chr. Wolff, i wydaje kierunki eklektyczne, między któremi pierwsze miejsce należy się niewątpliwie tak zwanemu realizmowi—idealnemu. Fichte młodszy (*r. 1797 — f 1879) Weisse (* r. 1801—f 1866) Cha-libäus (* r. 1792 — f 1862), Wirth (* r. 1810 — f 1879), Ulrici (* r. 1806 — f r.

1884) oto główni tego rodzaju dążności krzewiciele. Zakwita także historya filozofii, dzięki podniecie pochodzącej od Hegla, i wydaje literaturę olbrzymią, której zawdzięczamy rozpoznanie wszechstronne przeszłości dziejowej filozofii. Na czele wielkiej plejady niemieckich historyków fiilozofii stoją żyjący jeszcze, ale do tego jednak okresu należący: Edward Zeller, dzie-jopis filozofii greckiej i Kuno Fischer, dziejopis nowożytnej; oprócz nich należy jeszcze wymienić: Ritter a, Erdmann a, Überwega, Röth a, Hayma, Schwegler a, z najnowszych zaś Windelbanda, realistów i wogóle metafizyków niemieckich nie cieszyła się w owych czasach zbyt wielkim rozgłosem, zwykle przed pustemi ławkami w salach wykładowych, uniwersyteckich rozwodzili oni swoje uad upadkiem filozofii lamenty, natomiast historya filozofii dosyć szerokie budziła zajęcie; nawet przeciwnicy filozofii chętnie się z jej dziejami zaznajamiali, aby z takiego arsenału czerpać pociski do walki z nią. Z pomiędzy wszystkich jednak kierunków na pierwszy plan wysunął się w Niemczech po roku 1850 materyalizm. Miał on z filozofią idealistyczną z pierwszego okresu tę jedną cechę wspólną, iż był, jak i ona, dogmatyczny. Idealizm absolutny na wiarę przyjmował jakieś w tajnikach ludzkiej jaźni tkwiące objawianie się absolutu, materyalizm zaś wierzył w bezwzględną wartość tylko doświadczenia zmysłowego. Świat jest objawianiem się ducha absolutnego, mówił idealizm — świat jest konieczną, mechanicznie odbywającą się grą atomów materyalnych, życie zaś duchowe także tylko gry tej wynikiem chwilowym — dowodził materyalizm. Büchner (* r. 1824 — f 1892), Moleschott (* r. 1822—f r. 1893), Vogt (* r. 1817 —f r. 1895), Czolbe (* r. 181 7—f r. 1873) Löwenthal (* r. 1836), Raden-hausen, Eugieniusz Dühring (* r. 1833, żyje w Berlinie). Oto główni tego materyalizmu przedstawiciele.—W połowie wieku rozpoczął się także w Niemczech (jako następstwo wykładu, który wygłosił Rudolf Wagner w roku 1854 ua zgromadzeniu przyrodników w Gietyndze p. n. „O stworzeniu człowieka i substancyi duchowej”) tak zwany spór o duszę, prowadzony przez szereg lat z zaciętośoią niezwykłą, tak ze strony zwolenników tradycyjnych poglądów spirytualistycznych, jak i ze strony materyalistów. Ale i ten spór, nawet pomimo że ze strony materyalistów prowadzono go bardzo nieporadnie i niezgrabnie, nie wiele przecież przyczynił się do podniesienia powagi uprawianej po uniwersytetach, tak nazwanej „filozofii profesorskiej”. Najlepszym zaś świadectwem jej wielkiego upadku, to fakt, że w początkach siódmego dziesiątka wieku zeszłego najpopularniejszym w Niemczech filozofem stał się Sohopenhauer (* 1788 — f I860), którego dzieła przepełnione są szyderstwami z profesorów filozofii i z ich uczonośoi mniemanej. Tak stały sprawy, gdy w szóstym dziesiątku wieku zeszłego, w czasie gdy materyalizm i pogląd naturalistycz-ny na świat największe święciły tryumfy, gdy dawna filozofia była już przedmiotem pośmiewiska prawie powszechnego, gdy w uniwersytetach przyrodnicy już na dobre rej wodzili, a fizyolodzy i lekarze, drwiąc z przesądów, ogłaszali zjawiska duchowe za rodzaj wydzieliny atomów i komórek mózgowych, już wówczas, w tych chwilach, dla filozofi najcięższych, zaczęły przecież okazywać się zwiastuny zwrotu, wystąpiły pierwsze objawy czegoś zupełnie nowego. Znalazło się kilka umysłów oryginalnych i głębokich, które na odrębne weszły tory. Byli to ludzie młodzi, medyoy i fizycy, którzy także z przyrodniczych wychodzili założeń, a jednak ich wywody wyglądały inaczej. Mówili oni: my także przyrodnicy, my także uznajemy tylko mechaniczny sposób tłumaczenia przyrody, ale jednak ani na materyalizm, ani na jednostronne zamiłowanie do szczegółów zgodzić się nie możemy. W roku 1852 wydał Herm an Lotze (* r. 1817—f r. 1883), który już wówczas był znakomitym fizyologiem „Psychologię medyczną” (Me-dicinische Psychologie), w którem to dziele oświadczył, że zjawiska duchowego nikt sposobem mechanicznym za pomocą ruchu atomów nigdy nie wyjaśnił i nie wyjaśni. Wkrótce Herman Lotze z fizyologa i lekarza przedzierzgnął się na filozofa i zaczął w Gietyndze wykładać filozofię. Była to zaś zupełnie nowego rodzaju filozofia. Dowodził Lotze przyrodnikom, że oni sami muszą nową wytworzyć filozofię, gdyż bez syntezy nauki przyrodnicze nie obejdą się, szukanie zaś takiej syntezy musi każdego przyrodnika powoli odwieść od naiwnej dogmatyki ma-teryalizmu. Wkrótce przybyli też Lotzemu sprzymierzeńcy w osobach fizyków. Webera (* r. 1804) i Teodora Fechnera (*r. 1801 —f r. 1887). Ważnym więc, jak widzimy, dla dalszego rozwoju myśli niemieckiej jest fakt, że punktem wyjścia tego nowego zwrotu, który się w trzecim okresie wieku 19 dokonał, stały się badania fizyologiczne i fizyczne nad działaniem zmysłów i nad naturą wiedzy naszej zmysłowej. Z fizyologii też i z fizyki zaczyna naraz wykształcać się zupełnie nowego rodzaju nauka o zakresie faktów granicznych między światem ducha, a światem przyrody, tak zwana psycho-fizyka, a zatem myśl i uwaga uczonych niemieckich zwraca się znowu od świata zewnętrznego na wewnątrz. Im dokładniej rozpoznawano budowę narządów zmysłowych, do czego drogę wskazał wielki fizyolog, Jan Müller, tern oczy-wiściej przekonywano się, że wiedzy naszej nie można uważać za bierną tylko kopię lub fotografię zjawisk. Wiedza nasza, to jakaś ciągle i nieustannie dokonywująca się synteza czynna, która przedstawia jakby stronę wewnętrzną wydarzeń światowych, odmienną od strony zewnętrznej. Powoli więc sami przyrodnicy pod wpływem Lotzego, Webera, F ech nera i kilku innych jeszcze, zaczynają otrząsać się z dogmatyzmu materyalistyczuego. Lot ze, który był także pisarzem bardzo świetnym i mówcą wybornym, zaczął skupiać około siebie wielką liczbę słuchaczy, sale na wykładach filozofii w Gietyndze zapełniły się na nowo. Feehner także coraz więcej młodych ujmuje, przekonywa i porywa. Aż nareszcie występuje na widownię nauki niemieckiej człowiek miary niezwykłej, Herman Helmholtz.—Lotzego i Fechnera podejrzewano zawsze jeszcze o zbytnią skłonność do filozofii, byli przecież oba jej profesorami. Helmholtz był natomiast przyrodnikiem najczystszej wody, gdy więc on się odezwał, to jego głos mógł stłumić całe chóry materyalistów naiwnych. Tak dzięki Helmholtzowi zaczął się dopiero na dobre zwrot w kierunku krytycyzmu głębszego. Przyrodnicy i lekarze dzieł filozofów nie czytali, ale poszukiwania Helmholtza nad powstawaniem czucia tonów musieli uwzględniać, bez jego — epokę w nauce stanowiącej—optyki fizyologiczuej na żaden sposób obyć się nie mogli, duch zatem krytyczny przez te dzieła powoli wnikał w koła uczonych, przesiąknięte do owego czasu dogmatyzmem empirycznym, najciaśniejszym. Szczególnie młodzież kształcąca się w instytutach i pracowniach pod kierunkiem Helmholtza, naprzód w Heidelbergu, później w Berlinie, zaczęła powoli pod wpływem mistrza zupełnie nowym przejmować się duchem, wiarę w dogmaty materyalizmu zastępował u niej stopniowo psycho-logizm krytyczny.—Na tak przygotowany grunt padły w siódmym dziesiątku także i ze strony filozofów nowe hasła. W r. 1865 wydaje Otto Lieb mann broszurę p. n. „Kant und die Epigonen” (Kant i jego następcy, Stuttgart 1865). W r. zaś 1866 wychodzi pierwsze wydanie słynnego dzieła Fryderyka Alberta Langego „Historya materyalizmu” W obu tych pracach nowe hasło brzmiało: „Wróćmy do Kanta!” Bezpośredni następcy nie poznali się na jego myślach zasadniczych, nie zrozumieli idei przewodnich jego krytycyzmu, a więc cofnijmy się do niego, tylko na podstawach przez Kanta wytworzonych można dalej budować i rozwijać filozofię, przyczem nie potrzeba wcale godzić się na wszystkie jego poglądy i teorye. Tak powstaje w Niemczech nowokantyzm (por. Kant), a z nim rozpoczyna się okres trzeci filozofii niemieckiej w XIX stuleciu, który trwa aż do chwili obecnej. Nie mogąc wdawać się tutaj w przedstawienie obszerne dziejów filozofii niemieckiej w ostatnich 35 latach, wymienimy tylko w porządku systematycznym kierunki najgłówniejsze, podając w końcu także najwybitniejsze rysy całego, współczesnego, filozoficznego w Niemczech ruchu.—Wskrzesicielami nowokantowskiego kierunku są, jak wspomnieliśmy wyżej, Otto Lieb-mann i F. A. Lange, którego poglądy można słusznie uważać za typowe. Wiedza nasza jest według niego owocem ustroju naszego, prawda tkwi tylko w doświadczeniu, które jest jednak naszem doświadczeniem, metafizyka zaś jest rodzajem poezyi, którą każdy filozof tworzy sobie według upodobania własnego, pomimo to, mają dla nas ideały, głównie religijne, olbrzymią wartość, większą może nawet od wiedzy doświadczalnej, dowieść ich wprawdzie nie można, ale zawsze zastępuje nam poezya metafizyczna wiedzę o rzeczach wyższych, dla nas wcale nie dostępnych. Do podobnych mniej lub więcej poglądów przyznają się także: Paweł Natorp, Karol Vorländer, Jan Volkelt, Staudin-ger, podczas gdy Herman Cohen w najnow-szem dziele p. n. „Logik der reinen Erkentniss” już się nieco od uowokantyzmu oddala.—Z przyrodników stanęli na stanowisku krytycznem i zbliżają się do nowokantyzmu: Helmholtz, Zöllner (astrofizyk), Hertz (fizyk, odkrywca fal elektrycznych), Rokitansky i Classen (fi-zyolodzy), wreszcie Dubois Reymond (także fizyolog), który w mowach swoich przechodzi już nawet na stanowisko agnostycyzmu.—Drugim kierunkiem krytycznym, pomimo ważnych różnic, jednak do nowokantyzmu zbliżonym, jest pozytywnie zabarwiony empiryzm, tu należą: Ernest Laas, Alojzy Riehl, Fryderyk Jodl, także Tönnies i już zmarły Giżycki. Dalszy kierunek wyobraża Ryszard Avenarius (* r. 1843—f r. 1896) ze swoim empiro-krytycyzmem. Usiłuje on ograniczyć filozofię do zakresu czystego doświadczenia, a to zarówno pod względem formy jak treści. Filozofia jego, to spowodowany hiperkrytyką realizm naiwny, oparty na bezpośrednich danych, wprowadzający równocześnie zasadę ekonomii myślenia. System A vena r i u-s a zaczyna obecnie na młodsze pokolenie filozofów niemieckich coraz większy wpływ wywierać. Avenariusowi najbliższy jest Ernest Mach, który także z przyrodnika zmienił się na filozofa i hołduje, nie jak Avenarius realizmowi, lecz nihilizmowi idealistycznemu. Do skrajnych następstw krytycyzmu przyznają się także Schuppe i Sc hub ert- Sold e rn, podczas gdy Re hinke usiłuje takowe następstwa ominąć.—Oprócz tych kierunków, ściśle krytycznych, istnieje jeszcze obecnie w Niemczech szereg innych, które

Także logika wzbu-

usiłują stanowisko krytyczne pogodzić z moniz-mem t. j. z przeświadczeniem o jednej jakiejś całej istocie absolutnej, wszechświat wypełniającej; kierunki te, obok Kanta i współczesnej wiedzy przyrodniczej, ulegają także wpływom Spinozy, co do którego podnieść należy, iż wpływ jego ujawnił się już przed Kantem u Lessinga i Mendelssohna, później u Goethego, u Schellinga, obecnie zaś oddziaływa na cały ruch umysłowy w Niemczech w sposób bardzo znaczący. Do monistów, uznających jednak krytyczne stanowisko w teoryi i poznaniu, należą: Edward Hartmann, propagator pierwotnie pesymistycznego poglądu na świat, dalej Wilhelm Wundt najwszechstronniejszy z obecnie żyjących filozofów niemieckich, pierwotnie także przyrodnik, Noiré zwolennik Spinozy, Paulsen, opierający się na F ich tern i Spinozie, Gerber, Rickert, krytyk dzisiejszych sposobów poznania przyrody, a przechylający się także ku Fichtemu.— Eucken, wreszcie, jeden z najgłębszych obecnie w Niemczech umysłów. Dogmatycznym natomiast monistą, usiłującym wytworzyć nową materyalistyczną re-ligię, opartą głównie o Darwina, jest głośny Ernest Haeckel. Wprost przeciwne, a skrajnie indywidualistyczne stanowisko zajmuje Fryderyk Nietzsche (* r. 1844—f r.

1900), który, rozwijając dalej myśli Mak sa Stir ner a, odrzuca wszystkie poglądy tradycyjne i stawia ideał nadczłowieka, stosując przy-tem do rozjaśnienia całego porządku wszechrzeczy zasadę walki o byt i oparte na niej doskonalenie się coraz to silniejszych jednostek. Także Hermana Lotzego filozofia zyskuje sobie coraz więcej zwolenników, szczególnie tej filozofii faza ostatnia, monistyczna; uzasadnił ją L o-tze w swojej, wydanej w r. 1879 metafizyce w przeciwieństwie, a raczej w uzupełnieniu pierwotnego pluralizmu, który wyznawał. Do zwolenników Lotzego i do myślicieli jemu duchem pokrewnych należą: Teichmüller, Class, Busse, Edm. Pfleiderer iBaumann. Podczas, gdy tacy znowu jak Thiele, Glogau, lub Siebeck, uwzględniając stanowisko krytyczne, zwracają się jednak także do Fichtego i Hegla. Z filozofów obcych największy wpływ wywiera obecnie w Niemczech Herbert Spencer (* r. 1820 żyje dotąd), którego filozofia syntetyczna, mieniąca się z jednej strony w świetle krytycyzmu, z drugiej w świetle monizmu, doskonale odpowiada obecnemu w Niemczech usposobieniu filozoficznemu. U najmłodszych pisarzy niemieckich objawia się także obecnie dążność do połączenia stanowisk Avenariusa, Macha i Nietzschego w syntezę głębszą.— Nielicznych już zwolenników posiada filozofia Herbarta, jedynego myśliciela, który wyszedłszy z Kanta, pozostał na stanowisku realistycznym. Herb art (* r. 1776—f r. 1841) oddziałał skutecznie głównie na rozwój psychologii i pedagogii w Niemczech.—Obecnie wywierają wielki wpływ na ruch filozoficzny w Niemczech nauki przyrodnicze, szczególnie zaś, oparta na ener-gietyce—fizyka i biologia oparta na teoryi rozwoju. Nazwisko Roberta M ay e r a, który pierwszy określił zasadę przekształcania i utrzymywania się siły, czyli działań we wszechświecie mate-ryalnym w jednakiej zawsze ilości, tudzież Karola Darwina, oto nazwiska służące tu za hasła.—Głównym krzewicielem nowej filozofii przyrody, opartej na energietyce, jest w tej chwili Ostwald, słynny chemik niemiecki i profesor tego przedmiotu w Lipsku. Z poszczególnych nauk filozoficznych wielkie zajęcie budzi psychologia, znajdująca się w stanie wielkiego rozwoju. Dzięki Herbartowi, dalej Benekemu, Fechnerowi i Lotzemu weszła ona teraz na stopień badawczy, posługuje się już nie spe-kulacyą, nie zadawala się niedostatecznem doświadczeniem wewnętrznem, lecz stosuje metody doświadczalne i porównawcze. W instytutach psychologicznych, między któremi najstarszym i dotąd najgłówniejszym jest instytut Wundta w Lipsku, pracują gorliwie znakomici uczeni nad rozwiązywaniem mnóstwa zagadnień szczegółowych.—Do najwybitniejszych psychologów współczesnych należą oprócz Wundta: Horwic z, Artur König, Ebbinghaus (*r. 1850 prof. fil. we Wrocławiu), Teodor Lipps (prof. fil. w Monachium), Teodor Elsenhans, Oswald Külpe, Stumpf (prof. fil. w Berlinie), Maks Des soir (tamże), Stöhr (prof, w Wiedniu), Münsterberg (w Ameryce), Ziehen, Exner i wielu, wielu innych.—Głównemi organami ruchu psychologicznego są czasopisma „Zeitschrift für Psychologie und Physiologie der Sinnesorgane“, wydawane przez Ebbinghausa i „Archiv für die gesamte Psychologie“ wydawane przez Neumanna, (co do dalszych szczegółów ob. Psychologia), dza w naszych czasach w Niemczech wielkie zajęcie, szczególnie spór między tak zwanemi psychologistami a formalistami.—Reformatorem współczesnej logiki niemieckiej jest Krzysztof Sigwart (* r. 1830, obecnie prof, filozofii w Tybindze, w znakomitem i bardzo głośnem dziele „Logik” [wyd. 2-e r. 1793, obecnie wychodzi trzecie, dwa tomy]), za nim poszli Benno Erdmann, Schuppe; do znanych pisarzy z zakresu logiki należy także Edmund Husserl, Ernest Schröder, Ludwik Rabus i wielu innych (dalsze szczegóły ob. Logika). Świetną krytykę dzisiejszej wiedzy umiejętnej przeprowadził Henryk Schoeler w dziele „Kritik der Wissenschaftlichen Erkenutniss” (Lipsk 1898). Także inne działy filozofii, jak etyka, estetyka, filozofia historyi, filozofia prawa, filozofia religii, wreszcie socyologia obfitą wykazują literaturę i żywe w N-ch budzą zajęcie (ob. artykuły odpowiednie).— Bardzo świetny ruch filozoficzny rozbudził się w N-ch w ostat-

nich dziesiątkach lat także na gruncie umysłowym, katolickim. Filozofia katolicka liczyła już w pierwszej połowie stulecia krzewicieli wybitnych, byli niemi np. taki Baader i Hofmann, z odcieniem mistycznym, także Schel-ling w najpóźniejszej dobie, dalej Günther, z odcieniem racyonalistycznym; do scholastyki natomiast zbliżali się Jerzy Hag e m ann (* roku 1832), Józef Kleutgen, Konstanty Gutberiet (* r. 1837), wreszcie słynny historyk filozofii Albert Stöckl (* r. 1823—f roku 1895). Szczególnie jednsk ożywił się ruch filozoficzny, katolicki w N-ch od wydania w roku 1879 encykliki „Aeterni patrie’' przez zmarłego papieża Leona XIII. Najgłośniejszemi od tego czasu myślicielami katolickiemi w N-ch są:

tej wiedzy badawczej, którą nauki szczegółowe gromadzą, tylko, że co do istoty i granic tej syntezy panują między filozofami daleko sięgające różnice. Od nihilisty idealnego Macha od solipsystów skrajnych, aż do Thiele go i jemu podobnych, skala jest olbrzymia.—Jeżeli ostatni okres filozofii europejskiej stulecia XIX, możnaby doskonale nazwać okresem sofistyki współczesnej (nie biorąc jednak wcale wyrazu tego w przypjsywanym mu zwykle znaczeniu ujemnem), to w N-ch takie krytyczne i hiperkrytyczne oryentowanie się co do stanowiska i przeznaczenia człowieka we wszechświe-cie, mnóstwo wykazuje teraz odcieni. Ale pomimo wszystkiego jest przecież filozofia niemiecka i dzisiaj głębiej przejęta zamiłowaniem do zagadnień metafizyczno-religijnych, aniżeli np. fran-cuzka lub włoska. Współzawodniczy w tym kierunku z niemiecką chyba tylko filozofia szwedzka i najnowsza angielska, podczas gdy Duńczycy np. wyraźniej ku zachodniemu (francuskiemu) przechylają się empiryzmowi. Co z tego wielkiego zamętu poglądów w N-ch wyniknie, czy ferment jest zapowiedzią upadku czy też nowego rozkwitu, to przyszłość dopiero okaże.— Teologia była zawsze i jest do dzisiaj ulubionym przedmiotem zajęcia dla umysłów niemieckich. Wynika to po części z ich usposobienia rasowego, skłonnego do zapuszczania się w dziedziny transcendentne.—Mówiąc o filozofii, wspomnieliśmy, że cechą myśli niemieckiej jest chętne skłanianie się ku mistycyzmowi i ku spe-kulacyom metafizycznym. Te same cechy spławiły zamiłowanie do teologii, t. j. do tej grupy nauk, która przy pomocy odpowiednich metod rozpatruje zagadnienia w zakres wiary religijnej wchodzące.—Podstawę i oparcie może mieć teologia tylko trojakie: 1) powagę jakiejś tradycyi, 2) powagę jakiegoś pisma, 3) powagę rozumu ludzkiego lub uczucia. Może, istnieć teologia, która oprze się na wszystkich powyższych trzech czy czterech podstawach, ale może istnieć i taka również, która jedną lub drugą podstawę przyjmie, inne zaś odrzuci. Teologia np. katolicka, uwzględnia równomiernie wszystkie podstawy powyższe, natomiast teologia mistyczna, uwzględnia tylko uczucie, racyonalistyczna, tylko rozum, podczas gdy np. prawowierna teologia protestancka, uznaje tylko powagę Pisma Świętego, przyznając rozumowi ludzkiemu tylko prawo rozjaśniania tego pisma.— Otóż rozwój teologii niemieckiej, przedstawia zjawisko bardzo charakterystyczne. Pierwotnie opiera się ona wszechstronnie na wszystkich zasadniczych podstawach, przez teologię przyjmowanych, pomału jednak zaczyna opierać się głównie tylko na powadze pisma, tudzież na powadze uczucia i rozumu, odrzucając tradycyę; w końcu zaś pozostaje dla niej tylko uczucie i rozum, albo też

Tilman Pesch, Ernest Commerf* r. 1847, prof, w Wiedniu), Paweł Ha ffn er (* r. 1829),

Wilhelm Schneider (* r. 1847), Hektor Cathrein (* r. 1845), Otto Willmann (* r.

w N-eh

1833), Jerzy Hertling (* r. 1843, głośny polityk, prof, w Monachium), Baumker (* r. 1853, prof, w Bonn) i bardzo wielu innych. Ruch umysłowy katolicki krzewi się w N-ch coraz świetniej, obok wielkiej rozmaitości ma on przecież wspólne ideały, dlatego też nie nosi na sobie zbliżona do katolicyzmu filozofia niemiecka tego piętna zamętu i anarchii, które tak wyraźnie objawia się w ruchu protestanckim i w t. zw. niezależnym {voraussetzungslose Wissenschaft).— Takie są szczegóły najważniejsze, dotyczące współczesnego ruchu filozoficznego w N-ch. Wogóle można powiedzieć, iż ruch ten niezmiernie się w ostatnich latach ożywił i ciągle wzrasta. Grupa nauk filozoficznych odzyskała dawne stanowisko przewodnie, filozofia znowu dzierży berło w krainie ducha. Nie jest to jednak w N-ch objaw odosobniony, to samo bowiem dostrzegamy także we Włoszech, we Francyi, w Anglii, w Skandynawii, a także u nas i w innych krajach słowiańskich, wszędzie budzi filozofia i zagadnienia filozoficzne wielkie zajęcie, a literatura filozoficzna rośnie i pomnaża się z roku na rok znacznie. Zacierają się nawet nieco wydatne dawniej cechy narodowe; aż do roku mniej lub więcej 1870 miała wszędzie filozofia zabarwienie narodowe, obecnie to się zmniejsza, duch krytyczny i psychologizm panują powszechnie, interes dla zagadnień metafizycznych i religijnych budzi się coraz żywszy. Potrzeba bardzo wszechstronnej, na głębszym krytycyzmie opartej syntezy, coraz szerszym kołom odczuwać się daje. W wysokim stopniu widoczne to jest gdzie pierwotna skłonność do mistycyzmu i do racyonalizmu spekulacyjnego wcale nie zamarła, tylko, że obecnie w innym rozwija się kierunku. O absolutnej, odrębnej metodzie w zakresie filozofiii, o nowem objawieniu filo-zoficznem nikt już nie marzy, wszyscy godzą się na to, że filozofia ma być krytycznie uza- jedno z nich, odrzuca bowiem także lub ograni-sadnianą syntezą całej na doświadczeniach opar- cza znacznie powagę pisma. Przyjmując takie

kryterya możemy wyróżnić w teologii niemieckiej trzy kierunki główne, z których trzeci będzie miał dwa odcienia: 1) Teologia katolicka, uwzględniająca wszystkie trzy podstawy, 2) Teologia prawowierna, protestancka, uwzględniająca tylko powagę Pisma Świętego, przy drugorzędnej pomocy rozumu, 3) Teologia racyonalistyczno-pro-testancka z odcieniami: rozumowem i mistycznem. Oba ostatnie kierunki rozwinęły się i odpadły od pierwotnej teologii zreformowanej, tak samo, jak zreformowana odpadła od katolickiej. Skłonność do mistycyzmu i do spekulacyj transcendentnych, oderwała umysły niemieckie najpierwej od powagi tradycyi i Kościoła, następnie od powagi Pisma Świętego, pozostały więc jako źródła wiedzy teologicznej tylko uczucie lub rozum.— Pierwszym teologiem niemieckim w wielkim stylu był Albert Wielki (ob.). Stał on na stanowisku, na którem stała cała średniowieczna teologia, t. j. że jej zadaniem jest naukę Kościoła uzasadniać i jej bronić. Ale i u niego już można dostrzedz, że umysł niemiecki nie cofnie się przed samoistnem, i od nauki Kościoła niezależnem rozjaśnianiem prawd wiary. Gdy więc dostał się do N-c wpływ humanizmu, gdy skutkiem dobrobytu w warstwach mieszczańskich, zaczęły one coraz więcej zatracać ducha religijnego, gdy wśród ludu mistycy w kazaniach w języku ojczystym wygłaszanych, skuteczną propagandę prowadzić zaczęli, nastając na upadek i zepsucie duchowieństwa, gdy feudalni książęta po-żądliwem okiem na wielkie bogactwa, tak księży świeokich jak i zakonów, patrzyli, wówczas przyszło do Reformacyi. Odtąd dzieje teologii niemieckiej dzielą się na dwa odrębne odłamy: na historyę teologii protestanckiej i na historyę teologi katolickiej. Przedstawimy tu krótko rozwój i stan obecny, tak jednej jak drugiej.—Teologia protestancka odrzuciła z początku tylko powagę Kościoła, a pozostała przy powadze Pisma Św. Im energiczniej zwalczali protestanci powagę Papieży, Soborów i Ojców Kościoła, tern ściślej trzymali się „Słowa Bożego” w Piśmie Św. Ale gdy protestantyzm zorganizował się w Kościoły, zaraz uczuł także potrzebę nietykalnej w rzeczach teologii powagi. Uznano więc literę Pisma Św. za taką powagę, wzbraniając wszelkich badań naukowych i dochodzeń nad Biblią. Aby zatrzeć sprzeczności, dokonano wyciągu ustępów biblijnych.—Podstawę pod budowę teologii protestanckiej, położył Melanch-thon (ob.) w dziele „Loei communes”; wytworzył też wkrótce protestantyzm w N-ch nową scholastykę i nową prawowierną Dogmatykę. Głównemi przedstawicielami takiej luterskiej, ściśle dogmatycznej teologii w wieku XVII byli: Jan Ge r ha r d (r. 1582—1637), Hutter (r. 1563— 1616), Calovius (r. 1612—1680), Quenstedt (r. 1617—1688), Baier i Hollaz.—Były jednak w ruchu reformacyjnym kierunki, które już w wieku XVII posunęły się do zerwania z powagą Pisma Św. i oparły się wyłącznie na powadze rozumu lub uczucia mistycznego. Takim np. kierunkiem byli Socynianie czyli Nowo-Arya-nie, którzy rozkrzewili się najpierwej w Polsce, a później w N-ch wielu liczyli zwolenników; uznawali oni rozum za jedyną powagę w rzeczach teologii, podczas gdy znowu J a k ó b Böhme (r. 1575—1624), oparł się wyłącznie na uczuciu i na bezpośredniem objawieniu ml-stycznem.— W połowie wieku XVII rozpoczęła się też na dobre walka przeciw martwej orto-doksyi luterańskiej, Meyfart (f r. 1642). Schuppius (f r. 1661) wreszcie Scriver (f r. 1693), torowali drogę p i e t y z m o w i (ob.) którego założycielem właściwym był Filip J a-kób Spener (*r. 1635—f r. 1705); teologię zaś na gruncie pietyzmu rozwinęli: August Herm. Francke i Paweł Anton. Spory z pietystami doprowadziły do założenia nowego uniwersytetu w Halli (r. 1694), który też stał się główną pietyzmu siedzibą. Także teologia pietystów zaczęła bardzo wyraźnie oddalać się od luterskiej. Około roku 1720 spory powoli milkły, pietyzm zaś zmienił się w rodzaj ruchu religijnego, opartego wyłącznie na uczuciu. Równocześnie zaczął się także rozwijać kierunek racyonalistyczny w teologii, rozpoczął go w N-ch Mateusz Knutzen (r. 1674), bezwzględną krytyką Biblii, którą nazwał Koranem chrze-ściańskim.—Teologia racyoualistyczna znalazła silne poparcie u filozofów z okresu oświecenia (ob. wyżej o Filozofii w N- ch), tudzież u Fryderyka II, króla pruskiego. W roku 1735 rozpoczął Krystyan Edelmann (f r. 1767), gwałtowną walkę przeciw wszelkiemu, na objawieniu opartemu chrześciaństwu, Wawrzyniec Schmidt zaś dokonał duchem racyonalistycznym zabarwionego tłómaczenia Biblii.—Przedstawicielami głównemi racyonalizmu teologicznego w N-ch w XVIII stuleciu byli: Ernest i (f r. 1781) prof, teologii w Lipsku. Michaelis (f r. 1791) w Gięty ndze, Toll ner (f r. 1774) w Frankfurcie n/O., S e mle r w Halli (f r. 1791), historyk chrześciaństwa. Ze szkoły tych uczonych wyszły całe szeregi teologów, którzy już w wieku XVIII zajęli znaczną część katedr na protestanckich wydziałach filozoficznych. Niektóre rządy zaczęły się temu opierać, nie na wiele im się to jednak przydało.—Obok racyonalizmu w teologii, utrzymywał się słabo t. zw. „s u p r an a t ur al i z m”, który koniecznie pragnął ratować wiarę w Objawienie wśród teologów protestanckich; do głównych tego kierunku przedstawicieli należeli: Schröckh (fr. 1808), Stäudlin (fr. 1826), Planck (f roku 1833), Münter (-}■ r. 1830), Oetinger (f roku 1782).—Z racyoualizmem teologicznym wieku XVIII, zrobiła w N-ch porządek krytyka K a n-t a (ob.), którego działalność zaznacza stanowczy zwrot także w dziejach teologii niemieckiej. Usiłował on oprzeć religię na bezpośrednio oczy-wistem poczuciu moralnem u człowieka, jego bezpośredni następcy zaś, twórcy idealizmu trans-scendentalnego, upatrzyli w ludzkiej jaźni źródła nowego, tak filozoficznego, jak religijnego objawienia.—W wieku XIX rozpadła się teologia protestancka, niemiecka na trzy główne kierunki z mnóstwem odcieni, kieruki te są następujące: 1) Konfessyonalizm, 2) Racyo-nalizm, 3) Kierunki pośrednie.— Najwpły-wowszym teologiem protestanckim stulecia XIX w N-ch, ńtał się S ch 1 eier m ac h e r (* r. 1768— f r. 1834), usiłował on połączyć w systemie nowym Ortodoksyę, Pietyzm i Racyonalizm; wyszedł z panteizmu Spinozy, przez mistycyzm doszedł w końcu do uznania chrześciaństwa pozytywnego; wpływ Schleiermachera walczył długo z pływem szkoły Hegla, w końcu jednak rozpadła się i jego szkoła na trzy kierunki: 1) ściśle racyonalistyczny, 2) gnostyczno-pietystyczny i 3) supranaturalistyczny. — Wielki wpływ na teologię niemiecką, wywarła filozofia Hegla. Z początku próbowali teologowie ze szkoły Hegla, tacy jak: D aub, Eschenmayer, Marheineke, Rosenkranz i inni wykazać, że celem filozofii Hegla jest ostateczne przekształcenie chrześciaństwa w wiedzę spekulacyjną; z takiemi jednak dążnościami rozprawił się ostatecznie Dawid Strauss (f r. 1874). Strauss ogłosił w duchu filozofii Hegla „Życie Chrystusa”, za rodzaj bezwiednie powstałej poezyi mitycznej, inny zaś uczeń Hegla, Ludwik Feuerbach (f r. 1872), określił Objawienie jako samorzutne objawianie się istoty ludzkiej. Do takich wyników doszedł najskrajniejszy racyonalizm teologiczny w N-ch. Równocześnie założył Krystyan Baur (f roku 1860), t. zw. „Krytyczną Tybingeńską szkołę” opartą na nowych badaniach histo-ryczno-krytycznych. Od Baura też wywodzi początek, oparta głównie na podstawach historycznych, t. z w. teologia protestancka, niezależna, główni jej przedstawiciele są następujący: Schwegler (f r. 1856), Rothe (f r. 1867), Keim (f r. 1878), Schenkel (f r. 1885), Schwarz (f r. 1885), Schweizer (f r. 1888), K. Hase (f r. 1890), dalej Zeller, Köstlin, Hilgenfeld, Volkmar, Ritschl, Lipsius, Hausrath, Pfleiderer i najwybitniejszy obecnie ze wszystkich Harnack. — Zwolennikami zaś konfessyonalizmu w wieku XIX byli następujący teologowie: Scheibel (f r. 1843), Guericke (fr. 1878), Rudelbach (r. 1862), Harms (f r. 1855), Hengstenberg (f r. 1869) i inni. Z łona tego kierunku wydzielił się znowu dalszy, t. zw. n owo-lut erski kierunek, który skłania się ku katolicyzmowi, jego przedstawiciele: Vilmar (f r. 1868), Thomasius (f r. 1875), Hofmann (f r. 1877), Keil (t r. 1888). Zwolennicy takiego nowo-luteranizmu, rozwijali głównie działalność na uniwersytetach w Erlangen, w Lipsku, w Rostocku, w Dorpacie; także w Tybindze należał do nich Beck (f r. 1878). Wogó-le można powiedzieć, iż wpływ konfessyonalizmu w Niemczech słabnie coraz więcej i upada, wzrasta natomiast wpływ teologii niezależnej.— Teologia pośrednicząca (kierunek trzeci), ze szkoły Schleier mach era i Ne an dra (f roku 1850), liczy także w Niemczech jeszcze dosyć zwolenników, dąży ona do pogodzenia poglądów ściśle chrześciańskich ze stanowiskami przeciwnemi, przechyla się jednak również coraz więcej ku teologii niezależnej. Do tego kierunku przyznawali się lub przyznają: Ullmann (f r. 1865), Umbreit, Dorner i Liebner („Jahrb. für deutsche Theologie”), Juliusz Müller (f r. 1878) i Nitz8ch (f r. 1868 „Deutsche Zeitschrift für Christi. Wissensch.”), Twesten (f r. 1876), Hagenbach (f r. 1872), Hundeshagen (f r. 1872), Tholuck (f roku

1877).—Obecnie panuje w teologii protestanckiej wielki zamęt, dążności są bardzo sprzeczne, od najskrajniejszych, zaprzeczających prawie wszystkiemu, co do tego czasu stanowiło podstawę chrześciańskiego poglądu na świat, aż do skłaniających się ku katolicyzmowi, na pierwszy zaś plan wysunęły się teraz, zamiast me-tafizyczno-teologicznych spekulacyj, badania hi-storyczno-krytyczne, dotyczące głównie osoby Chrystusa, pierwotnego stanu Kościoła chrześciańskiego, tudzież najstarszej literatury chrze-ściańskiej. W najnowszych zaś czasach zwrócono także uwagę na najstarsze części Starego Testamentu, a to z powodu wykopalisk dokonanych w dawnej Chaldei, tudzież głośnych o tym przedmiocie wykładów Delitscha.— Teologia katolicka w Niemczech znajdywała się w czasach humanizmu w wielkim upadku. Był ten upadek następstwem naturalnem zupełnego zwyrodnienia scholastyki (ob.). Dopiero szyderstwa Humanistów i zaczepki Reformatorów obudziły teologów katolickich z uśpienia i zmusiły ich do całkiem nowego obrabiania zagadnień teologicznych. Pogłębienie i poprawę w metodzie znać już przy końcu wieku XVI w różnych kierunkach. Na czoło całego ruchu wysunęli się głównie teologowie z zakonu Jezuitów i Dominikanów. Gretser (* r. 1561—f r. 1625), Heiss, Keller bronią się przeciw zarzutom protestantów; Scherer, Pistorius, Tanner (f r. 1632), występują z surową krytyką Refor-macyi; teologię polemiczną uprawiali również Burghaber, Pichler i wielu innych.—We wszystkich działach teologii, wszczął się też w wieku XVII nowy ruch naukowy. Ożywiło się badanie biblijne, badanie prawa kanonicznego, historyi Kościoła; także teologia praktyczna wybitnych zyskała przedstawicieli. Cały ten ruch jednakże zwolniał znowu znacznie i podupadł w wieku XVIII-ym. Były to czasy, w których teologia wogóle do największego doszła poniżenia, tak, że nawet jej adepci ją wyszydza-

M. S.

li, dopiero wiek XIX przyniósł znowu poprawę stosunków; filozofia Kanta podziałała ożywczo także i na teologów katolickich. Bronili Kanta i starali się zużytkować dla teologii jego kry tycyzm Weber i Mutschelle, natomiast zwalczali go Zallinger i Stattler. Z późniejszych filozofów zyskał szczególnie Sehe 11 in g licznych między teologami katolickiemi zwolenników; do najwybitniejszych należą Thanner i Zimmer, podczas gdy Berg i Weiller znowu Schellinga zwalczali. Wielu jednak teologów katolickich, uznając wpływ nowej filozofii za zgubny, zwrócili się powrotnie do scholastyki, a szczególnie do św. Tomasza z Akwinu (ob.); tak powstała nowo-scholastyczna szkoła w teologii; należeli do uiej w Niemczech już w połowie wieku XIX: Clemens, Schäsler, Heinrich, Moufang z Moguneyi i Sehee-ben z Kolonii. — Między zwolennikami nowej filozofii, a zwolennikami scholastyki, zajęła stanowisko pośrednie szkoła historyczna, założycielem jej to głośny Adam Möhle r (fr. 1838), inni zaś jej zwolennicy, tacy jak D öl linger (f r. 1890), Hefele (f r. 1893), Augustyn Theiner (f r. 1874), należą do najznakomitszych niemieckich uczonych stulecia XIX. Powstała także katolicka szkoła tybingieńska, w przeciwstawieniu do protestanckiej, o której poprzednio była mowa; tu należą: Staude n-maier (f r. 1856), Hirscher (f r. 1865), Berlage (f r. 1881), Dieringer (f r. 1876), Drey (f r. 1853). Największą sławę zyskał jednak Kuhn z Tybingi (f r. 1887), który z wielką energią zwalczał nowo-scholastyków Clemensa i Schäsler a. Pojawiły się również w teologii katolickiej stulecia XIX-go różne zboczenia: Jerzy Hermes (f r. 1831), oparłszy się na filozofii Kanta i Fichtego, próbował pójść w kierunku racyoualizmu; to samo uczynił Antoni Günther w Wiedniu (f r. 1863), który oparł się znowu głównie na Kartezyuszu, podczas gdy Franciszek Baader (* r. 1765—f r. 1841), zwrócił się do mistycyzmu.—Pod wpływem papieża Leona XIII i jego sławnej encykliki „Aeterni patris” (r. 1879) ożywił się niezmiernie ruch naukowy w teologii katolickiej, niemieckiej.—-Śmiało można twierdzić, iż tak pod względem zdolności, jak i wyników badań, teologia katolicka nie ustępuje w niczem obecnie teologii protestanckiej, pod wieloma zaś względami ją przewyższa. Historycy, jak Bardenhewer, Knöpfler, Denifle, Erhard, Schwane i t. p. Spekulacyjni teologowie Heinrich, Gutb e rie t, S i-mar, a szczególnie jeden z najznakomitszych obecnie myślicieli niemieckich, Hermann Schell, przynoszą prawdziwy zaszczyt pracy umysłowej niemieckiej. Teologia katolicka w Niemczech przyswaja sobie w coraz wyższym stopniu metody badań nowożytne, a to zarówno na niwie historycznej jak i spekulacyjnej. Najnow-

Enc. powsz. Ilustr. S. II. Zesz. 14. T. II.

sze dzieło Schella p. n. „Religion und Offenbarung”, najlepszym jest takich dążności wyrazem.— Jak katolicyzm niemiecki, tak i teologia katolicka rozrosła się i wzmogła potężnie w Niemczech w ostatnich lat dziesiątkach, walka z protestantyzmem wyszła jej bardzo na korzyść. Wzajemny też stosunek sił zaczyna powoli ulegać zmianom bardzo widocznym. W teologii protestanckiej wzmaga się anarchia, w katolickiej natomiast zwycięża przejęcie się metodami no-wożytnemi, obok poczucia solidarności i wspólności celów. Zapanował także obecnie na gruu-cie katolickim ścisły związek między teologią a filozofią.—Z literatury por. do dziejów teologii protestanckiej: „Realencyclopädie für protestantische Theologie u. Kirche” (Hamburg 1854 — 66); Karol Schwarz „Zur Gesell, der neuesten Theologie” (Berlin, wyd. 4-e 1869); Dor-ner „Gesch. der protestantischen Theologie in Deutschland” (Monachium 1867); 0. Pfleide-rer „Entwickelung der protestantischen Theologie iu Deutschland seit Kaut” (Freib. w B. 1891); Frank „Gesch. und Kritik der ueuren Theologie” (wyd. 3-e Lipsk 1898). Do dziejów zaś teologii katolickiej: Karol Werner „Gesch. der katholischen Theologie seit dem Trienti-ner Concil bis zur Gegenwart” (Monachium 1866); Erhard „Der Katholicisimus und das XX Jahrhundert”. Obfitą literaturę do tego przedmiotu możua znaleść w czasopismach zawodowych, teologii poświęconych

History a. Zmysł do badań historycznych rozbudził się w Niemczech w okresie humanizmu. Pierwsza katedra dla historyi powstała tu w Marburgu w r. 1533. Jan Carion z Berlina opracował pierwszy podręcznik historyi powszechnej, który przerobił później Melanchthon. Tak on jak i Sebastian Frank i Awentin posługiwali się w pisaniu mową niemiecką, podczas gdy Sleidan napisał, tak historyę powszechną jak i historyę Karola V, po łacinie. Jan Reineccius wprowadził metodę krytyczną tudzież zwyczaj dodawania not do tekstu. Już w XVI-ym wieku zaczęto także wydawać: vScrip-tores rerum germanicarum”. Wiek XVII jest, na tern polu w Niemczech wiekiem zastoju.—Powoli wykształca się tak zwany kierunek polihisto-ryczny, właściwa jednak historya zajmowała w nim stanowisko podrzędne i służyła raczej tylko jako środek dla nauki prawa i filologii. W owych to czasach znakomici prawnicy, tacy jak Pufendorf, Conring lub Seckendorf byli zarazem najtęższemi historykami. W metodzie stanowczy krok naprzód uczynił Leibniz, żądając od historycznych badań, aby zarzuciły dowolność, a opierały się na źródłach. Jednak jeszcze w podręcznikach gietyńskich profesorów z połowy wieku XVIII stoi liistoryografia niemiecka dosyć nisko. Dopiero wpływ Hume a, Robertsona i Gibbona podziałał skutecznie, tak, że w czasie wielkiego rozkwitu literatury

106

M. S.

Nauki prawne i polityczne. W Niemczech przyjęło się bardzo wcześnie prawo rzymskie, stało się to w chwili, w której prawo narodowe nie było jeszcze należycie wykształcone. Zadaniem przeto najstarszych prawników niemieckich było przystosować prawo rzymskie do potrzeb społeczeństwa własnego. Około roku 1 230 ogłosił Eyke von Repgowe t. zw. „Sack-senpie.geV (ob.j, były to zbiory orzeczeń prawnych, które obowiązywały w krajach saskich. Za tym pierwszym zbiorem poszły dalsze nap. „Deutschenspiegel” i „Schivabenspieger (ob.). W dalszym ciągu powstała literatura t. zw. „glossów”, która nie miała jednak charakteru naukowego, zawierała za to wiele materyału czerpanego wprost z życia, tak, że mogła była stać się podstawą prawdziwie naukowej pracy, gdyby nie było przyszło w tym samym czasie do recepcyi prawa rzymskiego (ob.). W r. 1495 powstał t. zw. „Reiclishammergericlit” do niego powołano doktorów prawa rzymskiego

niemieckiej wznosi się także i historyografia dosyć wysoko. Ale wpływ literatury pięknej sprawił, iż z końcem wieku XVIH-go zaczęto głównie zważać na stronę estetyczną przedstawienia. Równocześnie zaczął działać także wpływ filozofii, która swoje aprioryczne konstrukcye także i historyi narzucała, tu szczególnie dla history ografii znamiennym okazał się wpływ Hegla (ob.).—Największy wpływ na rozwój prawdziwie umiejętnego badania w zakresie historyi wywarł rozkwit studyów klasycznych w Niemczech. Pierwsze początki tego nowego kierunku można napotkać już u Jana Müller a, największego niemieckiego historyka z XVIII stulecia, tudzież u Herdera; także prace Jakóba Grimma oddziałały skutecznie. Na razie jednak w początkach wieku XIX zwyciężył wpływ filozoficzny, zSchellingiem i Heglem na czele, właściwa zaś szkoła historyczna, niemiecka wytwarzała się i wzrastała powoli; i tu epokę stanowi historya prawa rzymskiego w Wiekach średnich Savignyego, Eichhorna historya prawa niemieckiego, a szczególnie Niebuhra (ob.) „Historya rzymska". W pierwszej połowie zeszłego wieku rozpoczęła się także na większą skalę praca nad historyą niemiecką.— W roku 1826 rozpoczyna G. H. Pertz wydawnictwo: Monumenta Germaniae Mstorica (ob.). Za tym olbrzymim wydawnictwem poszły inne mniejsze, jak Böhmera, Koppa, Arnetha i t. d. Największym historykiem niemieckim z wieku XIX jest niewątpliwie Leopold Ranke (ob.), na którego przeważny wpływ wywarli: Niebuhr, Tu ki did es i Fichte. Wielkie dzieła Ranke-go, które zaczął wydawać już od roku 1824 dotyczyły głównie XVI-go i XVII stulecia, Ranke połączył wspaniałe przedstawienie, styl świetny, bystrą krytykę, z poglądem na bardzo wysokie stanowisko wzniesionym. W jego szkole wykształciło się wielu najznakomitszych historyków niemieckich, tacy np. jak Wait z, Giesebrecht, S y b e 1, dalej Röpell, AdolfSchmidt, Ernest Hermann, W. Wa 11 enb ac h, Ernest Düm-1er i wielu innych.—Obok szkoły Rank ego powstała w Niemczech druga szkoła historyczna, tak zwana Heidelberska, ze Schlosserem na czele, który zwalczał dyplomatyczne jednostronności Ranke g o i kładł, za przykładem Gibbon a, wielki nacisk na łączność historyi politycznej z historyą literatury i kultury. Schlosser a prześcignęli jeszcze jego uczniowie Ger-vinus i Hausser. Charakter szkoły heidel-berskiej ujawnia się doskonale w zuanem dziele Webera „Weltgeschichte” Historyę kultury uwzględniają także na bardzo szeroką skalę Riehl, Freytag i Burckhardt. Na stronę ekonomiczno-społeczną zwracają uwagę N i tz s c h, Inama-Sternegg, a w ostatnich czasach szcze-golnie Lamprecht. Do jednostronnej przesady doprowadził ten kierunek Karol Marx i wytworzył tak zwany materyalistyczny sposób

pojmowania dziejów.— Panuje obecnie w Niemczech na wszystkich polach badań historycznych praca na olbrzymią prowadzona skalę. Do dawniejszych zakresów przybył jeszcze od połowy wieku XIX Wschód. Na polu lndologii odznaczyli się też, Lassen, Hau g, Bühle r, Oldenberg, w ostatnich latach szczególnie Józef Dahlmann; w Egiptologii Lepsius, Brugsch i ich następcy; w Iranologii Spiegel; w badaniach chaldejskich Oppert, Movers, Ewald i t. d. Historyą starożytną, grecką i rzymską uprawiali z nadzwyczajnem powodzeniem: Otfried Müller, Boeckh, Curtius, Wachsmut, Droysen, Mommsen, Max Dunkę r, Hertzberg, Busolt, w ostatnich latach Edward Meyer i Beloch. Średnie Wieki: Droysen, Reumont, J. Burckhardt, Gre-gorovius, Döllinger i wielu innych, których trudno tu wymieniać, znajdzie ich zresztą czytelnik wszędzie pod właściwemi nagłówkami. Wzrastają także olbrzymie wydawnictwa źródeł, gdyż różne niemieckie państwa nie szczędzą na ten cel kosztów.—Rozwinęła się także w Niemczech bardzo pomyślnie historyografia z odcieniem katolickim: tu należą z dawniejszych historyków: H. Leo, K. A. Menzel, F. Hurter, C. Höfler, z najnowszych Jansen i Pastor. Z czasopism najważniejsze są: „Historische Zeitschrift”, „Deutsche Zeitschrift für Geschichtswissenschaft”, „Historische Vierteljahrsschrift”, „Deutsche Geschichtsblätter”, „Das Historische Jahrbuch der Görres-Gesellschaft”.—Z literatury porów: F. H. von Wegele: „Geschichte der deutschen Historiographie seit dem Auftreten des Humanismus” (Monachium 1885), Giesebrecht „Die Entwickelung der modernen deutschen Geschichtswissenschalt”, von Sy bei „Ueber den Stand der heutigen Geschichtsschreibung in Deutschland” w jego „Kleine Histor. Schriften”.

i tak rozstrzygnęło się jego na długie wieki w Niemczech panowanie. W teoryi miało wprawdzie prawo rzymskie być tylko pomocniczem, w praktyce jednakże sędziowie sadzili, się aby błyszczeć uczonością w prawie rzymskiem, lekceważąc własną tradycyę prawną. W wieku XVII stosunki w Niemczech nie sprzyjały naukowemu życiu, to też i pisma ówczesnych prawników nie posiadały naukowego lecz tylko charakter praktyczny. Do takich należą pisma Carpzo-wa (f r. 1666), Schiltera (f r. 1709), Hei-necciusa (f r. 1741), Böhmera (f r. 1749) i innych. Stosunki zaczęły zmieniać się dopiero w wieku XVIII. Obudziło się przeświadczenie, że prawo, to nie dowolny wytwór przypadku lub zachcianek ludzkich, że to wynik dziejów i życia narodowego. W dziedzinie prawa rzymskiego dokonano odkryć ważnych. Odkryto pięć pierwszych ksiąg kodeksu Teodosiu-sza, Niebuhr (ob.) znalazł prawdziwe insty-tucye Gaj usa, i tak powstała szkoła romani-stów niemieckich, jednostronna, ale w wynikach i owocach pracy bardzo doniosła. Założycielem tej szkoły był Gustaw Hugo z Gietyngi (f roku 1844) (napisał w r. 1790 „ Historyę prawa rzymskiego”). Najznakomitszym jednak historycznej szkoły mistrzem stał się Savigny (ob.), który takiemi dziełami jak „Historya prawa rzymskiego w Wiekach Średnich” (r. 1815), tudzież „System dzisiejszego prawa rzymskiego” (r, 1840), położył podwaliny pod cały dalszy rozwój nauki prawa w Niemczech. Założył on także, jako organ szkoły historycznej, czasopismo p. n. „Zeitschrift für Geschichtliche Rechtswissenschaft”.—Ze zwolenników historycznego kierunku należy jeszcze wymienić takich jak: Schômann, Haubold, Cramer, Göschen, Unterholzuer, a szczególnie Vangerow (f r. 1870), którego dzieło „Lehrbuch der Pandekten” wywarło wpływ bardzo wielki.—Przeciwko szkole historycznej powstała szkoła filozoficzna, na jej czele stanął Heidelberski uczony Thibaut (ob.). Z walki tych dwuch kierunków, wytworzyła się dążność do równomiernego uwzględniania w nauce prawa tak podstaw historycznych, jak filozoficznych, wszystkie nowsze dzieła niemieckie, poświęcone opracowywaniu do niedawna w Niemczech obowiązującego prawa rzymskiego, na takich właśnie opierały się zasadach, tu należą dzieła takich jak: Arndts („Lehrbuch der Pandekten”), B r i nz („Lehrb. der Pandekten”), Holzschuher („Theorie und Casuistik des gemeinen Civil-rechtes”), Keller („Pandekten”), Puch ta („Pandekten”), a szczególnie Windscheid („Lehrbuch des Pandektenrechts”). Najwybitniejszym jednakże w powyższym kierunku działaczem stał się K. G. v. Wächter, który tak przez swoje pisma jak wykłady, głównie zaś przez dzieło „Podręcznik wirtemberskiego prawa prywatnego” wywarł wpływ bardzo długo trwały i szeroki.—Najznakomitszemi historykami prawa rzymskiego są: Puchta („Kursus der Institutionen”), W a lter („Geschichte des röm. Rechtes”) a szczególnie Ihering (ob.), który napisał sławne dzieło: „Geist des römischen Rechtes”. Pod wpływem studyów nad historyą prawa rzymskiego, zwrócono się także do badań przeszłości prawą, niemieckiego. Badania w tym kierunku rozpoczął Karol Fryderyk Eichhorn, który w roku 1808 wydał „Deutsche Staats-und Rechtsgeschichte”. W dalszym ciągu wydali dzieła o historyi prawa niemieckiego: Zöpfl, Walter, Hillebrand, szczególnie jednak ważnem stało się dzieło Jakóba Grimma „Deutsche Rechtsaltertümer” (r. 1828). Odtąd było prywatne prawo niemieckie przedmiotem bardzo wszechstronnych studyów i narosła olbrzymia literatura giermanistyczna, z której parę tylko wymienimy rzeczy i tak: Eichhorn (r. 1823) „Wstęp do prawa prywatnego niemieckiego”; Gerber „System prawa niemieckiego prywatnego”; Bluntschli „Niemieckie prawo prywatne”. Od roku 1839—1861, wychodziło czasopismo wydawane przez Reys ch e ra, Wilda, Beselera i Stobbego p. n. „Zeitschrift für deutsches Recht und deutsche Rechtswissenschaft”. Z poszczególnych części prawa prywatnego doczekały się wszechstronnego opracowania: Prawo handlowe i wekslowe. (Goldschmidt, Thöl, Endemann), prawo partykularne niemieckie, prywatne opracowali: pruskie Bornemann, Koch, Förster i Dernburg, austryackie Unger, bawarskie Roth, wirtem-berskie Wächter, meklemburskie Böh lau, turyńgeńskie Heimbach. — W ostatnich latach doszedł do skutku i obowiązuje obecnie powszechny Kodeks cywilny dla całej Rzeszy niemieckiej. Tak opracowanie tego kodeksu, jak i stosowanie go obecne w praktyce wpływa niezmiernie korzystnie na rozwój naukowych badań zasad prawa cywilnego w Niemczech. Kodeks cywilny jest najświetniejszym wyrazem kierunku, w którym metody historyczne i filozoficzne w bardzo głęboko obmyślaną zlały się całość. Prawo karne było także w Niemczech przedmiotem żywego zajęcia naukowego. Na jego rozwój wpłynęły silnie badania filozofów takich, jak Kant i Hegel. Pod filozoficznem też wpływem powstały prace Feuerbacha.—Gdy dawne cesarstwo Niemieckie rozwiązało się, powstały partykularne, niemieckie kodeksy karne i ich opracowania. Jednem z pierwszych dzieł nowego cesarstwa (r. 1876) było zaprowadzenie powszechnego kodeksu karnego. Pierwszych jego opracowań dokonał Schütze, Berner, Holtzen-dorff. Procedura tak karna jak cywilna posiada w Niemczech także bardzo obfitą literaturę, tak samo jak i prawo kościelne, które było przedmiotem badań dla wielu znakomitych uczonych, takich, jak: Richter, Walter, Hin-schius, G. Philipps, Schulte i wielu in-

Prawo narodów uprawiali znowu następujący: Heffter, Openheim, Bluntschli

M. S.

nych. Do dalszych szczegółów por. dzieło R. Stinzinga „Gesch. der Deutschen Rechtswissenschaft” (Monachium i Lipsk 1880; 2 tomy).— Na prawo publiczne i nauki polityczne oddziałało pierwotnie także prawo rzymskie, tu jednak dążności narodowe uwydatniły się wcześniej. Prawo państwowe dawnego cesarstwa Niemieckiego opracował już w wieku XIX

I. Stefan Pütt er (f r. 1807). Oczywiście wszystkie dzieła o tym przedmiocie, pochodzące z czasów przed rokiem 1866, są już przestarzałe. Wymienimy więc tu tylko parę rzeczy najważniejszych dla historyi tego działu. Do ta kich należą: Kl über „Öffentliches Recht des deutschen Bundes”, H. A. Zachariä „Deutsches Staats - u. Bundesrecht”, Gerber „Grundzüge eines Systems des deutschen Staatsrechts”. Dzieła zbiorowe wydali: Rotteck i Welcker „Staatslexikon” (wyd. 3, 1856), Bluntschli i Brater („Deutches Staatswörterbuch” (1857). Od czasów utworzenia nowego cesarstwa wydaje Holtzendorff „Jahrbuch für Gesetzgebung, Verwaltung u. Rechtspflege des deutschen Reiches” (1871), v. Rönne „Verfassungsrecht des Reichs”, Held „Verfassung des deutschen Reichs”, Auerbach „Neues deutsches Reich und seine Verfassung”. Współczesna jednak nauka w Niemczech nie poprzestała na badaniu prawa publicznego, niemieckiego lecz przeszła także do teo-ryi prawa państwowego wogóle. W rozważaniu warunków bytu państwowego, przełom stanowi sławne dzieło K. S. Zachariä „Vierzig Bücher vom Staate” (1820). Po nim przy chodzą tacy jak: Bluntschli „Allgemeines Staatsrecht" (1852), Robert v. Mo hl „Ency-klopädie der Staatswissenschaften” (1859). — Porów, dzieło Rehma „Gesch. der Staatsrechtwissenschaft” (Freiburg im Br. 1896). W ostatnich latach wyszły dwa znakomite dzieła w Niemczech temu przedmiotowi poświęcone: Jelli-n e k „Allgem. Staatsrecht” (Berlin 1900); R. Schmidt jak wyżej (2 tomy Lipsk 1901 — 1903).—W nauce ogólnego prawa państwowego, można wyróżnić obecnie dwa kierunki: 1) filozoficzny i 2) historyczny, na tle porówuawczem. W połączeniu obu tkwi niewątpliwie przyszłość tego działu badań.— Polityką zajmowali się: W ait z „Grundzüge der Politik” (1862); Es cher „Handbuch der praktischen Politik”, także Holtzendorff „Die Principien der Politik”. W najnowszych czasach wydał trzytomowe dzieło Gustaw Ratzenhofer „Wesen u. Zweck der Politik” (Lipsk 1893 —1900).—Z czasopism są szczególnie ważne: „Zeitschrift für die ge-sarnmte Staatswissenchaft” i „Preussische Jahrbücher”.

i inni.

Nauka ekonomii społecznej. Właściwa nauka ekonomii rozwinęła się w Niemczech, jak wogóle wszędzie, pod wpływem Adama Smitha (ob.), ale oczywiście zaczątki tej nauki były tu już znacznie wcześniej. Utrwalił się tu przede wszy st-kiem silniej, niż gdziekolwiek merkantylizm (ob.), połączony z kameralistyką (ob.). Pisarze ekonomiczni w Niemczech w w. XVII niepodzielnie prawie uzasadniali system ochrony handlowej (merkantyny) ; do takich należeli: Klock, Seckendorf, Schröder i in. W w. XVIII kameralista v. Just i stał ściśle na stanowisku skarbowo-kupieckich interesów państwa i narodu. Dość naiwnym, nie mającym szerszego wpływu, lecz oryginalnym myślicielem niemieckim na polu ekonomii był Justus Möser (ob.), przeciwnik prawa własności ziemi i obrońca pro-tekcyi handlowej we wszystkich zakresach życia społecznego. Ale dopiero za sprawą Smitha i jego dzieła „Bogactwo narodów“ pogłębia się i w Niemczech nauka ekonomii, stając się całością metodyczną, i zdobywa treść ściśle określoną. Kraus. Sartorius, Lüder, Hufeland, Lotz, L. H. Jakob, dają podstawy nowocze-suej nauce gospodarczej, Nebenius, Hermann i Thünen udoskonalają ją, a Rau rozszerza widnokręgi; wszyscy jednak przyjmują główne punkty wyjścia Smitha.—Zwrot samodzielny rozpoczyna się od Adama Müllera i Fry de ry-ka Lista; oba wyobrażają reakcyę przeciw sinithianizmowi, dążąc do przywrócenia ekonomii pierwiastków moralnych i harmonii z życiem uarodowem i społecznem, a negując wyłączne jej pojmowanie materyalne. Obaj ci uczeni (zwłaszcza List) mieli w kraju swym wpływ znaczny, lecz na rozwój nauki powszechnej nie oddziałali. Zresztą dali tylko ułamki teoryi i krytykę, bez pełnej naukowej syntezy. Dopiero niemiecka szkoła historyczna (ob.), nazywana także realno-etyczną, była przełomem naukowym, który wywołał przewrót w poglądach po wszechnyoh na ekonomię. Wyprowadzona ona została z ram, z pojęć historycznej szkoły prawa, lecz później doznała rozwoju samoistniejszego. Szkoła ta bada związek historyczny zjawisk, ich łączność z faktami społecznemi i politycznemi, oraz stopniowy rozwój. Słowem, zaleca względny punkt widzenia, stosowanie na różnych stopniach rozwoju odmiennego systemu. Wnosi do badań pierwiastek krytycyzmu, powściąga się od wniosków stanowczych, lecz w danej (współczesnej) fazie gospodarczej dopatruje się licznych ułomności i wypowiada się za reformami w duchu umiarkowanej socyalizacyi stosunków. Pierwsi przeciwnicy oderwań i t. zw. „perpetualizmu” (ob.) teoryi byli to: Br. Hildebrand, Roscher i Knies. Wydoskonalili tę metodę: G. Schönberg, Schmoller, Schaffie, Gustaw Cohn i wielu innych. Wszyscy oni kładą nacisk na pierwiastek obyczajowy, psychiczno-społeczny i na or-ganizacyę gospodarstwa społecznego, które dotąd jest nie dość jeszcze uporządkowane i uświadomione. Zasługą tej szkoły było także opracowanie całego szeregu poważnych monografij eko-

St. A K.

uczonych.

nomicznych, co właśnie leżało w zakresie jej zadań. Ten kierunek ekonomii, zapoczęty i rozwinięty szeroko w Niemczech, upowszechnił się wszędzie i stanowi ważną zdobycz szkoły naukowej, ściśle niemieckiej. I u nas wielu najnowszych pracowników na niwie nauki ekonomicznej dużo    tej szkole zawdzięcza.    W    pewnym

stopniu przeciwstawną metodzie tej jest metoda ścisła (exacte), czyli psychologiczna, która za wzorem ortodoksyi smithowskiej dąży do wykrycia stałych prawideł gospodarczych, a więc doktryn niezłomnych. Możnaby ją również poniekąd uważać za kierunek niemieoki, bo prace te po niemiecku są pisane i przez niemieckich profesorów propagowana jest ta metoda; lecz, jeśli chodzi o niemieckość w znaczeniu politycznem, szkoła ta    taką nie jest,    hołdują    jej    bowiem

ekonomiści austryaccy przeważnie i nosi też etykietę „wiedeńskiej”.    Ważnym    za    to plo

nem Niemców w badaniach ekonomicznych są teorye socyalistyczne z podkładem ściśle naukowym, teorye, tworzące fundament programu so-cyalizmu    praktycznego.    Marx,    Lassalle

i Rodbertus v. Jagetzow byli to pierwsi twórcy doktryn naukowych socyalizmu. Niemieccy demokraci społeczni doby najnowszej teoryę te uzupełniają (Bebel, Engels, Bernstein), Nauki socyalistów francuskich (Proudhon a, Fouriera, Saint-Simon a, Blanca) tworzyły dopiero nierozwiniętą dyalektykę, która w dziełach niemieckich zmężniała do znaczenia skończonych koncepcyj, mogących nastręczać zarzuty, lecz opartych na głębszych podstawach. Dzieło Mar-xa „Das Kapital” wycisnęło ślad niezatarty na umysłach wszystkich myślicieli ekonomicznych drugiej połowy XIX stulecia i na całej myśli społeczno-gospodarczej naszych czasów. — Bibliografia: Roscher „Geschichte der Nationalökonomie in Deutschland (r. 1874); H. Dietzel „Beiträge zur Methode der Nationalökonomie“ (r. 1884); E. Dühring „Kritische Geschichte der Nationalökonomie und des Socialismus“ (r. 1874); M. Meyer „Die neuere Nationalökonomie in ihren Hauptrichtungen“ (przekład polski J. Piaseckiego r. 1889); J. Kells Ingram „History of Political Economy” ( r. 1885 przekład polski Zofii Daszyńskiej r. 1891. nakł. „Przegl. Tygodn.”); Ludwik Swieszew-s ki „Trzy główne prądy w rozwoju nauk ekonomicznych” (r. 1903).

Nauki ścisłe. Do rozwoju nauk ścisłych uczeni niemieccy przyczynili się w tak doniosłej mierze, że rysu nauki w Niemczech z ogólnego tłajej dziejów wyodrębnić niepodobna; możemy tu zaznaczyć zaledwie kilka punktów wybitnych. Astronomia zakwitła w Niemczech wcześnie, już bowiem w XV wieku Purbach i Regiomontanus dali początek obserwacyom poważnym i dokładnym, a w wieku XVII znaczenie epokowe zajął Kepler. W wieku XIX do rozwoju astronomii teoretycznej przyczynili się Olbers, Gauss, En-cke, Oppolzer; Bessel i Struve, obok wielu prac rozległych, zasłużyli się zwłaszcza odkryciem paralaksy rocznej gwiazd stałych; w badaniach astrofizycznych, którym początek dała analiza spektralna, odkryta przez Kirchhoffa i Bunsena, udział ważny mieli Zöllner i Vogel; winnych działach astronomii zasłynęli: Argeiander, Bruhns, Clausen, D’Arrest, Förster, Hansen, Klinkerfues, Józef i Karol Littrow, Mädler, Peters, Rüm-ker, Schmidt, Schönfeld, Schumacher, Weiss, Winnecke, Zach, Zech i in.— W dziejach fizyki już w początkach w. XVII między twórcami nowej nauki napotykamy Ottona Guericke; w w. XVIII Leibniz przyczynia się do ustalenia podstaw fizyki, a Euler potężny ma udział w udoskonaleniu mechaniki i fizyki matematycznej, ale dopiero w wieku XIX, zwłaszcza zaś w drugiej jego połowie, zyskuje fizyka w Niemczech licznych przedstawicieli, a niektóre jej działy tam początek swój biorą. Tak Chladni wprowadza akustykę doświadczalną, na dalszy jej rozwój wpływają We-herowie, Neumann i Wertheim, a Helmholtz rozjaśnia najbardziej zagadkowe dotąd w dziedzinie tej objawy. W optyce ważne są badania Schwerda, Lommela, Abego, a Kirchhoffjest twórcą analizy spektralnej. Teorya mechaniczna ciepła oparła się na pracach Mayera, Helmholtz a, Clausius a. W nauce o magnetyzmie pamiętne są prace Gaussa i Webera; w elektryczności badania Ohma, Neumann a, Kirchhoffa, Kohlrausch a, Poggendorffa, Lenza, Pliickera, Riessa, Wiedemanna, a wczasach ostatnich Hittorf, Goldstern, Hertz, Rö ntgen, Drude, Rie-cke, Kaufmann nowe drogi badaniom fizycznym utorowali.— Bardziej jeszcze uderzający jest rozwój piśmiennictwa naukowego, wyrażający się w mnóstwie podręczników rozmaitej obszerności, obejmujących bądź całkowity wykład przedmiotu, bądź też oddzielne części nauki w szczegó-łowem i drobiazgowem opracowaniu. — W pi-miennictwie popularno-naukowem zasłynął zwłaszcza Humboldt, jednakże literatura ta rozwinęła się potężnie dopiero w czasach niedawnych, a udoskonalenie sztuki drukarskiej i różnych metod reprodukcyi rysunków ułatwiło wydawnictwo dzieł naukowych, wspaniale ilustrowanych. Wielka encyklopedya przyrodnicza „Allgemeine Encyklopädie der Naturwissenschaften” (42 tomy 1880—1902), jakkolwiek w niektórych działach chybiona, daje dokładny obraz stanu całej wiedzy przyrodniczej na przełomie wieku dziewiętnastego i dwudziestego. Szczegóły bliższe znajdzie czytelnik w życiorysach wymienionych powyżej

S. K.

Gieografia, jako osobny dział badań naukowych, zaczęła wykształcać się w Niemczech stosunkowo do3yć późno. Niemcy w wielkich odkryciach gieograficznych udziału nie mieli tak,

że ich podróże opisująca literatura rozpoczyna się dopiero przy końcu stulecia XVI od opisów podróży na Wschód. Jedno z pierwszych takich dzieł wydał C. Ra u wolf („Beschreibung der Reys gen Aufgang'’) w roku 1582, drugie H. Olearius w roku 1647. Później, bo już w wieku XVIII-ym, wychodzą opisy podróży Niemców do Indyj hollenderskich. Na prawdę jednak zaczęła rozwijać się literatura gieogra- p. n. „Vollständiges Handbuch der neuesten ficzna, niemiecka dopiero od połowy stulecia XVIII, od tego to bowiem czasu zaczął pokazywać się szereg wielkich dzieł, pełnych wartości, nietylko pod względem naukowym, ale także i pod względem tak stylu jak przedstawienia.

znowu uwagę na stronę antropologiczną w mowie p. n. „O przyjemnościach, pożytkach i potrzebach gieografii” (r. 1784). W tym właśnie kierunku poszedł Blisching, który uwzględnił głównie materyał polityczno-statystyczny, tudzież Gaspar i, Hassel, Cannabic h, Gutsmuths i Ukert w wielkiem zbiorowem, 23 tomy obejmującym dziele, które wychodziło od roku 1819

Erdbeschreibung”. Właściwym jednak reformatorem i twórcą dzisiejszej gieografii niemieckiej stał się Karol Ritter (r. 1779 —1859), który był również pierwszym w wieku XIX zwyczajnym profesorem gieografii w jednym z uniwersytetów niemieckich (w Berlinie). Główną jego zasługą było odpowiednie ugrupowanie i wybór przedmiotu. Gieografia tworzyła do jego czasów zbieraninę różnych wiadomości i opisów rozmaitych krajów, miast, okolic i t. d. Otóż Ritter rozdzielił cały materyał gieograficzny na dział stałych, niezmieniających się warunków w naturze (gieografia fizyczna) i na dział zmieniający się pod wpływem działań ludzkich i wypadków historycznych (gieografia polityczna); zwracał także uwagę baczną na ścisłe współdziałanie czynników przyrodniczych i historycznych. Na prace i kierunek Rit tera wywarł wpływ rozstrzygający Aleksander v. Humboldt. Metodę wprowadził Ritter do gieografii porównawczą, t. j. zestawiał i porównywał różnorodne warunki gieograficzne tudzież ich wpływ na rozwój dziejowy.—Ze szkoły Ritter a wyszli wszyscy najznakomitsi gieografowie niemieccy. Ritter sam uległ w części wpływom filozofii przyrody ze szkoły Schellinga; w tym samym też kierunku poszedł jego uczeń, C. Kapp (ob.) w wydanej w roku 1845 „Filozofii gieografii”, w którem to dziele mamy szczególniejszego rodzaju mieszaninę metafizyki Hegla z materyałem ściśle naukowym. Do prawdziwie znakomitych uczniów Ritter a należą: T. hr. v. R oo n sławny pruski gienerał i minister wojny (r. 1805 —1879), który w roku 1832 wydał: „Zasady nauki o ziemi, narodach i państwach”; dalej należy Henryk Barth (r. 1821—1865), sławny badacz Afryki.—Przewodnią myślą Ritt er a i A. Humboldta było, iż gieografia staje na granicy między naukami przyrodniczemi, a ducho-wemi, otóż w tym samym duchu działał także sławny gieograf niemiecki Oskar Peschel (r. 1826—1875), podczas gdy G. K. Gerland (* r. 1833) zajął stanowisko przeciwne, nie uznając człowieka za przedmiot badań geograficznych. Według jego zdania, rozpada się gieografia na matematyczną, fizyczną, biologiczną

Do takich należą Buch sa „Podróże po Norwegii i Laponii” (r. 1810), Forstera „Widoki Dolnego Renu” (r. 1792) i wiele innych.—Prawie wszystkie kraje europejskie doczekały się opisów w literaturze niemieckiej. Na Azyę zwrócili Niemcy uwagę także już w w. XVIII.

W roku 1771 wydał L. Pallas opis podróży po różnych prowiucyach azyatyckich cesarstwa rossyj8kiego, w roku zaś 1837 wyszło bardzo ważne dzieło Aleksandra Humboldta „Podróż do Uralu, Ałtaju i morza Kaspijskiego”.

Prawdziwie klasyczną stała się praca U. J. Seet-zena „Podróże po Syryi, Palestynie i Fenicyi”

(r. 1802 —1811). Inne kraje Azyi, a szczególnie Indye, doczekały się także licznych opisów ze strony niemieckich podróżników, nie mniej Afryka i Ameryka. Wyliczać tych wszystkich dzieł tu nie będziemy, gdyż znajdzie je czytelnik wymienione pod właściwemi artykułami.

Niezbywało jeduak i nie zbywa literaturze niemieckiej, także na pracach systematycznych; do takich należy wyszłe jeszcze w wieku XVI (r. 1534) Sebastyana Franka „Weltbuch Spiegel und Bildnis des ganzen Erdbodens”, zawiera to dzieło zbiór wielu na owe czasy cennych wiadomości o różnych krajach i ludach; w roku 1555 wydał Seb. Münster „Cosmo-graphey oder Beschreibung aller Länder Herrschaften, und fürnehmsten Stätten des ganzen Erdbodens”. Znakomitemi gieografami byli także A b r. Or tel i G. Mercator, który pierwszy zaprowadził na swoich mapach podział według stopni. Już do wieku XVII należy H appela „Mundus mirabilis tripartitus” (r. 1687). Szczególne jednak znaczenie posiadają dla gieografii w wieku XVII: Filip Clüver i Bernard Va-re ni us. Pierwszy opracował opis różnych krajów ze stanowiska historyczno-starożytniczego, drugi ogłosił w r. 1650 swoją „Geographia generalis”, w której istotę i zakres gieografii fizycznej znakomicie oznaczył. Po tych dwuch— przez dalsze lat 150—nie wiele na polu gieogra- i miejscową.—Powoli zaczęła też gieografia zdo-fii systematycznej w Niemczech zdziałano. Do- bywać sobie w Niemczech we wszystkich uni-piero I. Kant silnie oddziałał przez swoje, wersytetach coraz poważniejsze stanowiska. Za w uniwersytecie Królewieckim miewane wykłady przykładem Berlina poszła Gietynga, gdzie pro-gieograficzne w kierunku przyrodniczym; pod- fesorem gieografii został J. C. Wappaeus czas gdy Herder (r. 1744—1803) zwrócił (r. 1812—1879) F. Simony otrzymał katedrę

deii 1901).

w Wiednia, Oskar Peschel w Lipsku, gdzie nauczał niestety tylko lat cztery.—Następcą Ritter a w Berlinie, został H. Kiepert (r. 1810—1899) tak, źe do roku 1900 miały już wszystkie uniwersytety niemieckie katedry gieografii, z wyjątkiem tylko Bazylei i Rostoku. Także współczesna literatura zawodowa narosła de rozmia-

rów olbrzymich. — W roku 1852 założył A. H. Pet er mann (r. 1822 —1878), jako kierownik gieograficznego instytutu Justusa Perthesa powszechnie znane, znakomite czasopismo zawodowe „Geographische Monatshefte”, którego redaktorem od roku 1885 jest G. A. Supan, w roku zaś 1866 powstał Rocznik gieograflczny E. Be hm a obecnie redagowany przez Wagnera. W obu tych wydawnictwach można znaleść zestawioną całą z roku na rok wychodzącą w Niemczech literaturę gieograficzną.—Nie mogąc też przytaczać na tern miejscu wielkiej mnogości dzieł, odsyłamy czytelnika do owych wydawnictw. O dwuch jednak jeszcze faktach, dla rozwoju gieografii dzisiejszej w Niemczech bardzo ważnych, wspomnieć tu musimy.—Pierwszym faktem jest udział Niemców w badaniach biegunowych od roku 1869. Drugim zaś jest ugruntowanie znpełnie nowego działu gieografii, tak zwanej „Antropogieografii” przez Ratzel a (por. tegoż autora dzieło „Politische Geographie” 1897, świeżo wyszło nowe wydanie). Co Ritter zaczął, to naprawdę wykonał i umiejętnie wykończył Ratzel.— Pod wpływem Ritter a poszła gieografia w Niemczech po części w usłngi bistoryi, obecnie jednak stosunek zależności już ustał, a gieografia zajęła stanowisko bardzo samoistne. Gieografia fizyczna wysuwa się znowu na pierwszy plan, gieografii zaś ludzkiej nadał Ratzel zupełnie nowy kierunek. W zakresie gieografii fizycznej najlep-szemi są obecnie następujące dzieła: Peschel „Physische Erdkunde” (2 tomy, Lipsk 1884—

1885), Supan „Grundzüge der physischen Erdkunde” (Lipsk 1896), Günther „Physische Geographie” (Stuttgart 1895). — W ostatnich czasach rozwinęła się także gieografia zwierząt i roślin. Por. Pokorny „Die Erde als Wohn-platz der Pflanzen Tiere, n. Menschen” w dziele „Unser Wissen von der Erde” (T. 3 wyd. 4-te Lipsk 1886). Także i matematyczna, a raczej astronomiczna gieografia doczekała się obecnie w Niemczech dosyć szerokiej uprawy. Do najważniejszych dzieł w tym zakresie należą: Stein-h a u s e r a „Grundzüge der mathematischen Geographie” (wyd. 3-e Wiedeń 1887); Eps tein a „Geonomie” (tamże 1888), Mart usa „Astronomische Geographie” (Berlin 1888), Günthera „Handbuch der mathematischen Geographie” (Stuttgart 1890), Meyera i Schwalbego „Diesterwegs Populäre Himmelskunde und mathematische Geographie” (1898) i Picka „Die elementaren

Grundlagen der astronomischen Geographie (Wie-

M. S.

Gieologia i mineralogia. Pierwsze początki tych nauk sięgają w Niemczech XVI stulecia, AgricoJa (r. 1490—1555) zajmuje się zagadnieniami w ich zakres wchodzącemi w dziele: „De natura fossilium” także Gessner „De omni rerum fossilium genere, gemmis, lapidibus, me-tallis etc.” (1555). W ogólności jednak należy stwierdzić, że jeszcze w wieku XVII wiedziano o rzeczach gieologicznych bardzo mało. 1 na tern polu Leibniz w swojej „Protogea” (1683) położył podwaliny pod rozwój gieologii w wieku XVIII-ym. Na rozwój mineralogii znowu wywarły wpływ rozstrzygający postępy chemii. Właściwym twórcą gieologii nowoczesnej był Werner (r. 1750—1817). Jego to dzieła takie jak: „Zewnętrzne cechy fossiliów” (1774) „Krótka klasyfikacya i opis różnych rodzajów gór” (1782) i jeszcze parę innych, dokonały zupełnego przewrotu w poglądach. Jego neptu-niczna teorya długi czas szerokim cieszyła się uznaniem. Były to jednak jeszcze spekulacye, za któremi poszły dopiero coraz szczegółowsze spostszeżenia i doświadczenia. W tym właśnie kierunku rozwinął niezmiernie wszechstronną działalność najsławniejszy uczeń Wernera, L. v. Buch (r. 1774—1853) ale i jego teorya re-wolucyi ziemskich okazała się błędną, zbili ją Broun w dziele „Gesch. der Natur” (1842 — 49). i Cotta w „Geologische Fragen” (1858). W dalszym ciągu pominęli niemiecey gieologo-wie spekulacyę i rzucili się przeważnie na gromadzenie wielkiego materyału szczegółów, zachowując przytem ile możności stanowisko ściśle przedmiotowe, tu należą: Alberti, Henryk Credner, vonDechen, von Gümbel, C. M. Naumann, Oppel, Quenstedt, bracia Römer, von Strombeck i wielu jeszcze innych.— Około roku 1860 weszła gieologia znowu w okres nowy. Od tego czasu dokonywa się na wielką skalę sporządzanie map gieologicznych, do czego podnietę dał zakład gieolo-giczny, państwowy w Wiedniu. Równocześnie zaczął mikroskop coraz większe oddawać gieologii usługi. Tu największą ma zasługę F. Zirkel z Lipska. — W uniwersytetach niemieckich była gieologia prawie wszędzie złączona z mineralogią co oczywiście krępowało jej rozwój; pierwszy dopiero Heidelberg uczynił krok do usamowolnienia gieologii. Tam złączyli się tacy trzej znakomici uczeni, jak: Leonhard, Brum i Bronn i zaczęli od roku 1830 wydawać czasopismo zawodowe: „Jahrbuch für Mineralogie, Geologie, Geognosie und Petrefaktenkuude”, któ-i dzisiaj jeszcze należy do najpoważniejszych w tym rodzaju. W roku 1846 powstało drugie pismo „Paläographica*, w tym samym zaś czasie powstaje: „Towarzystwo gieołogiczne niemieckie”. Te wszystkie wypadki wpłynęły oczywiście bardzo pomyślnie na dalszy rozwój gieologii w Niemczech po roku 1860. Od tego też czasu przekształca się gieologia coraż więcej na 8 tr a ti

(Berlin 1901).

g rafię, której celem jest ustalenie na każdem miejscu następstw warstw, tudzież w gieolo-gię dynamiczną czyli morfologię powierzchni ziemi, podczas gdy petrografia zespalała się z mineralogią, paleontologia zaś z naukami biologiczuemi.— W ostatnich dziesiątkach lat odznaczyli się na polu gieologii z Niemców W. P. Schimper i Volger, jako zwolennicy teoryi o ściąganiu się skorupy ziemskiej, okres zaś nowego, świetnego rozwoju zozpoczął w roku 1875 Edward Suess dziełem „Powstanie Alp”. W kierunku przez Su es sa wytkniętym pracuje wielu jego uczniów, z tych najwybitniejszych dotąd Albert Heim. Z Literatury porów, sławne dzieło Sues sa „Das Antlitz der Erde”, w drugiem obecnie wychodzące wydaniu, dalej von Zittel „Geschichte der Geologie und Paläontologie bis Eude des 19 Jahrh.“ (Monachium 1899) i Günther „Geschichte der anorganinischen Naturwissenschaften im 19 Jahrh“, (Berlin 1901).— Co do mineralogii, to jej rozwój w wieku XIX staje w Niemczech w najściślejszym związku z kry stallo g rafią (ob.), jej twórcą w tern właśnie stuleciu był C. S. Weiss (r. 1780—1856), od r. 1810 profesor mineralogii w Berlinie, pod jego wpływem przeprowadzali dalsze badania: Muncke, Brewster, H. v. Riese; szczególnie zaś odznaczyli się w pomiarach kątów krzyształów: W. Philips (r. 1773 — 1828), i G. Rose, towarzysz AL Humboldta w jego podróży azjatyckiej; systematycznie zespala badania F r. Mohs (r. 1773 — 1839). — Krystallografię szczegółową opracowywają Breithaupt (r. 1791 —1873) i Hausmann (r. 1782 —1859). Odrębne stanowisko zajął Hessel z Norymbergi, którego też zasługi wykazał w najnowszych dopiero czasach L. S o h n c k e. Co do objaśnienia przyczyn krystalizacyi i natury minerałów to utrzymywała się w początkach wieku XIX teorya chemiczno-mineralogiczna, zachwiali nią dopiero G. Rose, który odkrył Dimorfizm i E. Mits cher-lich (r. 1794—1863), odkrywca Izomorfizmu. Aż do ich czasów wyobrażano sobie, że kształt kryształu i budowa molekularna ściśle od siebie zależą, oni zaś wykazali, że istnieją ciała, np. Aragonit i Kalkspat, które chemicznie zupełnie jednako złożone, przeoież inaczej krystalizują.—Na nowe tory wprowadził krystalografię L. Sohncke w pracy: „Die unbegrenzten regelmässigen Punktsysteme als Grundlage einer Theorie der Krystallstruktur” (Karlsruhe 1876), usiłował on z pewnych, najogólniejszych zasad wywieść wszystkie możliwe systemy kryształów. Drogę do dokładnego oznaczania minerałów wskazał Ko bell „Tafeln zur Bestimmung der Mineralien mittelst chemischer Versuche”—.Chemię mineralogiczną opracował wyczerpująco Ram meisberg (wyd. 2, 1875). Około petrografii szczególnie zasłużył się Rosenbusch (* r. 1836), przez napisanie dwuch pierwszo-

rzędnej wartości dzieł: 1) „Mikroskopische Petrographie der petrographisch wichtigsten Mineralien" (Stuttgart, wyd. 2, 1892), 2) „Mikroskopische Petrographie der massigen Gesteine” (tamże wyd. 2-e, 1892).— W najnowszych czasach oddziela się coraz wyraźniej w Niemczech Petrografia i Lithologiaod mineralogii, tak samo, jak to już dawniej uczyniła gieologia, powstają nawet osobne dla tych przedmiotów katedry w uniwersytetach. Co do dalszych szczegółów porów. Günther „Geschichte der anorganischen Naturwissenschaften im 19 Jahrh.”

M. S

Botanika. Początki literatury botanicznej sięgają w Niemczech wieku XIII-go, w tym to bowiem czasie napisał Albert W i e 1 k i (ob.) o roślinach ksiąg siedmioro, opierał się jednak prawie wyłącznie na Starożytnych. Samoistne spostrzeżenia rozpoczyna Otto Brunfels w „Contrafeyt Kräuterbuch” (1537). —Około roku 1596 wydał Kacper Bauhin „Phytopinax”, a w roku 1623 tenże „Pinax theatri botanici”, w którem to dziele podaje nazwiska 6000 roślin. Jan Bauhin wydał w r. 1650 „Historia plantarum universalis”.— Przewrót zupełny w botanice sprowadził, jak wiadomo, Szwed Linné u 8z (r. 1767 — 78), przejścia zaś do systemów, t. z w. naturalnych, dokonał Gartner, z których pierwsze powstały w Niemczech pod wpływem filozofii przyrody Sch ellinga (Oken r. 1821, Reichenbach r. 1828).—Po roku 1830 odznaczyli się głównie Bartlingi Endlicher, przez swoje wielkie dzieło „Genera plantarum” (1836—50), A. von Humboldt ugruntował gieo-erafię roślin, zaś Schimper i Braun morfologię. W połowie wieku rozwinęła się w Niemczech wszechstronnie fizyologia i anatomia roślin. Je-dnem z pierwszych dzieł było Schachta „Lehrbuch der Anatomie und Physiologie” (1856); Hofmeistra razem zdeBarym i Sachsem „Handbuch der physologischen Botanik” (1867). Historyę świata roślinnego (Paleontologię) opracował Göppert, Unger i Heer. Wielkie dzieła florystyczne posiada botanika niemiecka w dosyć poważnej liczbie.— Historyę botaniki napisali: Sprengel (1817) Meyer (1854—57) Jessen (1864).—Z czasopism botanicznych, dawniejszych zasługują na wzmiankę „Flora* od roku 1818, „Botanische Zeitung” (od r. 1843) „Linnaea” (r. 1826—1869), „Jahrbücher für wissenschaftliche Botanik” (od roku 1857), od roku 1874 wychodzą także w Niemczech: „Jahresbericht über die Fortschritte in der Botanik”. Można w tern wydawnictwie zna-leść wszystko, czego tylko uczeni niemieccy na tern polu dokonali.—Z najnowszych postępów niemieckich botaniki należy wymienić: Badania w zakresie morfologii porównaczej; tu odznaczyli się głównie Schleiden i Nägel i. Wydoskonalenie mikroskopu i techniki w mikroskopowaniu podziałało bardzo korzystnie na rozwój

M. S.

botaniki; na tej drodze zbadano tworzenie się komórek i ich dzielenie się, rozpoznano niemniej budowę roślin niższych. Zbadanie przebiegów zapładniania tak u skrytopłciowych jak i jawno-płciowych umożliwił także dopiero mikroskop; tu odznaczyli się w Niemczech: Nägel i, Hofmeister, de Bary, Pringsheim.—Fizyo-logia roślin zaczęła się już w wieku XVIII rozwijać od Systematyki i Morfologii niezależnie. Ten jednak dział botaniki posuwali z początku naprzód głównie Anglicy i Francuzi, Niemcy mieli w tych pracach udział dopiero w wieku XIX; w badaniach zaś nad odżywianiem się i oddychaniem roślin odznaczyli się z Niemców; L i e-big, Nägel i, Sachs, Schwendener, Wiesner, Frank i inni. Gieografię roślin stworzył A. v. Humboldt, o paleontologii już wspomnieliśmy, patologię życia roślinnego badali, oprócz już wymienionych, także Kühn, Sorauer, Frank. Obecnie panuje w Niemczech na polu botaniki ruch bardzo ożywiony; znakomicie wydoskonalone mikroskopy, ogrody i instytuty botaniczne ułatwiają badania w wysokim stopniu.—Co do ogrodów botanicznych, to pierwszy w Niemczech powstał w Heidelbergu (r. 1593); w wieku XVII pozakładano ogrody botaniczne w Giessen, Jenie, Berlinie, w wieku zaś XVIII i XIX powstało ich mnóstwo; prawie każde miasto uniwersyteckie otrzymało swój ogród taki. Najlepiej postawione są obecnie ogrody w Berlinie, Wrocławiu, w Halli, w Gie-tyndze, w Lipsku, w Monachium, w Heidelbergu i w Marburgu.

Zoologia. Na tern polu jest średniowieczna literatura niemiecka bardzo uboga. Właściwie jedno tylko dzieło zasługuje z tych czasów na uwagę, t. j. cesarza Fryderyka II z rodu Hohenstaufów, księga o polowaniu z sokołami: „De arte venandi cum avibus”. Dzieło to, z uwagami Fryderykowego syna, Manfreda, wyszło w druku poraź pierwszy w Augsburgu w roku 1596. Jest to dzieło całkiem niezwykłe, a przewyższające wszystko, co współcześni wiedzieli. Fryderyk oparł się przeważnie na własnych, bardzo bystrych spostrzeżeniach, podczas gdy nawet tacy, jak Albert Wielki opierali się tylko na powadze Pliniusza i Arystotelesa.— Dopiero w wieku XVI objawia się dalszy postęp: Gessner (f roku 1566) pisze czterotomowe dzieło: „Historia animalium”. W wieku XVII pracują z pożytkiem na polu zoologii tylko Hollendrzy i Włosi (np. Swammerdam, Malpighi). Dopiero w wieku XVIII wydaje Rösel von Rosenhof dzieła o owadach i Historyę żab, także Schaffer (f r. 1799) pisze wielkie dzieło o owadach, a Frisch (f 1743) o ptakach.— Wpływ Linneusza (ob.) oddziałał i na tern polu, Schreber i Schrank pisali w jego duchu i pod jego wpływem, także Göze o owadach i robakach, tudzież najznakomitszy entomolog

Enc. Powsz. Illustr. S. II. Zesz. 14. T. II.

wieku XVIII, Fabricius (f r. 1808). Powstała w Niemczech od tego czasu olbrzymia literatura entomologiczna, spisał ją Hagen w „Bibliotheca entomologica“ (r. 1862—63). Ichthyologię (nauka o rybach) opracował w wieku XVIII pierwszy Bloch (f r. 1790); o mięczakach pisali Pfeiffer i Rossmässler, zwierzęta niższe opracował Herbst (1782). Wymoczki pierwszy Ehrenberg (1838), Stein, Cohn, Leidig. Obfitsza jednak jest literatura niemiecka, dotycząca zwierząt wyższych. B ech stein (f r. 1822) opracował ssaki i ptaki, najważniejszym jednak z tych czasów jest Naumann (fr. 1826), jego to bowiem „Hi-storya naturalna ptaków niemieckich“ (1822— 53) jest z tego zakresu dziełem głównem. W ornitologii pracowali także Lichtenstein, Cabanis dwaj Brehmowie (ojciec i syn) i wielu innych. Cabanis założył w r. 1853 czasopismo: „Journal für Ornithologie“. Co do ssaków znowu tu ważnymi są: Illiger i Reichenbach dalej Sc hin z „Systematisches Verzeichniss aller bis jetzt bekannten Säugethiere“ (1844); od tego czasu wzrosła literatura systematyki zoologicznej w sposób niezwykły, wymieniać jej tu nie będziemy, gdyż można ją zna-leść pod nagłówkiem „Zoologia“, tudzież pod artykułami odrębnemi, dotyczącemi różnych działów zoologii.— Blumenbach (r. 1752—1840) sprowadził zoologię w związek z anatomią porównawczą, odtąd zyskał też przewagę kierunek anatomiczny i fizyologiczny. Na jego zaś rozwój wywarło największy wpływ wystąpienie Darwina. — Literatura Darwinizmu jest w Niemczech bardzo obfita. Głównym zwolennikiem kierunku tego jest w Niemczech E. Häckel (ob.). Paleontologię zwierząt opracowywali: Hausmann, Bronn, Geinitz, Reus s, Römer, Dunkę r, Ewald, Sandberger, Wagner i t. d. Gieografię zwierząt Bronn, Ehrenberg, a szczególnie Schmarda (r. 1853). Historyę zoologii wydał w roku 1874 Carus, a literaturę zestawił Carus i Engelmann w „Bibliotheca zoolo-gica” (1861).— Z czasopism dawniejszych należy wymienić: „Zeitschrift für wissenschaftliche Zoologie” (powstało r. 1829), Wiegemanna, później Tro schla, „Archiv für Naturgeschichte” (od r. 1834) i „Der zoologische Garten” (od r. 1859).— Co do innych czasopism ob. artykuły Zoologia i Biologia.— Najnowszy kierunek badań zoologicznych w Niemczech można krótko w następujący sposób określić: uczeni zaczynają coraz dokładniej pojmować, jak wielkie trudności nasuwa teorya rozwoju istot organicznych postawiona przez Darwina. Tak zwana uorga-nizowaua materya przedstawia mnogość stron coraz trudniejszych do zrozumienia. Zoologia jest też zmuszona dążyć do coraz ściślejszego związku z biologią, a także i z anatomią porównawczą, największe zaś zajęcie budzi badanie najniższych grup zwierzęcych. Wszyscy

107

też zoologowie doby obecnej na to pole rzucają j zdobywcy barbarzyńscy zleli Bię w jedną całość się szczególnie wobec faktu, że badania głębin z narodem podbitym, więc w krajach t. zw. ro-morskich wydobywają na jaw takie ustroje, któ- mańskich, szczątki cy wilizacyi dawnej, chwilowo rych dotąd żadne oko ludzkie jeszcze nie widzia- mniej lub więcej stłumionej, na nowo kiełkować, ło. Życie na niższych stopniach łatwiej zresztą wyrastać i owoce przynosić zaczęły, a do tego na podstawie zasad mechanicznych wyjaśnić, głównie, jeżeli nie wyłącznie, przyczyniało się Pod wpływem badań znowu chemiczno-flzycz- duchowieństwo, tak świeckie, jak więcej jeszcze nych przeobraża się ontogenia zwierząt i z nau- klasztorne, pielęgnujące troskliwie resztki nauki ki wyłącznie opisowej staje się obecnie t. naz. dawnej, o ile się z Kościołem pogodzić dała. „Mechaniką rozwojową”. Posiada też no- Z krajów tych romańskich, jako też z Irlandyi, wy dział nauki nawet swój organ osobny, który gdzie w klasztorach przechowało się bardzo wie-wydaje W. Roux od roku 1899 p. n. „Archiv le z nauki dawnej, nakoniec z Anglii, pomimo für Entwickelungs-Mechanik der Organismen”.M s- podboju anglosaskiego, także dość pomyślnie Nauka i sztuka lekarska w Niemćzech stoi uauki uprawiającej, równocześnie z chrześciań-dziś rzeczywiście bardzo wysoko, atoli zwykle stwem, przedostawać się zaczęła pomału do N-c u nas bywa przeceniana; stosuje się to zarówno nauka wogóle, w szczególności zaś i nauka do bieżącej, jak i do dawniejszej. Zjawisko to wraz ze sztuką lekarską, która wszakże tam dłu-da się wytłómaczyć tym, że jedyne w literatu- go nie znajdowała dla siebie gleby odpowie-rze naszej dzieło, zajmujące się dziejami medy- dniej. — Sztuka i nauka lekarska, po najściu bar-cyny, jest przekładem dzieła H. Haesera (ob), baryi północnej, opierając się na okruchach po-pisarza dla swych ziomków aż nadto stronnie zostałych po Grekach, zakwitać na nowo zaczę-usposobionego, a stąd też strojącego ich w za- ła w pierwszych stuleciach Wieków Średnich sługi bynajmniej im nienależne, albo też prze- naprzód we Włoszech południowych (Salerno) ceniającego chętnie to, co rzeczywiście dobrego później i we Prancyi (Montpellier); uniwersyte-zrobili. Powtóre, bardzo wielu lekarzów naszych ty inne, istniejące tam już w wiekach XII i XIII zwiedza uniwersytety niemieckie, jako z zagra- mniej się nią zajmowały, w N-eh zaś, ani wte-nicznych najbliższe, oraz posługuje się przeważ- dy, ani nawet znacznie później jeszcze, o sztuce nie podręcznikami niemieckiemi, bądź w orygi- lekarskiej, na nauce opartej, wcale mowy być nale, bądź w przekładzie, nadto i wydawnictwa nie mogło.— Uniwersytety niemieckie, najdawniej' peryodyczne, lekarskie Niemców posiadają u nas sze, założono dopiero pod koniec wieku XIV czytelników bardzo licznych, a wiadoma to rzecz, (Heidelberg w r. 1386, Wiedeń na dobre w ro-iż Niemcy, zwłaszcza od r. 1871, zwykli sobie ku 1399; uniwersytet praski, istniejący już od przypisywać niejedno, co sami skądinąd zapo- r. 1348 tylko pośrednio należy do N-c) i w cią-życzyli, a słowa ich u nas przyjmowane bywają gu XV (Lipsk r. 1409, pochodzący z Pragi; częstokroć zbyt łatwowiernie zaprawdę szczerą. Greifswald w r. 1456; Tybinga w r. 1477), Wpływowi też temu przypisać należy, iż często wszystkie inne są zuacznie młodsze. Uczelnie u nas mowa bywa o „nauce lub sztuce le- te zajmowały się przeważnie teologią, filozofią karskiej niemieckiej”, co jest niewłaści- i prawem, nie wiele dbając o medycynę, której wością wielką.— Nauka i sztuka lekarska dzi- nauka cała spoczywała wtedy nieraz na barkach siejsza jest wynikiem badań, pracy i doświadczę- jednego tylko profesora, a już nie troszcząc się nia bardzo wielu wieków i bardzo wielu narodów nic zgoła o chirurgię i położnictwo, długie wie-różDych, tak starożytnych jak nowożytnych, ki spoczywające jeszcze wyłącznie w rękach cy-wpływających wciąż wzajemnie na siebie, jest, rulików cechowych i bab ciemnych i zabobon-jak wszystkie nauki w ogóle, owocem usiłowań nych, nauce wszelkiej obcych zupełnie. Medy-wspólnych, międzynarodowych, więc też niedo- cyna w uniwersytetach tych nie bywała zalicza-rzecznością staje się twierdzenie o istnieniu ja- na do nauk właściwych, lecz do sztuk wyzwo-kiejś nauki lub sztuki lekarskiej odrębnej, czy lonyeh (artes liberales), lekarz zaś naukowo to niemieckiej, czy francuskiej, czy jakiejkolwiek innej. Mówić wolno tylko o rozwoju nauki lub sztuki tej w tym lub owym kraju, oraz o przyczynieniu się tego lub owego narodu do jej rozrostu i postępu; otóż N. w ciągu wielu wieków bynajmniej do tego nie przyczyniały się wcale.— Gdy cesarstwo rzymskie, zachodnie pod koniec wieku V po Chr. padło pod na-porem giermańskim, a najeźdźcy przywłaszczyli sobie i zaleli prowincyę jego, niszcząc niemal zupełaie cywilizaoyę grecko-rzymską, tam panującą, też z nią razem i nauka lekarska, odziedziczona po Grekach, upaść musiała; jednakże w krajach tych, w których stosunkowo prędko

wykształcony w łacinie średniowiecznej zwał się artista, a z przekręcenia wyrazu tego powstała nazwa lekarzy niemiecka Arzt.—Przepatrując dzieje medycyny nie znajdujemy, ściśle rzecz biorąc, aż do początku wieku XVI w Niemczech ani jednego lekarza, któremuby w nich przyznać można było stanowisko w nauce takie, jakie się należy bardzo wielu Włochom i Francuzom, oraz niektórym Anglikom. Nawet jeszcze w t. zw. dobie Odrodzenia, gdy N. w naukach innych dorównywać zaczęły niejednokrotnie narodom romańskim, medycyna znajdowała się u nich wciąż jeszcze w stanie po prostu opłakanym, a w razie najlepszym nie wzniosła się

ani razu nad miernotę przeciętną.—W ciągu całego wieku XVI N. nie wydały ani jednego lekarza, któryby mógł się porównać ze współ-cześnikami swemi we Włoszech lub we Francyi — Niemcy sami czują to dobrze, lecz z próżności narodowej starają się wmówić w świat, że było inaczej, a w celu tym starają się up. zrobić Niemcem wielkiego anatoma belgijskiego, Ve-sala (ob.), albo też podnoszą pod niebiosa, naj-niesłuszniej w świecie, zasługi Paracelsa (ob.), który w rzeczywistości dla nauki lekarskiej nic dobrego nie zrobił, zaśmiecając ją tylko dziwactwami swemi, a dla tego też po za granicami N-c, w krajach oświeceńszych, zwolenników nie miał nieomal zupełnie. - Chirurgia i położnictwo podczas w. XVI stały w N-ch jeszcze niżej znacznie od medycyny wewnętrznej i nie noszą na sobie ani śladu piętna naukowego. Niemcy, którzy później nauczyli się tak wybornie po-chwytywać wynalazki i odkrycia narodów innych, przyswajać je sobie i rozwijać dalej nieraz znakomicie, wtedy jeszcze, przynajmniej w zakresie nauki lekarskiej, zdolności tej nie posiadali. — W wieku XVII stosunki te zaczynają się mieć zwolna ku lepszemu, chociaż przewodnictwo w nauce lekarskiej dzierżą wciąż i nadal jeszcze Włochy i Francya, obok nich zaś wysuwa się znacznie Anglia (W. Harvey) i Belgia z Hollandyą. W wieku tym, pomimo wojny Trzydziestoletniej, tak zgubnej dla rozwoju Niemiec, wzbogacają wszakże już anatomię odkryciami swemi Niemcy: Konrad Wiktor Schneider, Jan Konrad Peyer, Jan Konrad Brunner, TeodorKerckringi JanJakób Wep-fer (ob. te nazw). W medycynie właściwej górują wciąż dalej wpływy zagraniczne. Do pewnego stopnia oryginalny, bo przesiąkły mistycyzmem, tak właśoiwym plemieniu uiemieckie-mu, oraz rodzajem filozofii przyrody, bardzo niejasnej, jest ciężko uczony profesor wittenberski, Daniel Seunert (ob.), który znalazł w ojczyźnie swej naśladowców licznych, podziwiających uczoność jego jałową, ale nauki ani o krok naprzód nie posunął. Lekarze ówcześni niemieccy podlegali też bardzo wpływom mistyka belgijskiego, van Hel monta (ob.), godue-go następcy Paracelsa, jeno posiadającego wykształcenie uczone zupełnie inne. Poglądy i zasady jego chemiczuo-mistyczne przemawiały więcej do przekonania lekarzy niemieckich, niż nauka włoska, tworząca w wieku tym t. zw. Ia-trofizykę (ob.), zasady jej były bowiem zbyt trzeźwe dla umysłów niemieckich, ówczesnych.— Chirurga, o którym wspomnieć warto, wydały

N. tylko jednego w wieku XVII, jest nim Fa-bricius Hi Id anus (ob.), właściwie Wilhelm Fabry z Hilden pod Kolouią, którego Niemcy, chociaż najniesłuszniej, lubią stawiać nieomal na równi ze znakomitym Ambrożym Paré (ob.); jest to rzeczywiście pierwszy chirurg niemiecki, któremu na prawdę przyznać można do pewnego stopnia znajomość głębszą sztuki swej, korzystnie odbijającą od nieuctwa i prostactwa cyrulików cechowych, niemieckich, ale też F a-bricius wiele przebywał za granicą, a tam też wykształcenie zawodowe otrzymał, w żadnym razie wszakże nauką i zręcznością nie przewyższał tak licznych wówczas chirurgów średniej miary, francuskich lub włoskich.— Wykonawstwo położnictwa do końca wieku tego spoczywało w N-ch wyłącznie w rękach bab ciemnych i zabobonnych, skąpa zaś literatura położnicza okresu tego, zaciekawić może tylko bibliografa, wartości naukowej nie posiada zgoła. — Zwrot pomyślniejszy w zakresie nauk lekarskich, a to nawet bardzo znaczny, nastał dla N-c dopiero z wiekiem XVIII; odtąd już bez przerwy zaczęły oddawać nauce przysługi coraz znaczniejsze i postępować statecznie naprzód, ale do końca wieku tego nie zdołały się zrównać bynajmniej jeszcze, ani z Francyą, zajmującą stanowisko przodujące, ani z Włochami, które już wtedy niemało z blasku dawnego utraciły, ani z Anglią, posiadającą wtedy lekarzy znakomitych, ani nakoniec z Hol-landyą. skąd wówczas wiele światła padało na

N.—W Lejdzie dzierżył wówczas berło sztuki lekarskiej znakomity H. Boerhaave (ob.) wywierający wpływ niezmierny na świat lekarski Europy całej, największy zaś na niemiecki, bądź wprost bądź przez uczniów swych. Obok niego stanęli godnie dwaj Niemcy, zajmujący w ojczyźnie swej stanowisko podobne, ale samodzielne, są to, Fryderyk Hoffmann i Jerzy Ernest Stahl (ob. te nazw.). Trzej lekarze wymienieni, posiadający naukę rozległą, doświadczenie wielkie i zdolności niemałe, starali się ogarnąć całość wiedzy lekarskiej, istniejącej wtedy i zaokrąglić ją w system jednolity, krocząc przytym drogami różnemi. Boerhaave, o którym tu, pomimo że nie był Niemcem, słów kilka powiedzieć trzeba, ponieważ jak zobaczymy niebawem, przez dwu uczniów swych wywarł wpływ niemały na naukę lekarską w N-ch; był zwolennikiem doświadczenia. skłaniającym się do zasad zdrowych, przez Hippo kr at es a, (ob.) i szkołę jego światu przekazanych. Hoffmann, umysł na wskroś niemiecki, był do pewnego stopnia ra-cyonalistą, przechylającym się wszakże nieraz do dyalektyki filozoficznej, gdy chodziło o załatanie braków w racyonalizmie jego, kroczącym drogą indukcyjną. Stahl natomiast był idealistą. opierającym się na hipotezach t. zw, filozofii przyrody.—Usiłowania ujęcia całej teoryi lekarskiej w system jednolity nie mogły się oczywiście udać, jednakże wpływ, zarówno Hoffmanna, jak Stahl a, był bardzo zbawienny na rozwój ńauk lekarskich w N-ch. Jeszcze większy zaś wywarli dwaj uczniowie Boerhaave-go, Hollendrzy, G. van Swieten i A de Haën (ob. te nazw.), twórcy słynnej szkoły wiedeńskiej, starszej, oba klinicyści znakomici, którzy wykształcili w N-cb kilka pokoleń lekarzy dzielnych i użytecznych i podnieśli niezmiernie poziom nauki lekarskiej w kraju tym. Obok nich wymienić trzeba jeszcze, jako męża bardzo wybitnego i zasłużonego, lekarza wiedeńskiego J. L. Auenbruggera (ob.), wynalazcę opukiwania (per-kusyi) w celach rozpoznawczych. W ojczyźnie swej nie doczekał się wprawdzie na razie uznania, odkrycie zaś jego, opisane już w r. 1761, świat poznał i ocenił należycie dopiero na początku wieku XIX, gdy je z pyłu zapomnienia wydobył lekarz przyboczny Napoleona, J. N. Corvisart (ob.), który, przełożywszy na język francuski książkę Auenbruggera i opatrzywszy uwagami własnemi, wydał ją na nowo, oddając cześć głęboką autorowi. Tak więc Niemcy od Francuza dopiero dowiedzieli się o wielkości odkrycia ziomka swego. — Jako przodowników szkoły wiedeńskiej, starszej, nieco późniejszych, przytoczyć tu trzeba jeszcze Antoniego Stoercka i Maksymiliana Stolla (ob. te nazw.), lekarzów również bardzo zasłużonych, świadczących, że za ich czasu nauka i sztuka lekarska w ojczyźnie ich już bardzo postąpiła naprzód i zaczęła zrównywać się pomału z zagraniczną.— Chlubą prawdziwą nauki lekarskiej w N-ch był w wieku tym profesor gietyńgieński, A. von Haller (ob.), rodem Szwajcar, twórca gienialny fizyologii nowoczesnej, także zasłużony jako anatom, bibliograf i krytyk; jest to pierwszy lekarz niemiecki, wpływający rzeczywiście na rozwój i postęp nauki wszechświatowej, więc też słusznie zasłynął wszędzie, gdzie tylko nauka przyrodnicza i lekarska była uprawiana; nie miał równego sobie fizyologa między spółczesnemi, a w dziejach nauki lekarskiej po wsze czasy zajął jedno z miejsc najzaszczytniejszych.— Jako anatomowie położyli w wieku tym zasługi rzetelne: H. A. Wr is be rg, J. G. Zinn, J. F. Meckel, J. N. Li e be rkiihn i S. T. Siebold (ob. te nazw.); wszyscy uczeni ci przyczynili się już na prawdę do postępu uprawianej przez siebie nauki, zbogacając skarbiec wiedzy powszechnej; również na wzmiankę zasługuje K. F. Wolff (ob.), zazłużony jako embryolog.— Gorzej wyglądała w w. XVIII chirurgia w N-ch, pozostając wciąż jeszcze przeważnie w rękach cyrulików cechowych, ale i w jej zakresie również znać już postęp niemały, widoczny szczególnie w połowie drugiej wieku tego, gdy nakoniec i w N-ch zaczęto zakładać szkoły chirurgiczne; nareszcie też i lekarze wykształceni w uniwersytetach pomału przestali odwracać się pogardliwie od chirurgii.—Jako pierwszy Niemiec uczony, zajmujący się szczerze chirurgią, wprawdzie teoretycznie tylko, na wspomnienie zasługuje Heister (ob.), który otrzymał wykształcenie w Lejdzie, Strasburgu i Paryżu, a tam przekonał się o niedorzeczności przesądu ziomków swych, mających chirurgię za niegodną lekarza uczonego. Obdarzył on Niemców pierwszym podręcznikiem chirurgicznym (Norymberga 1716), mogącym stanąć jako tako obok dzieł podobnych francuskich, włoskich lub angielskich. Znacznie wyżej od niego wzbił się jeszcze późniejszy profesor gie-tyńgieński A. G. Richter (ob.), wykształcony głównie w Anglii, który już nietylko teoretycznie uprawiał chirurgię, ale odważył się też na jej wykonawstwo, za co się wielu lekarzów niemieckich oburzało na niego, sądząc, że poniża i hańbi godność stanu swego. Obok Richtera zajmował się również chirurgią, podobnie jak on myślący profesor würzburski, K. K. Sie bold (ob.).—Znajomość chorób ocznych oraz leczenie ich chirurgiczne, kwitnące już dawniej we Fran-cyi, przedostało się teraz i do N-c, gdzie w kierunku tym zasłynęli zwłaszcza: B. D. Mau-chart, H. Jung-Stilli ng, J. Barth, G, J. Beer i J. Prochaska (ob. te nazw.) stojący już na progu wieku XIX.—Za przykładem Anglii, Francyi i Hollandyi idący lekarze niemieccy w w. XVIII podnieśli też na-koniec położnictwo, aż do ich czasu w stanie opłakanym będące w całych N-oh bez wyjątku; byli to przed innemi: J. G Roe de rer i G. W. Stein starszy (ob. te nazw.).— Widzimy więc, że nauka i sztuka lekarska w N-ch w ciągu wieku tego niezmiernie postąpiła naprzód, przyczyniając się już widocznie do rozwoju ogólnego wiedzy i rokując na przyszłość nadzieje niepoślednie.— Postęp ten jednak powstrzymywała do pewnego stopnia pod koniec wieku XVIII i na początku XIX zbyt rozwielmożniona w uniwersytetach filozofia, wywierająca wpływ ujemny zawsze i wszędzie na nauki przyrodnicze i lekarskie, a w N-ch więcej jeszcze niżli gdzieindziej z powodu skłonności narodu tego do mistycyzmu i dociekań często niepochwytnych, jako i do uogólniań i wniosków, będących aż nazbyt często jeno gadaniną czczą.— Hegel, Steffen s, a zwłaszcza Sehe Hing (ob. te nazw.), wielki apostół t. zw. filozofii przyrody (Naturphilosophie), szkody nieobliczone wpływem swym wyrządzili postępowi nauki lekarskiej w N-ch, zatrzymując jej rozwój prawidłowy i sprowadzając ją z drogi jedynie właściwej, badania i spostrzegania, na manowce mędrkowania jałowego, wysuwającego na czoło teorye i hipotezy najdziwaczniejsze, napuszone dyale-ktycznie, stawiając je wyżej od poszukiwań trzeźwych, opartych na doświadczeniu dotykalnym, a wykładanych i tłómaczonych w sposób prosty a prawdziwy. Temu kierunkowi szkodliwemu też przypisać należy powstanie w N-ch w ćwierci ostatniej wieku XVIII mesmeryzmu, homeopatyi i frenologii (ob. te wyr.), oraz wogó-le zwolnienie rozwoju nauk lekarskich jeszcze i w pierwszych dziesiątkach wieku XIX, w których Anglia i Francy a wyprzedzały jeszcze N. pod każdym względem.— Pomimo wpływów tak niekorzystnych i zboczeń najrozmaitszych, stąd wypływających, nauka i sztuka lekarska postępowały jednak wciąż naprzód i doszły z czasem

w N-ch do rozkwitu wspaniałego, tak że dziś N-cy, chociaż nie zajmują wcale, jak się to im samym, a i wielu innym, zwłaszcza u nas zdaje, stanowiska najwyższego, to jednak odmówić im trudno tego, że w żadnym razie nie stoją niżej od innych, a w niektórych gałęziach wiedzy lekarskiej wyprzedzały nawet już nieraz ohwilowo narody inne, bądź to czyniąc odkrycia i wynalazki własne, bądź też rozwijając częściej jeszcze umiejętnie dalej to, co narody inne rozpoczęły lub wymyśliły.— W dziedzinie anatomii opisowej w ciągu wieku XIX położyli zasługi niemałe, między innemi J. F. Meckel, F. Tiedemann, F. Arnold, J. Henie. J. Hyrtl,

J. Gerlach, H. Luschka, W. Braune, W. Henke, W. Hi s, Waldeyer (ob. te nazw.).— H i s t o 1 o gi a, której twórcą pierwszym był Francuz gienialny K s. Bichat (ob.), rozkwitła wtedy bujniej niż gdzieindziej w N-ch, uprawiana przez badaczów tak znakomitych jak A. Koili ker, M. Schultze i Fr. Leydig (ob, te nazw.), którzy też wykształcili wielu uczniów godnych siebie, zajmujących dziś katedry w N-ch. — Anatomia porów nawę z a, stworzona przez Cuvi e r a (ob.), znalazła w N-ch reprezentantów godnych w mężach takich, jak K. Gegenbauer, K. Vogt i Wiedersheim (ob.), nie mówiąc o wielu innych jeszcze.—Embryo-logia, której początków doszukać się już można w Starożytności, stała się dopiero nauką prawdziwą głównie przez badaczów niemieckich tej miary, jak Döllinger, Pander, K. E. von Baer, L. W. T. Bis c hoff, K. B. Reichert, R. Remak, A. Kölliker, w chwili obecnej zaś szczególnie O. Hertwig (ob. te nazw.). — Fizyologia opierająca się na doświadczeniach umiejętnych, czynionych na zwierzętach, wyrosła pierwotnie we Francyi i, tam też dotąd kwitnie wciąż jeszcze, ale i do N-c przeniesiona wydała również owoce wspaniałe, szczególnie gdy się nią zajął genialny J. Müller (ob.), po Haller'ze najznakomitszy fizyolog niemiecki, krzewiciel pierwszy fizyo-logii doświadczalnej w ojczyźnie swej; dalej, również wielki jako fizyk, H. Helmholtz, E. du Bois Reymond, E. Brücke, K. Vierort,

G. G. Valentin, bracia Weberowi e, K. Ludwig, R. Heidenhain (ob. te nazw.). Wszyscy oni przyczynili się bardzo do rozwoju nauki, której służyli. — Chemią fizyologicz-n ą, o której nieomal powiedzieć można, że jest. dzieckiem N-c, opracowywali i rozwijali głównie L. G melin, F. Tiedemann, K. G. Lehmann, J. F. Heller, K. Schmidt i najwyżej z nich stojący F. Hoppe-Seyler, nakoniec E. Baumann (ob. te nazw.).- Z Francyi przeniesiona anatomia patologiczna, której twórcą w wie -ku XVIII był Włoch Morgagni, także niezmiernie zakwitła na ziemi niemieckiej. Najzasłu-żeńszym reprezentantem kierunku starszego nauki tej był profesor wiedeński, Czech zniemczony, K. Rokitansky (ob.); kierunkowi młodszemu przewodniczył wielki R. V i r c h o w (ob.), twórca patologii opierającej się na zmianach w komórkach ustroju {Cellularpathologie), zarazem ojciec histolo-gii patologicznej, a wraz z Traubem (ob.), pierwszy patolog doświadczalny, również antropolog znakomity i polityk bardzo wybitny, Obok mężów tych, stanowiących chwałę kraju swego, zasługują wśród zastępu dzielnych pracowników w zakresie tym na wyszczególnienie: L Buhl, A. Böttcher, J. C oh n he im, R. Heschl. F. Neelsen, B. Reinhardt, K. Wedl, Klebs i Recklinghausen (ob. te nazw.). —- Ba-kteryologia, a raczej przypuszczenie, że drobnoustroje są przyczyną wielu chorób, to rzecz już właściwie bardzo dawna, ponieważ na ślad jej napotykamy już u Pliniusza, zjawiający się i później jeszcze nieraz, zwłaszcza po odkryciu mikroskopu w wieku XVII; dopiero wszakże badania Francuzów Pasteura i Devaiuea, oraz, już pod ich wpływem powstała działalność Szkota J. Listera, rzuciły podwaliny pod nową naukę tę, która wnet potem niezmiernie prędko rozwinęła i udoskonaliła się w N-ch, gdzie zajęli się nią, jako najwybitniejsi: R. Koch, Löffler, Rosenbach, Febleisen, Neisser, Ebert, J a e g e r (ob. te nazw.), a oprócz nich bardzo wielu innych jeszcze, do tego stopnia, że dziś nieomal rzec można, iż bakteryologia jest nauką przeważnie wyhodowaną w N-ch i że przesadzona z gleby obcej, tam się przyjęła najbujniej, a tam też może wywarła wpływ pierwotnie największy na całą sztukę lekarską, widoczny obecnie we wszystkich jej gałęziach. — Patologia i terapia, czyli lecznictwo właściwe, opierając się na wynikach pracy i rozwoju gałęzi nauk lekarskich już wymienionych, także niejeden tryumf święciły w N-ch wieku XIX, a tu znów powtarza się zjawisko, że Niemcy, początkowo niewolniczo nieomal wstępują w ślady Francuzów i Anglików, nim samodzielnie już zupełnie odważą się iść naprzód o siłach własnych.— W pierwszej połowie wieku XIX, gdy wpływ zagraniczny jest jeszcze bardzo widoczny, sławy szerokiej, a słusznej używają: J. W. Hildenbrand, K. W. Hufeland, H. F. von Au-tenrieth, Fr. Nasse, P. Krukenberg i K. F. Heusinger, jako klinicyści wytrawni, oraz lekarze bardzo zdolni, ale wszyscy mniej lub więcej jeszcze zarażeni t. zw. filozofią przyrody, od której dopiero wyzwalać się zaozął znakomity

J. L. Schönlein (ob.) w Berlinie, oraz nie ustępujący mu w niczem Czech zniemczony, J. Skoda (ob.) w Wiedniu; oba ci mężowie, zasłużeni wielce, stali się ojcami lecznictwa niemieckiego, nowożytnego, zrywającego z rutyną dawniejszą i sposobami przedawnionemi, a kroczącego naprzód ku coraz większej doskonałości. Dzielnie popierali, lub rozwijali usiłowania dwu tych wielkich lekar^ów, starając się dotrzymać im kro-

powodzeniem zajmowali

ku, lub wstąpić w ich ślady, między innemi: J. Oppolzer, H. Bamberger, A. Duchek, O. Kahler w Wiedniu; w N-ch właściwych zaś: E. Eisen mann, K. Canstadt, K. H. Fuchs,

K. Pfeufer, F. Rinecker, F. Seitz, A. Wintrich, H. Lebert, K. A. W u u d er li c h, W. Griesinger, L. Traube, T. Frerichs, M. Friedreich, F. Niemeyer, E. Leyden, A. Bierni er, L. Wagner, A. Kussmaul, H. Ziems-sen (ob. te nazw.) i bardzo wielu innych.—W zakresie farmakologii zasługi ogromne położyli: R. Buchheim, Fr. A. Flückiger, K. G. Mitscherlich, F. Oesterlen, E. Osann, F. Phoebus,

K. D. Schroff i K. Binz (ob. te nazw.). — W dziedzinie balneologii i klimatoterapii zasługi największe oddali: J. Braun, A. T. Brück, E. Hallmann, K. G. Heidler, H. L. Helfft, T. H. Knauthe, J. D. W. Sachse, L. Spengler, J. Thillenins i W. Valentiner (ob. te nazw ).—Jeżeli, jak to właśnie widzieliśmy, lecznictwo chorób wewnętrznych stanęło bardzo wysoko w wieku XIX, to rozwój chirurgii w N-ch jest po prostu zdumiewający, szczególnie gdy się zważy, iż w kraju tym gałąź owa sztuki lekarskiej dopiero w połowie drugiej w. XVIII otrząsnęła się z więzów cyrulictwa cechowego i zaczęła się stawać na prawdę nauką, uprawianą przez lekarzów wykształconych w uuiwerstytecie.— W połowie pierwszej wieku XIX chirurgia w N-ch zawisła jeszcze była prawie zupełnie od Francyi, a w mniejszym nieco stopniu od Anglii, w obu tych krajach bowiem dopełniać byli zwykli wówczas chirurgowie niemieccy wykształcenie swe. W okresie owym stali na czele chirurgii w N-ch: W. Kern, J.

N. Rust, K. M. J. Langenbeck (ojciec), baron Wettman, F. F. von Walther. K. Textor, K. F. von Graefe (ojciec), naj-większy ze wszystkich J. F. Dieffenbach, W. Baum, B. Heine, L. Stromeyer, chirurg bardzo wybitny i F. Schuh (ob. te nazw.).—Okres drugi, 8amodzielniej8zy, i, jeżeli tak rzec można, narodowy, rozpoczynają: zasłużony chirurg wiedeński F. von Pitha i berliński B. von Langenbeck (syn), zajmujący w okresie tym stanowisko takie same, jak Dieffenbach w pierwszym, za tymi dwoma kroczą dopiero, chirurgowie także bardzo wybitni: B. Stilling, W. Bruns, W. Linhard, J. Dumreicher, T. Middeldorpf, A. Bardeleben, K. Thiersch,

G. S i m o n, W. B u s c h, J. N. N u s s b a u m, T. Billroth, A. Lücke, R. V o 1 k m a n n, K. Hueter, K. W. F. Uhde, F. Esmarch, E. Bergmann (ob. te nazw.) i wielu innych; wszyscy oni przyczynili się rzetelnie do rozwoju i postępu techniki i teoryi nauki chirurgicznej, nie ustępując już w niczern kolegom swym najlepszym w krajach innych. —Nie mniej świetnie od chirurgii rozwinęła się też w N-ch okulistyka, dając im nawet chwilowo przewagę nad innemi krajami. Już od początku w. XIX N. poszczycić się mogły szeregiem okulistów dzielnych, wśród których odznaczyli się zwłaszcza: K. Himly, C. F. von Graefe (ojciec), wymieniony tu już jako chirurg wybitny, J. Jiingkeu. F. A. von Ammon i F. Sichel (ob. te nazw.), działający w Paryżu, ale rozwój prawdziwy tej gałęzi sztuki lekarskiej zaczął się dopiero od chwili, gdy Helmholtz w r. 1851 wynalazł wziernik oczny (ob). Jest to najwybitniejsza epoka w dziejach okulistyki nowożytnej, ponieważ od niej zaczyna się postęp niesłychanie wielki.— Posługując się wynalazkiem ziomka swego, znakomity Albrecht von Graefe (syn) przekształcił na lepsze nieomal wszystek sposób leczenia chorób ocznych, tworząc szkołę nową zupełnie i nauczając, że można zachować lub przywrócić wzrok wielu osobom przedtym na ślepotę nieuniknioną skazanym, dla tego też wpływ jego zbawienny rozciągał się na cały świat cywilizowany. Obok niego jaśnieli jeszcze, przyczyniając się również niemało do rozwoju okulistyki: F. Arlt, E. Jaeger von Jaxtthal, A. Pagenstecher, A. E. Nagel, K. W. Z eh end er, K. Stell w ag von Carion, R. Foerster, A. K. von Graefe, bratanek Albrechta, i Saemisch (ob. te nazw.).—Leczenie chorób usznych, mające początek swój we Francyi i Anglii, rozwinęło się także wtedy bardzo pomyślnie w N-ch, wyprzedzając nieraz pierwowzory swoje w rękach lekarzy takich, jak W. Kramer, A. T. von Tröltsch, S. Moos, F. E. R. Voltolini, K. Lemke, I. Gruber, i Szwajcar A. Burckhardt-Me-rian.—Rozwój nowy leczenia chorób gardła i krtani zaczyna się od r. 1858, w którym J. N. C z er mak (ob.) w Pradze pierwszy zaczął się posługiwać wziernikiem do badania wnętrza krtani (laryngoskop), za przykładem jego poszło wnet wielu Niemców, jak zwłaszcza: L. T ii rek, J. Schnitzler, F. Lewin, L. Waldenburg, A. Tobold (ob. te nazw); technikę operacyjną w krtani udoskonalił W. von Bruns. — Chorobami nosa się, wymieniony już Voltolini i J. Gott-stein, oba również zasłużeni w zakresie otia-tryi. — Dentystyka znalazła w N-ch reprezentantów bardzo wybitnych szczególnie w J. Carabellim, H. S. W. Albrechcie, J. Brucku i F. L. Hollandrze, którzy działali jako profesorowie i pisarze.— Choroby skórne nieomal do końca połowy pierwszej w. XIX były bardzo zaniedbane w N-ch, pomimo że Anglicy i Francuzi zajmowali się od dawna poważnie i gorliwie ich opracowaniem; zwrot ku lepszemu sprowadzili dopiero F. W. F. von Baerensprung (ob.) w Berlinie, a zwłaszcza znakomity F. Hebra (ob.) w Wiedniu, którego śmiało nazwać można twórcą dermatologii w N-ch, następcą jego godnym był M. Kaposi, (ob.) także w Wiedniu. — Syfilidologia nowsza, która powstała w Paryżu, gdzie tyle dla jej zbadania uczynili F. Ricord i J. A.

Auzias-Turenne (ob. te nazw.) znalazła też wnet w N-ch uprawiaczy gorliwych i zdolnych, z których liczby wielkiej przytaczamy: wymienionego już wyżej Baerensprunga, F. A. Simona, H. A. Hackera, K. L. Sigmunda, H. Zeissla, G. B. Lewina i A. Neissera (ob. te nazw.).— Przewrót wielki ku lepszemu w zakresie położnictwa wyszedł już w wieku XVIII z Anglii, Francyi i Hollandyi; N-cy przyłączyły się do niego na dobre właściwie dopiero w wieku XIX, dochodząc w połowie drugiej jego do doskonałości niezwykłej. Położnictwo i leczenie chorób niewieścich u nich w wieku tym rozwinęli głównie: L. G. Boër, F. B. Osiander, F. K. Naegele, F. Kiwisch von Rotterau, K. W. Mayer, E. Martin,

K.    Schröder, K. Z. F. Credé, F. W. Scan-zoni von Lichtenfels, 0. Spiegelberg, R. Kaltenbach (ob. te nazw.) i wielu innych jeszcze, których tu pominąć trzeba. Do rozwoju nauki o chorobach dzieci przyczynili się w wieku tym z Niemców głównie: E. Henoch, J. T. A. Steffen, A. Vogel, K. Gerhardt, L. Fleischmann, J. G. A. Flesch, A. Bednar,

L.    W. Mauthner, J. W. Loeschner (ob. te nazw.).— Do końca wieku XVIII sposób leczenia i pielęgnowanie obłąkanych w Europie całej był w stanie nader opłakanym, hańbiącym po prostu ludzkość; wtedy to lekarz paryski, F. Pinel (ob.) pierwszy pomyślał o polepszeniu doli tych nieszczęśliwych, dowodząc, że obłąkanie, będące niczym innym jeno chorobą mózgu, wymaga też leczenia rozumnego, tak samo jak każda inna choroba, oraz że srogośó wszelką w obchodzeniu się z pomieszanemi na umyśle, okuwanie ich w kajdany, krępowanie i t. p. stanowczo porzucić należy, a znalazł w ojczyźnie swej wnet poparcie i naśladowców licznych. W N-ch wszakże dość długo jeszcze nie chciano pójść za przykładem Pinela, pomimo że J. Chr. R eil (ob.) już na początku w. XIX stanął po jego stronie, żądając, aby i w N-ch więzienia, w których dotąd przykuwano obłąkanych, zamienić na zakłady lecznicze, ale nadaremnie, miał bowiem przeciw sobie rządy i większość samych lekarzów, zapratrujących się na choroby umysłowe albo ze stanowiska mistycznego, albo też hołdujących mrzonkom t. zw. filozofii przyrody, a nie godzących się z poglądem Pinela. Dopiero gdy w Anglii J. Conolly zwycięsko przeprowadził zasady francuskie i N-cy nakoniec zerwały z przesądem zadawnionym, idąc już odtąd także raźnie naprzód i w tym odłamie nauki lekarskiej. W pochodzie tym przodował chlubnie zasłużony klinicysta W. Griesinger, mając tuż za sobą K. W. M. Jacob i ego; wtedy też podążył za nimi zastęp pokaźny lekarzów innych, pomiędzy któremi odznaczali się zwłaszcza: H. F. A. Dame row, K. F. Flemming, Chr. F. W. Roller, P. W. Jessen, B. von Gud-den, M. Leidesdorf, O. Westphal, T.

Meynert, L, Snell, H. Cramer, L. Kahlbaum, H. L a e h r. L. M e y e r, F. K. A. Zinn, J. Czermak (Czech zniemczony), J. von Riedel, Kr a ff t-E b in g (ob.). Prawie wszyscy lekarze wymienieni zajmowali się też oprócz tego chorobami nerwowemi, wyłącznie zaś niemi głównie: M. H. Romb erg, L. Tli rek, ten sam, który później został laryngologiem, M. Rosenthal, O. Berger, i M. Meyer(ob.).—Medycyna sądowa, która powstała we Włoszech w wieku XVI, zaczęła się w N-ch rozwijać, chociaż bardzo nieznacznie, już na początku w. XVIII, a nawet w końcu XVII, zakwitła zaś dopiero w XIX, gdy się do opracowania jej zabrali: Chr. H. A. Henke, L. J. K. Mende, J. L. Casper, K. Liman, L. Krahmer, A. Schau-ensteiu, J. Maschka (Czechzrodu), E. von Hofmann (ob. te nazw.) —Hygienę, za przykładem Anglii, zaczęto na dobre opracowywać w N-ch właściwie dopiero w w. XIX, zwłaszcza gdy bakteryo-logia nabrała znaczenia. Wprawdzie już pod koniec w. XVIII, gdy hygienę publiczną nazywano jeszcze policyą lekarską, niezmiernie się jej zasłużył już J. P. Frank (ob.), ojciec profesora wileńskiego, Józ e fa, ale rozkwit jej należy do w. XIX. Na czele hygienistów niemieckich kroczy profesor monachijski M. von Peffenkofer (ob.), po nim idą między inuemi J. J. Varrentrapp,

L. Sachs, A. Spiess, J, Uffelmaun, J. Lo-rinser, G. F. H. Küchenmeister, R. W. Volz, W. Stricker, J. von Kerschenstei-ne r, tu także raz jeszcze wymienić trzeba R. Vi r -chowa, A. Hirscha, R. Kocha (ob. te nazw.), gdyż i oni przyczynili się bardzo do rozwoju i postępu hygieny, jak i niemal większość bakteryolo-gów.— Dzieje nauki i sztuki lekarskiej opracowywano w N-ch także niejednokrotnie bardzo gorliwie i umiejętnie, bądź w całości, bądź monograficznie. Najznakomitszym historykiem medycyny w N-ch, a jak dotąd może i w Europie całej, był K. Sprengel (ob.), autor dzieła pięciotomo-wego, które po śmierci jego dopełnił jeszcze 2-ma tomami B. E b 1 e; popularności zaś największej używa dotąd H. Ha es er (ob.), którego dzieje przełożono też, chociaż nie w całości, na język polski. Opracowania zwięźlejsze pozostawili, Wunderlich, J. H. Ba as, części dziejów opracowali między innemi J. K. F. Hecker, A. W. S. T. Henschel, A. Hirsch H. Rohlfs, F. R. Seligmann, T. Puschmann, J. Pagel (ob. te nazw.). Z tego, co powiedziano powyżej widać, że N-cy w zakresie nauki i sztuki lekarskiej, od połowy drugiej w. XVI11, większe poczyniły postępy, niżeli w ciągu wszystkich wieków poprzednich, a dokonać tego mogły jedynie, przyswajając sobie owoce pracy narodów innych, przetrawiająć i przerabiając je na swój sposób, ale tworząc też i na własną rękę, a zbogacająe w ten sposób rzetelnie naukę ogólną. Dorobek ten duchowy, niemiecki, wniesiony do skarbca wiedzy powszechnego przez lekarzy, dajemy tu w za-

Dr. J. P.

rysie pobieżnym, wybierając oczywiście tylko to, co najważniejsze, więc: miejsce pierwsze należy się działalności całej znakomitego fizyologa Jana Müllera (ob.), godnego następcy Hall era; na rozpatrzenie jej szczegółowo brak nam tu miejsca, lecz będzie o niej mowa w życiorysie tego męża tak bardzo zasłużonego. W r. 1839 T. Schwann (ob.) pierwszy dowiódł niezbicie, że cały ustrój zwierzęcy, tak samo jak roślinny, składa się z komórek, lub że tkanki jego pochodzą przynajmniej od nich, co stało się powodem przekształcenia zupełnego pojęć biologicznych i źródłem wielu odkryć późniejszych. W r, 1842 lekarz J. R. Mayer ogłasza swą pracę o zachowaniu energii, uzupełnia teoryę tę wkrótce potym Helmholtz, który w roku 1851 wynajduje wziernik oczny, czem wpłynął tak zbawiennie na rozwój dalszy okulistyki. W r. 1858 R. Virchow ogłasza swą potologję celularną, która dokonała przewrotu zupełnego w pojęciach patologicznych. W r. 1883 R. Koch odkrywa laseczniki cholery. W r. 1894 Behring wynajduje leczenie błonicy surowicą. W r. 1895 Röntgen odkrywa promienie imieniem jego nazywane, nakoniec w r. 1903 wymieniony już wyżej Behring ogłasza poglądy nowe o gruźlicy.— Wymieniliśmy tu jeno rzeczy najważniejsze, drobniejszych jest także moc wielka, zebrane zaś razem również posiadają doniosłość niemałą.—Jeżeli jako całość rozpatrzymy teraz naukę lekarską w N-ch, to przekonamy się, że nieomal do końca połowy pierwszej wieku XIX, stojąc pod wpływem mistycyzmu naukowego i t. zw. filozofii przyrody, nie dotrzymywała bynajmniej kroku sztuce lekarskiej, rozwijającej się i wtedy już pomyślnie, pomimo przeszkód stawianych jej przez naukę nazbyt hołdującą teoryom oderwanym, trącącym aż do przesady metafizyką. Kierunek ten między r. 1840 a 1850 zaczyna chwiać się coraz bardziej i prędko schodzi z pola, zmieciony powiewem ożywczym nauki, opierającej się nie na teoryach filozoficznych, lecz na badaniu i doświadczaniu, jak gdzieindziej od dawna się działo. Zmiana ta kierunku, aczkolwiek wpłynęła nadzwyczaj zbawiennie na stan nauki lekarskiej w N-ch, zapędzała się wszakże nieraz zbyt daleko, wiodąc do empiryzmu nieograniczonego i materyalizmu skrajnego, które, rozrastając się coraz bardziej wskutek widocznych i rzetelnych postępów nauki doświadczalnej, dochodzą w końcu do rozpasania, po za doświadczeniem pracownianym już nic innego w nauce nie uznającego. Przywódcami tego materyalizmu w medycynie i po za nią byli zwłaszcza lekarze: K. Vogt, J. Moleschott, (Hollender zniemczony), H. Czol-be i popularyzator L. Büchner, najfanatycz-niejszy krzewiciel materyalizmu. Walkę toczyli z kierunkiem tym krańcowym Rudolf Wagner i Herman Lotze, oba fizyologowie zasłużeni, ku filozofii skłaniaj ąoy się, lecz góry nie wzięli

na razie, stając się tylko celem pocisków szyderczych rozhukanego materyalizmu, nadużywającego swej „nauki ścisłej"” i stawiającego ją rzeczywiście za wysoko, tusząc sobie, że za jej pomocą zdoła rozwiązać wszystkie zagadnienia, zaprzątające umysł ludzki od wielu, wielu wieków. Stanowisko pośrednie, ale także nieco więcej ku metafizyce przechylające się, zajęli psychofizyey: G. T. Fechner i W. Wundt, do pewnego stopnia też Weber i Helmholtz, a nawet jeden z filarów „nauki ścisłej” Du Bois Reymond, nakoniec J. Hoppe i R. Avenarius, którzy oba w końcu przeszli zupełnie do obozu czysto filozoficznego (Por. wyżej filoz. w N-ch). Dla uzupełnienia rysu powyższego nadmienić tu jeszcze należy, iż J. G. Rade mach er (ob.), w połowie pierwszej wieku starał się wkrzesić poglądy Paracelsa (ob.), czemu się dziwić nie można, gdyż wszędzie zdarzają się ludzie hołdujący dziwactwu poglądów, ale trudno pojąć, że Rade mâcher wśród lekarzy niemieckich znalazł bardzo licznych zwolenników i naśladowców. Również dodać trzeba, że spółcześnie z ogromnym rozwojem nauki lekarskiej w N-ch, rozrósł się tam też szarlatanizm lekarski więcej niż w którymkolwiek kraju innym i do dziś dnia wydaje chwasty najbujniejsze, uchodzące w oczach tłumów łatwowiernych za leki najzbawienniej-sze.— Literatura: S. J. Otterbourg „Aperçu historique sur la médecine contemporaine en Allemagne" (Paryż 1852); H. Diesterweg „Die nationaldeutsche Medicin im Gegensatz zur französischen” (Berlin 1873); H. Rohl£s „Die naturphilosophische Schule” (Monachium 1850); tenże „Geschichte der deutschen Medicin. Die medicinischen Klassiker Deutschlands” (Stuttgart 1875—1880; 2 tomy) „Die chirurgischen Kl. Deutschi”, (Lipsk 1883—1885; 2 tomy), tenże „Culturhistorische Einleitung in die Geschichte der deutsch. Med. im XVIII Jahrhundert” (w „Archiv f. Gesch. der Med.” r. 1885); A. Hirsch „Geschichte der med. Wissenschaften in Deutschland” (Monachium i Lipsk 1893); J. Hermann „Rückblicke und offene Worte über Errungenschaften der Medicin im 19 Jahrhundert” (Cieszyn 1899); Ewald i Posner „Deutsche Medizin im neunzehnten Jahrhundert” (Berlin, T. I 1901; T. II 1902).—F. Oehmen „Joh. Gottfr. Rademacher etc.” (Bonn 1900); C. Reissig „Medizinische Wissenschaft und Kurpfuscherei” (Lipsk 1900).— Oprócz tego w każdym podręczniku ogólnym dziejów medycyny znajdzie się mniej lub więcej wiadomości o nauce i sztuce lekarskiej w N-ch.

Nauki filologiczne. Ze szczególnem zamiłowaniem zajmowali się od dawna Niemcy naukami filologicznemi, wstępując w ślady Włochów, Francuzów i Hollendrów, którzy są twórcami filologii klasycznej, Niemców o wiele wyprzedzającemi (por. Filologia). Założycielami i pierwszymi krzewicielami nauki filologii klasycznej w Niemczech

Niemcy (nauki filologiczne).

oo

byli najpierwej uczniowie Tomasza z Kempen: Rud. Lange, Aleksander Hegius, Agricola, Dringeuberg, dalej humaniści Jan Reuchlin, Konrad Celtes, ten ostatni, u nas w Polsce także w tym samym działał kierunku, wreszcie Beatus Rhenanus, Sapi-dus, Murmel, Ulrich von Hutten. Działali ci humaniści rozmaicie, jedni przez poprawę nauki szkolnej (np. Sapidus, Lange) drudzy przez podróże i zakładanie pierwszych literackich stowarzyszeń (np. Konrad Celtes, który i w Krakowie założył pierwsze tow. literackie pod nazwą sodalitas Vistulana). Głównemi ogniskami humanistycznego ruchu w Niemczech były miasta takie, jak Strasburg, Wiedeń, Augsburg. Ruch reformacyjny oddziałał jednak na rozwój studyów klasycznych w Niemczech szkodliwie, wprawdzie Melanchthon (ob.) należał jeszcze do najgorliwszych krzewicieli klasycyzmu, ale wkrótce po nim stosunki zmieniły się. Filo: logia straciła wiele pod wpływem teologii luter-Bkiej, poszła w usługi zawziętych sporów teologicznych, które protestanci między sobą staczali, przyczem chodziło tylko najczęściej o martwą literę lub o drobiazgi nieraz aż śmieszne.—Wojna trzydziestoletnia przerwała pasmo pracy i na tem polu, Do polepszenia się stosunków przyszło dopiero w wieku XVIII. Wówczas zaczęto uprawiać filologię klasyczną jako naukę samoistną, tu odznaczyli się Fabricius, Cellarius, Gessner, a szczególnie Heyne (który pierwszy różne działy odrębne studyów filologicznych, przynajmniej mechanicznie, w całość zebrał), zmysłem zaś krytycznym odznaczył się pierwszy Reiske. Ale to wszystko były dopiero pierwsze kroki, właściwym zaś twórcą filologii systematycznej, niemieckiej jest dopiero Fryderyk August Wolf (r. 1759 —1824). O nim to można powiedzieć, że stworzył organizm nauk filologicznych, klasycznych, nazwawszy go nauką starożytności (Altertumswissenschaft). Cały dalszy rozwój filologii w Niemczech dokonywa się na podstawach przez Wolfa wytworzonych. Wkrótce po nim wszczął się pod wpływem Gotfryda Herma nn a spór o stosunek, względnie przewagę, działu językowego filologii nad tak zw. „realiami”. Spór ten zaostrzał się długi czas, przeniósł się także na pole pedagogiczne i szkolne, w ostatnich jednak latach stracił na znaczeniu, przyszło bowiem w tej mierze do pewnego wyrównania się poglądów. Jednym z najznakomitszych przedstawicieli pedagogicznego znaczenia filologii klasycznej w Niemczech jest A. Böckh. Jako krytycy odznaczyli się ńa różnych polach: G. Hermann, I. Bek ker, C. Lachmann, Teod. Bergk. Fryd. Ritschl, podczas gdy Lobeck celował także świetnym stylem i przedstawieniem. Prawdziwym entu-zyastą klasycznej piękności okazał się Jakobs, a Welcker i Ottfryd Miiller oddali się z zapałem badaniu sztuki starożytnej. Obok tych

Eno. Powsz. Ilnstr. Ser. U. Zesz. 14. T. U.

należy jeszcze, jako archeologów i historyków sztuki, wymienić Gerharda, Curtiusa, Wie-selera, Michelisa. Najznakomitszemi historykami literatury starożytnej są Bernhardy Bä hr, Teuffel, w ostatnich latach W. Christ. W zakresie badań gramatycznych odznaczyli się już dawniej Thiersch, J. G. Schneider, Passo w, Palm i Pape. Ci ostatni głównie w zakresie słownictwa. — Starowłoskie mowy i gwary badali Kirchhof f, Mommsen, głównie zaś C o r s s e n.—Akademia berlińska powołała do życia takie przedsięwzięcia jak „Corpus inscriptionum graecarum” (rozpoczął je Böckh) i „Corpus inscriptionum latinarum“ (Mommsen, Ritschl, Rossi). Powstało także w Niemczech mnóstwo czasopism poświęconych filologii klasycznej; następujące są najważniejsze: „Zeitschrift für Altertumswissenschaft“ (obecnie już nie wychodzi), „Rheinisches Museum für Philologie“, „Jahrbücher für Philologie und Pädagogik”, „Pbilologus“, „Philologischer Anzeiger“, „Hermes“, „Zeitschrift für klassische Philologie“. Wychodzi także od szeregu lat: „Jahresbericht über die Fortschritte der klassischen Altertumswissenschaft“ założony przez Konrada B u rsi ana, a wydawany obecnie przez Gurlitta i Krolla. Pisma tego wyszło dotąd 113 tomów, a zawierają one bardzo dokładne sprawozdania o całym ruchu naukowym we wszystkich zakresach badań dotyczących starożytności klasycznej. Nie mogąc też wdać się tu w przytaczanie olbrzymiej mnogości osób i ich prac z zakresu filologii klasycznej, odsyłamy czytelnika do owego wydawnictwa, które wychodzi w Lipsku u O. R. Re island a. Ogólnie tylko nadmieniamy jeszcze, że interes do studyów klasycznych w Niemczech, pomimo napaści przeciw nim skierowanych, wcale nie zmniejsza się. Strona szczególnie pedagogiczna i stanowisko języków klasycznych w szkołach średnich jest przedmiotem ciągle toczących się polemik. Mnożą się usiłowania, aby naukę tych języków ze szkół zupełnie wyrzucić w Niemczech, nie znajdują one jednak chętnego posłuchu, natomiast pod ich wpływem dążenia do reformy w nauczaniu tych języków są obecnie coraz liczniejsze. Powstały tak zwane gimnazya zreformowane, w których usiłują naukę języków klasycznych uprościć i urządzić ją na wzór języków nowożytnych. Nauczając łaciny i greki praktycznie, można w stosunkowo bardzo krótkim czasie uzyskać świetne wyniki, bo nie o gramatykę przecież głównie chodzi, lecz o kształcenie ducha na treści umy-słowości starożytnej. Sławny filolog berliński, Willamowitz von Möllendorf w tym właśnie działa kierunku, dąży on też usilnie, aby w zamarłe i w rutynie do niedawna zardzewiałe studya filologiczne nowe tchnąć życie i zrobić z filologii grupę nauk, któraby, posługując się jak najpiękniejszą formą literacką, przedstawiała w całej jasności to ogromne bogactwo

108

M. S.

00

Cr*

00

Niemcza.

treści, które nam umysłowość starożytna pozostawiła, a to w prawdziwie historycznem oświetleniu. Nowe ciągle odkrycia, szczególnie w papirusach egipskich, dostarczają też coraz nowych do badań materyałów. Także literatura bizantyńska stała się obecnie przedmiotem wielkich studyów w Niemczech. Założycielem tego działu jest K. Krumbaclier. — Obok klasycznej, zakwitła także w Niemczech filologia wschodnia. Tu odznaczyli się w zakresie filologii hebrajskiej: Ewald, Olshausen, Bötticher, Hapfeld, Winer, Delitsch, w arabskiej: Fleischer, Bloch, Dieterici, Wüstenfeld; w ostatnich latach obok innych ze szkoły austryackiej: Müller i Ka rab a cek.—Poezyą arabską zaj«3owali się: Rosengarten N öldecke, Ahiwardt; historyą literatur): Flügel, Z eu ker, ua niwie filozofii arabskiej zasłużył się szczególnie Dieterici.—Etyopią zajął się główuie Dillmaun; językami aramejskiemi: Zingerle, Middel-dorff, Rödiger, głównie zaś Paweł de La-garde.—Co do filologii assyryjsko-babilońskiej, tona tern polu pracowali: Gro te fend, Op pert (pisze tylko po francusku), Schrad er w ostatnich zaś latach Helprecht (1899 — 1900) i Scheil (1894). Następujące są niektóre najnowsze prace niemieckie z tego zakresu: Winek 1er „Mitteilungen aus den oriental. Sammlungen der kön. Museen in Berlin“ (r.    1889, 90, 93,

96). Tłómaczenia najważniejszych tekstów wydaje Schrader „Keilinschriftliche Bibliothek“ Tom 1—6, (Berlin 1889 —1900) Bezold „Überblick über die Babylon.-assyr. Litteratur“ (Lipsk

1886). Najnowszą gramatykę wydał R o se n berg (Wiedeń 1900).—O sprawie sumeryjskiej pisał Weissbach „Die sumerische Frage“ (Lipsk 1890). O Astronomii: Ku gier „Die Babilo-nische Mondrechnung“ (Freiburg w B. 1900). O religii: Zimmern „Beiträge zur Kenntniss der Babylon. Religion“ (Lipsk 1896—1900), Kaulen „Assyrien und Bab. nach den neusten Entdeckungen“ (Freiburg 1899).— We filologii sta-ro-aryjskiej i indyjskiej należy wymienić A. W. Schlegla, Benfeya, Rotha, Webera, szczególnie jednak Maksa Müllera (ale raczej do Anglii należącego). Indyjskie starożytności naj-świetniej ogarnął Lassen. Filologią staroperską zajmowali się: Benfey, Spiegel, Haug; nowoperską: Mohl, Vallers, Brockhaus, R o s enz w eig. — Językiem Japonii zajął się już dawniej Neumann, filologią zaś chińską Schott, Jerzy von der Gabelentz iWilh. Gru

be.—Także języki, nowoczesne, nie wyłączając słowiańskich, doczekały się w Niemczech różnorodnych opracowań. Co do filologii giermań-skiej ob. ustęp poświęcony liter, niem.—Język litewski znalazł w Sch leicher ze bardzo gruntownego badacza. Co do innych języków nowożytnych, to zasługi uczonych niemieckich znajdzie czytelnik wymienione pod właściwemi nagłówkami.—Jeżeli zwrócimy ua zakończenie jeszcze uwagę na kierunek ogólny studyów filologicznych w Niemczech, to możemy stwierdzić, iż widnokrąg ich obecnie bardzo znacznie rozszerzył się; dawna rutyna, szczególnie w zakresie filologii klasycznej, zanika coraz więcej, szersze zaś, na porównawczych metodach oparte poglądy torują sobie drogę. Studyum starożytności greckich i rzymskich rozszerza się i pogłębia pod wpływem badań wschodnich i licznych wykopalisk, a dąwne, ciasne stanowiska, dla których historyą i cywilizacya rozpoczynała się naprawdę dopiero z Grecyą, zamierają. Także na rozwój umysłowości greckiej i rzymskiej zaczynają Niemcy innem patrzeć okiem; dzieła takie, jak hist. Grecyi B elocha, Burck-łiardta, hist, kultury greckiej, Pohl manna, Hist, staroż. komunizmu i socyalizmu—Secka, upadek starożytnego świata i wiele innych, to oczywiste dowody, że i uczeni niemieccy zaczynają starożytność klasyczną rozważać z o wiele wyższej perspektywy. — Językoznawstwo porównawcze doczekało się także w Niemczech uprawy wszechstronnej.—Już Francuz Scaliger i Leibniz rzucili w tym kierunku parę gienial-nych pomysłów. Naprawdę przełomowo podziałało jednak dopiero odkrycie Sanskrytu (ob). Niemieccy uczeni szybko pojęli znaczenie tego odkrycia, na niem też oparł Bopp swoje badania porównawcze. Podczas gdy jednak Bopp i jego następcy (np. Pott) zajmowali się tylko językami aryjskiemi, to stał się Wilhelm v. Humboldt właściwym twórcą ogólnego językoznawstwa porównawczego, głównie przez swoje dzieło: „Über die Verschiedenheit des menschlichen Sprachbaues“ (Berlin 1836). Później odznaczyli się na tem polu jeszcze następujący uczeni niemieccy: Steinthal „Charakteristik der hauptsächlichsten Typen des Sprachbaues“ (Berlin I860); Schleicher „Die Sprachen Europas“ (Bonn 1850), Fryderyk Müller „Grundriss der Sprachwissenschaft“ (Wiedeń 1876), Jerzy von derGabelentz „Die Sprache“ (2 wyd. Lipsk 1901), H. Paul „Prin-cipien der Sprachgeschichte“ (wyd. 3 Halle 1898), B. Delbrück „Grundfragen der Sprachforschung“ (Strasburg 1901). Może naj ważniej-szem ze wszystkich z tego zakresu dzieł jest dzieło najnowsze W und ta, znakomitego filozofa lipskiego, które wyszło w dwuch tomach w r. 1902 p. n. „Die Völkerpsychologie“ i zajmuje się wyłącznie mową ludzką.—Wundt oparł swojo badania na podstawach możliwie najszerszych, porównawczych i psychologicznych.

Niemcza albo Niemcz (po niem. Ni m p tsch, r. 1154 Nemechi, r. 1230 Nemchi, Nimz, Nempt, Nemch, r. 1238 Zlemech, r. 1290 in territorio Nympczensi), miasto powiatowe na Szląsku Pruskim, w reg. Wrocławskiej, pod 34°31,57" dług. i 50°42'49" szer., na brzegu lewym rz. Lohe (Slęza?), 242 m. nad poz. morza., stacya kolei Strzelin-Gnadenfrei. N. ma kościół ewangielicki, parafialny (pierwotnie katolicki), sąd okręgowy, ratusz z wieżą, kościół katolicki, zbudowany przez cesarza Józefa I w roku 1708, zamek starożytny (późniejsze gniazdo rodowe br. v. Ni mpt sch), szpital, 2 młyny, fabryki zamszu, sukna i liczyła w roku 1895—2 168 m-ców, w tej liczbie 563 katolików. Okolice romantyczne: poniżej miasta wznoszą się góry: Spitzberg z ładną wieżyczką do obserwowania widoków i piękny Höllengrund z t. zw. kazalnicą dyabła. —N. należy do miast bardzo starożytnych. W r. 999 istniała już tu kaplica; r. 1017 Henryk II, cesarz, oblega nadaremnie gród tutejszy. Roku 1152 bawi tu czasowo wygnany z Polski książę W łady sław II. W okresie 1213—16 Jadwiga, księżna szląska, zakłada tu kościół i rozszerza miasto. Roku 1428 Husyci zdobywają miasto i aż do r. 1434 utrzymują w nim swą załogę. Zburzony po ich ustąpieniu zamek, odbudował w r. 1585 Jerzy ks. na Brzegu. Pożar w r. 1600, Szwedzi w Jatach 1633 i 1642, morowa zaraza i wojska cesarskie w r. 1634—oto największe klęski, które w stuleciach późniejszych nawiedzały N-ę. W w. XVIII, razem ze Szląskiem, N. przeszła pod panowanie pruskie. Powiat niemczyński ma 6³/₄ mili kw. i około 40 000 mieszkańców.

Niemczenie (giermanizacya). 1) Wstęp. W rozmaitych stosunkach wzajemnych plemion różnych, osiadłych obok siebie, lub razem na danym obszarze, odróżnić trzeba dwa fakty główne: najpierw gdy jedno z nich wypiera, wyrzuca, odsuwa inne od jakiejś korzyści, pewnych praw lub ziemi, oraz, gdy szczep silniejszy, czy zręczniejszy, usiłuje wynarodowić sąsiada, albo współmieszkańca. Pierwszy rodzaj wpływu następuje często wśród ogromnej wędrówki ludów z miejsca na miejsce, lub po wielkiej, a zaborczej wojnie. Wypadki podobne przytacza histo-rya Azyi Mniejszej, Azyi Większej, Afryki północnej, Grecyi i Rzymu—notują kroniki pochodu barbarzyńców teutońskich na prowincye państwa rzymsko-zachodniego. Ten pierwszy rodzaj, który zwać można wyparciem, zepchnięciem, da się usprawiedliwić walką o życie, nizkim stopniem kultury, konieczną potrzebą bytu, pastwisk nieodzownych, gruntów i robocizny. W tej formie najeźdźca i przybysz gospodaruje w kraju zdobytym, lub obranej dla siebie okolicy; siłą pieści, siłą uzbrojenia lepszego, ujarzmia tubylców, zamieniając ich bądź na robotników wiejskich, bądź na niewolników, bądź tworząc kasty, a do niższej klasy spycha lud miejscowy, albo wyrzuca część dawniej osiadłego plemienia w strony odleglejsze. Są to zjawiska pierwotne, będące źródłem kast (ob.), niewoli (ob.), przesiedlenia tłumnego całej prawie drużyny, dotychczas spokojnej, a zmuszonej szukać gdzieindziej żywności dla ludzi i trzód. Drugi rodzaj wpływu jest wynaradawianie. Tu znów mogą być dwie jego formy: łagodna, naturalna. jeśli plemię wyższe kulturą, lub zdolnościami mocniejsze, pochłania zwolna szczep inny, z istoty swej słaby, bardziej bierny, wtedy tworzy się zlepek nowy, z cechami przypominającemu związki chemiczne, gdzie części składowe wydzielić potrafi zaledwie historyk i etnograf subtelny. Zlewają się natenczas gwary językowe, obyczaje, przesądy, religie, popędy, cele, charakter, myśli i uczucia, zanika świadomość o daw-nem przeciwieństwie.—Zdarza się jednak forma brutalna, gwałtowna, gdzie jeden naród w sposób sztuczny, szybki, obliczony na dystans krótki, za pomocą środków z góry powziętych, z całą samowiedzą polityczną i systematycznością, chce kosztem drugiego narodu powiększyć swoją liczbę, usunąć różnice przyrodzone i w tym celu niszczy wszelkie zalety odrębne, obyczaje, utrudnia rozwój języka, ogranicza w prawach nabytych, wtłacza ogół w jedno Madejowe łoże, przykrojone wedle wymiaru plemienia panującego;— kędy jest hasłem: ten sam poziom dla wszystkich per fas et ne fas. Powyższe rodzaje oddziaływań społeczeństw na siebie, trzeba mieć na uwadze, aby zdać sobie sprawę z przedmiotu w nagłówku niniejszego artykułu nakreślonego.

2) Okres /, do Karola Wielkiego. Oddawna uczeni nowocześni starają się ustalić granice pierwotne osiedleń Słowian i Teutonów w okresie ostatnich stuleci Rzplitej rzymskiej, t. j. przed erą chrześciańską i w pierwszych stuleciach tejże ery. Dziś już nie ulega wątpliwości, że „Germania” Tacyta i późniejszych pisarzy była tylko nazwą gieograficzną (tak samo jak Asia minor et maior), inaczej, nazwą obejmującą szczepy narodowości różnej, w obecnym, ścisłym słowa tego znaczeniu.—Gieografowie i historycy starożytni wszystkie ludy na wschód od Renu ogarniali ogólnem mianem „Germanii”, a dalsze kraje „Scytyi” i „Sarmacyi”, mając mętne pojęcia o ich języku, obyczajach, pochodzeniu, imioniskach rzeczywistych i różnicach rasowych. Dziwić się nie należy wiadomościom zagmatwanym. Toć i teraz zdarza się, że niby to dane etnograficzne czerpiemy z notatek jakiegoś handlarza, turysty dorywczego, misyonarza, których wiedza specyal-na i dar obserwacyi zostawiają wiele do życzenia, a jakiż ogrom czasu rozdziela nasz pogląd na świat od poglądu greckiego lub rzymskiego. Już jednak Juliusz Cezar spostrzegł, ■' że w owej schematycznej „Germanii” mieszkają ludy dwojakiego rodzaju, odrębne między sobą, łączące się niekiedy przeciwko wrogowi wspólnemu, którym było wtedy mocarstwo rzymskie; lecz te związki są chwilowe, w celu zaboru lub obrony zawierane. Cezar b^ł świadkiem naj-pierwszego zdaje się państwa słowiańskiego J arowi t a, któremu senat rzymski przyznał tytuł króla Swewów pod imieniem Ar i o wis ta. Dziś już, pod wpływem badań najnowszych, zdaje się być pewnem, że ci Swewowie nie byli Teutouą-mi, lecz Słowianami, a wódz ich Jarowit zjednoczył plemiona pokrewne i wraz z Teutonami pokusił się przyjść na pomoc Gallom. Napróżno Cezar chce wpierw na drodze pokojowej powstrzymać Ar i o wis ta, zmuszony przyjąć walkę, wychodzi z niej zwycięzcą i odrzuca potężny napływ Słowian i Teutonów, tak, że odtąd czasowo Ren stanowi granicę między posiadłościami rzymskiemi, a t. zw. „Germanią”.—Swe-wów trzeba odróżniać od miana „Svavi”, t. j. Szwabów, zjawiających się na widowni dziejów w kilka stuleci później. — Z powodu zagmatwanych wyobrażeń Greków i Rzymian o ludach za Reuem, z powodu, że dzieła starożytnych pisarzy aż do XVI wieku stanowią powagę, z powodu, że Prokop i Jornandes pierwsi używają wyrazu: „slavi, sclavi, sclavini“, długo błąka się myśl, jakoby Słowianie przybyli do Europy przypędzeni przez Hunnów i Awarów, a to dla tego, że o nich pod takiem mianem nikt przed VI stuleciem ery chrześciańskiej nie wspomina. Myśl podobna szczególnie wdzięczną stała się dla pisarzy niemieckich, mogących z właściwą sobie erudycyą, na cytatach opartą, dowodzić o wcześniejszem zaludnieniu Europy przez Teutonów. Erudycyą taka oślepiała autorów czeskich, polskich i rosyjskich. Dopiero dochodzenia głębsze, najnowsze, zasadzające się na zbadaniu nazwisk pierwotnych pojedyńczych plemion, rzek, gór, osad, grodów, wiosek, uroczysk rzucają inne światło na zabytki etniczne przed erą chrześciańską. Gdzieindziej czytelnik „Encyklopedyi” znajdzie szczegóły, że ludy słowiańskie za czasów Juliusza Cezara są już odwiecznymi tubylcami Europy środkowej i wschodniej, że stykają się z Keltami, t. zw. „Galii”, przy górze Mont-Blanc, jeziorze gienewskiem, łańcuchu gór Jura i Wogiezów, Ren stanowi granicę, dalej porzecze Menu, Włtawy (Fuldy), Wezery, brzegi morza północnego z obu stron Łaby (Elby), archipelag bałtycki, a stąd precz na wschód daleko, tak, iż Odra, Warta, Wisła, Dunaj, są rzekami w środku owych krajów słowiańskich, sięgających od południa do morza Czarnego i Adryatyku. Siedliskiem znów głównem właściwych szczepów giermańskich, były wtedy kraje skandynawskie, które Jornandes zwał „rękodzielnią narodów” (quasi officina gentium). Stamtąd klimat, przeludnienie, brak żywności, chęć zdobyczy wysuwa drużyny teutońskie ku południowi. Z początku osiadają one nad dolnym Renem, na Pomorzu północnem, najpierw między Łabą i Wezerą, gdzie Ptolemeusz już w w. II po Chr. umieszcza Saksonów. Jeszcze niedawno były spory co do ich siedlisk pierwotnych pod wpływem pozornej zagadki, czy Słowianie, czy Teutoni wpierw osiedli w Europie. Napór teutoński coraz bardziej wzrasta, dążąc do bogatej Gallii i Italii. Ludy słowiańskie, rolnictwu oddane, w pierwszych stuleciach ery naszej zaledwie mają dwa państwa: Ja row i ta (Ariovista), w okolicach Menu, [Łaby i Dunaju, potem Mirobuda w dzisiejszych Węgrzech, Czechach i Morawii, gdzie Morawianom i Słowianom wodzowie rzymscy nadali miano Markomanów i K w a dó w (Quadi).—Tymczasem emigranci ze Skandynawii idą na zdobycze pod formą zorganizowanych drużyn, ze wszyst-kiemi zapasami wojennemi, żonami, dziećmi, niewolnikami, z użyciem wszelakiego podstępu taktyki i strategii. Nic też dziwnego, że już w pierwszych stuleciach po Chr. następuje wyparcie Słowian od północy i granic zachodnich, o których przed chwilą była mowa. W ten sposób Saksoni, „najwięksi piraci” wedle opinii Rzymian, rozpierają się porzeczem Elby a w wieku III, IV i V między Wezerą i Łabą; często udaje się im wpaść do Gallii na łupiestwo. Tak samo Alemani w III w. opanowali uścia Menu i siedliska swe szerzą aż do wzgórzy alpejskich. Klęski, bitwy przegrane za cesarzy Juliana i WaleAtyniana, nie wstrzymują naporu, aż wreszcie Gra cyan w w. IV pozwala im zająć opuszczone ziemie nad Renem i w dolinach Helwecyi. Teraz jeszcze ich potomkowie różnią się tam od późniejszych przybyszów z Fryzyi i Skandynawii. W V stuleciu mamy nową drużynę Szwabów, z początku osiedlonych przy źródłach Neckaru i Dunaju. Z inuej strony, bo w Pannonii i nad Dunajem, gospodarkę wiodą Wandale, Ostrogoci, a w pół-nocuej Gallii Frankowie, zaś w północnej Italii są pierwsze najazdy Wizygotów.—We wszystkich dzielnicach przybysze giermańscy z powodu swej organizacyi, mimo oporu wojsk rzymskich, formują nowe państewka, usuwając Keltów i Słowian, albo zamieniając tubylców na podwładną klasę rolniczą, lub na pomocników w dalszych wyprawach. W tem leży przyczyna, że wodzowie i gieografowie starożytni, choć bezpośrednio zetknęli się z barbarzyńcami, nie mogą znaleźć różnicy plemiennej, nazwy zaś są przyczepiane do całego obszernego kraju od jakiegoś głośnego imienia drużyny, bez względu na rzeczywistych mieszkańców.—Znakomitą dywersyę wywołało przybycie z nad Wołgi (w wieku IV) szczepu mongolskiego, znanego pod mianem Hunnów, jakkolwiek i tutaj było to ogólnikowe przezwisko. Hunnowie przedewszystkiem w ciągu półto-rasta lat niszczą rządy Ostrogotów na ziemi słowiańskiej, a zepchnięci Ostrogoci wraz z Wandalami zmuszeni są posunąć się w kierunku Italii. — Państwo Hunnów obszarem swym sięga brzegów Wołgi ze środowiskiem w Pannonii (Węgrzech). Potęga ich wzrasta do zenitu w połowie V stulecia, gdy królem ogłoszono Attylę. Znany w dziejach „bicz boży” dał się we znaki Rzymianom i jakkolwiek po bitwie pod Chalons nad Marną (r. 451), cofa się za Ren, jednak z nowemi siłami w następnym roku posuwa swe zagony do Italii, burzy Medyolan, Padwę, Wicenzę, Weronę, Brescię, Bergamo, Pawię i od bram Rzymu, dzięki Leonowi I zawraca. A 11 y 1 a odrzucił, ograniczył rządy oesarzy

rzymskich do samej Italii, Sabaudyi i południowo-wschodniej Galii. Smieić jego nagła w r. 453, daje początek nowym państwom słowiańskim z jednej strony i olbrzymią przewagę Gier-manom. Attyla łupił grody bogate italskie, lecz wśród shołdowanych ludów ma opinię uczciwego władzcy i opiekuua. Z rozpadnięciem się państwa huńskiego, gospodarka teutońska nie zna granic.—Mocarstwo Teodoryka obejmowało Italię, a wpływ jego sięga do Pannonii. W Noricum (niższa Austrya, Salzburg, Styrya i Karyn-tia) w w. V osiedli Alemanie i rej wiodą do dnia dzisiejszego, niszcząc powoli przez 15 stuleci Słowian tubylczych.—Możnaby od upadku Rzymu rozpocząć nowy okres stosunków Słowian do Gier-manów, ale data kalendarzowa jest bez wpływu. Wędrówiki drużyn, przesiedlanie się ich z miejsca na miejsce, zepchnięcie ludności dawniej osiadłej do stanu zależnego trwa bez przerwy. Zdarza się tragiczny zgon całego ongi dzielnego plemienia. Taki los spotyka Durzyńcóww t. zw. „Turyngii” (VI w.). Związkowe siły Franków i Saksonów sprzysięgły się na ich zgubę. Nie ocaliła ich ani dynastya spowinowacona z książętami Franków, ani chrystyanizm. Saksonowie i Frankowie podzielili się ziemią przybierając nazwę Turyugów od pokonanych. Wzruszony losem smutnym przepadłego ludu, biskup Venan-tius Fortunatus napisał elegię Ileż podobnych dramatów w formie pobieżnej wzmianki mieszczą kroniki współczesne? Brak najczęściej wymownego historyka i biskupa-poety, aby uwiecznili pamięć straceńców. Jedyna pociecha, że miano szczegółowe przechodzi na zwycięzców. Tak samo, jak Turyngowie od Durzyńców, Szwabi osiadłszy w następstwie z biegiem Dunaju na ziemi Bojów, przybierają (w. VI) imię Bojo-warów (Bawarów). Następcy Krzyżaków na wschodzie, w siedm stuleci później, od ujarzmionych Prusów, są do dziś uważani za Prusaków. Od VI stulecia po Chr. ścieśnia się i cofa granica zachodnia dziedzin słowiańskich. W zajętych przez Teutonów ziemiach, tubylcy podtrzymują przekręcone przez władzców przezwiska rzek, gór, jezior, grodów, osad, uroczysk, a sami pozbawiani praw obywatelskich, wynaradawiani są protoplastami t. zw. „gburów”. Między w. VI i IX Słowianie południowo-zachodni, samodzielnie dzierżą ziemie od Bałtyku do Dunaju i Karpat, od porzeeza Solawy i Łaby, het za Wisłę, Dniepr. Wyspę Ranę z archipelagiem Im-bra (Fehmern), wysepki przy uściu Odry, ziemie w Szlezwigu, uścia Łaby, wyspy Alsen, Laland Falster, zajmują Saksoni i Duńczykowie. Owe miedze na zachód i północ coraz bardziej z następstwem czasu będą bliższe wschodowi. Wtedy do wiadomości uczonych dochodzi oprócz nazwiska Slavi, jeszcze starsze miano Windi, Wendi, którym częstowali sąsiadów Teutoni, a w języku plemion czudzkich, fińskich: wane, wane. Prokop i Jo mandes w swych podziałach

etnograficznych odróżniają jeszcze trzeci ogólnik, Antae, pojmując przezeń Słowian daleko na wschód siedzących.—Gdy już mowa o przezwiskach, trzeba zwrócić uwagę na to, że w całej owej dobie historycznej do VIII wieku, zróżniczkowały się już plemiona słowiańskie pod względem ustroju. Z początku jest wszędzie przewaga związków gminnych, potem narasta klasa samodzielna właścicieli ziemskich t. z w. le chowie, którzy są nad Dnieprem, Wisłą, Odrą, Łabą, na Pomorzu, nawet u Czechów i Morawian. Potrzeba znów obrony, tworzy państewka z książętami (subreguli jak piszą kronikarze). Teutoni zagarnąwszy dzielnice zachodnie niszczą ustrój miejscowy, wprowadzając własny. W Czechach i Morawach tę rolę spełnili Awarowie tak, że Nestor (w XI w.) do Lechitów zalicza tylko Polan nad Dnieprem, nad Wisłą, Lutyków, Mazowszan, Pomorzan i ludy z okolic Przemyśla i Czerwienia. Potem le-chiekie pokrewieństwo odnaleziono z Kaszubami Serbołużycanami i Obodrytami. Lech i a więc ścieśnia się do miejsca, gdzie zachował się ustrój rodzimy z klasą przewodnią Lechów, obok gmi-nowładztwa, gdzie jeszcze obcy najeźdźcy nie narzucili swej organizacyi. Tak samo lecliizm znika w ziemiach pod panowaniem Kunungów waregsko-ruskich.—W tym okresie wielkiej wędrówki ludów, ciągłego przesiedlania się, zaznaczamy w końcu najście Awarów uralskich i ich gospodarkę koczowniczą od połowy VI do VIII wieku nad niższym Dunajem, w Dacyi, Pannonii i Dalmacyi. Drużyna ta mongolska wreszcie wsiąka w ziemie zawojowane bez śladu wybitniejszego, ułatwiając powstanie trzeciego z kolei, potężnego państwa słowiańskiego w VII stuleciu pod wodzą 8 amon a, któremu ulegli Morawianie, Czesi, Serby, mieszkańcy Iliryi. Sa mon odparł związek Alemanów, Franków i Longobardów w bitwie pod Domażilicami (r. 630) i rozszerzył swe granice aż wgłąb dawnego kraju Durzyńców w t. zw. „Turyngii”.—Ze śmiercią Sa mona (r. 662) rozpada się jedność słowiańska w tej okolicy, natomiast wzrasta potęga Franków za Pipi na i Karola Wielkiego. Od tej chwili mamy nową erę zgubnego wpływu giermańskie-go na sąsiadów.

3) Okres II, od Karola Wielkiego do Bolesława Chrobrego. Brak zgody, brak silnego związku państwowego wśród gmin słowiańskich na zachodzie ułatwia Karolowi Wielkiemu zwycięstwa nad Saksonami. Zresztą Obodryci, potem Wele-ci są pierwiastkowo, mówiąc językiem dawnym obłudy politycznej Rzymian, „amici et socn* króla frankońskiego i pomagają mu w krwawej walce z Saksonami. Gorzej wtedy szło Karolowi, uwieńczonemu godłem cesarskim, z Czechami i Serbami nad Łabą. Wyprawy wojenne kończą się klęską, nie pomagają twierdze w Czartowie, przeciw Dziewina (Magdeburg), w Dobrohorze, w Hamburgu, w Esesfeldzie (Itzehoe), Hochbuki, naprzeciw Łączyna (Leutzen), urządza więc on na pograniczu osady wojskowe, t. zw. marki, markgrafstwa (ob.) z obowiązkiem bezustannego pogotowia, ilekroć zachodzi tego potrzeba. W ten sposób powstaje (r. 860) Stara Marchia (Alt-Mark), z której wyrosło potem zaborcze ks. Brandenburskie. Markgrafowie pustoszą kraje Łinianów, Byteńców, Smolan. Stara Marchia w połączeniu z ks. Magdeburskiem kolonizowaniem Teutonów odcina Drewian, Chełmian, Łą-czanów i Bodanów od Serbów nad Łabą i resztek Durzyńców. Cztery wpierw wymienione ludy wchodzą później w skład ziemi luneburskiej i wolno gasną do XVIII wieku, ich zaś pobratymcy nad Łabą, aż do uścia Solawy giną pod zarządem wojskowym marchii i tylko nazwy miejsc świadczą o wczesnem wynarodowieniu. Za Ludwika Pobożnego książęta Obodry-tów i Weletów na dworze cesarskim załatwiają swe spory, lecz wkrótce pomyślna walka Chro-batów nad Sawą i Drawą z wojskami cesarskie-mi, oraz obawa przed świeżo utworzonem biskupstwem w Hamburgu (r. 834), jest przyczyną, że wzmiankowane plemiona przechodzą na stronę wrogów niemieckich. Ze śmiercią Ludwika Pobożnego (r. 840) Solawa i Łaba stanowią granice między Teutonami i Słowianami, choć powstały dwie marchie teutońskie w Er-furcie i w Haltsztadzie. Rządy Ludwika Niemieckiego (r. 840—876) są wypełnione bojami nad Łabą, w Morawii i Czechii bez powodzenia. W tym czasie nastąpiło apostolstwo Metodego i Cyryli a (ob.). Losy misyonarzy tych mogą przekonać, że biskupom teutońskim więcej chodziło o wynaradawianie i dochody osobiste, aniżeli o nawróconych i cnoty chrześeiańskie. (Dzisiejszy kardynał Kopp (ob.) ma bardzo odległych protoplastów duchowych i duchownych). Jednocześnie wzrasta czwarte z kolei, potężne mocarstwo Swiatopełka morawskiego. Ludwik Niemiecki zmuszony był zawrzeć z nim pokój, oraz z Serbami nad Łabą w Forchheimie (r. 874), poparty układem w Königstedten (r. 884) już za Karola Otyłego (876—887). Owe stosunki są zmącone intrygami i zdradą Ar n ulfa, księcia Karyntyi, potem cesarza (r. 887 — 899), stąd mimo zgody istnieją wzajemne wyprawy wojenne, które tymbardziej Niemcy ponawiają, gdy po śmierci Swiatopełka powstały spory między jego następcami. Na szczęście najście Madziarów, nowego szczepu lińskiego (r. 900), do Pannonii kładzie kres chwilowy pochodom Teutonów na Morawy. Król Ludwik (r. 900—912) bowiem w bitwie w okolicy Presburga (r. 907), ledwie ucieczką życie ocalił. Marchia wschodnia na czas pewien znikła.—Arpad i jego następcy żądDi są danin, zostawiając swobodę religijną, język i ustrój społeczny, za to łupią Szwabię, Bawaryę, Saksonię, Turyngię aż do Alzacyi, Lotaryngii, Szwajcaryi i Górnych Włoch. W ówczesnej litanii kościelnej był ustęp: „a furore Jlungarorum libera nos Domine”. Dopiero Qttol (936—973) w pobliżu Augsburga zadał im klęskę, po której tworzą państwo w Pannonii. Ustrój jego, jakkolwiek z początku przychylny ludności miejscowej, rozdziera prawie na zawsze Słowian tamtejszych na dwie połowy, północną i południową. Zdrugiej strony, o ile przedtem Hunno-wie na półtorasta lat powstrzymali napór teutoń-ski, o tyle ich pobratymcy, Madziarowie, stanowią daleko potężniejszą zaporę. Kronikarze twierdzą, że cesarz Arnulf ułatwił im wtargnięcie, sądząc, że będą narzędziem przeciw Morawianom. Podstęp wydał gorzkie owoce dla cesarstwa. Historyk Roesler jeszcze w r. 1871 ubolewa nad pomysłem fatalnym Arnulf a, nad bitwą w r. 907 i straconą na wieki pozycyą, zagrodzoną drogą i t. p.—W X stuleciu zamiast Morawian, wznosi się uowe państwo czeskie, na poły udzielne, pod narzuconą powagą „świętego rzymskiego cesarstwa“. W tym czasie poprzednika Ottona, Henryka Ptasznika (r. 919—936), trzeba uważać za kolejnego ciemiężcę ludów nad Łabą. Monarcha ten, obwarowując Merzeburg i Kwedlinburg, dał przytułek na przedmieściach złodziejom i rozbójnikom niemieckim, z obowiązkiem organizacyi dziesiętnej i pogotowia wojskowego przeciw Słowianom. Z pomocą „legionu łotrów“ (latronum) niszczy grody: Branibor, Gro-nę, Łączyn, Lubuszę i odtąd w kronikach nosi miano „wiekopomnego mordercy ludów“. On to kraj Serbów między Solawą i Łabą wcielił do-cesarstwa. Dalszą, podobną rolę spełnia tutaj Otto I, który przenosi stolicę do Dziewina zwanego Magdeburgiem, aby mieć stałą baczność na zabory wschodnie. Herman Billung zostaje księciem dziedzicznym saskim, a mark-graf Gero (ob.) legatem pogranicza serbskiego. Obie legacye stały się ogniskiem marchii północnej i wschodniej. Ród Billunga w ciągu dwu stuleci słynął z okrucieństwa i zdzierstw, a Gero rozpoczyna rządy od zabicia 30-u zaproszonych na ucztę żupanów (książąt). Wypadek ten i czyny Hermana wywołały wojnę iście po barbarzyńsku prowadzoną przez markgrafów. W tej walce Obodrytów, Weletów, Doleńców, Ratarów, spotykamy Polan-Lechitów gdzie panuje Mieszko I, a państwo jego na zachodzie sięga Odry środkowej, aż do Prusów, od północy błota Noteci oddzielają je od Pomorzan, na wschód zaś porzecze Bugu, na południe za Pilicą w nieznane okolice. Gdy Gero bojował z Łużycanami, Mieszko przyszedł im z pomocą, lecz pogrom udzielił się sojusznikowi, który uznaje siebie za B amicus imp er atoris“. Mieszko aby pod pozorem chrystyanizmu nie mieć ciągle na karku Niemców, przyjmuje chrzest. Stosunek jego do cesarstwa należy do dziejów Polski (ob.).—Okrucieństwa markgrafów wywołały ogólny ruch powstańczy nad Łabą i Solawą w roku 983. Bój pograniczny trwa do r. 990. Milczanie serbscy tracą wtedy niepodległość.

4) Okres III od Bolesława Chrobrego, do gospo-

darki krzyżackiej. Syn Mieszka I, już w pierwszych latach panowania przyłącza Łużyczan, Mil-czan i ziemie aż do Halsztrowa (Elster), wciela Chrobacyę, Pomorze wschodnie, Mazowsze, Szląsk Morawy i Czechy. Nie będziemy śledzić pochodu zwycięskiego Bolesława, ani wojen jego, ani umiejętnego wyzyskania stosunków osobistych w samem cesarstwie, ani braku zmysłu politycznego ze strony Lutyków i Czechów, zapisujemy fakt, że na krótko znów zabłysnęła gwiazda swobody dla Słowian zachodnich, otoczonych zewsząd przez marchie, że państwo Bolesławów e pozbywszy się nawet cienia wasalstwa, posiadało 4900 mil. kwadratowych. Gdy pod panowaniem Mieczysława II nastąpił zwrot niekorzystny, to tylko pod tym względem, że Łużyczanie i Milczanie powracają do cesarstwa, a Obodryci i Lutycy znów walczą z przemocą. Walka jednak, jakkolwiek obronna, ma grunt różny z powodu pewnej różnicy w ustroju społecznym. Lutycy pozostali przy gmiuowładztwie i wiecach, Obodryci mają książąt, u Pomorzan są książęta, klasa rycerska i wiece, u Ranów system teokratyczno-monarchiczuy. Ludy owe nie rozumiały potrzeby zobopólnej pomocy, konieczności zmiany religii, aby odebrać Teutonom pozór do napadów, tembardziej, że dla arcybiskupów w Magdeburgu i pięciu biskupów w Mysznie, Mer-zeburgu, Zeitz, Naumburgu i w Braniborze cliry-styanizm był tylko pozorem dla ściągania dochodów. Owa gorliwość misyonarska wywołuje powrót do pogaństwa u Lutyków i Hawłów. Toć taki metropolita G i si lar na koniu, w zbroi, otoczony rycerstwem przewodniczy wyprawom krzyżowym. Inny dostojnik kościelny z Bremy, Adalbert, naucza niby w języku ludowym, ale z pomocą księcia Gotszalka buduje klasztory męskie i żeńskie z samych Niemców złożone i wymusza daniny dla mnichów próżuiaczych. Wre więc bój zacięty w XI i XII stuleciu. Jeśli cesarstwo ma kłopoty wewnętrzne górą są Słowianie, inaczej uledz muszą. W ten sposób gród lutyckich Brzeżan Hawelberg i lutyckich Stodo-rauów Brandenburg naprzemian bywa w ręku markgrafów i w słowiańskich. Wreszcie A1-brecht Niedźwiedź, dostawszy od cesarza w r. 1125 Łączyn, a w r. 1134 markgrafstwo północno-saskie, zwalcza Hawłów, Ukrów, zabiera całą okolicę, aż do późniejszego Priegnitz i ziemie nad Odrą, wyjednywa prawa lenne dla zaboru i jest pierwszym markgrafem brandenburskim. Smutna sława Albrechta wobec Po-łabian, jest taka sama, jak G ero na wobec Serbów. Albrecht jako administrator i bezwzględny niszczyciel narodowości, a zarazem kolonizator, służy za wzór wszelkim zakusom giermanizacyi. On to z całą systematycznością sprowadza i osadza w Brandenburgii kolonistów z nad Renu, Fryzyi (Hollandyi) i Flan-dryi, daje zapomogi, przywileje, zakłada miasta, między innemi Berlin (z dwu osad Stodoranów

Berlina i Kolna).—Lutycy na pomorzu baltyckiem w końcu XII w. za pośrednictwem swych książąt wchodzą jako lennicy do Rzeszy. Gdy więc t. zw. „inkorporacya“ i sztuczne narośle koloni-zatorskie poczęto od XII stulecia tworzyć w zaborach, dobrze jest obliczyć się z wynikami „kultury”. Kraj Lutyków i Hawłów stanowił wtedy część obecnej regiencyi magdeburskiej (powiaty Jerychów I i II), część regiencyi poczdamskiej z Pomorzem (regiencya strelańska i część szczecińskiej, t. j. powiaty Demmin, Anklam, Ückermünde i Randowa), razem 26 238 kil. kw. Ziemia Obodrytów i Wągrów ogółem 23 668 kil. kw. obejmowała część Holsztynu (powiaty Kiel, Plön, Segeberg, Pinneberg, Stormarn i ks. Lauenburg) księstwo Meklemburg-Zwierzyńskie i Strzeleckie, miasto Lubiesz, księstwo Oldenbursko-Lubieskie. Lelewel twierdzi, że rodzina panująca w Meklemburgu wywodzi się od bohaterskiego księcia Obodrytów Ni kio ta i zdrajcy Przy by sława, który zadowolony z tytułu herzoga (r. 1170), sam ułatwił kolonizacyę, a pomagali mu hierarchowie kościelni i przeorowie klasztorów.—Trzeci, wcześniejszy zabór w ojczyźnie Serbów-Łuży-can wynosi 42 239 kil. kw. Cesarstwo razem ogarnęło 92 145 kil. kw. Wedle spisu ludności w r. 1885 w kraju dawnym Serbo-Łużyczan jest mieszkańców 5 277 826 a z tego przypada na tych, których mianem Serbów-Łuźycan nazywamy tylko 170 000 i około 8 000 z nazwą Polaków, t. j. razem 3,3%• W kraju ongi Hawłów i Lutyków 2 831908, z tego zwą się Polakami 50 000, t. j. l,7°/o- W kraju ongi Obodrytów i Wągrów 1331 813, z tego Polaków 2000, t. j. 0.1%. Słowem ludności rdzennej, tubylczej, bo za taką poczytać trzeba tylko serbo-łużycką, pozostało od XII stulecia 170 000, a ogółem słowiańskiej 230 000, czyli 2,4% wszystkich mieszkańców. Jakaż olbrzymia strata dla narodowości, gdyby nawet przyjąć na zasadzie porównawczej innych ziem Europy, że w chwili ostatecznego zaboru było na tych przestrzeniach około miliona Słowian.—Zdobycze te zawdzięcza „kultura“ giermańska brutalnym iście, dzikim czynom cesarzy, książąt, markgrafów, biskupów, mnichów, kolonizacyi systematycznej, a z drugiej strony brakowi spójni i planu w obronie ojcowizny, oraz uporczywej niechęci w przyjęciu chrześciaństwa przez plemiona tubylcze.

5) Kraje dawniejszych Bojów, Morawian, Czechów, Norców, Słyrów, Chorutanów, losy Szląs-ka. Zakończyliśmy cyframi obrachunek kultury giermańskiej u Słowian połabskich i Pomorzan zachodnich. Obrachunek ten jest nie pełny, pominąć bowiem trzeba tubylców nad Renem, Mohanem, Górnym Dunajem, Izarą, w Helwecyi, w północnej Italii, którzy poczęli szybko ginąć w pierwocinach zawieruchy, która powstała po upadku Romy.—Z kolei trzeba słów parę powiedzieć o giermanizacyi w dzielnicach pod nazwą cesarstwa Austryackiego. Zostawiamy na boku takie kraje, jak dawna Gallia, Italia, Hispania. Uszczęśliwione zostały wprawdzie także zalewem Teutonów, lecz tam, bądź z powodu, że drużyny wojenne nie były zbyt liczne, bądź znalazłszy ustrój państwowy subtelnie w szczegółach wykończony, przybysze zastosowali się na razie do niego, zadawalając się władzą zwierzchnią i połączoną z nią korzyścią materyalną. W ciągu kilku stuleci, owe bandy najeźdźców wsiąkają, tworzą tylko odpowiednio swym potrzebom nową organizaeyę społeczną. Łacina bierze górę nad gwarami drużyn i rodzą się t. zw. „języki romańskie”. Długi czas najeźdźcy szanowali ustawy rzymskie, własne zaś ich kodyfikacye noszą miano leges barbarorum (ob.). Jeśli czytelnik przypomina sobie poddziały wskazane we wstępie artykułu niniejszego, to w Gallii, Italii, Hispanii. nastąpiło wzajemne pochłonięcie różnych szczepów, choć dziś jeszcze są wybitne różnice etniczne w północnej, środkowej i południowej Francyi, warstwy plemion napływowych we Włoszech. Hiszpania zaś i Portugalia są sztucznemi zlepkami państwowemi. Bądź jak bądź, w krajach tych giermanizm narzucił tylko swe stosunki feudalne, swe przesądy, drobną ilość obyczajów, a sam pochłonięty został przez żywioły kieltycko-romańskie. W Anglii znów i Szkocyi Sasi i Normanowie biorą górę nad ludem miejscowym. Inaczej stało się na wschód od Renu, nad Górnym Dunajem. Tu nawała giermańska parła się gwałtem, niszcząc wszystko wszelkiemi środkami, cokolwiek było na drodze. Hasło Drang nach Osten nie jest wymyślone.—Powiedziano wyżej, że w Noricum osiedli Alemani i w dobie wędrówki narodów ogarniają Norców, Choruta-nów it. p. Tak samo dalsze okolice tegoż Noricum biorą Szwabi w VI do VIII stulecia pod wodzą rodziny A g il o If in g ów. Mamy tu wpierw związek Bojowarów, potem księstwo Bawarskie. Na ziemiach ongi Bojów tylko pewne nazwy przypominać będą o istnieniu tubylców. Wiadomo, że miano Austryi (ob.), powstało z tytułu marchii orientalis, austria, Ostmark, a już w w. XI mieszkańcy są Ostirichi. — Oddawna tu sięgały wpływy Rzymu starożytnego, toć Wiedeń był municipum Vindobona, a ziemie owe na drodze do Italii z północy, bywały ostoją dla różnych plemion. — Alemani i Szwabi ustaliwszy swój byt, odnoszą korzyść z opuszczonych gruntów, osad i zabytków pracy Słowian i Rzymian. W czasie gdy markgrafowie, potem książęta austryac-cy są cesarzami, środowiska dzisiejszej Austryi są już zniemczoue. Jeśli szczątki słowiańskie spotkać można na południu w Styryi, Karyntyi i w północnych Włoszech, to owa ludność pierwotna byt swój zawdzięcza wielkiej sile odpornej wobec wpływu obcego, w ciągu dwudziestu stuleci. Dzieje Chorwacyi, ulegającej kolejnym rządom Rzymu, giermańskim, bizantyjskim i madziarskim, należą do historyi tej krainy (ob.), która obecnie jeszcze boryka się z prądem wynaradawiania.—Historya Czech i Moraw jest jedną bezustanną walką z naporem teutońskim. Począwszy od cesarzy frankońskich, wszyscy z kolei roszczą sobie pretensyę do zwierzchnictwa. Fatalnym był Arnulf a pomysł, ułatwiający Madziarom zajęcie Pannonii, lecz został cel osiągnięty. Książę Bożywój prosi o opiekę. Wiadomo zaś czem bywa taka opieka nawet dziś, gdy jej udziela np. Anglia, albo Francya, w Azyi lub Afryce. Możnowładzcy Czech i Moraw nie rozumieli polityki Mieczysława I i Bolesława Chrobrego. Książęta w XI, XII i XIII stuleciu mało posiadają godności osobistej, duchowieństwo powodowane ambicyą, chce bezpośrednio zależeć od cesarza i papieża, ułatwia obcy wpływ, a zakonnicy, jak wszędzie, ciągną za sobą szeregi ogrodników, rzemieślników z sąsiedztwa.—W XIII wieku rozpoczyna się kolonizacya miast, modnem jest nadawanie prawa magdeburskiego i nazw osobistych giermańskich.—Patryo-tyzm czeski chwyta się nowinki religijnej Wik-lefa, aby odnaleźć pretekst do odzyskania bytu samodzielnego. Wielka burza husytyzmu (ob.), ma za główny cel otrząśnięcie się z najazdu (szczegóły czytelnik znajdzie pod właściwe-mi wyrazami „Encyklopedyi”).—Od bitwy pod Białogórą (r. 1620), wytężono ze strony cesarskiej wszystkie siły, całe okrucieństwo bezwzględne rzeszy teutońskiej, aby zDiszczyć dobytek słowiański. Na polu bitwy i pod mieczem kata wyginął kwiat szlachty czeskiej, duchowieństwa husyckiego. Kogo los przegranej bitwy lub wyrok sądu nie dotknął, ratował życie ucieczką na zawsze do obcych krajów. Na opróżnione stanowiska siłą żywiołową tłoczą się Niemcy. Ocalała garstka magnatów, przyjęła język i obyczaje wroga, aby uratować majątki i łaskę dworu. Czem była zemsta kulturalna, dość przytoczyć jeden fakt, że z poprzedniej, trzechmiliono-wej ludności pozostało w chwili zawarcia pokoju westfalskiego około 800 000 ludzi, doprowadzonych do nędzy ostatniej. Ucisk robotników rolnych był tak wielki, że mimo świeżej klęski, wybuchła rewolucya chłopska w r. 1680, skończona, jak zwykle, jeszcze większymi gwałtami zwycięzców, oraz dająca powód do nowych środków giermanizacyjnych.—W sto lat potem Józef II (ob.), z uporem doktrynera zaprowadza centralizm: jednaki, niwelacyjny system administra-cyi we wszystkich krajach Austryi. Podziwiać np. trzeba między innemi rozkaz cesarski, „przyjaciela ludu”, jak siebie zwał Józef II, aby w oznaczonym z góry czasie wszyscy bez względu na szczep narodowy rozmawiali „po niemiecku”. System Józefa II przetrwał z małemi ulgami, aż do bitwy pod Sadową. W smutnym tym okresie centralizmu, z którego teraz jeszcze Austrya otrząsnąć się nie może, a uzurpowane przez Teutonów przywileje noszą miano „prawa posiadania”; powstała oddzielna klasa urzędnicza zwyrodniałych Czechów, którzy jako ofi-cyaliści rządu szerzyli giermanizm na ojczystej ziemi, oraz w Galicyi, Bukowinie, Węgrzech, Styryi, Karyntyi i w tej części Włoch, gdzie Au-strya gospodarzyła. Szczegóły należą do historyi. Ogół ludu czeskiego wytrzymał niedolę straszną, zdołał wszakże wydobyć na wierzch swe prawa, ocalić byt odrębny.—Podług spisu w r. 1890 liczono ogółem w królestwie św. Wacława 5 843 000 mieszk., z tego jest 62,8% Czechów i 37,2% Niemców. Napór {Drang) giermaóski zostawił skutki ogromne. Każdy prawie trzeci z kolei mieszkaniec jest obcy, a ów obcy poczytuje siebie za tubylca odwiecznego, lecz hasłem narodu czeskiego oddawna „ne dajmy se”. — Na Szląsku (ob.), w miarę jak książęta tamtejsi niemczeli, wpływ złowrogi sąsiadów wzrastał. Najpierw uległy miasta, potem kolonizowano wsie, zwłaszcza po napadzie tatarskim w XIII stuleciu. Po bitwie pod Białogórą przybywają wychodźcy czescy, których potomkowie w liczbie kilkudziesięciu tysięcy na stałe osiedli. O ludność rodzimą, polską, w ciągu sześciu stuleci, nikt się nie troszczył, jeśli pozostała, to całą zasługę, jak mówi jeden z naszych uczonych, „przypisać trzeba ludowi polskiemu, który mowę i zwyczaje narodowe przechowywał zawsze, jak klejnot szlachetny, na jałowych piaskach górno-szląskich, pod wytartą sukmaną i bez przewodników, którzy go opuścili wcześnie”. Obrachunek liczebny mamy następny, wedle spisu z r. 1890: Polaków 1117 581, Czechów 65 253, Łużycan 28 000, Niemców i Żydów 2 785 113 dusz. Liczby powyższe ulegnąć powinny zmianie; statystykę prowadzą urzędnicy niemieccy. Wszelkie zaś poprawki uczonych zawsze będą hypotetyczne.

6) Osadnictwo po miastach w kraju naszym. Tążsamą lekkomyślność w stosunku do osadników, jaka była w Czechach, Morawach i na Szląsku zauważyć trzeba i w dawnej Polsce. Szczęściem dla nas skutki nie są tak straszne. Pierwszy początek dają klasztory, z których jedne w zaraniu dziejów chrystyanizmu są, albo wyłącznie niemieckie, a w innych, w aktach nadawczych zastrzeżono np. nisi almani suscipiantur (np. w Obrze, Łeknie, w Byszewie i t. p.). Wprawdzie arcybiskup gnieźnieński na synodzie łęczyckim znosi ów przywilej, ale np. zakonnicy w Obrze są obcymi, aż do Zygmunta I. Każdy podobny klasztor stanowił kolonię, otoczoną cudzoziemcami z Zachodu, będącemi rolnikami, rzemieślnikami i t. p.—Książę Władysław Odo-nicz, dająo zakonnikom grunta, zastrzega wprowadzenie osadnictwa z zachodu iure et modo teu-tonicali. Bolesław Wstydliwy sprowadza Teutonów do miast, dozwala rządzić się im prawem magdeburskiem. Za przykładem tego księcia, następcy jego i możnowładzcy duchowni i świeccy tworzą osady i grody z obcych przybyszów. Długo, bardzo długo ustawy, język i obyczaje są niemieckie w miastach naszych. W przebiegu stuleci, olbrzymia większość tych kolonij

Enc. Power. Ilostr. S. II Zesz. 14. T. U.

spolszczała, ale w mowie naszej straciliśmy wiele rdzennych wyrazów, zastąpionych przez giermań-skie. O tych naroślach oddawna mówią lingwiści. Drobna cząstka miast (Gdańsk, Biała-Bielsko, w części Poznań) jest obca w chwili upadku Rzpltej. Zasługa to prawdziwa szlachty średniej i ludu, że ocalone zostały język i narodowość od wpływu niemczyzny i łaciny średniowiecznej.

7) Zabór krzyżacki i brandenburski. Jeśli hierarchia i klasztory ułatwiają na ziemiach słowiańskich giermanizacyę, tembardziej działać musiał w tym kierunku zakon rycerski, sprowadzony przez ks. Konrada Mazowieckiego. Poprzednio w tych stronach następcy Al brechta Niedźwiedzia w dwu kierunkach czynią starania, aby rozszerzyć granice Brandenburgii, t. j. ku Pomorzu i wzdłuż porzecza Odry. Co się tyczy pierwszej krainy, to na zachodniej jej połaci władali książęta miejscowi, oddawna zgiermanizowani. Udało się markgrafom podstępem i pieniędzmi urwać spory kęs ziemi, jeszcze w połowie stulecia XIII, a nadto zyskali przywilej cesarski co do następstwa. Markgra-fowie: Jan i Otto III są więc w Szczecinie; dalsze parcie spotyka przeszkody i dopiero w wieku XVII sadowią się na dobre, dzieląc rządy z początku ze Szwedami, aż w roku 1815 całe Pomorze Zachodnie jest przyłączone do Prus. Pomorze Wschodnie, znów ulega kolejnym wpływom Polski, potem Krzyżaków, wraca do Rpltej na zasadzie pokoju toruńskiego (r. 1466). Giermanizacya tak jednego jak i drugiego kraju, szybko następowała pod wpływem powolnych książąt i osadnictwa. Dojrzałe były owoce, gdy się dostały w ręce królów pruskich. Napór (Drang) silniejszy popiera Brandenburgia w kierunku Odry. Każdy z markgrafów zarywa jakiś kawał ziemi, a w połowie wieku XIII ważne jest zdobycie Lubuszy. Odtąd są już stałe zajęcia, czyli grabieże z prawego brzegu Odry, mimo protestu orężnego książąt i królów polskich. Obszary zajęte przez najezdców są znaczne, kiedy w tymże wieku XIII pojawia się Marchia Transoderana.— Porządek giermanizacyjny był wtedy taki, że nowy nabytek gruntów oddawano w lenno rycerzom lub duchowieństwu. Ci wiodą z sobą kolonistów obcych, rolnik Słowianin albo musiał pracować na gruncie, który przed chwilą był jego własnością, albo szedł biedak w pustkowie, w zarośla, błota i tam trudnił się przewoźnictwem, rybołówstwem, pasieką. Owe nawet przemysły są opodatkowane. Mieszczanina słowiańskiego przybysze spychają na przedmieścia. Zbiorowiska wygnańców z ojcowizny p. n. chyzów (Kietze), nie mogą pracować tylko dla siebie, gdyż ustawy zobowiązują ich do danin w naturze i robociźnie. Najbiedniejszą klasą wśród wydziedziczonych są Ko sa ty (Kossaethen, Koteren), chałupnicy bez łanu, w charakterze służby osobistej, a wyjątkowo ten i ów jest mielnikiem (Müller), lub

109

owczarzem (Schäferknecht). Prawie każdy ratusz miejski zabrania chyzom i kosatym trudnić się na ulicach i rynkach handlem i przemysłem. Sam więc rodowód słowiański był przeszkodą do lepszej pracy. Pozostawało, albo ginąc śmiercią głodową, albo pracować dla Niemców' albo w końcu wynaturzyć się całkowicie. Z kolei nazwy miejsc przybysze obcy zmieniają. Dawne nasze Łąka, Łączka, Łączyn, Łankowice, Ług, Jeziory, Jeziorki, Werchjezior, Bród, Brodowin, Iłów, Ostrów, Porzecz, Rzeczyn, Podstąp, Przejazd, Rogoźno, Brześć, Borek, Dąb, Dąbia, Grabów, Smolin, Bagnica, Parne, Uść (Uście) i t. d. są za trudne dla gęby teutońskiej, więc mamy Hainholt, Langewiese, Luchestorp, Parduwin, Potsdam, Rogasen, Tupek, Werchesar, Wolzene-wody, Wusterhausen i t. p. Tomy trzeba byłoby spisać na owe zmiany, których świadkami dziś jeszcze jesteśmy.—Zakon krzyżacki ledwie wstąpił na grunt nowy, natychmiast siedzibę swą ozdabia mianem Vogelsberg. Markgrafowie brandenburscy szlą pomoc orężną braciom rycerskim w bojach z Prusakami, a nadto ofiarują się dostarczać osadników. Kolonie nowe są na prawie magdeburskiem zakładane i tu ustawy owe zwać się będą chełmińskiemi. Tak samo, jak gdzieindziej, palma za misyonarstwo giermanizacyjne należy się na równi z markgra-fami i Krzyżakami, klasztorom i Żydom. Plemię litewskie Prusów prawie do szczętu wytępiono. Krzyżacy najpierwsi na globie ziemskim prześladują ludność, jeśli mówi językiem ojczystym. Dekrety ich grożą surowemi karami, często śmiercią. Dzisiejsze „strafy” pieniężne sądów pruskich są postępem.—Państwo Bolesława Chrobrego, w okresie od jego śmierci aż do pokoju toruńskiego (r. 1466), straciło przestrzeni 56%. Od pokoju toruńskiego udało się odzyskać Prusy Zachodnie (t. zw. Królewskie). Historya nie zanotowała ani jednego brutalnego przymusu ze strony rządu Rpltej, a mimo to odniemczenie powoli postępuje. Prusy zawarowały sobie odrębność ustaw (Korre-kturę ob.), ustrój oddzielny władz i samorząd. Z początku język niemiecki jest w urzędaoh wyłączny, toć dopiero w r. 1527 na sejmie pro-wincyonalnym, a w sądach r. 1579 mowa polska dopuszcza się razem z teutońską, wszelkie zaś patenty, odezwy, dekrety ogłaszane są po łacinie i po niemiecku. Sama ludność, z wyjątkiem paru miast, pomaga do zwrotu korzystnego i ongi wynarodowiona rzesza powoli zapomina o związku z obczyzną. Powrót Prus Królewskich był drobnym nabytkiem dla idei słowiańsko-polskiej, gdyż odtąd zwiększa się i tak zbyt długa granica od zachodu i utrudnia obronę. Co gorsza, ciężar życia państwowego przesunięto od roku 1386 na wschód, bez względu, że wróg zachodni potężniał z każdym lat dziesiątkiem i groził coraz poważniej brzegom całej Wisły. Zapomniano o zabezpieczeniu się tam, gdzie już w wieku

XIV i XV niebezpieczeństwo było większe. Otworem też stały bramy Rpltej dla przybyszów. Jednych przyprowadza zawierucha religijna, innych przywileje możuowładzców polskich, którzy tworzą osady iure teutonico. Pierwszym osadom p. n. holendrów, nadali miano uciekinierzy z pod władzy księcia Alby, który wtedy z pomocą stosu, ognia i miecza katowskiego, zapewnia każdemu życie wieczne, kto nie podziela jego opinii religijnej. Potem karczownik kolonista teu-toński nosi miano Hauländer.—Po bitwie pod Białą Górą gospodarzył pokrewny duchem ks. Albie, Liechenstein, słynny z tego, że 600 miast i 24 000 wsi spalił, spustoszył. Wygnańcy idą do Polski i tu obok kolonistów niemieckich niemczeją. Wojna Trzydziestoletnia przysparza tłumy zbiegów, a ci szerzą giermanizin w granicach Rpltej. Jeśii mało oględna polityka dozwalała zakładać oazy dla cudzoziemczy-zuy wewnątrz państwa, toć trudno sądzić dyplo-macyę Rpltej, że zamykała oczy na losy rodaków w Prusiech Wschodnich, na wzrost potęgi brandenburskiej. W. Mistrz Albrecht sekula-ryzując Zakon (r. 1625), miał jeszcze połowę ludności polskiej, dla której nawet Biblię tłoma-czy na język narodowy. Za jego rządu i pod wpływem ex ■ biskupa Speratusa, luteranizm powstał na Mazurach.—Obszar ziemi należący do elektorów brandenburskich, wzrasta z każdą zmianą panowania, tak np. elektor Fryderyk

1    (r. 1415 —1440) posiada obszaru w milach Q:

535.38, elektor Fryderyk II (r. 1440—1470): 726.22, takiż Jan Zygmunt (r.    1608/19):

1472.29, elektor t. zw. Wielki (r. 1640/88):

2    013.00, król Fryderyk I (r.    1688 —

1713): 2043.67, król Fryderyk Wilhelm I (r. 1713/40): 2159.94, król Fry dery k II (roku 1740/86): 3539.62, Fryderyk Wilhelm II (r. 1786/97): 5551.56, Fry dery k Wilb elm III w r. 1815 miał 5 049.80, obecny zaś W il h el m II w r. 1890 posiada 6 334.59. Cyfry są wymowne.— O ile wysoce szkodliwe było jakiekolwiek osadnictwo w dawnej Polsce, o tyle taż sama polityka Brandenburczykom korzyść tylko przynosi, prowadzą ją też kousenkwentnie. Oto ogólnikowe szczegóły: Tak zwany „Wielki elektor” osadza w Brandenburgii Hugonotów, a wzdłuż granic Wielkopolski, przy uściu Noteci do Warty, Hollendrów, oraz przybyszów z Palatyna-tu i Szwajcaryi. Prusy Wschodnie wyludnione przez wojny szwedzkie, nadawały się do wyborowej kolonizacyi, lecz słaby rozrost szczepu giermańskiego napełnia troską ojcowskie serca władzców pruskich. Król Fryderyk II z początku drobną ilość osad naprzemian sztuką ogrodniczą daje Polakom i Litwinom, aby stworzyć rodziny „więcej płodne”. Niewdzięczni tuziemcy opuszczają często kolonie, przenoszą się pod innera nazwiskiem na nowe osady i mówią, że są przysłani po to tylko „aby dzieci zostawić”. Król Fryderyk Wilhelm więc pozwą-la osadzać wyjątkowo i jedynie zniemczonych Polaków (Deutschpolen). Postępy kolonizacyjne były ogromne. Każdy osadnik w Prusiech Wschodnich dostawał 4—5 huf magdeburskich (30 morgów, nadto 4 woły, trzy krowy, oprócz ogrodu i łączki).— Nad Wartą są kolonie po 50, 100 i 200 morgów. Historycy oceniają wydatki Fryderyka II na 25 milionów talarów i do trzech milionów morgów ziemi. Olbrzymia na owe czasy suma. Z kolei Fryderyk II. dostawszy wielką połaó ziemi po rozbiorze Rpltej w r. 1772, w dalszym ciągu prowadzi tęż samą politykę, uszczęśliwia nią Szląsk Górny, osiedla Szwabów z Wirtembergii przy Kaszubach, przyczyniając się do wynarodowienia ich. Biskupom warmińskim zabrano 700 włości, a w r. 1783 wychodzi rozkaz skupu dóbr przez skarb od szlachty polskiej. Nic też dziwnego, że mimo wojen w okresie r. 1768—1780 z półtoramilionowej ludności w państwie Pruskiem, liczba wzrosła do 2 700 000. Naturalny stosunek urodzeń mógł dać 100%, a więc zwyżka 200000 jest napływowa. W r. 1786 owa zwyżka wynosi 300 000 i 900 nowych wsi. Znane są z historyi grabieże na pograniczu Rpltej i branka ludzi rosłych do wojska pruskiego.—Obliczmy teraz straty terytoryalne od pokoju toruńskiego do r. 1815. Między latami 1657 a 1668 tracimy starostwo Drahimskie, oddane w zastaw, i powiaty Bytow-ski i Lęborski w obszarze 2089 kilom: □ czyli około 30 mil Q. W r. 1772/3 wojsko Fry-derykowe zagarnęło więcej, aniżeli układy z sąsiedniemi mocarstwami dozwalały (miast 15, wsi 516 w r. 1773, w r. zaś 1774: 13 miast i 380 wiosek). Stąd spory przy zawarciu traktatu i regulacyi granic. Ostatecznie królestwo Pruskie w r. 1772/3 zyskało 645 mil □ i około 500 000 do 600 000 poddanych. Cały ów dział nabyty podzielono na dwie regiencye: Kwidzyńską i Bydgoską. Ta zaś po obu stronach Note-oi nosi miano Obwodu Noteckiego (Netze-disrict).—Gdy Napoleon I utworzył księstwo Warszawskie, 164 mil □ z tego obwodu włączono do nowo powstającego państwa, które trwało lat ośm, 52 zaś mil Q stanowią dzisiejsze powiaty Wałecki, większą część Złotowskiego i Wschowski t. zw. Prusy Zachodnie od r. 1807.—Obecna regiencya Bydgoska już w roku 1772/3 była pod władzą króla pruskiego, lecz powiaty: Gnieźnieński, Witkowski, prawie cały Wągrowiecki i większa część Żnińskiego, a mniejsza Mogilnickiego (52 mil □), weszły do regiencyi Bydgoskiej. Z mocy traktatu roku 1793 Królestwo Pruskie powiększone było o 1 060 mil □ i około 1 200000 mieszkańców. Zmiany jak wiadomo małe wywołał Napoleon I. Odrazu bez wstępu i przejść, rząd berliński wprowadza sądownictwo, administraoyę i kodyfikacyę, tracą posady urzędnicy miejscowi. Wyjątkowo Polak jest przy jakiejkolwiek władzy, cała falanga dygnitarzy, poczynając od najniższego gryzipiórka,

aż do nadprezydenta osiada w zdobytym kraju. Nawet budowa kanału Bydgoskiego, poparcie przemysłu tkackiego i skórzanego, stanowią etapy giermanizacyjne. W pierwszych trzech latach około 14 000 robotników, pracujących przy kanale, osiedla się w okolicy. Świeże zaś drużyny tkaczy i garbarzy z Saksonii i Turyngii powiększają liczbę obcych po miastach. W instruk-cyach urzędowych są następne kwiaty ojcowskich uczuć: „najpierwszym środkiem, któryby zdołał wszczepić w tych niewolniczych ludzi (t. j. Polaków) lepsze pojęcia i zwyczaje, powinno być zmieszanie ich z Niemcami, choćby to stać się miało z początku z dwoma lub trzema w każdej wiosce”; dalej: „zamiarem J. K. Mości jest kupować dobra od hołoty polskiej, aby się jej pozbyć, a Niemców utrzymać przy ziemi, gdyż ci są tylko pożądani”. Owe słowa do prezesa regiencyi Kwidzyńskiej z maja r. 1777 były i są dewizą, od Albrechta Niedźwiedzia do Wilhelma II, a dalej: „z Polakami nie trzeba się bawić w grzeczności, ale odrazu woźnego na kark im pakować”. Fryderyk II zakłada szkoły, sprowadza nauczycieli aż z Saksonii. Oświata będzie odtąd drugim olbrzymim środkiem giermanizacyjnym. Nabytki kolosalne dostał skarb pruski z dawnych starostw, dóbr pojezuickich, poklasztornych, oraz z konfiskat majątków szlachty, która jakokolwiek uczestniczyła w tej lub owej rewolucyi. Same t. zw. „domeny” z pierwszego źródła mają w r. 1793 obszaru 209 850 morgów magd. gruntu z 480 000 m. lasu, a na konfiskaty składa się 35 amtów i 18 leśnictw. Na tych gruntach gospodarzą przybysze z Palatynatu, Szwabii, ze Szląska i Meklemburgii. Pobrzeże Noteci wkrótce ulega wynarodowieniu.—Trzeci środek niszczący, jest podstęp w udzielaniu kredytu hypo-tecznego z funduszu depozytowego wdów, sierot, inwalidów i z pomocą banków berlińskich. W pułapkę kredytową wpadło mnóstwo nieopatrznych, aby raz na zawsze pozostać ofiarami wywłaszczenia. Nowe kolonie w r. 1805 wynoszą 51439 morgów ziemi rozdanej. Dobra zaś skonfiskowane rząd pruski rozdziela szczodrze między zaufanych magnatów, a ci wiodą z sobą kohortę kilkudziesięciu tysięcy Niemców.—Kongres wiedeński z r. 1815 ustala i powiększa obszary pruskie „srodze pokrzywdzone” przez Napoleona I. W r. 1808 obszar Prus wynosił 2 869 Q i 4 559 300 ludności. W r. 1815 przestrzeń ta ma 5 072 mil Q i 10 349 031 mieszkańców. Znaczniejsza część Księstwa Warszawskiego weszła w skład Królestwa Kongresowego, mniejsza zaś odpadła do Prus, jako Wielkie Księstwo Poznańskie. Na księstwo owo składa się: a) dawne województwo Poznańskie, oprócz powiatu Wałeckiego, włączonego do Prus Zachodnich,

b) mała część województwa Kaliskiego po prawym brzegu Prosny (dawne powiaty: Pleszewski, Östrzeszowski i Odolanowski), c) mała cząstka

Kujaw, oraz ziemie : Chełmińska i Michałowska. Ostatnie dwie, wbrew postanowieniu kongresu i protestom w sejmie, przyłączono też do Prus Zachodnich.— Ponieważ artykuł 1 § 2 traktatu wiedeńskiego, zapewniał ludności miejscowej „re-prezentacyę i instytucye narodowe”, ztąd Fryderyk Wilhelm III odzywa się d. 15 maja r. 1815 do nowych obywateli „będziecie wcieleni do mojej monarchii bez wyrzeczenia się waszej narodowości...” „wasz język ma być używany obok niemieckiego we wszystkich czynnościach publicznych, a każdemu z was jest otwarty przystęp do urzędów i dostojeństw wszelkich...” Jeszcze w r. 1828 król pruski „obiecuje” opiekę dla języka polskiego, lecz w r. 1832 na skargi odpowiada, że niema zamiaru „rozszerzyć” mowy „plemienia wcielonego do państwa”, kosztem „języka krajowego”, t. j. niemieckiego. Odtąd w sejmach będą się ponawiać żale na coraz większe nadużycia przeciwne słowom królewskim. Wreszcie kaucłerz o „miedzianym czole”, Bismarck, zniecierpliwiony, kładzie kres utyskiwaniom, mówiąc, jako „on sam niedałby feniga złamanego za jakieś tam obietnice i przysięgi”. Szczerość budująca. W historyi W. Księstwa zasłynął t. zw. „basza poznański” Flottwell (ob.). Programu jego trzymać się będą ministrowie w Berlinie i wielkorządzcy we wszystkich prowincyach z typem słowiańskim. Bismarck przy każdej sposobności wspomina z wielkiem uznaniem, Flott wella i gie-nerała Grolmana (ob.). Program ów zasadza się na wynarodawianiu za pomocą a) kolonizacji, b) usunięcia wszędzie języka polskiego,

c)    jątrzenia klas między sobą, w szczególności Polaków z Niemcami, przez urzędowe pogłoski o chęci rewolucyjnej oderwania się od Prus,

d)    konfiskaty, e) wykupu i subbasty ziemi polskiej na rzecz Teutonów. „Pięciopolna ta gospodarka” trwa do chwili obecnej. Wkrótce po roku 1815 utworzono tajną komisyę w Berlinie (Immédiat-Commission), czuwającą nad wywłaszczaniem.—Rozkaz gabinetowy z d. 6 lutego roku 1831 ogłasza „zdrajcą” każdego, kto kraj opuścił i w terminie oznaczonym nie usprawiedliwi lojalnego pobytu za granicą. Zdrada taka zagrożona jest konfiskatą dóbr. Rozkaz gabinetowy tajny z d. 13 marca r. 1833, powołując się na ową komisyę, zaleca kupować na subhastach dobra polskie i odprzedawać „nabywcom niemieckiego rodu”. Takiemi środkami rząd spowodował, że w r. 1848 w Poznańskiem Polacy posiadali tylko 3 792764 morgów, czyli 61°/₀ z ogólnego obszaru większej (po nad 800 m.) własności, z tego połowę Niemcy zajęli między r. 1815 i 1848. Dekret z dnia 14 maja r. 1832 usuwa język polski z administracyi i ziemstwa kredytowego. Dekret z d. 16 czerwca r. 1834 z sądownictwa. Przy regulacyi włościan na mocy ustawy z d. 28 kwietnia r. 1823 nadano nową ilość gruntu kolonistom i w ten sposób znów 125 000 morgów przechodzi w ręce obce. Ru-chawka z r. 1848 była z kolei pozorem do szybszego tempa w wynarodawianiu.—Jednym z największych, namiętnych wrogów polonizmu był Bismarck, twórca hakatyzmu (ob.) i komisyi kolonizacyjnej z r. 1886, z funduszem stumilionowym, powiększonym w r. 1902 o nowe 150 milionów marek. Instytucya ta jest uwieńczeniem polityki osadnictwa i szeregu środków tajnych i jawnych, z celem wyparcia ludności polskiej z ziemi rodzinuej. Ogółem komisya wedle jej własnych sprawozdań, zakupiła między r. 1886 a 1901: 268 dóbr obszaru w hektarach 161690.72, płacąc 111 323 661 marek po 568 do 801 za hektar i tworząc drożyznę sztuczną. W tym okresie zakupiła 76 gospodarstw ogólnego obszaru 2 802,85 hekt., za cenę 2 591324 marek, po 802 do 1 377 marek za hektar. Rozcząstkowano (parcelacya) do końca r. 1901: 57 dóbr większych o 30 590 hektarach i 38 posiadłości mniejszych o 1 333 hek. więc ⁴/₅ jeszcze w okresie wspomnianym znajdowało się pod zarządem bezpośrednim sławetnej komisyi. Gospodarka jest nadzwyczaj marnotrawna. Osiedlono do końca r. 1901: 4695 kolonistów, ale z tego jest 1722 włościan niemieckich miejscowych. Pomimo bardzo lichego skutku działań komisyi, pomimo strat, haka-tyzm domaga się nowych milionów i zastosowania jej czyności do Szląska Górnego. Z kolei Biilow, Posadowsky, Podbielski itd. przypomnieli sobie grabież dóbr ze strony magnatów z początku stulecia XIX, pod rządami ministra H o y m a i chcą skupywać grunta w Poznańskiem, celem tworzenia „dominiów państwowych” jako „twierdz niemczyzny”. Dominia zaś wedle projektu będą oddawane w administracyę i dzierżawę „junkrom” pruskim.—Tak się przedstawia najnowszy okres dobrodziejstw, któremi rząd pruski obdarza swoich obywateli. Sprawa obrony nie jest przedmiotem niniejszego artykułu. Trzeba tylko w końcu obliczyć się ze stosunkami ludności, wedle najświeższej statystyki, poprawionej przez specyalistów, Dane urzędowe wypada zestawić z cyframi wyrozumowane-mi, gdyż materyał urzędowy bywa zawsze mało dokładny. Wpływa nań zła wola urzędnika pruskiego, brak odwagi w przyznaniu się do pewnej narodowości, dziwaczny podział na Polaków, Kaszubów, Mazurów, Szlązaków, zbyt jednostronna zasada języka, bądź t. zw. potocznego, bądź macierzystego ( Umgangssprache, Muttersprache), bądź dwujęzycznej mowy. Zasada znów wyznaniowa, wykazy szkolne, świadome, jawne przyznanie się plemienne same nie wystarczają, lecz mogą stanowić kontrolę uzupełniającą rubryki schematyczne spisu urzędowego. Dodać jeszcze wypada, że przedtem organa państwowe lekceważąco traktowały różnice szczepowe. Należy więc brać liczby rozmaitej daty i porównywać wnioski uczonych. W grudniu r. 1890 sta-

tystyka przedstawia liczby następne. Ogólnej 57 202, morawski i niemiecki 2 422. Wprost ludności w Prusiech Zachodnich było 1438681. zabawna jest erudycya w odróżnianiu mowy ma-Wtedy podkreśliło przy spisie język niemiecki zurskiej i kaszubskiej. Mamy jeszcze spis w ro-w reg. Gdańskiej 421 125, w reg. Kwidzyńskiej 508 855, razem 929 980; język polski w reg.

ku 1900 dopełniony, lecz dotąd jeno ogłoszono liczby ryczałtowe i zaliczono do mówiących po polsku 3 086489, po „mazursku” 149 049, po „kaszubsku” 100213, nadto 164 353 ludzi, którzy podali obok polskiego język niemiecki. Ogółem więc w roku 1900 jest 3 335 751, a dodawszy „dwujęzycznych” 3 417 827 Polaków. Ciekawą rzeczą zestawić rozmieszczenie ludności i tak: Serbowie łużyccy siedzą na Łużycach Pruskich w regiencyach Frankfurckiej i Legnickiej , a paręset dusz rozrzuconych tu i owdzie,— Czesi i Morawianie są na Górnym Szląsku 59 243, paręset dorywczo gdzieindziej, Litwini zwartą masą siedzą w Prusieoh Wschodnich 118 090, oprócz 340 dusz osiedlonych przypadkowo. Mazurowie są w Prusiech Wschodnich na granicy Królestwa Polskiego w powiatach: Niedzborskim, Sczytnowskim, Jańsborskim, Elkskim, Olsztyńskim, Sońborskim, Margrabow-skim, Łoczańskim i Ostrowskim, w liczbie 102656, reszta jako robotnicy 1714 w Westfalii. Kaszubi na Pomorzu Polskiem, w powiatach Puckim, Wejrowskira i Kartuskim, zmieszani z Polakami i Niemcami w powiatach Ko-ścierzyńskim, Człuchowskim, Chojnickim, Gdańskim Wyższym i Bytomskim, liczą ich w Prusiech Zachodnich 53 616, reszta rozproszonych w Księstwie i na Pomorzu Zachodnim, razem 1421 dusz.—Owa statystyka językowa, urzędnicza, mało zgadza się co do Mazurów i Kaszubów z sumiennemi spostrzeżeniami badań uczonych na miejscu. Nakoniec Polacy zmuszeni są mieszkać w innych okolicach, powodowani względami konieczności ekonomicznej. Obliczono ich w Berlinie 13 691, w prowincyi Brandenburskiej 15 508, chociaż ze względu na pochodzenie osiedliło się w Berlinie i Brandenburgii z W. Księstwa i Prus Zachodnich 205 670 osób. Na Po

Gdańskiej 160 458, Kwidzyńskiej 323491, ogółem: 483 949; inne mowy ryczałtem 615, niemiecką mowę i inne 19 137. Owa dwujęzycz-nośó jest zagadkowa i bywa powodem owych braków, o których wyżej mówiliśmy. Spis ten wykazał urzędowo zwiększenie się ludności polskiej w Prusiech Zachodnich: 1.86°/₀ z liczbą z r. 1867, jakkolwiek bezstronny statystyk niemiecki, Firek s, wzrost ten zalicza do braków obliczeń poprzednich. Wedle rachunku dra Nadmorskiego na r. 1885 (na lat kilka przedtem), było w tej prowinoyi 525 813 Polaków i 882416 Niemców. Stefan Komornicki na zasadzie wykazu szkolnego, za r. 1885 podaje 517 709 Polaków, 890 520 Niemców, czyli stosunek procentowy urzędowy 34.42%, szkolny 36.8%» Nadmorskiego 37.34.— Znów na lat kilka poprzednio, bo za rok 1880 E. Czyń s ki podał 468 000 Polaków w Prusiech Zachodnich, t. j. 33%, opierając się na statystyce z roku 1867. W tem miejscu trzeba zanotować liczby księdza Fankielejskiego, Nadmorskiego,

Ramułta, Komornickiego co do pewnych odcieni narodowości, i tak: Kaszubów ogółem ma być 242 000 dusz, z tego 155 000 przypada na Prusy Zachodnie, a Kosewiaków 75 000.

morzu Niemieckim w r. 1890 było 10 488, w prowiucyi Saskiej 22 506, Szlezwig-holsztyń-skiej 4 253, Hanowerskiej 5813, Westfalskiej 25 536, Nadreńskiej 6 130.— Oto są liczby ludności dwu sąsiednich plemion, polskiego i niemieckiego. Straty wciągu stuleci olbrzymie, wobec nieustannego parcia giermanizmu na wschód i wynaradawiania.— Kończąc szkic o zniemczaniu, można powiedzieć, że w prawdziwej histo-ryi kultury europejskiej będą podane imiona ludzi, których i dziś wdzięczna pamięć pokoleń zapisuje, znajdzie się też i karta dla nazwisk „wiekopomnych morderców ludu”, jak rodziua Billungów, Gero, Henryk Ptasznik, Otto I, Albert Niedźwiedź, markgrafowie brandenburscy i elektorowie Fryderyk li II, Albrecht, Joachim, Jan Jerzy, Jan Zygmunt, „elektor wielki”, królowie Fryderyk I i II, trzech Fryderyków Wilhelmów, dwu W i 1 h e 1 m ó w, wielcy mistrze i kom-

W tejże prowincyi na r. 1890 wniesiono do urzędowej liczby ewangielików 681 195, to jest 47.51%, katolików 717 532 t. j. 50.05%, Żydów 21750 t. j. 1.52%. innych wyznań 13 204 t. j. 0.92%- Wśród ewangielików jest parę tysięcy Mazurów i Kaszubów, a nadto, wedle zdania Komornickiego, co piąty Niemiec, jest tutaj katolikiem.—W W. Ks. Poznańskiem, w roku 1890 było ogółem 1 053 184 Polaków, tj. wedle statystyki urzędowej 60.1%, podług Komornickiego (wykazy szkolne): 1 098455 tj. 62.7%.

W Prusiech Wschodnich 327 696 Polaków to jest 16.7%, wskazuje spis, a Komornicki 377122 t. j. 19.3%. Na Szląsku znów liczba urzędowa:

mazur-

994961 t. j. 23.6°/₀ Polaków, Komornickiego 1130603 t. j. 27%; inne prowineye pruskie mają mieć urzędowo 108 681 t. j. 0.6% a wedle Komornickiego około 100 000, razem Królestwo Pruskie 2 977.951 t. j. 9.9°/₀ lub 3233.021 t. j. 10.8%* Dobrze jest wskazać oryginalne odróżnienia statystyki i lingwistów berlińskich za r. 1890. Zapisano wtedy ogółem w Królestwie Pruskiem, stosownie do „Muttersprache” na język polski 2 765 101, polski i niemiecki 103 102, mazurski (?!) 102941, ski i niemiecki 5 627, kaszubski (?) 54433, kaszubski i niemiecki 2 213, litewski 117 637, litewski i niemiecki 7 316, serbsko-łużycki 65 254, serbsko-łużycki i niemiecki 5 327, czeski 16 867, czeski i niemiecki 1 605, morawski (i słowacki)

turowie krzyżaccy, Lichtenstein, Józef II, Flottwell, Grolman, Bismarck i jego epigoni. — L i te r a t u r a. O. J. Szafarzyk „Slovanske starożitnosti” (1863); J. W. Barthold „Geschichte von Rugien und Pommern” (1839); Joachim Lelewel „Badania starożytne we względzie gieografii” (1818); tegoż „Narody na ziemiach słowiańskich” (1853); Dominik Szulc „O Pomorzu Zaodrzańskim” (1850); Aug. Bielowski „Wstęp krytyczny do dziejów Polski” (1850); W. A. Maciejowski „O Swewach” (1865 w «Bibi, warsz.» [1865]); Andrzej Kucharski „O Słowianach” podług Jornandesa «Bibi.

F. O.

r> *

[1819,

Przekład Rachunku różniczkowego

(Kraków 1900, zwłaszcza t. III str.

s. w.

[1855]); Henryk Suchecki „Ziemie Tacytowych i Strabonowych Swewów” (1861); A. W. S ze mb era „Zapadni Slovaue w Praveku” (1868); Pawiński „Po-łabskije Sławianie” (Petersburg 1871); T. Wojciechowski „Chrobacya” (1873); J. Per-wolf „Giermauizacija bałtijskich Sławian” (Petersburg 1876); Sienią w ski „Pogląd na dzieje Słowian Zachodnich” (Gniezno 1881); Edward Bogusławski „Historya Słowian” (Kraków 1888); Wilhelm Bogusławski „Dzieje Słowiańszczyzny półn.-zach. do w. XIII-go” (Poznań 1887/9 i 1899/1900); Stefan Komornicki „Polska na Zachodzie” (1894); Dr. W. Kętrzyński „O ludności w Prusiech” (1882); Lothar Weber „Preussen vor 500 Jahren” (1878); Dr. Nadmorski „Ludność polska w Prusiech Zachodnich” (1880); E. Stumpfe „Die Polenfrage” (1902); F Ochimowski „Dodatki uzupełniające w dziejach porozbiorowych narodu polskiego” (T. I, 1903); Dr. J. B. Marchlewski „Stosunki społeczno-ekonomiczue pod panowaniem pruskiein” (1903); Kazimierz Wachowski: „Slowiańsczyzna zachodnia” (Warszawa 1903).

Niemczewski Zacharyasz, matematyk polski (* w r. 1766 w księstwie Żmudzkiem [obecnie gubernii Wileńskiej, powiecie Rosieńskim, parafii Wojnuckiej]—f w Wilnie d. 10 grudnia r. 1820). Kształcił się w szkole w Krożaeh, następuie w Szkole Głównej litewskiej, w której pozyskał stopień doktora filozofii i nauk wyzwolonych. W r. 1794 przeznaczony został na nauczyciela szkoły w Grodnie, w r. 1797 mianowany wiceprofesorem matematyki w Szkole Głównej litewskiej. W r. 1802 wyjechał za granicę w celu wydoskonalenia się w naukach matematycznych i przygotowania się do katedry matematyki stosowanej w Uniwersytecie wileńskim. Przebywał we Francyi, Szwajcaryi i Włoszech, gdzie zwiedzał fabryki, rękodzielnie, zakłady naukowe wyższe, biblioteki i t. d. i prowadził szczegółowy dziennik podróży, pisany w języku fraucuskim. Wyciąg z tego dziennika, mianowicie o pobycie w Paryżu, drukowany był w języku rosyjskim w czasopiśmie „Perjodi-czeskoje soczinienje o uspiechach naroduaho proswieszczenia” (t. V, r. 1804); reszta pozostaje dotąd w rękopisie. Po sześciu latach pobytu za granicą, powróciwszy do Wilna, mianowany został w r. 1809 nadzwyczajnym, a w roku następnym zwyczajnym profesorem matematyki wyższej, stosowanej w Uniwersytecie wileńskim. Wykładał matematykę wyższą i mechanikę; w wykładzie pierwszej trzymał się podręcznika Rachunku różniczkowego i całkowego Lacroix a, w wykładzie drugiej—traktatu Mechaniki Francoeura. Od r. 1817 do 1820 był dziekanem wydziału nauk matematycznych i fizycznych. Poza nauką, nad którą według świadectwa Polińskiego bez przerwy pracował, zajmował się żywo sprawami oświaty krajowej; był członkiem i dyrektorem t. zw. Towarzystwa topograficznego, które położyło sobie za cel wydawanie tanich, a pożytecznych dzieł; był również członkiem wileńskiego oddziału rosyjskiego Towarzystwa biblijnego. W testamencie zapisał sumę około 5 000 rubli na rzecz biednych uczniów w szkole krożańskiej i poczynił inue jeszcze zapisy dobroczynne. Pod swojem nazwiskiem żadnej nie ogłosił pracy drukowanej, umieszczając bezimienne w pismach wileńskich przekłady prac treści technicznej. W rękopisie, prócz wspomnianego dziennika z podróży, pozostawił: „O duchu i pożytkach nauk matematycznych“ (rzecz wypowiedziana na posiedzeniu uroczystemUniwersytetu d. 10 czerwca r. 1813, wydrukowana w r. 1822, w t. III „Dzienuika wileńskiego” str. 81 —100); „Wiadomości krytyczne o nowej edycyi dzieła pana Lacroix «Traité du calcul différentiel et du calcul intégral» czytane na posiedzeniu akade-mickiem w Wilnie d. 15 października r. 1816, ogłoszone w «Dzienniku wileńskim I, 657]);

i całkowego” («Traité élémentaire du calcul différentiel el du calcul intégral» według wydania 2-go z r. 1806, uzupełuiony następnie według wydania 3-go z r. 1820). Przekład ten ogłosił w r. 1824 prof. Michał Pełka Po-liński, następca N-go na katedrze matematyki (Wilno, nakład i druk A. Marczewskiego w 8-e str. XIII, 193), poprzedziwszy go „Krótką wiadomością o życiu Zacharyasza Niemczewskie-go”, z której zaczerpnęliśmy szczegóły biograficzne do artykułu. Przekład N-go pod względem językowym ma zalety poprawności i jasności, terminologia matematyczna jest udatna i mało co różna od dzisiejszej. Przekład Mechaniki” Frań coeur a, według wydania czwartego—pozostał w rękopisie.—Por. J. Bieliński „Stan nauk matematyczno-fizycznych za czasów Wszechnicy Wileńskiej. Prace matematyczno-fizyczne” (t. II 1890); tenże „Uniwersytet Wileński”

274).

Niemczyk, herb polski. Na tarczy ściętej w polu górnem, srebruem i doluem czarnem, pół jednorożca czarnego z ogonem rybim, srebrnym.

D.

wemu.

Nad hełmem w koronie szlacheckiej kita biała, strzałą przeszyta. Bardzo dawny herb szląski, według podania pochodzący od Bończy (może w połączeniu z Glaubiczem), już w stuleciu XIV używany przez liczną i możną rodzinę Nimptsohów, których gałąź osiadła w dawnem wojew. Ghełmińskiem, zwana była z polska Nymczami, Niemcz e r a m i albo Niemczykami. Oprócz Nimptschów herbem tym pieczętuje się je-Fig. 174. Niemczyk, gzcze ród Pras ki ch, jak się

r    zdaje, pochodzący od nich.—

Źródła. Nie8iecki, Ostrowski, Siebmacher III, 2, IV, 11; Herbarz pruski, wydrukowany w „Bibliotece warszawskiej” (r. 1856, zeszyt sierpniowy str. 366) Źródło to ostatuie podaje pole górne tarczy czarne, dolne srebrne; jednorożca srebrnego, ogon rybi złoty: nad hełmem pół srebrnego jednorożca.

Niemejc (Némejc) August, malarz czeski (* r. 1861 w Nepomuku), miał już 22 lata skończone, kiedy wstąpił na drogę artystyczną, zapisując się do akademii praskiej. Studya następne odbywał w Monachium w szkołach Gyzisa i Wagnera; potem był rok w Paryżu, gdzie pracował pod kierunkiem Hynaisa. Rodzaj uzdolnienia i skłonności osobiste zaznaczyły się w nim wcześnie. Od chwili, kiedy wystawił w Pradze pierwszy swój obraz „Miłość beznadziejna“, Bta-le idzie jedną i tą samą drogą, zarówno pod względem rodzaju pracy, jak jej zakresu ma-teryalnego. N. należy do tych artystów, którzy chętnie się kształcą na wzorach bardziej technicznie wyrobionych kolegów starszych, czerpiąc z ich prac doświadczenie, a zachowując przy-tem indywidualność własną. Od r. 1889 N. osiadł w Pilznie, gdzie znalazł szerokie dla swej działalności pole. w studyach nad ludem okolicznym. Studya te stały się podkładem dla jego całej twórczości artystycznej, na nich też powstała i „Miłość beznadziejna”, wykonana jeszcze przed wyjazdem do Paryża (reprodukowana w kolorach w r. 1892 jako premium czasopisma „Zlata Praha“); następnie „Narzeczona” i in. Po powrocie z Paryża, od r. 1894 stale przebywał w Pilznie i jego okolicach; uajwybitniej-szemi zaś pracami jego z tego czasu są deko-racye, któremi przez lat kilka zdobił różne in8tytucye publiczne. I tak: Muzeum miejskie pilzeńskie posiada jego: „Starostwo pilżeńskie obchodzi uroczystość jubileuszu cesarskiego“, „Dożynki w Pilźnionku“, „Targ na wyroby gli niane w Pilznie“, i kurtynę dla teatru nowego w Pilznie, która wyobraża miasto Pilzno, witające muzy na progu nowego teatru. Kompo-zycye jego przypominają wpływy wspomnianego kierownika N.—Hynaisa; strona kolorystyczna ich wszakże jest samodzielna. Koloryt N-a cechują tony jasne, z lekka przyćmione, subtelnie zharmonizowane i dobrze odpowiadające zadaniu dekoracyjnemu. Postaci jego są żywe i prawdziwe, zarówno w obrazach stalugowych, jak w ściennych. Ze względu na bardzo trafnie wypowiadaną charakterystykę typów miejscowych N, uchodzi za jednego z najwybitniejszych malarzy czeskich, hołdujących kierunkowi narodo-

K. B.

Niemen (po lit. Nemonas, po niem Memel, w starożytności Chronus, Ghronius) najważniejszy trakt wodny litewski, bierze początek w lasach błotnistych w pow. Ihumeńskim (gub. Mińska), pod wsią Dogi nic ze albo Dołhinice, przepływa przez gubernie Mińską, Grodzieńską, Wileńską i Kowieńską: od Grodna począwszy stanowi na przestrzeni 320 wiorst granicę administracyjną pomiędzy Królestwem Polskiem z jednej strony i guberniami Grodzieńską, Wileńską i Kowieńską — z drugiej. Wstąpiwszy pod Smolnikami w granice Prus Wschodnich N. płynie tam pod nazwą Memel, wreszcie pod Schanzeukrug, w pow. Tylżyckim, rozgałęzia się na dwie odnogi, RussęiGilgę i wpada do morza Bałtyckiego za pośrednictwem zatoki Ku-rońskiej 8-ma ramionami, z których At math, Pokalna, Wams i Skirwith należą do gałęzi Rusa, a Gilga, Tawille, Inse i Loge do Gil g i.—Początkowo N. płynie w kierunku południowo-zachodnim, który poniżej uśeia rz. Uszy (63 w.), w miejscu zetknięcia się granic powiatów Ihumeńskiego, Słuckiego i Mińskiego, zamienia na kierunek pin.-zachodni. Od Jeremi c z zatacza łuk ku północy wygięty, w którego środku leży głośne z młodości Mickiewicza miasteczko Nowogródek: pod miasteczkiem Dokudowem (pow. Lidzki) N. skręca nagle na południo-zachód i w tym kierunku biegnie aż do miasteczka Mosty (pow\ Grodzieński), skąd znowu zawraca na płn.-zachód i tak płynie aż do Grodna. Stąd aż do Rum szyszek podąża prawie zupełnie na północ, z nie-wielkiem odchyleniem ku wschodowi. Od kierunku tego zbacza w nagłych zwrotach ku wschodowi w pobliżu Merecza i ku zachodowi niedaleko Balwierzyszek, tworząc t. zw. półwysep Birsztańsk i—miejsce głośne ongi z polowań królewskich. O milę powyżej Rum szyszek N. wstępuje w granice gub. Kowieńskiej, oddziela ją od gub. Suwalskiej i przybiera kierunek prawie zupełnie zachodni, który od Ra-gniety wreszcie, już w granicach Prus Wschodnich, zmienia na płn.-zachodni by dosięgnąć Bałtyku. — Wszystkiego N. przebiega 841 wiorstę i tworzy w uściu deltę zuaczną. Zazwyczaj N. uważają za spławny począwszy od m. Stołbców, tymczasem rzeczywiście drzewo spławia się już nieco wyżej, mianowicie już w Piasecznie, w którego pobliżu rzeka przyjmuje dopływy Ło-szę, Uszę i Turyę, żaglowym zaś staje się dopiero od m-czka Nowego Swiesznia. Stąd aż do Dela tycz N. ma 9—18 sążni szerokości, tworzy mnóstwo mielizn i bieg ma kręty. Od Delatycz do wsi Dokudowa szerokość jego wzrasta od 18 do 40 sążni, mielizny giną, rzeka ma bieg regularniejszy, a głębokości 5 — 10 stóp.; od Dokudowa do uścia Szczary N. przy nizkim stanie wód ma 40—60 sążni szerokości, 3 —10 stóp głębokości i z powodu piaszczystego koryta tworzy liczne mielizny. Od połączenia ze S/.czarą szerokość rzeki wzrasta znacznie, dosięgając 50—80 sążni (z wyjątkiem przestrzeni od Kochano w a do Grodna; gdzie N. zwęża się od 25 — 30 sążni), a głębokość dochodzi 7—10 stóp i tylko na mieliznach spada do 3. Od S czary do uścia Ko try, N. płynie okolicą piaszczystą, tworzy mielizny liczne i ma brzegi już to nizkie, już to żwirowe lub gliniaste. Dalej zaś do Grodna rzeka płynie łożyskiem prawie wszędzie kamienistem, u-sianem głazami, noszącymi w języku orylów przeróżne nazwy. Mniej groźny kamień, lub wysepka podwodna z kamieni i żwiru, zowie się „sołą” lub „solką”, niekiedy „usem” czyli wą-sem od dwuch prądów rozchodzących się od so-ły z biegiem wody, niby dwa długie wąsy. Jeżeli kamień podwodny jest wielki, lub sterczy nad powierzchnią zwie się „wieliczem”; miejsce zaś przy brzegu poniżej głazów i mielizn, gdzie woda zatrzymana wiruje, zowie się „odwojem”. Głębokość w tej części N-na wzrasta miejscami do 14 Btóp, na miejscach zaś zwężonych koryta trafia się mnóstwo prądowin, za to nie znajdujemy tu ani pni dębowych, ani zakrętów raptownych, tak charakterystycznych dla biegu górnego króla rzek litewskich. Od grodu Erdziwiłła i Witolda począwszy, aż do Kowna szerokość rzeki dosięga od 49 do 105 sążni przy głębokości 5 —12 stóp. Na tej przestrzeni wynoszącej 221 wiorstę znajduje się do 55 mielizn i prądowin, które powstają wskutek zwężenia koryta przez wały kamienne lub rafy, czyli mielizny zwiro-wato-gliniaste. Najgroźniejsze rafy są pod Rura-szyszkami i Dworaliszkami przed Kownem, gdzie szum N-na słychać dalej niż głos człowieka. Od Kowna wreszcie, aż do samego uścia N. rozszerza się do 100 a nawet 135 sążni, lecz za to płynie wolniej i traci na swej głębokości wskutek piaszczystości brzegów .— W biegu górnym dolina rzeki jest niegłęboka, błotnista lub piaszczysta, brzegi wzniesione zaledwie na 2 — 5 stóp i ogołocone z lasów, któ-remi niegdyś były porosłe. W biegu średnim N. przerywa wyżynę (skały podwodne) w malowniczym wyłomie „pośród pagórków leśnych i łąk zielonych”. I w okolicach Kowna rzeka utrzymuje to samo bogactwo otoczenia. Obydwa brzegi jej są i tu malownicze, pokryte zielenią drzew i krzewów. Tylko dolina nie stanowi tak głębokiego jaru jak na przestrzeni od

Grodna do Kowna, ale za to jest podwójnie szeroka, bo wyżłobiona przez setki wieków działaniem już nietylko samego N-na, ale połączonej z nim Wilii, a dalej Niewiaży i Dubisy. Dopiero poniżej Giełgudyszek wygląd doliny nadniemeńskiej się zmienia: rzeka spływa powoli na płaszczyzny nadbałtyckie, składające się z łąk i pastwisk; dolina N-a rozszerza się jeszcze bardziej, a płaskowzgórza obu brzegów obniżają się do tego stopnia, że podczas wylewów poniżej Tylży niziny tworzą wielkie jezioro 11 mil długie, 8.75 mil szerokie. — Z dopływów N-na najznaczniejsze są: prawy — Wilia, litewska Niarys (695 w.), płynąca równolegle do górnego N-na i lewe: S czara (350 w.) i Czarna Hańcza, ważne ze względu na kanałowe połączenia: Szczara z systematem Prypeci (kanał Ogińskiego), Czarna Hańcza z systematem Wisły (kanał Augustowski [ob.]). — Z innych dopływów spławnych, pomniejszych N-a zasługuje na uwagę: prawe — Berezyna albo Bereza (90 w.), Gawia (70 w.), Kotra (50    w.), Mereczauka (110    w.),

Niewiaża (190 w.), Dubissa (130 w.), M i t-wa (90 w.), a w granicach Prus Wschodnich Szwenta albo Śiętucha, Wyszwil i Jura; lewe—Usza (63 w.), Serwecz (51 w.), Moł-czadź (56 w.), Zelwa albo Zelwianka (185 w.), Roś albo Rossa (100 w.), Świsłocz (110 w.); dalej w obrębie Królestwa Polskiego Łosośna (35 w.), znana z poławiających się w niej pstrągów, Łab na, Ostasza, Biała Hańcza (18 w.), Białożyca (2 w.), Owir-nica, Brzozówka, Miklas (11 w.), Pier-czajka (30 w.), P obol a albo Pobale (8 w.), Zajście, Jesia (37 w.), bogata w pstrągi, Judraj, Lakaj (12 w.), Zegrzda; w granicach zaś Prus—S z es z u pa (150 w.) i Tylże-1 a. —Dorzecze N-na obejmuje część południowo-zachodnią gub. Mińskiej, takąż część gub. Grodzieńskiej, prawie cały obszar guberni Kowieńskiej, Suwalskiej i Wileńskiej, wreszcie okrąg Gąbiński w Prusiech Wschodnich, czyli ogółem 2011 mil kw. powierzchni.—Przybory wody następują zazwyczaj podczas roztopów wiosennych i jesiennych i w biegu dolnym zwłaszcza tworzą całe jeziora. W miesiącach zimowych N. przeciętnie pokrywa się lodem na trzy i pół miesiąca, zamarza około połowy grudnia, puszcza średnio w końcu marca. Według obliczeń ministeryum komunikacyi za okres 1885—1895 żegluga na rzece trwa 221 — 246 dni na rok. Żegluga na N-nie, pomimo kilkakrotnie przedsiębranej regulacyi, począwszy od króla Zygmunta Augusta, za którego czasów Mikołaj Tarło ze Szczekarzewic, chorąży przemyski, oczyszczał swoim kosztem rzekę z kamieni, aż do dnia dzisiejszego zamsze jest niebezpieczna z powodu wielu rap i mielizn. Po rzece kursują łodzie różnego rodzaju: barki i półbarki o pojemności 2 000 pud., baty albo galary o po-

jemności 2 500 pud, bajdaki (do 5000 pud.), strugi (do 7 000) i wiciu y do 12 000 pudów.

żackim aLitwą pogańską („Niemen oddziela Litwinów od wrogów,,), stąd nad brzegami jego wznosiły się liczne zamki warowne, o które Krzyżacy z Litwinami staczali walki zacięte.— Por.: „Pamiętnik fizyograficzny” (t. III, art. W. Wróblewskego); L. Kondratowicz „N. od źródeł do ujścia” (Wilno 1861); Koro ty ńs ki „Obrazy z pobrzeży Niemna” („Tyg. Powsz”. A¹»A¹» 28 — 49 z r. 1882; AsJVî 20—25 z r. 1883 i AsAslö — 25 z r. 1884); Z. Gloger „Dolinami

E. Chw.

Niemenczyn, miasteczko litewskie na brzegu prawym rz. Wilii, przy uściu rz. Niemenczy, w pow. Wilejskim, gub. Wileńskiej. Ma władze gminne, pocztę, młyn wodny, synagogę drewnianą i kościół katolicki, starożytuy, jeden z naj-pierwszych na Litwie, ufundowany bowiem roku 1387 przez Jagiełłę; pierwotny ten kościół istniał do r. 1680, późniejszy spłonął w roku 1842, poczem w r, 1848 odmurowany został staraniem Al. Parczewskiego, przy współudziale parafian. Liczy około 500 m-ców. Znany autor Słownika łacińskiego, ks. F. Bobrowski (ob.) był tu niegdyś proboszczem.

Niemenczyńskie starostwo, dobra niemen-czyńskie należały pierwotnie do dóbr stołowych królewskich, około r. 1766 oddzielono od ci-

Nadto pomiędzy Kownem a granicą pruską, oraz pomiędzy Grodnem i Dr u ski eni k a m i kursują statki parowe. Cały obrót handlu spław-uego w r. 1895 dosięgnął 7 888 000 rub., ale wskutek rozwoju sieci dróg żelaznych zmniejsza się ciągle. W r. 1892, według sprawozdania mini-steryum komunikacyi, w całem dorzeczu N-na kursowało w dół i w górę 3127 statków z ładunkiem, 17 566 tratew idących w dół rzeki rzek” (Warszawa 1903). i 6 359 tratew idących w górę; na statkach i na tratwach (z tratwami włącznie) wysłano 47 564 000 pud. ładunku na summę 3 964 tys. rub.; przywieziono zaś w górę rzeki 46 821000 pud. na summę 3 924 tys. rub., a w tej liczbie tratwy i ładunek na nich wynosiły 40 436 tys. pud., na summę 2 790 tys. rub. Parowców kursowało wszystkiego 756    (360 w górę rzeki,

398 w dół) z ładunkiem wynoszącym 163 tys. pud., za summę 223 tys. rub. Dochód państwa z żeglugi po N-nie wynosi przeciętnie rocznie 12 011 rb., w tern podatek l/i°/₀ dosięga 7 782 rub.—Przystanie najważniejsze w dorzeczu N-a są: Kowno, Grodno, Słonim, Stołbce,

wuństwa wileńskiego miasteczko Niemenczyn (ob.), wieś tejże nazwy, oraz wieś Giejdany i utworzono z nich starostwo niegrodowe, które oddano Tyszkiewiczowi, ciwunowi wileńskiemu; z niego wraz z całym ciwuństwem opłacał kwarty złp. 6 675 i gr. 17, hiberny zaś ze starostwa samego złp. 1218. Później starostwo przeszło na własność ks. Massais kiego, biskupa wileńskiego.— Por. „Słów. geogr.” (T. VII,

Red.

Niemenek (lub Niemu ń, po litewsku Nem-

gość jej wyuosi 170 wiorst, szerokość 14 do 40 sążni, głębokość 1 do 14 stóp. Bieg ma nadzwyczaj bystry, tak że nawet drzewo trudno nią spławiać. Na przestrzeni kilkudziesięciu wiorst N. tworzy granicę pomiędzy Kurlaudyą, a gub. Kowieńską. Znaczniejsze dopływy N-a z lewego brzegu są; Poberże i Oposzcza, z prawego Łankupa, Berżona, Wizunka, Neretka i Sussej.

Niemenica (po niem. Nemonien), rzeka w Prusiech Wschodnich, w regiencyi Królewieckiej, bierze początek w lasach pow. Nizinnego, wstępuje pod Pietrzykami (Petricken), do pow. Labiawskiego, przerzyna go aż do wioski Tim-

Mosy, Wilno i Jurborg. Przedmiotem głównym wywozu za pośrednictwem drogi wodnej niemeńskiej są: drzewo, żyto, siemię lniane, len i i konopie; wwóz zaś (głównie z Królewca) stanowi: sól, śledzie, wyroby z metalu i inne towary cudzoziemskie. Wobec tego, że cały handel drzewem wywożonem Wisłą i N-nem skupia się w rękach niemieckich, wskutek tego że u-ścia tych obydwucli rzek należą do Prus, mi-nisteryum rossyjskie rolnictwa i dóbr państwa wespół z ministeryum komunikacyi zajęte jest obecnie (październik r. 1903) sprawą wyszuka- str. 85). nia wyjścia z dorzeczy Wisły i Niemna do jednego z portów bałtyckich w granicach państwa muns, po niemiecku Memel), rzeka na Litwie Ro8syjskiego przy pomocy kanału Windawskiego I i w Kurlandyi. Wypływa z małych jeziorek i ulepszenia systemu Augustowskiego Projekt ■ pomiędzy Poniemuńkiem a Koraajami, w powie-ten spodziewać się każe i regulacyi N-ua.—W ry- t cie Jeziorowskim, gub.Kowieńskiej, podąża zrazu ’ by niezbyt obfituje N., nie jest on zresztą łatwy w kierunku północno-zachodnim. Niedaleko od do rybołówstwa i z tego powodu posiada mało Radziwiliszek skręca na zachód, przepływa obok rybaków. Do ryb niemeńskich najpospolitszych tego miasta i pod Bowskiem zlewa się z Mu-należą: szczupaki, jazie, okunie, pstrągi, siela- szą, tworząc spławną rzekę Aa. Ogólna dłu-wy, sumy i inne, a w okolicach miasta Wilki poławiają się także jesiotry i łososie. Według podania Nazwa N. ma pochodzić od Nem ona, wychodźcy włoskiego, który pierwszy puścił się od uścia w górę rzeki dla jej zbadania. Za czasów pogaństwa N-nowi oddawano cześć boską, miał on nawet własuą świątynię między Mereczem i Olitą pod wsią Niemonaj-cie (ob.).—N. jest rzeką Litwinów, jak Wisła rzeką Polaków; grał ongi wielką rolę w dziejach narodu Litewskiego. Zdaje się mianowicie, że N. posłużył za drogę żeglarskim Normanom do wmkuięeia we wnętrze lądu i założenia podwalin państwowych dawnej Litwy. Później był on rzeką graniczącą między Zakonem Krzy- bei w kierunku południowym, zwraca się potem

110

Eac. Powsz. Illustr. S. II. Zesz. 14. T. II.

na zachód i wpływa uściem 125 m. szerokiem pod wsią Niemenica do zatoki Kurońskiej, od strony południowo-zachodniej. Spławna jest aż na 13.8 kim. poniżej Pietrzyków. Z dopływów N-y zasługują na wzmiaukę Elxne, Schwenboge (Lipsk 1892). i Laukna. Przez Dejmę i kanał Pryderykowski N. łączy się z Pregolą (Pregel), a przez kanał Seckenburski z Gilią i Niemnem. Miejscami dosięga 40 stóp głębokości. Nad uściem samem leży osada tegoż imienia, co rzeka, i liczy (w r. 1890) 3 355 m-ców, trudniących się rybołówstwem, sadzeniem jarzyn i zbieraniem siana.

Jan Meyer w 2 tomach (Langensalza 1895, wyd. 2-e).— Por. Jacobs u. Gruber „A. H. Niemeyer” (Halla 1831) i Dicescu „A. H. Niemeyers Verdienste um das Schulwesen”

Red.

Niemeyer Wilhelm Herman (* w Halli d. 20 czerwca r. 1788—f tamże d. 26 marca r. 1840), syn starszy Augusta Hermana N-a (ob.), lekarz zasłużony jako położnik. Do nauk lekarskich przykładał się w mieście rodzinnym i tam też w r. 1812, po obronieniu rozprawy „De origine paris quinti nervorum cerebri” dyplom doktorski uzyskał. Wrotce potem został docentem prywatnym w Halli, następnie profesorem nadzwyczajnym, nakoniec w r. 1827 profesorem zwyczajnym i dyrektorem domu położniczego.— Ogłosił drukiem kilka prac treści położniczej w wydawanej przez siebie od r. 1828 „Zeitschrift für Geburtsh. u. prakt. Medicin”.— Por. Dechambre „Diet. eucyclop. des siences mćd.” (Ser. 2-a, T. XIII, str. 243); spis prac N-a podaje Call is en w „Med. Schriftsteller-Lexicon” (T. XIV, str. 15 i T. XXXI,

Dr J. P.

W puszczy (Moosbruch) pobliskiej, rozciągającej się na południe, mieszkańcy uprawiają tylko kartofle. W osadzie N. jest poczta, stacya telegraficzna i urząd leśny.

Niemetale, ob. Met al o idy.

Niemeyer Karol Edward (* w Halli w roku 1792 —f w Magdeburgu w r. 1838), syn młodszy Augusta Hermana N-a (ob.), lekarz bardzo zdolny, obdarzony licznemi przymiotami oäobistemi. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Halli, tam również w r. 1814, po obronieniu rozprawy „Singularis in foetu puellari recens edito abnormitatis exemplum”, przyznano mu dyplom doktorski. W roku następnym, jako ochotnik wstąpił do wojska pruskiego, po upadku zaś Napoleona, wyszedszy ze służby osiadł w Magdeburgu, by zająć się wykonawstwem lekarskim. W r. 1824 został tamże lekarzem obwodowym (Kreisphysicus), w roku zaś 1833 wykładającym klinikę lekarską i medycynę sądową w szkole medyko-chirurgicznej tamtejszej. Z prac N-a drukiem ogłoszonych, które w całości. przytacza Cal li sen w „Med. Schriftstel-ler-Lex.* (T. XIV str. 14: T. XXXI, str. 47) wymienimy tylko „Geschichte der Epidemie der asiatischen Cholera im Magdeburger Kreise vom Oct. 1831 bis Ende Jan. 1832” (Magdeburg 1832).—Por. „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte”

Dr. J. p.

Niemeyer August Herman (* w Halli dnia 1 września r. 1754—f tamże d. 7. lipca roku 1828), teolog protestancki, pedagog i twórca pieśni kościelnych. Po ukończeniu nauk teologicznych w Halli został tamże już w r. 1777 docentem prywatnym, następnie w r. 1779 profesorem nadzwyczajnym, nakoniec w r. 1784 zwy- str. 47. czajnym, oraz inspektorem pedagogium tamtejszego; w roku następnym mianowano go współ-dyrektorem pedagogium rzeczonego, a zarazem i domu sierot, założonego przez H. A. Franc-kego (ob.). W r. 1787 został dyrektorem se-minaryum teologicznego; w r. 1792 radzcą kon-systorza, w r. 1804 starszym radzcą (Oberkon-sistorialrat) i członkiem kollegium szkolnego najwyższego (Oberschulkollegium) w Berlinie.

go

W r. 1807 wywieziono go, jako zakładnika, do Francyi; po powrocie stamtąd w roku następnym mianowano go członkiem zgromadzenia stanowe-królestwa Westfalskiego, oraz kanclerzem i rektorem stałym (Rector perpetuus) uniwersytetu w Halli. Godność kanclerską zachował i nadal, gdy w roku 1814 Halla dostała się znów pod panowanie pruskie; w r. 1816 mianowano go nadto członkiem konsystorza magdeburskiego.

N. należał w teologii do szkoły t. zw. racyona-listów i swego czasu wywierał wpływ niemały na sprawy teologiczne, protestanckie i pedagogiczne w Prusach; był także w obu zakresach wymienionych pisarzem płodnym i cenionym.

Niemeyer Herman Agaton (* d. 5 stycznia r. 18U2 w Halli—f tamże d. 6 grudnia roku 1851) syn najmłodszy A. H. N-a (ob.), również teolog protestancki. Po ukończeniu nauk uniwersyteckich został w r. 1825 docentem pry-watuym teologii w Halli, a już w roku następnym powołano go do Jeny na profesora nadzwyczajnego. W r. 1829 powrócił znów do Halli, by objąć tam katedrę zwyczajną, oraz posadę dyrektora zakładów H. A. Franckego (ob.).

Z dzieł jego przytoczyć można: „Grundsätze der (T. IV, str. 371).

Erziehung und des Unterrichts” (Halla 1796;

3 części—wyd. 9-e tamże 1834—1839; wydanie uzupełnione przez Re i na, Langensalza 1878—

1879; 3 tomy), „Charakteristik der Bibel” (Halla 1795, 5 tomów; wyd. 2-e 1830 i 1831);

„Handbuch für christliche Religionslehrer” (tamże 1805 — 1807; 2 tomy—wyd. 7-e tamże 1829);

„Leitfaden der Pädagogik und Didaktik” (tamże 1802; wyd. 2-e 1814); „Lehrbuch für die obern Religionsklassen in Gelehrtenschulen” (wyd. 18-e 1845; książka zakazana w Prusach za ministe- Na stanowisku tym położył zasługi niemałe, za-ryum Eichhorua); „Religiöse Gedichte” (Mag- kładając szkołę realną i szkołę wyższą dla dziew-deburg i Berlin 1814). Wybór prac N-a wydał cząt, oraz przekształcając i ulepszając pedago-

gium hallskie. W r. 1848 zasiadał w zgromadzeniu narodowym Berlińskim. Z prac jego naukowo-literackich wyróżniają się: „Collectio confessionum in ecclesiis reformatis publicato-rum” (Lipsk 1840) i „Kritische Ausgabe der lutherischen Bibelübersetzung” (Halla 1840 i nast; dzieła tego sam nie dokończył).

Niemeyer Feliks (* w Magdeburgu d. 31 grudnia r. 1820—f d. 14 marca r. 1871), syn starszy Karola Edwarda N-a (ob.), lekarz, klinicysta i pisarz słynny. Naukom lekarskim oddawał się od r. 1839 w Halli, gdzie mistrzem jego głównym był Krukenberg (ob.); w roku 1843 uzyskał tamże dyplom doktorski, poczerń na rok jeszcze, dla dopełnienia wiedzy swej, wyjechał do Wiednia i Pragi. W r. 1844 osiadł w Magdeburgu i zajął się wykonawstwem lekarskim, nie zaniedbując wszakże przytem nauki. Podczas panującej nagminnie cholery w latach 1848 i 1849, był bardzo czynny, a zebrane wtedy doświadczenia opisał w pierwszym swym dziele większym p. n. „Die symptomatische Behandlung der Cholera mit besonderer (str. 353).

Rücksicht auf die Bedeutung des Darmleidens”

(Magdeburg 1849). W r. 1853 został ordynatorem oddziału chorób wewnętrznych w szpitalu miejskim, magdeburskim. Stanowisko to atoli zajmował niedługo, gdyż już w r.1855 powołano go do Greifswaldu na profesora patologii

1    terapii, jak i na dyrektora kliniki lekarskiej, oraz zakładu dla obłąkanych. Podczas kilkolet-niego zajmowania stanowisk tych, urządził poliklinikę (ob.) i wykończył znakomite na świat cały dzieło swe p. n. „Lehrbuch des speciellen Pathologie und Therapie” (Berlin 1859—1861,

2    tomy—przeszło 10 wydań późniejszych), które przełożono na wszystkie nieomal języki europejskie; w tłómaczeniu polskim nosi nap. „Wykład patologii i terapii szczegółowej. Przekład uskuteczniony z ostatniego siódmego wydania niemieckiego, pod przewodnictwem prof. D-ra Bro-nisława Choynowskiego, przez studentów Szkoły głównej warszawskiej” (Warszawa 1870 i 1871. 2 tomy); ponieważ podczas druku przekładu wyszło wydanie 8-e oryginału, więc jako dodatek ukazało się „Dopełnienie do przekładu siódmego wydania patologii i terapii szczegółowej D-ra F. Niemeyera według 8-go wydania oryginału niemieckiego z r. 1871, ułożył K. Dobrski” tamże 1871).— W r. 1860 N. objął katedrę i klinikę chorób wewnętrznych w Tybindze; w r. 1865 mianował go król wir-temberski lekarzem swym (consult! er end er Arzt), a w rok potym obdarzył go szlachectwem. —

Pomimo że pracą nadmierną zdrowie swe nadwątlił, uczestniczył jednak N. na stanowisku lekarskim w wojnie przeciwko Francyi w r. 1870/1

pełnił obowiązki lekarza naczelnego w szpita-u wojskowym w Pont-à-Mousson; to siły jego odkopało do reszty i przyprawiło go o śmierć rzedwczesną.— N. należał niewątpliwie do naj-

Red.

Dr J. P.

wybitniejszych i najzdolniejszych klinicystów wieku XIX, będąc lekarzem znakomitym i profesorem wybornym.— Z prac jego wymieniamy tu jeszcze: „Klinische Mittheilungen aus dem Städtischen Krankenhause zu Magdeburg” (Magdeburg 1855), „Ueber Haus-und Volksmittel und über die Aufgaben der populären Mediciu” (Tybinga 1864), „Die epidemische Cerebrospinalmeningitis nach Beobachtungen im Grossherzogthum Baden” (tamże 1865), „Die Behandlung der Corpulenz nach dem sog. Bantingsystem” (tamże 1866), „Klinische Vorträge über die Lungenschwindsucht” (tamże 1867; przekł. franc. Paryż 1867; przekł. pois. p. n. „Wykład kliniczny o suchotach płucnych. Przetłomaczył Stanisław Markiewicz” Warszawa 1867) i „Ueber das Verhalten der Eigenwärme bei gesunden und kranken Menschen” (Tybinga 1869).— Por. życiorysy w „Berliner klin. Wo-chenschr”. (r. 1871, nr. 6 i 10) iw „Archiv für klin. Medicin” (r. 1871, T. VIII, str. 427) oraz ob. S. Kośmińskiego „Słown. lek. pols.”

Dr. J. P.

Niemeyer P a w eł (* w Magdeburgu d. 9. marca r. 1832—f w Berlinie d. 25 lutego r. 1890), brat przyrodni Feliksa N-a (ob.), również lekarz. Wykształcenie zawodowe otrzymał w Halli, gdzie w r. 1854, po obronieniu rozprawy „De mandibulae ancylosi novaque eius curatione operativa” obdarzono go dyplomem doktorskim Początkowo zajmował się dość długo wykonawstwem lekarskim w Magdeburgu; w r. 187 5 został decentem prywatnym w Lipsku, ale już w r. 1878 przeniósł się do Berlina, gdzie został lekarzem towarzystwa hygienicznego (Hygienischer Verein). Z prac N-a najwięcej rozgłosu przysporzyły mu: „Handbuch der theoretischen und klinischen Percussion und Auscultation” (Erlangen 1868 —1871; 2 tomy) i „Grundriss der Percussion und Auskultation” (Stuttgart 1871; wyd. 3-e tamże 1880); nadto napisał jeszcze „Physikalische Diagnostik” (Erlangen 1874); „Medicinische Abhandlungen” (tamże 1872 — 1875; 3 tomy) i wiele prac drobniejszych, jak i popu-larno-lekarskich, z których wymieniamy „Gesundheitslehre des menschlichen Körpers” (Monachium 1876); „Die Lunge” (tamże 1876; wyd. 8-e Lipsk 1895) i „Aerztlicher Rathgeber für Mütter” (Stuttgart 1877). — Por. „Biogr. Lex. d. hervorrag Aerzte” (T. IV, str. 372). Niemiarowość oka, ob Ametropia.

Niemiec Bogumił, przyrodnik ob. Né mec. Niemiecka Afryka Południowo - Zachodnia (Deutsch-Südivest Afrika), kolonia niemiecka. Graniczy od zachodu z oceanem Atlantyckim, od północy z kolonią portugalską Angolą, od wschodu i południa z posiadłościami angielskiemi: krajem Beczuanów i krajem Przylądkowym. Składa się z dwu krajów, Nama i Damara. Zajmuje 830960 kim. kw., mieszkańców liczy około 200000, w tej liczbie 3 388 białych (r. 1900).

—N. A. P.-Z. jest krajem górzystym. Brzegi morskie są naprzemian piaszczyste lub skaliste. Od brzegów grunt wznosi się dosyć łagodnie do wysokiego plaskowzgórza (Naarib), zakończonego ciągnącym się od południa na północ poszarpanym pasmem gór; za górami na wschód rozciąga się pustynia Kalahari. Brzeg morski ciągnie się na przestrzeni 11 stopni szer. gieogr., ma jednak tylko 2 dobre przystanie, angielską Walvisch-Bay i niemiecką Swakopmund. Bardzo dobrym portem mogłaby była być położona dalej na południe Angra-Pequena, gdyby nie rozciągała się za nią bezwodna pustynia piaszczysta, utrudniająca komunikacyę z krajem. Rzeki w czasie suszy wysychają zu-pełuie: najdłuższa z nich jest Swakop (400 kim.).— Klimat N-ej A-ki P.-Z-ej wogóle jest zdrowy. Lato zaczyna się we wrześniu; w drugiej połowie lata padają często deszcze ulewne. Zima (od maja do września), odznacza się zupełną suszą i wielkiemi wahaniami się ciepłoty (od —{—45⁰ C. w dzień, do—8° C. w nocy). Z powodu małej ilości opadów atmosferycznych roślinność jest bardzo uboga; większą część kraju pokrywają zarośla kolczaste, drzewa karłowate i trawy stepowe. Niektóre obszary, zwłaszcza na południu, nadają się do hodowli bydła, która też tu kwitnie. Ze zwierząt dzikich spotyka się jeszcze: żyrafy, antylopy, zebry i strusie; inne większe gatunki wyginęły. Z minerałów znajdują się w N-ej A-ce P.-Z-ej w wielu miejscach rudy miedziane i ołowiane. Złota jest bardzo niewiele; z kamieni drogich trafiają się szmaragdy.— Ludność tubylcza rozpada się na grupy następujące: 1) O w am bo (z plemienia Bantu), mieszkają w części północnej kraju, od granicy do 19° szer. połud., liczą ich do 50 000; 2) Herero (Bantu) około 97 000, zamieszkują pas pomiędzy 19° a 22° szer. połud.; 3) Hotentoci, około 13 000 od 22° do rzeki Oranii; 4) Damera (Buszmani), około 10 000, pomieszani z ludem Herero, zamieszkują przeważnie miejscowości górzyste;

5) Bastardzi (mieszańcy, potomkowie białych i Hotentotek), około 2 000, mieszkają wśród Hotentotów. Z białych najwięcej jest Niemców (80$); Burów (Hollendrów) było tu dawniej kilkaset; obecnie większość wyemigrowała, ku wielkiej radości krajowców, których ciemiężyli okrutnie. Miast w N-ej A-ce P.-Z«ej nie masz: najludniejszemi osadami są Windhoek (504 mieszkańców) i Swakopmund (523 m.).—Rolnictwu z krajowców oddaje się stale tylko lud Owambo; koloniści europejscy zajęli się też nim energicznie. Na przeszkodzie rozwojowi rolnictwa stoi głównie dotkliwy brak wody; w celu zaradzenia temu w ostatnich czasach rząd zajął się w wielu miejscach wierceniem studzien i budowaniem zbiorników do przechowywania wody.— Głównym zajęciem ludności jest chów bydła; w roku 18P6 kraj poniósł klęskę ciężką, zaraza bowiem wyniszczyła ⁴/₅ wszystkiego bydła: obecnie jednak ilość zwierząt domowych znów szybko wzrasta. —Gó rn i ct w o jest jeszcze w okresie prób i poszukiwań; aby umożliwić wywóz rudy miedzianej, której dużo zuajduje się w okolicach Windhoek, połączono tę osadę z portem Swakop-mund drogą żelazną wązkotorową (dł. 381 kim.). W kraju czynnych jest 11 towarzystw koloniza-cyjńych, utworzonych przeważnie w celu eks-ploatacyi minerałów i prowadzenia handlu.—Handel jest jeszcze słabo rozwinięty; przywóz wynosił w r. 1899: 8 941 154 marek; głównemi jego przedmiotami były konserwy i artykuły spożywcze (1345 299 marek), żelazo i wyroby żelazne (1 139913 marek). Cały handel przywozowy skupia się w porcie Swakopmund. Wywóz wynosił w tymże roku: 1 399 478 marek, z czego na guano przypada 1095 000 marek; prawie całą resztę wywozu stanowi bydło, Prawie wyłącznym rynkiem zbytu dla N. A. P. Z. jest kraj Przylądkowy, dokąd towar dostaje się drogą lądową.—W kolonii krzewią chrześcijaństwo 2 towarzystwa misyjne protestanckie i 2 katolickie.— Na czele rządu stoi gubernator, który jest zarazem komendantem siły zbrójuej. Podwładnych mu jest 6 komisarzów obwodowych (Bezirlcshauptmann) w obwodach Windhoek, Omaruru, Keetmanshof, Gibeon, Swakopmund, Ou-tjo.—Wymiar sprawiedliwości spoczywawrę-kach 3 sędziów.—Dochody kolonij obliczone były według budżetu na r. 1902—03 na 9458900 marek, wydatki na sumę taką samą. Podatki i opłaty z kolonii wynoszą 1824 060 marek, pozostałe 7 634 900 stanowi zasiłek ze skarbu państwa.— Siła zbrojna w r. 1902 składała się z 57 oficerów i urzędników wojskowych, 770 podoficerów i żołnierzy europejskich i 187 krajowych.—Dzioj e. W r. 1883 dom handlowy z Bremy P. A. E. Liideritz założył w przystani Angra-Pequena stacyę handlową i zakupił duży obszar ziemi od krajowców. Ziemie te, dochodzące aż do rzeki Oranii oddane zostały w r. 1884 pod protektorat państwa Niemieckiego. W r. 1886 zawarł rząd Niemiecki z Portu-galią układ, na mocy którego granica północna posunięta została aż do rzeki Kunene; w r. 1885 zaś jeden z władców w głębi kraju, Mohär er o, pozwolił Niemcom osiadać w swoich posiadłościach, zakładać kopalnie i stacye handlowe. W r. 1888 Moharero zerwał stosunki z Niemcami; komisarz niemiecki, dr. Goring, schronić się musiał do Walvish-Bay. skąd wyruszył dopiero po otrzymaniu posiłków z Europy i po kilku latach walki wymógł uznanie zwierzchnictwa Niemiec. Układy z Anglią w r. 1890 oznaczyły granicę wschodnią kraju. W r. 1897 wybuchło powstanie Hotentotów, do których przyłączyła się większość plemienia Herero. Wojska niemieckie przy pomocy sprzymierzonych krajowców dopiero w r. 1898 zdołały stłumić powstanie. Por. Watermeyer „Deutsch-

Südwestafrika" (Berlin 1899) i v. François jest już tak bogata w zwierzynę. Mucha tse-tse „Deutsch-Südwestafrika” (Berlin 1900).

ig. P.

(ob.) trapi pas nadbrzeżny. Ze zwierząt domowych znajdujemy kury, kozy, owce i psy. Próby wprowadzenia koni i krów nie wypadły pomyślnie; za to bardzo dobrze przyjęły się tu osły. — Ludność. Ludność N. A. W. wynosiła w r. 1900: 6 164 000 m. Z tego na krajowców przypada 6 105 000, na Europejczyków 1 139 (872 Niemców), resztę stanowią Arabowie i Indowie, a ci mieszkają nad morzem, będąc przeważnie kupcami, przewodnikami karawan i właścicielani plantacyi; plemię Suaheli i plemię Wamrima, jest właściwą klasą roboczą. Resztę kraju zamieszkują murzyni z plemienia Bantu, po większej części rolnicy; nad jeziorem Victoria trudni się pasterstwem lud W ahum a, przybyły prawdopodobnie z Abisynii. Pomiędzy Kilima-Ndżaro a jeziorem Victoria koczuje plemię rozbójnicze, Massai; takiemi samemi koczownikami są plemiona Wahele lub Mafiti nad rz. Ruaha, Wango ni wUniamwesi, Jao nad rz. Rowuma i Magwangwara nad jeziorem Niassa.—Większych królestw murzyńskich niema w N. A. W.; najwięcej rozpowszechnioną formą polityczną są tu większe lub mniejsze związki gmin. Niemcy panują na wybrzeżu; w głębi kraju władza ich jest więcej pozorna niż rzeczywista. — Z miast zusługują na wyróżnienie: Dar-es-Salaam (10 000 mieszk.), siedziba gubernatora, Tanga (4000 m.) z fortem wybornym, Bagamojo (10 000 m.), najważniejszy punkt handlowy.—Ludność zajmuje się przeważnie rolnictwem, ogrodnictwem i hodowlą bydła. Od niedawna Europejczycy założyli tu wielkie plan-tacye kawy, ryżu i bananów, zajęli się też hodowlą strusiów.—Górnictwo jest dopiero przemysłem przyszłości, choć kraj posiada znaczne zasoby minerałów użytecznych. Ruda żelazna w znacznej ilości znajduje się na północ od jeziora Niassa, również i węgiel kamienny; złoto znajdywano od r. 1895 w wielu miejscach, zwłaszcza w Usainbada; nie wiadomo jednak, czy opłaci się je eksplatować. — Handel N. A. W. jest w wielkiej zależności od sąsiedniego Zanzibaru i Bombaju. W r. 1901 przywóz wynosił 9 510 766 marek, wywóz 4 623 471 marek. Głównemi przedmiotami wywozu były: kauczuk (1 049 000 rak.) i kość słoniowa (882 000 mk.).— Na czele rządu stoi gubernator, którego zastępcą i pomocnikiem jest komendant siły zbrojnej, kraj podzielony jest na 22 okręgi z komisarzami okręgowemi {Bezirksamtmann) na czele. Sprawiedliwość wymierza sąd wyższy w Dar-es-Salaam i kilka sądów pierwszej instancyi. —Bu d -ż e t ua r. 1902/3 oznaczył wydatki kolonii na 8 051496 mk., które pokryte zostały z dochodów kolonii (3 186 296 mk.) i z zasiłku ze skarbu państwa (4 865200 mk.).— Siła zbrojna składała się w r. 1903 z 98 oficerów i urzędników wojskowych i 2 485 podoficerów i żoł-

Niemiecka Afryka Wschodnia {Deutsch- Ost-Afrika) największa kolonia niemiecka, leży pomiędzy 1° a 11° szer. połudn. i 30° a 40° dług. wsch. od Greenwich, zajmuje 940 580 kil. kw., graniczy na wschód z oceanem Indyjskim, na północ z Afryką Wschodnią Angielską, na zachód z państwem Kongo, na południe i zachód z Afryką Środkową, Angielską, na południe z kolonią portugalską Mozambikiem. Należy też do niej wyspa Mafia. Ciągnące się z północy na południo - zachód pasmo gór dzieli kraj na dwie części nierówne; na nizki i wązki, na południe rozszerzający się pas nadbrzeżny i na płasko-wzgórze wewnętrzne, opierające się o trzy wielkie jeziora: Victoria-Niansa, Tanganika i Niassa.

Najwyższym szczytem w górach N. A. W. jest Kilima-Ndżaro (ob.) w części północnej kolonii. sięgający 6 130 m. wysokości; w części południowej, niedaleko od jeziora Niassa, góry Beja dochodzą do 3 600 metrów wysokości. Płasko-wzgórze wewnętrzne jest krajem lekko falistym lub pagórkowatym, wzniesionym na 1200—1400 m. nad poz. morza; wzgórza nad jeziorem Tanganika dochodzą do 1 600 i 1 710 m. wysokości.

Pas nadbrzeżny jest bardzo wilgotny; przecina go mnóstwo rzek, jak oto: Pangani (Ruwu), Wami (Mukondokwa), Kingani (Rufu), Rufiji i Rowu-po z licznemi dopływami. Z powodu wartkiego prądu żadna z tych rzek nie jest spławna na większej przestrzeni. Kraj wewnętrzny ma rzek znacznie mniej i te w porze roku gorącej przeważnie wysychają; największe z nich są: Gombe,

Ugalla, Wembere, Malagaresi i Kagere. — Oprócz wspomnianych już wielkich jezior Victoria-Niansa, Tanganika i Niassa (ob. te wyr.) zasługują jeszcze na zaznaczenie: Natron, Ma-njara, EiasBi, Urigi i Rikwa.—Klimat N. A. W. jest zwrotnikowy. W pasie nadbrzeżnym są dwie pory deszczowe: od połowy marca do maja i od połowy października do połowy grudnia; na płasko-wzgórzu wewnętrznym tylko jedna, od listopada do połowy kwietnia. Ciepłota średnia roczna wyuosi-j-25'/₂°C.; na płasko wzgórzu najwyższa dochodzi do -j-45°, najniższa spada do-j-8° C.

Okres deszczów jest najcieplejszą porą roku.

Warunki zdrowotne są wogóle dla Europejczyków bardzo niekorzystne: zarówno na brzegu, jak i w głębi kraju panuje malarya.— Kraj cały pokrywają rzadkie lasy lub też dżungle kolczaste. Większe bagna i puste skaliste płaszczyzny są dosyó rzadkim zjawiskiem. Góry pokryte są lasami, laskami bananowemi i piękne-mi łąkami. Ziemi uprawnej niema wiele; grunt jednak jest żyzny i bardzo zdatny pod nprawę.

Do zakładania plantacyj nadają się zwłaszcza miejscowości nadbrzeżne.— W części północnej kraju dosyć dużo jest lwów, lampartów, hyen, żyraf, bawołów, antylop, zebr, nosorożców, hipopotamów i krokodylów; część południowa nie I nierzy.— W N. A. W. działa 7 towarzystw mi-

ig. P.

syjnych protestanckich z 41 stacyami i 23 sta-cyę misyjne katolickie. Do szkół rządowych uczęszcza przeszło 1 500 dzieci.— Dzieje. Do r. 1884 nad wybrzeżem rozciągał władze sułtan Zanzibaru (ob.). W r. 1884 działać zaczęło na wybrzeżu Niemieckie Towarzystwo Wschodni o-A frykańskie (ob.). Sułtan Zanzibaru w r. 1885 zmuszony został przez eskadrę niemiecką do uznania protektoratu Niemiec nad wybrzeżem. W r. 1886, na mocy układu z Anglią, określono granicę północną kolonii; w roku 1887, przez układ z Portugalią, południową. Kolonia nie posiadała jednak portów, które należały do sułtana Zanzibaru; dopiero w r. 1888, po długich układach, udało się Towarzystwu Wschodnio-Afrykańskiemu wydzierżawić porty od Sułtana. Gdy miano wykonać tę umowę, wybuchło powstanie Arabów i zależnych od nich krajowców; sułtan nie okazał pomocy Towarzystwu i Niemcy zostali wypędzeni z całego wybrzeża z wyjątkiem portów Bagamojo i Dar es-Salaam. Towarzystwo zwróciło się o pomoc do rządu niemieckiego, który przysłał kapitana Wiss-manna z 900 ludźmi. W ciągu roku 1889 i 1890 Wissmann stłumił powstanie i wybrzeże zostało w rękach niemieckich. W r. 1390 zawarto nowy układ z Anglią, określający ostatecznie granice świeżego nabytku. W r. 1891 administracyę kolonii objął rząd niemiecki; w tym samym roku i w następnych odbyto kilka wypraw w głąb lądu, w celu ujarzmienia kraju; nie obyło się przy tem bez znacznych strat w ludziach.— Por. K. Peters „Das deutschostafrikanische Schutzgebiet” (Monachium 1895), Stuhl mann „Die wirtschaftliche Entwickelung Deutsch-Ostafrikas” (Berlin 1898)—dzieło zbiorowe „Deutsch-Ostafrika” (wyszły: tom I; Stuhl-mann „Mit Emiu-Pascba ins Herz Afrikas”, tomy II i III Zoologia przez K. M öbi usa, tom IV Botanika przez En gier a, tom V Gieologia przez Bernhardt a)

Niemiecka Rada związkowa, ob. Niemcy

(dzieje), oraz Niemiecki Związek.

Niemiecka wojna o niepodległość, ob. Niemcy (dzieje).

Niemiecki Bród {Deutsch-Bród), ob. Bród. Niemiecki sejm związkowy, ob Niemiecki związek.

Niemiecki zakon krzyżowy, ob. Krzyżacy. Niemiecki Związek (Deutscher Bund). Pod ciosami Napoleona I runęło dawne państwo Niemieckie w roku 1806: stwierdziło to utworzenie się dwu nowych cesarstw (Francuskiego i Austryackiego), i powstanie Związku Reńskiego, który znaczną część Niemiec poddał pod zależność pośrednią Francyi (por. dzieje Niemiec). — Po osadzeniu Napoleona na wyspie Elbie, na kongresie wiedeńskim podjęto myśl utworzenia nowego Związku państw niemieckich, związku zastosowanego do znacznych zmian terytoryalnych, które pierwszy dziesiątek w. XIX wprowadził w Niemczech, i do zmienionego od połowy w. XVIII mocarstwowego stanowiska i wzajemnego stosunku Austryi i Prus. Rokowania kongresu i dyplomacyi szły oporem, głównie z powodu wygórowanych uro-szczeń Prus, które chciały się powiększyć kosztem mniejszych państewek niemieckich, zwłaszcza Saksonii. Powrót dopiero Napoleona, który d. 1 marca r. 1815 wylądował w Cannes, i nowa wojna, która stąd wynikła, zmusiła do szybkiego ukończenia organizacyi Związku.—Załatwiono naprzód najważniejszą sprawę zmian terytoryalnych. Uznano zmiany przeprowadzone przez Napoleona, a nadto poczyniono następujące: Prusy, które straciły część znaczną krajów polskich na korzyść Rossyi, otrzymały z powrotem Gdańsk, Toruń i W. Ks. Poznańskie, nadto powiększyły się częścią Saksonii, księstwami Jülich i Berg, i ziemiami (sekularyzowanemi księstwami) arcybiskupstw Kolońskiego i Trewirskiego. Naodwrót odstąpiły Prusy Hannowerowi wschodnią Fryzyę, Hildesheim, Goslar i część hrabstwa Lingen, zaś Hannower oddał za to Danii księstwo Lauenburg; Dania zaś za to i za 2 miliony talarów musiała się zrzec na rzecz Prus swych posiadłości pomorskich. Bawarya odstąpiła Austryi napowrót Salzburg i Tyrol, otrzymała zaś Würtzburg i część Palatynatu. Reszta państw niemieckich, nadreńskich pozostała w granicach wyznaczonych swego czasu przez Napoleona, przy formowaniu Związku Reńskiego.— Sam ustrój nowego Związku Niemieckiego był lichy i słaby, i nie stał w żadnym stosunku do doświadczeń, które Niemcy w ostatnich latach zebrały. Złożyły się na to głównie, tak intrygi mocarstw obcych, które nie pragnęły silnych i zjednoczonych Niemiec, jak i dorywczość spowodowana niespodziewaną wojną z Napoleonem, wreszcie i współzawodnictwo dawne Prus i Austryi, jak i wzgląd na mniejsze państwa niemieckie, które przez współzawodnictwo to dwu mocarstw większych otrzymywały doniosłą rolę i głos poważny. Oczywiście że ani Austrya, ani Prusy nie mogły jedno drugiemu ustąpić nic z praw,— ustrój zatem związku musiał być bardzo luźny i niedostateczny, aby pomieścić prawa, uroszczenia i żądania obu tych mocarstw, bez oddawania jednemu z nich palmy pierwszeństwa wraz z faktyczną władzą i jej prawami. W końcu po długich układach i rozmaitych, nieudanych projektach, ułożono akt związku (dnia 8 i 10 czerwca r. 1815), który miał obejmować 39 państw niemieckich, między innerai Danię jako właścicielkę Holsztynu i Lauenburga, i Hollandyę za Luksemburg. Związkowi mieli posyłać swych posłów na sejm związkowy do Frankfurtu n/M i w „plenum” siedem największych państw miało mieć 27 głosów, które reprezentowały więcej niż ⁵/₆ narodu niemieckiego, reszta źaś państw posiadała głosów 42. Z tego wynika, iż punkt ciężkości leżał w mniej-

szych państewkach niemieckich, i że od tego, czy Austrya czy Prusy zdołają je sobie zjednać, zależało »ich przodownictwo w Niemczech. Austrya miała prezydyum,—Frankfurt nad Menem był siedzibą Związku i Rady związkowej (Bundesrat), która jego sprawami kierowała. Osobny sąd miał rozstrzygać spory między związkowymi. Godności cesarskiej nie przywrócono, żeby nie drażnić ambicyi tak Prus jak i Austryi. Wojsko związku liczyć miało koło 300 000 ludzi; według ostatniej reformy w r. 1861 podniesiono stan ten do 553 028 żołnierzy; szereg twierdz nad Renem uznano jako twierdze Związku. Zebrania związkowe z r. 1821, d. 9 i 12 kwietnia i r. 1822 d, 11 lipca zorganizowały ostatecznie wojsko niemieckie, związkowe.—Najważniejszym z artykułów odnoszących się do ustroju wewnętrznego był artykuł 13 aktu związkowego (Bundesacte), który obiecywał przypuszczenie we wszystkich państwach niemieckich stanów krajowych do udziału w rządach. Artykuł ten jednak, sformułowany dwuznacznie, został wkrótce wyzyskany przez silną ówczesną reakcyę przeciw liberalnym skutkom rewolucyi francuskiej ; postanowiono, iż przyznanie tych swobód jest zostawione tylko dobrej woli panujących. Jeno niewielu książąt, między nimi ks. Karol August sasko-wejmarski, nadało swym kraikom ustawy liberalne. Tak zw. uchwały karlsbadzkie (r. 1819) ograniczyły art. 13 w kierunku absolutystycznym, poddały uniwersytety ścisłemu nadzorowi policyjnemu, zaprowadziły w Moguncyi centralną komisyę śledczą dla przestępstw politycznych, poddały literaturę i dziennikarstwo cenzurze. Konferencye wiedeńskie i wiedeński akt końcowy (d.    15 maja r. 1820) zastrzegły, iż wpro

wadzenie w państwach Związku artykułu 13-go w życie, nie może w niczem naruszać praw monarszych poszczególnych książąt i panujących, i przeszkadzać im w wykonywaniu obowiązków, nałożonych przez ustawy Związku. Znosiło to zatem prawie znaczenie pierwotnie nadawane artykułowi rzeczonemu.— Pod względem celuym, pocztowym i monetarnym przedstawiał Związek rozbicie zupełne. Prusy wprowadziły u siebie w r. 18 L8 nową ustawę celną, a część państw niemieckich przystąpiła do związku celnego z Prusami, bądź zawierała z niemi ugody handlowe. Tylko północni przeciwnicy Prus: Hanno-wer, Brunszwik, Brema a z nimi Nassau, Hessya i Frankfurt n. M. zawarły w r. 1828 środko-wo-niemiecki związek handlowy, wymierzony przeciw Prusom. W r. 1851 oba te związki zlały się w jedno, w roku zaś 1853 Związek pruski złączył się osobną umową handlowo-cel-ną z Austryą (por. Ni e mi e ck i z w iąz e k c e 1-n y).—Niemcy liczyły 18 różnych związków pocztowych, co było nie małym utrudnieniem, nadto prawie wszystkie większe państwa biły monetę własną, której stopa i wartość faktyczna nie była nawzajem określona, co stanowiło znaczne utrudnienie w stosunkach handlowych i przemysłowych. Dopiero w r. 1857 Związek zajął się uregulowaniem stosunku wzajemnego poszczególnych stóp i walut. — Zapowiedziane w akcie związkowym rządy liberalne w Niemczech nie przyszły do skutku, kilka zaledwie państw je wprowadziło po to tylko, by nie długo potem je zawiesić.—Rewolucya lipcowa wywołała zaburzenia w mniejszych państwach niemieckich, i zmusiła tu i owdzie rządy do nadania konsty-tucyi. Rząd wiedeński wtenczas złożył rządowi związkowemu projekt, by uznać ustępstwa osiągnięte drogą rewolucyjną za nieważne,— wniosek ten nie znalazł uznania, jako godzący na prawa monarsze poszczególnych książąt. W tym samym czasie pruski minister hr. Bernstorff pracował nad planem przekształcenia Związku, opartego na silniejszych podstawach, w którym-by oczywiście Prusy przeważną rolę mogły odgrywać, utrzymując pokój w Niemczech. Równocześnie pojawia się i w publicystyce myśl (Paweł Pfizer z Tybingi), iż zjednoczenie Niemiec nie może się spełnić przy współzawodnictwie Prus i Austryi, że tę należy wyłączyć, a Prusy za twórcę nowego Związku niemieckiego uważać. W Berlinie powinien się zebrać nowy sejm Związku, król pruski powinien być uważany za reprezentanta interesów niemieckich na zewnętrz. — Ani myśli Bernstorff a, ani Pfizer a nie miały możności urzeczywistnienia się; wtedy między Prusami a Austryą przyszło znowu do porozumienia, wkrótce też i zaczął się silny ruch reakcyjny przeciw skutkom rewolucyi lipcowej, który sprawę reorganizacyi Związku na szereg lat ze sceny politycznej usunął.—Silniej wstrząsnęła ustrojem Związku rewolucya w r. 1848, która nie tylko dążyła do uzyskania liberalnych rządów w państwach niemieckich, lecz żądała zjednoczenia Niemiec na podstawach nowych,—Parlament frankfurcki, który się zgromadził w r. 1848, tworzył z Niemiec państwo federalne, dość zcentralizowane pod władzą cesarza dziedzicznego, którym wybrano w r. 1849 d. 27 marca, Fryderyka Wilhelma IV. Król pruski tytułu tego nie przyjął, unia pruska, którą utworzono, również nie trwała długo, jak i wszystkie plany pruskie, utworzenia nowej federacyi. Wróciły rządy dawne, a z niemi znowu reakcya, znosząca wolności wywalczone w r. 1848,—wróciło i dawne, tłumione współzawodnictwo Prus i Austryi, i wzajemna nieufność. Wypadki lat 1855 i 1859 osłabiły Austryę, jak również przyczyniał się do tego wewnętrzny rozstrój, wywołany walką o ustawy zasadnicze i wrzeniem we Włoszech. Prusy zaś wzmocniły swe stanowisko w Niemczech przez utworzony związek narodowy (Nationalverein), przez zreformowane wojsko i takich ludzi, jak ks. regient, a potem król Wilhelm I, Bismarck, Molt-k e, Roon i in. — Istota Związku jednak nie zmieniała się długo; dopiero zręczne kombinacye

S. Ktrzn.

polityczne Bismarcka, który z powodu zatargu holsztyńsko-szlezwickiego, natarł na Austryę na dwu polach i zwyciężył (r. 1866), zmieniły stan rzeczy z gruntu. Związek niemiecki przestał istnieć; na podstawie preliminarzy nikolsburskicb, Austrya wystąpiła ze Związku, na którego miejsce utworzono Związek północny (Norddeutscher Bund) pod przewodnictwem wojskowym Prus. Związek ten, z organizacyą nową i całkiem różny od dawnego Związku niemieckiego, który przeżył lat 50, rozszerzył się wkrótce i na Niemcy południowe, by utworzyć w r. 1871 państwo niemieckie pod cesarzami z domu Hohenzollernów (por. Niemcy — dzieje). — Literatura. Kaltenborn „Gesch. der deutschen Bundesverhältnisse und Einheitsbestrebungen von 1806—1856” (Berlin 1857, t. 2); Ilse „Gesch. der deutschen Bundesversammlung” (Marburg 1860—1862, t. 3); K. Fischer „Die Nation und der Bundestag” (Lipsk 1880); v. Poschin-ger „Preussen im Bundestag” (Lipsk 1882, t. 3); Völderndorff „Deutsche Verfassungen und Verfassungsentwürfe” (1890); Sy bei „Die Begründung des deutschen Reiches” (1889 t. 7); Biedermann „Gesch. Deutschlands von 1815 bis 1871”    (1891); Oncken „Das Zeitalter des

Kaisers Wilhelm” (1890); Friedejung „Der Kampf um die Vorherrschaft in Deutschland” (1899, t. 2); Lebon „Études sur l’Allemagne politique” (1872); Lefebure „Études sur la nouvelle Allemagne”.

Niemiecki związek celny (Deutscher Zollverein). Dawne państwo Niemieckie, jako całość, nie prowadziło żadnej samodzielnej polityki handlowej. Wzrastający ruch handlowy i potrzeby skarbu w wieku XVII skłoniły państwa większe, niemieckie do zaprowadzenia samodzielnych urządzeń celnych. Ustanowienie Związku Niemieckiego nic nie zmieniło w tych urządzeniach, choć potrzeby handlu coraz natarczywiej wymagały uregulowania i ujednostajnienia systemu celnego całych Niemiec. W r. 1816 Prusy wystąpiły po raz pierwszy z podobnym projektem, a mianowicie z propozycyą oddania zarządu celnego Związkowi; wniosek ten spotkał się z opo-zycyą i sostał odrzucony. Wówczas Prusy, którym tu chodziło nietylko o sprawy ekonomiczne, ale i o wpływ polityczny na Związek, chwyciły się drogi zawierania traktatów handlowych i stopniowego wciągania do swego systemu celnego poszczególnych państw niemieckich. Dążenia te znalazły poparcie wśród ekonomistów: F r. List (ob.) w imieniu Niemieckiego Stowarzyszenia Handlowego domagał się ujednostajnienia systemu celnego w petycyi do Rady Związkowej, Ne-benius (ob.) dawał rady praktyczne do urzeczywistnienia związku celnego. Prusy zaczęły zawierać umowy z państewkami sąsiedniemi, otoczonemi ich posiadłościami; na mocy tych umów państwa owe wcielone zostały do pruskie go obszaru celnego; z dochodu czystego z ceł

miały otrzymywać część stosowną do ilości mieszkańców. Pomiędzy r. 1819 a 1826 układy takie zawarły z Prusami: Schwarzburg-Sonders-hausen, Schwarzburg-Rndolstadt, Weimar, Anhalt-Bernburg, Lippe-Detmold i w. ks. Meklembur-sko-Zwierzyń8kie. W r. 1828 układ celny z Prusami zawarło wielkie księstwo Heskie. W tym samym roku Bawarya i Wirteraberg utworzyły Południow o-N iemieckiZwiązekCelny, który zawarł traktat handlowy z północnym, a Saksonia, Hannower, elektorstwo Heskie, większość państw Turyngii, Brunszwik, Oldenburg, Nassau i Frankfurt, Srodkowo-Nie-miecki Związek Handlowy. Ten wszakże rozwiązał się już w r. 1831, po przystąpieniu elektorstwa heskiego do związku pruskiego. W r. 1833, po długich układach, związek ba-warsko-wirtemberski połączył się z prusko-he-skim; przystąpiła też wtedy do niego Saksonia i państwa Turyngii. Tym sposobem w dniu 1 stycznia r. 1834 ustanowiony został Związek celny Pru s ko-Ni em iecki, pierwotnie na lat 8. W r. 1835 przystąpiły do niego Hamburg, Baden i Nassau, w r. 1836 Frankfurt n/M. w r. 1838 Waldeck; w r. 1841 i 1842 Lippe, i Luksemburg.— Hannower, Brunszwik, Oldenburg i Schaumburg Lippe zawarły przez układy z r. 1834 i 1836 związek osobny celny, t. zw. Steuerverein, który się w r. 1854 połączył z pru-sko-niemieckim. — Zarząd Związku celnego stanowiła Konferencya Gieneralna, złożona z przedstawicieli państw związkowych; uchwały zapadać mogły tylko jednogłośnie. Odnowienie związku w r. 1842 napotkało na trudności znaczne, które ledwo przezwyciężone zostały. Starania Austryi aby przystąpić do Związku, natrafiały na stanowczy opór ze strony Prus (ob. Niemcy, PrusyiAustrya, dzieje).—Po wojnie w r. 1866 dawny Związek celny rozwiązał się, Związek Północuo-Niemiecki, który był wtedy powstał, stanowił odtąd odrębną całość celną; państwa południowo niemieckie przystąpiły do ugody celnej z nim i zawiązały umowy, które miały zachować moc do r. 1877. Powstał więc nowy Związek celny ze zmienioną jednak organizacyą; zamiast dawnej konferencyi gieneralnej z jej liberum veto, ustanowiono Radę Związkową Celną z przedstawicieli państw, w której uchwały zapadały większością głosów, oraz Parlament Celny z posłów, wybieranych przez ludność, Po utworzeniu cesarstwa Niemieckiego, instytucye te zastąpiły odpowiednie instytucye cesarstwa (ob. Niemcy, ustrój polityczny),— W r. 1872 do nowego Związku celnego przyłączono Alzacyę i Lotaryngię, w roku 1888 pizystąpiły do niego Lubeka oraz Hamburg i Brema z wyjątkiem portów wolnych w tych dwu miastach.—Obecny związek celny obejmuje całe cesarstwo Niemieckie z wyjątkiem: portów wolnych Bremy i Hamburga, wyspy Helgoland i kilku gmin w Badenie na granicy szwaj-

E. Chw.

carskiej (ogół wyjątków stanowi 68 km. kw. i 12 888 mieszk.); należy za to do niego z ziem nie należących do cesarstwa: Luksemburg i gminy austryackie Jungholz i Mittelberg w Voral-bergu (razem 2 593 km. kw. i 212 570 mieszk.)

Związek celny niemiecki miał wpływ na rozwój traktatów celnych w Europie i na samą te-oryę traktatową. On dopiero rozbudził świadomość potrzeby układów normujących stosunki handlowe między państwami.

Niemiecki Związek północny {Norddeutscher Bund), ob. Niemcy (dzieje).

Niemieckie stronnictwo narodowe (Deutschnationale Partei) w parlamencie austryackim, utworzone zostało w r. 1887 przez secesyonistów „klubu niemieckiego” znanego ze swych sym-patyj pruskich. W lutym r. 1887 16 członków klubu niemieckiego (w tej liczbie Äusserer,

Bareuther, Derschatta, Pernerstorfer,

Prade, Reicher, Richter, Steinwender i t. d.) wystąpiło zeń i d. 23 maja r. 1887 założyło „zjednoczenie niemie cko-uaro-dowe" w celu obrony energiczniejszej interesów niemieckich w Austryi. Na czele zjednoczenia stanął dr. Steinwender, wiceprezesem został weteran parlamentaryzmu austriackiego, dr. Bareuther.— Nowy odłam parlamentarny wszedł do izby na podstawie programu zamykającego się w obronie i wzmacnianiu żywiołu niemieckiego, nie w interesie kraju macierzystego, Austryi, ale w interesie żywiołu samego.

Nie o byt państwa chodzi secesyonistom, ale o wytworzenie warunków najwygodniejszych bytu pod berłem Habsburgów dla ludności niemieckiej, której ideał polityczny i punkt ciążenia leżą w Berlinie. W tym oto celu stronnictwo dąży do zmiany konstytucyi austryackiej na korzyść Niemców, przez wyodrębnienie Gali-cyi i Dalmacyi. Pewien antysemityzm bierny cechuje nadto członków stronnictwa, ponieważ, aczkolwiek do programu swego nie włączyło antysemityzmu, postanowiło nie zwalczać go bynajmniej. — W marcu r. 1891, po przystąpieniu do stronnictwa grupy antysemitów narodowo-nie-mieckich (Schönerera) „zjednoczenie” przetworzyło się w „niemieckie stronnictwo narodowe”, znane pospolicie pod nazwą wszechniem-có w (Alldeutsche).—Na zebraniu d. 8 kwietnia t. r.

N. stron. nar. postanowiło we wszystkich sprawach narodowych i bardziej ważnych iść ręka w rękę ze zjednoczoną lewicą niemiecko-liberalną.—Wybory r. 1897 dały wszechniemcom 47 mandatów, z których 5 dostało się zwolennikom Schöne-rera. Przez cały rok ten prowadzą obstrukcyę najdzikszą w parlamencie austryackim przeciw Badeniemu. Dnia 30 marca r. 1898 stawią wniosek w parlamencie postawienia w stanie oskarżenia ministra Gautscha za rozporządzenia językowe. Nie znalazłszy atoli poparcia ze strony innych stronnictw niemieckich, występują przeciwko nim z gwałtownością brutalną. Za

Eno. powsz. Ilustr S. II. Zesz. U. T. II.

rządów Thuna prowadzą w dalszym ciągu obstrukcyę i przenoszą wichrzenie z parlamentu na ulicę i do mas ludowych.—Dnia 7 czerwca t. r. Sohönerer wnosi do parlamentu petycyę w sprawie językowej, podpisaną przez 2183 gminy. Dnia 15 stycznia r. 1899 wszechniem-cy na zgromadzeniu stronnictwa postanawiają „los von Rom” (ob.) wcielić do programu swego i rozwinąć na skalę szeroką zabiegi śród mas ludowych na korzyść protestantyzmu. Dnia 20 maja t. r. odmówili uczestnictwa swego w wypracowaniu programu wspólnego przez stronnictwa niemieckie, opozycyjne. Wskutek wystąpienia dep. Wolffa ze stronuictwa (d. 29 listopada r. 1901) wszechniemcy na zgromadzeniu stronuiczem postanawiają popierać Sch ö nerera, a zwalczać wszelkiemi siłami Wolffa. W marcu r. 1902 wznoszą w parlamencie austryackim okrzyki buńczuczne na cześć Hohenzollernów, a dep. Derschatta w przemówieniu długiem głosi związek wszystkich Niemców w Europie, jako ewaugielię pokoju, pracy i postępu (!).

Niemieckie (pruskie) stronnictwo narodowo-llberalne, ob. Narodowo-lib eralne stronnictwo.

Niemieckie stronnictwo społeczno - demokratyczne. Historja jego powstania jest uierozer-wanie związana z imionami dwóch mężów: Karola Marxa i Ferdynanda L as sali ea (ob. te nazw.), z których pierwszy—przenikliwy analizator współczesnego ustroju gospodarczego — założył teoretyczne podwaliny społeczno-demokratycznego ruchu, drugi — gienialny agitator — przedsięwziął pierwszą w Niemczech praktyczną próbę zorganizowania warstwy robotniczej w samodzielne stronnictwo polityczne.—Jeszcze na początku r. 1848. Marx ogłosił słynny swój „Manifest komunistyczny”, uważany do dziś dnia poniekąd za ewaugielię demokracyi społecznej, w roku zaś 1864 założona została w Londynie, w myśl krańcowego Hasła owego manifestu, „Międzynarodówka”, która niebawem w Niemczech pozyskała licznych zwolenników. Na rok przedtem (d. 1 marca r. 1863) Las-salle ogłasza „List otwarty do robotników lipskich” („ Offenes Antwortschreiben an die Leipziger Arbeiter”), w którym, opierając się w znacznym stopniu na ideach zapożyczonych z pism Marxa, rozwija swój program społeczno-polityczny agitacyi śród robotników. Na podstawie tego programu tworzy się d. 23 maja r. 1863 Związek Robotniczy Powszechny Niemiecki („ Allgemeiner Deutscher Arbeiterverein”), któremu gotowych kadrów organizacyjuych dostarczają robotnicze koła oświaty („Arbeiterbildungs-vereine”), będące pod patronatem mieszczaństwa radykalnego.—Związek wysuwa na plan pierwszy polityczną stronę programu, domagając się przedewszystkiem równego dla wszystkich prawa wyborczego, opartego na głosowaniu po-

111

wszechnem, tajnem, a bezpośredniemu—Śmierć przedwczesna Lassallea (d. 31 sierpnia roku 1864), który był duszą związku, pozbawiła go ręki kierowniczej; po zgonie niezmordowanego agitatora, związek, liczący wówczas niespełna 5 tysięcy (4610) członków, prowadził pod nieudolnymi następcami Lassallea istnienie dość jałowe i zaczął wzrastać w znaczenie i siły dopiero od r.1867, kiedy kraje niemieckie, północne otrzymały z rąk Bismarcka powszechne prawo wyborcze i odkąd kierownictwo Związku objął wybrany potem do parlamentu J. B. v. Schweitzer (ob.). W tym atoli czasie jeden z emisaryuszów Międzynarodówki i osobisty przyjaciel Marx a, Wilhelm Liebknecht (oh.), znalazłszy w Niemczech dzielnego pomocnika w osobie młodego, lecz już cieszącego się wielką popularnością w kołach robotniczych, czeladnika tokarskiego, Augusta Bebla (ob.), organizuje tam, po bezowocnych próbach przeciągnięcia lassallowskiego Związku do obozu Międzynarodówki, nowe stronnictwo robotnicze. Przybrało ono nazwę społeczno-demokratycznego stronnictwa robotniczego („Social-demolcratische Arbeiterpartei”), ukonstytuowało się wyraźnie jako sekcya niemiecka Międz. Stow. Robotn.; jego program uchwalony na zjeździe w Eisenach (w sierpniu r. 1869) tchnie ściśle marxistowskim duchem. — Nowe stronnictwo zwane także „eisenachskim”, rozwija ruchliwość nadzwyczajną i staje się wkrótce niebezpiecznym współzawodnikiem stronnictwa lassallowskiego. Pod wpływem tego współzawodnictwa w łonie lassallczyków kierunek radykalny bierze górę nad umiarkowanym; Schweitzer, zdemaskowany jako ajent płatny rządu pruskiego, zostaje wyrzucony ze stronnictwa i Hasenclever obejmuje przewodnictwo Związku (r. 1871). Gdy wybory do parlamentu r. 1874 wykazały prawie równe siły obu stronictw i gdy w tymże roku rząd wystąpił ze środkami tłu-miącemi przeciw obu organizacyom, obydwa kierunki zaczęły dążyć do zlania się. Wreszcie na zjeździe w Gotha (w maju r. 1875) nastąpiło połączenie eisenachistów z lassall czy kami na podstawie ułożonego programu kompromisowego. Połączone grupy przyjmują nazwę (niemieckiego) stronnictwa społeczno-de-mokratycznego, którą dotychczas nosili ei-senachiści czyli marxism, oni też pomimo ustępstw, poczynionych na rzecz teoryj Lassallea, obejmują w niem kierownictwo faktyczne; ich organ, „Volksstaat” w Lipsku, zostaje głównym organem stronnictwa zjednoczonego.—Rozwój jego czyni odtąd postępy ogromne. W r. 1877 rozporządza już stronnictwo 42 czasopismami poli-tyoznemi i literackiemi ze 185 000 prenumeratorów, tudzież 15 czasopismami zawodowemi z 40000 prenumeratorów. Jednocześnie stronnictwo posiadało około 150 płatnych agitatorów, t. zw. „wędrownych apostołów”, którzy przejeżdżając z miejsca na miejsce, popularyzowali na wiecach zasady stronnictwa i zarazem organizowali robotników.—Zaniepokojony wzrostem propagandy społeczno-demokratycznej rząd niemiecki pragnął ją zwalczać za pomocą praw przeciwko prasie, ale większość liberalna w parlamencie odrzucała projekty odnośne, a dopiero dwa zamachy na życie cesarza Wilhelma I (w maju i w czerwcu r. 1878) dały ks. Bismarckowi sposobność złamania pod tym względem oporu stronnictw liberalnych. —Pomimo, że stronnictwo społeczno-demokratyczne wyrzekło się wszelkiej wspólności ze sprawcami tych zamachów, parlament uchwalił d. 21 paźdz. r. 1878 przedstawione sobie przez rząd prawo „przeciw przewrotnym dążeniom demokracyi społecznej”. Ustawa ta wyjątkowa, wydana z początku na cztery lata, lecz potem dwa razy przedłużana, zniosła orga-nizacyę jawną stronnictwa społeczno-deinokra-tycznego, jego stowarzyszenia i dzienniki, Nadto na mocy tej ustawy wydalono z Niemiec w okresie lat 1878 — 1890 około 900 agitatorów, a około 1 500 osób skazano na więzienie. Je dnocześnie, w celu przeciwdziałania negacyjnej robocie demokratów społecznych, i „zaszczepienia w klasach nieposiadających przekonania, że państwo jest instytucyą nietylko potrzebną, ale dobroczynną, ks. Bismarck zainaugurował erę t. zw. pozytywnej polityki społecznej (ob. Bi s m ar c k i N i e mcy—dzieje). Obydwa te jednak środki, jak się pokazało następnie, chybiły celu. Demokraci społeczni pod prawem wyjątkowem zreorganizowali się pod postacią stowarzyszeń, pozornie nie mających nic wspólnego z polityką i propaganda odbywała się w dalszym ciągu ustnie i za pośrednictwem tajnie drukowanych pism ulotnych. Organ urzędowy stronnictwa, przeniesiony do Zurychu, rozpowszechniany był przez kontrabandę po całych Niemczech. Zjazdy stronnictwa odbywały się za granicą. Społeczno-ekonomiczne reformy Bismarcka stronnictwo wyzyskiwało zręcznie na swą korzyść-przedstawiając je jako wyniki swej działalności, jako wymuszone przez nie ustępstwa dla warstwy robotniczej.—Przy wyborach do parlamentu liczba głosów dem.-społecznych, z wyjątkiem wyborów w r. 1881, rosła wciąż, a w r. 1890 doszła już do imponującej liczby 1 427 000.— Wobec takich wyników rząd nie próbował już odnowienia ustawy wyjątkowej, której przedłużony termin upłynął d. 1 paźdz. r. 1890. — Natychmiast po wygaśnięciu praw wyjątkowych demokraci społeczni zwołali zjazd w Halli (paźdz. r. 1890), gdzie zarząd stronnictwa otrzymał polecenie poddania dotychczasowego programu swego rewizyi szczegółowej i złożenia opracowanego, nowego projektu zjazdowi następnemu. Na zjeździe w Halli Lie b k n e ch t wystąpił mianowicie bardzo ostro przeciw teoryi lassallowskiej „spiżowego prawa płacy” i lassallowskiemu panaceum w postaci stowarzyszeń wytwórczych, zakładanych na koszt rządu. Wyrzucenie trzech punk-

posłów

Wybory r.

1871

1874

1877

12

1878

12

1881

1884

24

1887

11

1890

35

1893

44

56

1898

1903 przeszło 3 000 000    .

tów programu gotajskiego ze społeczno - demokratycznego credo było zadaniem głównem odbytego w roku następnym zjazdu w Erfurcie (paźdz. r. 1891), gdzie uchwalono nowy program, całkiem w duchu nauki Marxa. Program ten, zwany erfurckim, obowiązuje do dziś dnia niemieckie stronnictwo społeczno-demokratyczne. Wychodząc z założenia, że rozwój ekonomiczny z koniecznością przyrodzoną prowadzi do zagłady przemysłu drobnego, do wzrostu proletarya-tu i że tylko zamiana własności kapitalistycznej prywatnej środków wytwarzanie (ziemi, kopalni, inateryałów surowych, narzędzi, maszyn, środków przewozowych) na własność społeczną, oraz przekształcenie wytwórczości prywatnej w społeczną, prowadzonej dla społeczeństwa i przez nie, może zaradzić złemu, program erfurcki poddaje krytyce ostrej dzisiejszy ustrój społeczny, a obok tego stawia szereg żądań, które zdaniem stronnictwa, mogą być urzeczywistnione już w ramach owego ustroju. Główniejsze z tych żądań są następujące: 1) Powszechne, równe i bezpośrednie prawo wyborcze, z głosowaniem tajnem dla wszystkich mających skończonych lat 20 obywateli niemieckich, bez różnicy płci. Proporcyo-nalny system wyborczy. 2) Bezpośrednie prawodawstwo ludowe w postaci prawa, inicyatywy i referendum. Obieranie urzędników przez lud.

3) zastąpienie wojska stałego milicyą. Stanowienie o wojnie lub pokoju przez przedstawicielstwo ludowe. Wyrównywanie wszystkich międzynarodowych nieporozumień na drodze sądów polubownych. 4) Zniesienie wszystkich ustaw ograniczających wolność słowa, prasy i zgromadzeń. 5) Przyznanie kobietom w stosunkach publicznych i pry watno - prawnych tych samych praw, co mężczyznom. 6) Uznanie religii za sprawę prywatną. 7) Swieckość szkoły i bezpłatność nauczania. 8) Bezpłatność sądownictwa i pomocy prawnej. 9) Bezpłatność pomocy lekarskiej i pogrzebów. 10) Zaprowadzenie podatku dochodowego, postępowego i majątkowego na pokrycie wszystkich wydatków publicznych, oraz takiegoż podatku spadkowego. Zniesienie wszelkich podatków pośrednich oraz ceł.— Nadto program zawiera szereg żądań w sprawie skuteczniejszej ochrony klasy pracującej w przemyśle i na roli, tudzież służby domowej.

Ustrój stronnictwa. Najwyższą instancyą jest zwoływany co rok zjazd stronników (Parteitag). Do uczestniczenia w nim są uprawnieni: delegowani pojedyńczych okręgów wyborczych, posłowie do parlamentu i zarząd stronnictwa (Parteileitung). Ten zaś wybierany przez zjazd, składa się z 12-u członków, z których 5-u prowadzi ogół spraw stronnictwa, pozostałych zaś 7-u wykonywa kontrolę. Zarząd znosi się z mężami zaufania „towarzyszów” (Genossen) każdego okręgu wyborczego, zwołuje zjazdy i dozoruje prasę stronniczą. Obok organizacyi politycznej istnieje jeszcze społeczno-demokratyczna

organizacya zawodowa (Gewerkschaften, Fachvereine), zostająca pod kierownictwem bezpośred-niem „Głównej komissyi niemieckich związków zawodowych” w Hamburgu. Aczkolwiek owe „Gewerkszafty” są do pewnego stopnia szkołami pedagogicznemi, z których wychodzą żołnierze zastępów społeczno - demokratycznych, niemniej wszakże pomiędzy obiema wspomnianemi ustrojami istnieje pewne współzawodnictwo, albowiem demokracya społeczna obawia się, aby działalność „Gewerkszaftów”, zmierzająca przede-wszystkiem do celów praktycznych, mianowicie do osiągnięcia lepszych warunków płacy, nie odsunęła ostatecznych, wielkich celów stronnictwa na plan drugi.—Prasa społeczno-demokratycz-na w Niemczech rozporządza obecnie 140 zgórą organami, w tej 52-ma pismami codziennemi. Organem urzędowym jest „Vorwärts” w Berlinie, posiadający przeszło 50 tysięcy prenumeratorów.—Oprócz parlamentu, gdzie liczba posłów społ.-demokratycznych wzrosła po ostatnich wyborach (r, 1903) do 81, stronnictwo ma także swoich przedstawicieli w 16 niemieckich sejmach krajowych (Landtage)—z ogólnej liczby 24. Na zjeździe w Moguncyi roku 1900 uchwalono na wniosek Bebla, zrywając z dotychczasową zasadą bierności, uczestniczyć w wyborach do sejmu także i w tych państwach Rzeszy niemieckiej, gdzie—jak np. w Prusach—obowiązuje trzyklasowy system wyborczy.

Wzrost liczebny demokracyi społecznej w Niemczech, liczba głosów:

102 000 .

81

W miarę tego, tak szybkiego wzrostu demokracyi społecznej w Niemczech, która poczęła skupiać pod swym sztandarem wszelkie żywioły niezadowolone, częstokroć dość daleko stojące od jej celów i dążeń, w łonie stronnictwa zaczęły coraz wyraźniej zarysowywać się dwa odłamy: jeden radykalny, złożony przeważnie z weteranów stronnictwa, broniący czystości programu i dotychczasowej, wypróbowanej taktyki; drugi— oportunistyczuy, składający się z żywiołów przeważnie świeżych i uganiający się za korzyściami, które mogą być osiągnięte już teraz na gruncie obecnego ustroju społecznego. Na czele tego odłamu stoją: Edward Bernstein, autor głośnej książki „Die Voraussetzungen des Socia-

Bawarczyk V o 1 1 m a r.

oraz

Hml.

lisrous, die Aufgaben der Socialdemokratie” (Stuttgart r. 1899), w której program erfurcki wraz z całą prawie teoryą Marx a poddał krytyce surowej Ich stronnicy przyjęli nazwę rewizyonistów, domagają się bowiem rewizyi programu i zmiany taktyki stronnictwa. Jak dotychczas, są oni w mniejszości i ich wnioski stawiane w tym kierunku, między innemi na ostatnim zjeździe w Dreźnie (wrzesień r. 1903), zostały na razie odrzucone.— Por. Fr. Mehring „Geschichte der deutschen Socialdemokratie” (2 tomy, 1900);

K. Kants ky „Das Erfurter Programm” (Stuttgart 1892).

Niemieckie stronnictwo wolnomyślne (Freisinnige Partei) utworzyło się z połączenia stronnictwa postępowego, starego ze związkiem liberalnym, składającym się z t. zw. „secesyonistó w”, którzy w r. 1881 oderwali się od stronnictwa narodowo-liberalnego (ob.). Połączenie tych dwuch grup odbyło się na podstawie programu opracowanego wspólnie na posiedzeniu z dn. 4-o marca r. 1884. — Program marcowy był wyznaniem ścisłem wiary liberalizmn politycznego i ekonomicznego z ustępstwami nieznacznemi na rzecz ducha czasu (nprz. w sprawie prawodawstwa państwowego, tyczącego się kolei żelaznych i kontroli nad niemi). Jądrem programu była wolność polityczna na gruncie istniejącego porządku rzeczy (t. j. na gruncie własności prywatnej i ustroju kapitalistycznego) i doprowadzenie do minimum mieszania się państwa do społeczeństwa. Właściwie jest to skrócony i przyodziany w formę łagodniejszą program stronnictwa postępowego z r. 1878. Zmiana najbardziej istotna polega na zamianie żądania mniej wyraźnego i nieustalonego „obrony dążeń wszystkich, skierowanych do polepszenia warunków klas pracujących”, przez żądanie wyraźniejsze „rozwoju dalszego prawodawstwa ekonomicznego, zwłaszcza środków mających na celu obronę życia i zdrowia robotników, kobiet i dzieci”. Wodzem stronnictwa uznany został Eugieniusz Richter, (ob.) przywódca dawniejszy postępowców. Secesyoniści, aczkolwiek nie wywarli żadnego wpływu na program wolnomyślny, przyczynili się jednak do nadania pewnego łagodniejszego kierunku taktyce i działalności stronnictwa. Aż do r. 1893, aczkolwiek stron, w-ne było jednem i niepodzielnem, i jako takie występowało na zewnątrz w parlamencie, wewnątrz trawiły je nieporozumienia liczne. Odstępcy z pod znaku narodowo-liberalnego byli niezadowoleni z kierunku radykalnego przywódzcy Richtera i woiąź łagodzić musieli jego wystąpienia w imieniu wolno-myślnych. Kiedy n. p. Richter zwalczał żądanie Bismarcka, przedłużenia praw wyjątkowych przeciwko demokracyi społecznej, część w-nych (byłych secesyonistów) nie poparła go razu pewnego, chociaż później wol-ni zawsze głosowali jednomyślnie przeciwko ustawie wyjątkowej. Również w r. 1887 część w-nych stanęła po stronie rządu w głosowaniu nad ustanowieniem na septennat cały stopy wojennej, zwiększonej, pomimo walki zasadniczej stronnictwa z mi-litaryzmem.—W-ni głosowali stale przeciwko planom kolonizacyjnym Bismarcka i jego następców, przeciwko postanowieniom różnym wstecz-niczym stronnictw zachowawczych, przeciwko przedłużeniu mandatów poselskich z 3 lat do pięciu i za skróceniem najmożliwszem okresu służby wojskowej. W dziedzinie finansowej w-ni walczyli o prawo parlamentu do budżetu dorocznego, przeciwko polityce protekcyjnej, przeciw krępowauiu najmniejszemu przemysłu i handlu, podniesieniu ceł od zboża, mięsa i opału, przeciwko zakazowi lub ograniczeniu wwozu bydła cudzoziemskiego, o traktat handlowy z Rossyą, Austryą i t. d. Jednocześnie, zarówno w parlamencie jak i na zgromadzeniach, prowadzili walkę z demokracyą społeczną i występowali wrogo przeciwko części większej środków państwowych, przedsiębranych na korzyść robotników, jak n. p. przeciwko prawu o ubezpieczeniach. Raz tylko sprzeniewierzyli się teoryi liberalizmu ścisłego, mianowicie w r. 1891, głosując za prawem fa-bryczuem, które popierały wszystkie stronnictwa zachowawcze i liberalne, a zwalczali je tylko demokraci społeczni. — Mówiąc w ogóle, w-ni prowadząc dalej sprawę postępowców, tworzyli w parlamencie niemieckim właściwy środek, aczkolwiek nie przybierali tej nazwy: oni jedynie, jeżeli nie weźmiemy w rachubę stronnictwa ludowego, jako słabego, walczyli również energicznie z lewicą skrajną, jak i z prawicą i rządem. Oprócz parlamentu, w-ni grali rolę ważną prawie we wszystkich sejmach, zwłaszcza w pruskim, gdzie w braku demokracyi społecznej stanowili lewicę skrajną. Śród wolnomyślnych, jako mówcy i działacze, wyróżnili się: Eugieniusz Richter, najwybitniejszy przywódca, Rud. Virchow (ob.) lekarz i antropolog słynny, Aug. Mu nok el (* d. 23 stycznia r. 1837), obrońca głośny w procesie Harry Arnima (ob.)—z zastępu byłych postępowców, i Henryk Rickert (* r. 1833—f d. 9 listopada r. 1902) dziennikarz, Ludwik Bamberger (* d. 22 lipca r. 1823) ekonomista, Teodor Mommsen (ob.) historyk znany i nienawistnik Słowian, Karol Baum-bach (* d. 9 lutego 1844), Aleksander Meyer (* d. 22 lutego r. 1832) Maks Forckenbeck (* d. 21 października r. 1821)—z zastępu liberałów narodowych.—O nadziei, którą część wolnomyślnych pokładała w cesarzu Fryderyku III, świadczy broszura p. n. „Auch ein Programm aus den 99 Tagen” (Berlin, 1888), pomimo zaprzeczeń ze strony stronnictwa. Utworzenie zlepku woluomyślnego z odłamków stronnictw postępowego i liberalnego nie zupełnie odpowiadało życzeniom wyborców: kiedy po zjednoczeniu się w-ni liczyli 99 mandatów i 1 095 000 głosów

zaraz w uowych wyborach tegoż r. 1884 ponieśli stratę, zdobywając tylko 65 mandatów i 997 000 głosów, a w r. 1887 ponieśli porażkę jeszcze dotkliwszą, gdyż uzyskali tylko 32 mandaty i 973 104 głosów. Dopiero od r. 1890 datuje się wzrost stronnictwa, ale dalszemu rozwojowi jego stanęła na przeszkodzie niezgoda śród przywódzców. Długo tajone rozterki wewnętrzne wybuchły nareszcie w r. 1893 podczas głosowania nad projektem rządowym, podniesienia stopy wojennej. Wbrew postanowieniom zasadniczym stronnictwa 6 wolnomyślnych głosowało za projektem, w formie wszakże złagodzonej nieco przez centrowca Hiinego. Z tego powodu Richter zwołał zaraz d. 6 maja t. r. posiedzenie walne stronnictwa, na którem postawił wniosek zasadniczy, uznania postępku powyższych 6 wolnomyślnych za przeciwny taktyce stronniczej. Na zebraniu 27 członków oświadczyło się za Richterem, 22 zaś przeciw niemu, a z nich 19 orzekło wręcz, że wobec tego uważają dalej pracę wspólną ze zwolennikami Richtera za niemożliwą. Nastąpił rozłam. Lewica wolnomyślna pod kierunkiem Richtera wraz z Bau mb ach em, Virchowem, Mun-cklem i innemi utworzyła stron. woln. ludowe (Freisinnige Volkspartei), a prawica pod kierownictwem Rickerta, a po jego śmierci pod przewodem Bart ha (* d. 16 lipca r. 1849) wraz z Mommsenem, Bambegerem i innymi utworzyła zjednoczenie wolnomyśl-n e (Freisinnige Vereinigung). W skład pierwszego weszli przeważnie byli postępowcy, do drugiego zapisali się secesyonisci. — W wyborach r. 1893 oba stronnictwa poniosły klęskę. Dopiero przy balotowaniu powtórnem zdobyli przy pomocy demokracyi społecznej 37 okręgów: stronnictwo wolno - ludowe uzyskało 24 mandaty i 666 000 głosów, a zjednoczenie w-ne 13 mandatów i 258 000 głosów. I w sejmie pruskim str. woln-ne doznało zawodu: zamiast 29 mandatów dawniejszych, zdobyło tylko 20 (str. woln ludowe —14, zjedn. w-ne—

6).—Zjednoczenie w-ne na wiecu w grudniu r. 1893 postauowiło, że program stronnictwa w-go i nadal jest programem zjednoczenia z tern jedynie omówieniem, że w sprawach nie tyczących się bezpośrednio zasad liberalizmu, można nie wymagać od członków jednomyślności w głosowaniu.—W latach następnych zjednoczenie w-ne prowadziło politykę dość umiarkowaną, występując w parlamencie raczej jako skrzydło lewe liberałów narodowych (jak dawniej za czasów se-cesyi), niż jako skrzydło prawe wolnomyślne. Podczas głosowania nowego w parlamencie nad powiększeniem wojska, zjednoczenie stanęło otwarcie po stronie rządu, zrzekłszy się nawet swych żądań wystawionych w manifeście wyborczym w sprawie wojskowej (służby wojskowej 2-letniej i wskazania źródeł na pokrycie wydatków wojskowych). W r. 1903 połączyło się z grupą narodowo - społeczną pastora F. Naumanna (* d. 25 marca r. 1860). Stronnictwo woln. ludowe, mówiąc wogóle, prowadziło w ciągu dalszym politykę stronnictwa w-go dawnego: występowało zawsze przeciwko militaryzmowi i ma-rynizmowi, walczyło stale o prawa parlamentu i głosowanie powszechne, sprzeciwiało się powię kszeniu podatków pośrednich, a jednocześuie występowało namiętnie przeciwko demokracyi społecznej.—Wybory r. 1898 osłabiły znacznie stronnictwa w-ne; str. woln, lud. otrzymało 558 000, a zjednoczenie w-ne—195 000 głosów, czyli 9,7°/₀ ogółu głosów; dopiero przy balotowaniu powtóruem poprawiły swe położenie, uzyskawszy ogółem 42 mandaty: 30-pierwsze i 12 drugie. Natomiast przy wyborach do sejmu pruskiego odniosły zwycięstwo, gdyż stron. woln. ludowe zdobyło (wprawdzie przy pomocy demokracyi społecznej) 25, a zjednoczenie w-ne—11 mandatów. Rok 1903 okazał się bardzo niepomyślnym dla stronnictw wolnomyślnych. W 138 okręgach, w których postawiły swą kandydaturę, zdobyły wszystkiego 30 mandatów i uzyskały tylko 758 000 głosów: (skrzydło Richtera 21 mandatów i 520 000 głosów, skrzydło Barth a 9 mandatów i 238 000 głosów), — W literaturze polemicznej spotkać można często twierdzenie, że wolnomyślni są przedstawicielami interesów bankierów i giełdziarzy, w przeciwieństwie do liberałów narodowych, broniących interesów przemysłowców i handlowców. Antysemici zaś głoszą, że wolnomyślni są stronnictwem żydowskiem, reprezentującem w parlamencie interesy kapitału żydowskiego. Przeciwko temu wolnomyślni sami protestowali wielokrotnie, zaznaczając z naciskiem, że są stronnictwem ogólno-niemieckiem, dążącem do urzeczywistnienia ideałów ogólnych wolności i równości i rozwoju życia prawdziwie konstytucyjnego, i przeciwstawiając się do liberałów narodowych i demokratów społecznych, występujących rzekomo wT obronie interesów prywatnych klas określonych. Że wolnomyślni nie bronią li tylko interesów bankiersko-giełdziar-skich dowodzi walka, którą prowadzą z milita-ryzmem i polityką kolonialną, będącemi przecież wodą na młyn mieszczaństwa pieniężnego. Ale że nie walczą o ideały oderwane, jak sami głoszą, wolności i równości, stwierdza niechęć i stanowisko z ich strony wrogie przeciwko wyzwoleniu pracy z przewagi kapitału. Lewica wol-nomyślna werbuje sobie zwolenników, podobnież jak i demokracya społeczna, w ogniskach przemysłowych, ale głosują za nią koła zamożniejsze, aczkolwiek nie bogate, rzemieślników i handlowców, którzy równocześnie, rzecz godna uwagi, dostarczają kontyngensu głównego antysemitom. Dalej w szeregach w-nych walczy część znaczna inteligiencyi niemieckiej, zarówno urzędniczej (profesorowie, nauczyciele, urzędnicy i t. d.), jak i nieurzędniczej (adwokaci i t. d.) Śród robotników w-ni przyciągają do siebie naj-

E. Chw.

bardziej wykwalifikowanych, aczkolwiek nie na długo, gdyż ci niebawem przechodzą do demo-kracyi społecznej.—W Prusiech Wschodnich i na Pomorzu nawet część ludności rolniczej popiera wolnomyślnych. W tych okolicach zwłaszcza Zjednoczenie w-ne liczy wielu zwolenników i w celu agitacyjnym założyło tu związek włościański „Nordost” z programem agrarnym i liberalnym zarazem. Różnorodnością składu członków stronnictwa w-nego objaśnia się fakt, że wolnomyślni również łatwo odbijają okręgi wyborcze innym stronnictwom, jak tracą je na ich korzyść. Organu urzędowego żaden z odłamów w-nych nie mar „Freisinnige Zeitung” Richtera uchodzi powszechnie za pismo broniące interesów i poglądów stronnictwa w-nego, ludowego, a „Die Nation”—tygodnik Bar tli a, za wyraziciela zapatrywań zjednoczenia w-nego. „Berliner Tageblatt”, chociaż uchodzi za organ wolno-myślny, nie ma określonego punktu widzenia. Por. Specht „Die Reichstagswahlen von 1867— 1897” (Berlin, 1898); E. Richter „Politisches ABC-Buch” (tamże 1898; wyd. 9 te); Freund „Politische Handbücher” (tamże 1890—91); „Politisches Handbuch für nationalliberale Wähler” (tamże 1897); „Konservatives Handbuch” (tamże, 1898). Wolnomyślni zdobyli się nawet na opracowania historyczne ze swego stanowiska, w tym duchu bowiem napisali: K. Bulle „Geschichte der neuesten Zeit” (Berlin, 1886; 4 tomy) i J. Jastrow „Geschichte des deutschen Einheitstraumes und seine Erfüllung” (tamże 1890).

Niemieckie morze, ob. Północne morze. Niemieckie Towarzystwo Wschodnio-Afrykańskie {Deutsch'Ostafrikanische Gesellschaft). W marcu r. 1884 w Berlinie hrabia Behr-Bandelin i Karol Peters założyli T o warz y s t w o Kolonizacyjne Niemieckie („ Gesellschaft für deutsche Kolonisation”), które wysłało natychmiast delegatów do Afryki Wschodniej w celu nabycia ziemi ; delegaci przez układy z władzami afrykańskiemi objęli w posiadanie krainy Useguha, Nguru, Usagara i U kami. Na posiadłości te towarzystwo otrzymało d. 27 lutego r. 1884 przywilej (Schutzbrief), cesarski. Towarzystwo przekształciło się wtedy na spółkę komandytową pod firmą „Deutsch-Ostafrikanische Gesellschaft Karl Deters und Genossen”; przy końcu r. 1885 podniesiono udziały wspólników do 10 000 marek i powiększono kapitał do 4 milionów marek. Zmieniono też firmę, opuszczając nazwisko założyciela. Na czele towarzystwa stanął prezes i dwuch dyrektorów, oraz rada zarządzająca z 21 — 27 członków złożona. Dozór nad działalnością towarzystwa powierzono kanclerzowi państwa. Jako cele towarzystwa oznaczono nabywanie, zarządzanie i eksploatowanie ziem, prowadzenie handlu i żeglugi, zakładanie osad na wschodzie Afryki.—W r. 1888 wybuchło w posiadłościach towarzystwa powstanie (ob. Niemiecka Afryka Wschodnia) i aby je stłumić, towarzystwo musiało prosić rząd niemiecki o pomoc. Po uspokojeniu kraju rząd cesarstwa objął admini-stracyę (w listopadzie r. 1890); towarzystwo otrzymuje odtąd rocznie 600 000 marek wynagrodzenia za ustąpienie dochodu z ceł. Od tej chwili towarzystwo nosi już tylko cechę przedsiębiorstwa przemysłowo-handlowego, uprzywilejowanego. Posiada plantacye kawy i bawełny, dobrze się opłacające, faktorye na brzegach morskich i udział w drodze żelaznej z Tangi do Karagwe. Towarzystwo ma prawo bicia monety.

Niemiecko - duńska wojna, ob. Niemcy

(dzieje).

Niemieoko-francuska wojna, ob. Franc y a (wojna francusko-pruska).

Niemiecko-katolicka gmina. Pomiędzy ro kiem 1830 a 1848 w społeczeństwie niemiec kiern dojrzały zasady liberalizmu nie tylko pań stwowego, ale i reljgijnego (ob.) Dowodem te go, pomiędzy innemi, jest historya gminy niemiec ko-katolickiej. Gieneza jej jest następująca Biskup trewirski, Arnold), Jiazał w sierpniu r 1844 wystawić ku czci publicznej suknię Zbawi cielą, od najdawniejszych czasów przechowywaną w jego katedrze. Na wieść o tern tłumy pielgrzymów (około 1000000) z całych Niemiec i Belgii pospieszyły dla uczczenia tej relikwii Ale objaw takiej religijności bardzo się uiepodo bał ludziom małej wiary, którzy w całej tej uroczy stości widzieli tylko nadużycie, zabobon i oba łamucenie ludu. Powstał więc krzyk w prasie który wywołał żywy ruch w ówczesnem społe czeństwie. Powiększył się on jeszcze, gdy na jego czele stanął wyraźnie ksiądz Jan Ronge, proboszcz z Laurahütte na Szlązku (ob.) — Będąc już przedtem zasuspendowanym, Ronge w styczniu r. 1844 ogłosił w gazetach „list do biskupa trewirskiego”, w którym natrząsał się z relikwii, o której mówimy. Widząc teraz bezskuteczność swojej odezwy—owszem czytając liczne artykuły w obronie autentyczności sukni Zbawiciela—Ron-g e zapalił się gniewem i począł piorunować na wszystko co kościelne. Wślad za nim prasa liberalna poczęła lżyć papieża i duchowieństwo, krytykować zwyczaje religijne katolików, owszem nieomieszkała zachęcać do zupełnego zerwania z Rzymem. Ruch ten podobał się wielu t. zw. liberalnym katolikom (nie mówiąc już nic o protestantach) i w ten sposób Ronge stał się bohaterem chwili, a dzienniki z właściwą Niemcom przesadą równały go z Lutrem, zapowiadając zgubę Kościołowi. Odtąd opinia publiczna w pewnych kołach, wskazywała na Rongego jako „na wybawcę z pod jarzma papieskiego”. Jakoż Rouge, uwierzywszy w swoje posłannictwo reformatorskie, niedługo potem zwołał swoich wielbicieli do Wrocławia i tu założył pierwszą gminę niemiecko-katolicką. Było to w końcu r. 1844.—Ogłaszając przy tej sposobności

tifices.” (t. IV.)

Niemiecsky (Nèmeck

Dr. J. P.

gdzie drukował przeważnie wierszyki drobne. Mieszkając w Kaliszu był współpracownikiem wydawanego tamże „Kaliszanina”

swoje „Credo” — zalecał zwolennikom wiarę w Boga Ducha św. i Kościół, ale tłomaczył je w myśl de i stów (ob. Deizm), przyjmował tylko 2 Sakramenty t. j. Chrzest i Komunię, nabożeń-' stwo zaś Rongego składało się z kazania i śpiewu pieśni wolnomularskich. Inne zasady katolickie odrzucał.— Gdy ta pierwsza gmina niemiecko - katolicka szybko zaczęła wzrastać w liczbę wyznawców, o pozyskanie ich zaczęli się ubiegać i inni kapłani liberalni, między którymi najgłośniejszym stał się Jan Czerski (ob.). Zasuspendowany ten wikaryusz z Piły— w Okręgu Bydgowskim—reformował dotąd Kościół na własną rękę. Chcąc się jednak prędzej doczekać większej liczby wyznawców, postanowił połączyć się z Ronge m. Zamiar swój uskutecznił na początku r. 1845 —Podawszy sobie teraz ręce, Ronge i Czerski poczęli gorliwie zakładać nowe gminy niemiecko-katolickie.— W ten sposób wkrótce powstały one w wielu miastach niemieckich, a należeli do nich nie tylko liberalni katolicy, ale i bardzo wielu protestantów. Dla wytworzenia większej siły w swych gminach obaj reformatorowie postanowili połączyć dotychczasowych swych wyznawców, nawet pod względem dogmatycznym, przez ułożenie wspólnego Symbolu wiary. W tym celu na Wielkanoc r. 1845 zwołali wszystkich zwolenników swoich na synod do Lipska, gdzie rzeczywiście ułożono nowy skład wiary. Właściwie jednak był to raczej skład „niewiary”, bo uczestnicy synodu zaprzeczyli niemal wszystkim dogmatom katolickim, zatrzymali tylko nazwę katolików Niemieckich—Deutsch- Katholiken.— Przez jakieś dwa lata adepci gmin—byli bardzo modni, bo choć to już byli nihiliścl religijni, ale patrzano na nich jako na pionierów wolności, obiecywano sobie po nich odrodzenia społeczeństwa i zupełnego pogodzenia wyników nauki z zasadami wiary (jest tu mowa o błędnych systematach filozofii i błędnych teoryach z zakresu nauk przyrodniczych...) Opinię taką wyrabiali Deutsch-Katolikom przedewszystkiem upadli kapłani i protestanci.— Co się tyczy rządów—te z początku obojętnie patrzały na zakładanie gmin i na cały ten ruch Deutsch-katolicki. Ale gdy wkrótce sam Ronge, a jeszcze więcej jego pomocnik Do wiat—do burzycielskiej roboty religijnej — począł mieszać dążenia komunistyczne i socyali-styczne—trzeźwiejsi mężowie stanu spostrzegli grożące stąd niebezpieczeństwo i przyczynili się do rozwiązania wielu ich gmin. Od roku 1848 zaczęto ścigać samych reformatorów i to coraz surowiej. Wtedy już i stronnicy ochłonęli z pierwotnego uwielbienia dla swych przywódców, owszem pod wpływem nauk misyjnych kapłanów katolickich (ks. Karol Antoniewicz S. J.) zaczęli wracać do kościoła katolickiego. I raz obudzone sumienie wiernych (zwłaszcza od roku 1852) już się nie dało uśpić demagogom. Wpływ ich coraz bardziej upadał. Wprawdzie wegieto-

wali jeszcze całe 10 lat, ale później już nie pomógł i „Związek do reformy religijnej”, założony r. 1863, bo ludzie, raz przekonawszy się o bezpodstawności zasad i obietnic Rongego i Czerskiego, coraz tłumniej wracali na właściwą drogę, to jest do posłuszeństwa względem swych dawnych pasterzy. Po roku 1872 znikły gminy niemiecko-katolickie, a resztki ich wyznawców rozpłynęły się w protestantyzmie; Ronge i Czerski, pozbawieni urzędu kaznodziejskiego popadli w nędzę i zapomnienie. Ron-ge f w r. 1887, a Czerski wr. 1893.—Obszerniej pisali o gminie niemiecko-katolickiej: Kampe „Gesch. der relig. Bewegung” (1862) i Ro* skorożny, który nadto podaje dokładną literaturę tego przedmiotu, w dziele „Romani pon-

X. m. H.

Daniel (* w Unczowie [Neustadt] nad Sarą na Morawach d. 13 lutego roku 1762 — f w Brnie w roku 1820) lekarz, i botanik. — Początkowo uczęszczał do uuiwersytetu praskiego, który mu w r. 1785 przyznał dyplom doktora filozofii; następnie udał się do Wiednia i tam w r. 1788 otrzymał dyplom doktora medycyny, poczem osiadł w stolicy austryackiej i zajął się wykonawstwem lekarskim. Jako filantrop, chcąc ludziom ubogim ułatwić leczenie się, starał się leki drogie, zagraniczne zastąpić swojskiemi, ro-ślinnemi i w celu tym czynił doświadczenia i próby liczne; w r. 1796 uzyskał też pozwolenie na urządzenie zakładu leczniczego, w którym stosował wyłącznie swe środki. W r. 1810 przeniósł się do Brna i tamże działał w tym samym kierunku. Zasady swe zawarł w pracy p. n. „Anleitung zur Pflanzencur etc.” (Wiedeń 1799, wyd. 2-e 1800); z prac jego innych wymienimy jeszcze: „Pertractatio de plantis para-siticis aliisque segeti obstantibus” (Frankfurt n/M. 1792, z tablicami) i „Necessaria ad vitae normam naturae contemplatio etc.” (Wiedeń 1803—1809, 3 tomy; przekł. niem. B. Engla, tamże 1803 —1809, w 2 tomach).—Por. C. v. Wurzbach „Biogr. Lex. des Kaisert. Oesterreich” (T. XX str. 347).

Niemierowski Andrzej Kazimierz (* r. 1840 w Warszawie), literal pisujący także pod imionami przybranemi: Ram esta n, Janusz Pełka, Nie mir i w pismach humorystycznych Szczur. Do szkół uczęszczał w Warszawie, później zajmował się nauczycielstwem prywatnym, zwłaszcza na wsi; w r. 1864 pracował w zarządzie m. Warszawy, potym w Banku polskim w Warszawie i w filii jego kaliskiej (r. 1875—

1892). W r. 1901 został nauczycielem języka polskiego w szkole realnej, łowickiej.—Od r. 1864 zaczął pisywać, naprzód w „Kurye-rze świątecznym”, „Kolcach” i „Tygodniku Mód”

zyskała sobie wziętość wielką dobrocią i gościnnością. Zmarła we Lwowie.

i umieszczał w nim głównie rozprawki treści społecznej. Powróciwszy do Warszawy, wyłącznie już nieomal zaczął pisywać nowele i powieści, zasilając niemi pisma peryodyczue odcieni najrozmaitszych, jak oto: „Dziennik dla wszystkich”, „Kuryer Codzienny”, „Kuryer Poranny”, „Niwa”, „Rola“, „Romans i powieść”, „Sport”, „Tygodnik romansów i Powieści”, „Wędrowiec”, „Wiek” i „Ziarno”.— Niektóre z utworów jego, jak np. „Przypadek czy zbrodnia?” wyszły też osobno, jako książki.

P. Chm.

Niemierzyńce (Niemieryńce, Nie miry lice), wieś na Podolu, w powiecie Płoskirowskim, nad rzeką Skwiłą; gorzelnia, młyn, cerkiew prawosławna. Mieszkańców 1418.

Red.

Niemież w dok. Memeż, Memeża, Memitz, wieś starożytna, niegdyś własność w. ks. litewskich, w gminie Rudomino, w pow. Wilejskim, gub. Wileńskiej, o 8 w. na płd.-wsch. od Wilna, ma pałac, młyn wodny i meczet. W pobliżu Niemierza Tomasz Stanisła w (wiekXVII), wsi wznosi się góra 112 sążni wysokości, na ksiądz, był arcbidyakonem pomorskim, députa- niej ongi stał zamek, w którym ks. Witold tem na trybunał koronny w latach 1676 i 1688; przemieszkiwał latem ze swą rodziną. Tutaj jest wydawcą księgi w swoim czasie cenionej chorej jego żonie Juliannie w. m. krzyżacki i za pożyteczną uchodzącej p. n. „Manuale pa- przysłał w r. 1426 lekarza. Tu też Witold osie-rochorum sive institutiones et praxis tam vitae dlił jeńców tatarskich po zwycięstwie odniesionem tam officii pastoralis” (Wiedeń 1652; wyd, 2-e, w r. 1397 nad Donem nad Tatarami. Pod N.

Red.

Kraków 1670).

wę z carem Aleksym M i c haj ł o w i c z e m, na której mocy udało się królowi polskiemu zwrócić Moskwę przeciwko Szwecyi. Por: L. Kondratowi cz „Wycieczki po Litwie” (t. II, Wilno, 1861).

Niemiotowski Paweł (* w połowie pierwszej wieku XVIII — f przed r. 1830 w wieku bardzo podeszłym) duchowny unicki. W r. 1774 był kapłanem na Zaporożu, po ostatecznym zaś zniesieniu Siczy został proboszczem w Halczyń-cu, majątku Czajkowskich, położonym niedaleko Berdyczowa. — N. był znawcą niezrównanym kozaczyzuy, jej dziejów, zwyczajów, obyczajów, podań, pieśni i t. d ; spisał własnoręcznie pamiętniki obszerne, nadzwyczaj cenne, z których korzystał potym Michał Czajkowski (ob.) pisząc swe powiastki i gawędy kozackie. — Por. życiorys N-go w „Eucykl. powsz.” Orgelbranda, napisany przez F. M. Sobieszczańskie-go, gdzie wszakże mylnie nazwano parafię N-go

dalej Aleksander Jagiellończyk, wów-Niemierzyc Karol Józef (połowa pierw- czas jeszcze w. ks. litewski, spotkał jadącą sza wieku XVIII), chorąży ziemi drochickiej, z Moskwy swoją narzeczoną, Helenę, córkę ca-mąż uczony, zajmujący się literaturą; przełożył ra Iwana W as i 1 j e w i c z a.—Dnia 3 listopada z języka francuskiego i wydał dzieło napisane r. 1656 Jan Kazimierz zawarł w N-u umo-przez J. de Brigue p. n. „Explanacyja stanów cesarstwa chrześcijańskiego albo rządów pryn-cypalnych rzymskiego imperium” (Lublin 1743).

Red.

—Wcześniejszy znacznie, może przodek Karola Józefa, Jerzy N., ogłosił drukiem „Modlitwy i pieśni polskie” (Raków 1653).

Red.

Niemir, pseudonim Andrzeja Niemierow-

Niemir Józef, pseudonim Józefa Frei-

Niemira Niemir, h. Gozdawa, stary i możny ród litewski. Ko jałowic z, jako protoplastę domu tego wymienia Jana Niemirę, wojewodę połockiego, wr. 1412: Jak się zdaje jednak, rzeczony Jan dał początek rodzinom Ni emir o-wiczów i Ni e mi ry c z ó w (ob.), przodkiem zaś Nie mirów musiał być kto inny, może brat rodzony tego Jana. Znanym protoplastą jest Nie-mira Hrymalicz, starosta mielnicki (około r. 1499). Syn jego, Szczęsny, dworzanin królewski (r. 1529), i wnuk, Stanisław, tak przez koligacyę z domami Illiniczów i Fir-

Niemierzycowa z Jełowieckich Antonina (* r. 1 720—f r. 1780), autorka, rodem z województwa ruskiego, kształciła się w klasztorze pp. bernardynek we Lwowie. Wróciwszy do domu rodziców, pobierała jeszcze nauki od jakiegoś „światłego rodaka, umyślnie na to sprowadzonego z Warszawy”. Znała język niemiecki, włoski, ale szczególnie celowała we francuskim i bardzo go lubiła, nie zaniedbując jednak polszczyzny. Rzadką pamięć ćwiczyła częstem wyuczaniem się wierszy rymotwórców znakomitych, mianowicie Petrarki, Tassa, Kochanowskiego. Muzykę znała dobrze i sama komponowała kawałki drobniejsze. W 20-ym roku życia wyszła za Karola Niemierzyca, zna Halczyuem. nęgo z zamiłowania w literaturze. Księgozbiór jego był obfity i ciągle nowemi działami zasi- skie go (ob.), lany. Znane są w druku trzy przez nią ogłoszone książki. Pierwsza to „Krótkie zebranie densohna. konjektur, odmienne alternaty przez pieśni świeckie wyrażające” (Lwów, 1743). Słabe to są rzeczy, niezmiernie lichemi rymami skreślone, ale miały pewien rozgłos. Sądzą, że brała sobie za wzór ody Jana Chrzciciela Rousseau (ob.). Drugą jest przekład często wówczas tłómaczonego romansu, napisanego przez Prêcha ca: „Le beau Polonais”, który N. wierszem wyłożyła p. n. „Fenix rzadki w swiecie, to jest przyjaciel w awanturach stateczny, Walewski”

(Lwów, 1750). Wreszcie prozą przetłómaezyła z francuskiego: „Rady dla mojej przyjaciółki”

(1750). Bawiąc w Warszawie przez dwa lata, ! lejów, jak dla wielkiego majątku, zaliczali się

D.

Dr. J. M.

do przedniej szych panów litewskich. Syn Stanisława, Hieronim, łowczy podlaski (r. 1611), sławny wojownik za królów Stefana i Zygmunta III. Z synów jego—Wojciech, poseł na sejm r. 1613, stamtąd deputowany do uspokojenia związkowych, w r. 1616 kasztelan podlaski, koło r. 1620 został wojewodą podlaskim; Stanisław, najpierw wojski, a późoiej kasztelan, umarł w r. 1642, również jako woje woda podlaski. Syn jego, Aleksander, był kasztelanem dorpackim (r. 1660).— Źródła: Ko-jałowicz, Niesiecki, Boniecki.

Niemirów (albo Niemi er ów, po rus. Nemy riw), miasteczko okręgowe w pow. Kawa Ruska, leży pod 50°5' szer. płn. i 41°3' dług. wschód., odległe o 12 kim. na płn.-zach. od Rawy Ruskiej i o 12 kim. na płd. wschód. od Horyńca, stacyi kolei jarosławsko-sokalskiej. W r. 1890 N. liczył 2 933 m-ców przeważnie Niemców.—Pierwotnie około r. 1530 był tu kościół drewniany. Teraźniejszy kościół murowany zbudowano w r. 1640. Cerkiew murowana wzniesiona przez Wiktora Stadnickiego ze Żmigrodu w r. 1669, a także synagoga murowana. N. jest siedzibą sądu powiatowego, poczty, telegrafu, ma szkołę etatową, dwuklasową, aptekę, młyn i browar. Obecnie kwituie tu tkactwo.—Miasteczko N. powstało na gruntach Wró-blaczyna. Stefan Batory, nagradzając zasługi Jędrzeja Fredry z Pleszowic, położone podczas wojny moskiewskiej, pozwolił przywilejem pod Wielkiemi Hukami w r. 1570 danym, aby tenże w dobrach swych dziedzicznych Wrób-laczyn założył miasto Niemirów. W dalszym ciągu król obdarza osiadających prawem mag-deburskiero,—W r. 1655 lub 1656 uległo miasteczko zniszczeniu przez pożar. — W dniu 7 października r. 1672 odniósł Sobieski pod N-m zwycięstwo świetne nad Tatarami. Rozgromiwszy dwa zagony tatarskie pod Narolem, stanął o świcie dnia tego pod Cieszanowem (ob.) i Lubaczowem, gdzie rozbił oddział niewielki i nie czekając ruszył dalej na Radruż ku N-u. Pod Bruśnią zebrał wiele dzieci i bydła, które Ordyńcy w ucieczce zostawili i dopadłszy uciekających pod Horyńcem i N-em rozbił ich. Wojsko goniło na 3 mile pierzchających i odbiło dzieci, kobiet i mężczyzn do 12 000. Nazajutrz Sobieski, zebrawszy rozproszone po okolicy dzieci, odesłał je do klasztoru najbliższego, a sam pnścił się dalej w pogoń za nieprzyjacielem. (Kulczycki, „Pisma do wieku i spraw Jana Sobieskiego”, t. I, część II, str. 1803 i list Sobieskiego do króla z Niemirowa).— Okrąg N-ski w r. 1890 liczył 16 893 m-ców, w tem 10 195 Rusinów, 4661 Polaków i 2 117 Niemców.

N. posiada kilka zdrojów wody siarczanej, z których tylko jeden był chemicznie badany w r. 1833 przez Steller a. Źródło zawiera bardzo pokaźną ilość siarkowodoru=0.12 525

Enc. Powsz. Ilu str. S. II. Zesz. H. T. II.

w litrze. Zakład kąpielowy tutejszy przedstawia wiele braków, dlatego obecne znaczenie jego jest tak dobrze jak żadne.

Niemirów, miasto w gub. Podolskiej, pow. Bracławskim, przy trakcie pocztowym z Bracła-wia do Winnicy, o 45 wiorst od Winnicy, 17'/2 od Bracławia, nad rzeką Zamczykiem, dopływem Bohu, pod 49” szer. półn. i 26°26’ dług. wsch. od Paryża, w pięknym położeniu na wzgórzach. Mieszkańców liczy 7 129 (1896), z tego żydów 2874, prawosławnych 2 230, katolików 1406, ewangielików 447, innych wyznań 172. W N. znajduje się kościół parafialny katolicki, zbudowany przez Szczęsnego Potockiego w roku 1805, odnowiony po pożarze w r. 1880, kościół ewangielicki (fundacya Wincentego Potockiego), 2 cerkwie, monaster żeński z przytułkiem dla sierot ze stanu duchownego, bóżnica i 5 domów modlitwy żydowskich; dalej gimnazyum męskie (założone w r. 1815 kosztem Potockich, jako szkoła 4-klasowa; po różnych zmianach przekształcono ją na gimnazyum 7-klasowe w r. 1838; tu pobierali nauki m. in. pułkownik Zygmunt Miłkowski i dr. Antoni J. Rolle), progimnazyum żeńskie, szkoły: 2 klasowa wiejska, cerkiewna, parafialna, ewangielicka i żydowska; urząd policyjny (stan), zarząd gminny, sąd pokoju, szpital, stacya pocztowa i telegraficzna. Z zakładów przemysłowych znajdują się w N-wie: fabryka tytuniu, cegielnia, gorzelnia, fabryka świec i mydła; rzemieślników 243. Jarmarki odbywają się tu 4 razy do roku, targi dwa razy na tydzień.— Niewiadomo, kiedy właściwie powstał N. Według podań, leżał pierwotnie o pół mili na południe i nazywał się Mirów. Po zburzeniu miasta przez Tatarów, mieszkańcy mieli je na miejscu dzisiejszym zbudować; według innych, Olgierd, po wypędzeniu Tatarów z Podola (r. 1331), oddał je synowcom swym Koryatowiczo m, od których N. przeszedł w ręce Czetwertyńskich, a od tych do Wiśniowieckich. N. wzrastał w ludność, prowadził handel ożywiony i w wieku XVII należał do zamożniejszych miast polskich. Dnia 20 czerwca r. 1648, wysłany przez Chmielnickiego, Krzyw on os zajął miasto przy pomocy części mieszczan i okrutnie mordował mieszkańców. Tegoż roku odebrał N. Cmielnickiemu, Jeremi Wiśniowiecki i srogo na miejscu kozaków i mieszczan niewiernych pokarał. W latach następnych N. przechodził z rąk do rąk i był pustoszony przez kozaków i Turków (r. 1678). Odr. 1685 — 87 N. był stolicą Jurka Chmielnickiego. W r. 1702 zbuntowane chłopstwo ukraińskie zdobyło N. i wymordowało szlachtę i żydów; w r. 1735 uległ N. powtórnie temuż losowi. W r. 1737 odbył się tu zjazd pełnomocników cesarza, Ros-syi i Turcyi.— Od Wiśniowieckich N. przeszedł do Potockich, którym wiele zawdzięcza. Wincenty Potocki podkomorzy w. kor.

112

D.

(w czwartej ćwierci wieku XVIII), założył tu fabryki, pobudował domy murowane, założył korpus kadetów i wiele przyczynił się do podniesienia miasta. W r. 1791 kwaterował tu z komendą naczelną Kościuszko. Po drugim rozbiorze kraju Wincenty Potocki sprzedał N. Szczęsnemu Potockiemu. Przez córkę Bolesława Potockiego dobra N.przeszły do Szu-wałowów, a od tych do Szezerbatowów. Ig P-NiemirÓW, miasteczko w gub. Grodzieńskiej, powiecie Bielskim, nad Bugiem, o 5 wiorst od Bielska. Mieszkańców 532. Cerkiew prawosławna; dawniej był i kościół parafialny katolicki.

Niemirowicz, herbu Klamry, stary ród litewski. Protoplastą jego był prawdopodobnie Jan Ni emira, herbu Gozdawa, podług Kojało-wieża wojewoda połocki (r. 1412). Syna je go, Jan a, jako posła od w. ks. Zygmunta do Jagiełły, a jednego z przeciwników Unii z Polską, cytuje Bielski; Mikołaj podług Okolskiego, kasztelan trocki, przodek, jak się zdaje, domu Niemiryczów (ob.), i Fie-dor należeli do przedniejszych panów litewskich w radzie Kazimierza Jagiellończyka. Wnukami Jana Niemiry byli: Jakób, marszałek i namiestnik brzeski (r. 1483), Jerzy, namiestnik drohicki (r. 1500) i Piotr, dzielny wojownik w walkach z Tatarami. Synami J a-kóba byli: Butrym, ciwun wileński (r. 1507), Jan, namiestnik czeczerski (r. 1515), i Andrzej, wojewoda kijowski (r. 1515), zwycięzca Tatarów pod Olszanicą; synami Jerzego: Mikołaj, marszałek litewski (r. 1520) i Jerzy, marszałek nadworny (r. 1523); Piotr wreszcie pozostawił syna Jana, starostę czer-kaskiego i kaniowskiego (r. 1514). Na synach ostatniego z wymienionych, dom Niemirowicz ów zdaje się, że wygasł zupełnie w połowie XVI-go stulecia.— Bielski, O kolski, Niesie ck i.

Niemirowicz-Danczenko Bazyli, pisarz rossyjski (* r. 1848 w Tyflisie), syn Małorusa i Ormianki, kształcił się w korpusie kadetów w Moskwie, na początku 7-go lat dziesiątku * bawił przez czas pewien nad morzem Białem i oceanem Lodowatym i wrażenia stamtąd wyniesione opisał w szkicach i urywkach licznych, z których za najdoskonalszy uchodzi szkic p. n. „Sołowki”. Jako turysta rozmiłowany w podróżach po kraju i za granicą, N. D. ogłosił szereg spory opisów, zarówno okolic Rossyi, jak i Niemiec, Hollandyi, Hiszpanii i t. d. Wsławił się atoli głównie korespondeneyami swemi, wysyłanemi do pism różnych z teatru wojny rossyj8ko-tureckiej, ostatniej (r. 1877—78). Autor uczestniczył w niej jako prosty żołnierz i był czynny pod Plewną, na Szypce i podczas przeprawy zimowej przez Bałkany. Na tle tych wrażeń N. D. napisał mnóstwo romansów, z któ rych wymieniamy: „Groza” (1883); „Plewna i Szipka” (1881); „Wpjered” (1883); „Cari birżi” (1886); „Kulisy* (1886); „Monach” (1889); „Sjemja bogatyrej” (1890); „Pod zwon kołoko-łow” (1896); „Wołczja syt” (1897) i t. d. Celuje wszakże głównie w opowiadaniach drobniejszych. Pisuje poezye. Należy do autorów ros-syjskich najbardziej płodnych.

Niemirowicz-Danczenko Włodzimierz, dra matopisarz i belletrysta rossyjski (* r. 1858 w Tyflisie), kształcił się w gimnazyum tyfłiskiem, a potem w uniwersytecie moskiewskim, jest obecnie nauczycielem sztuki scenicznej w szkole dramatycznej, moskiewskiej. Z utworów dramatycznych N.-D-ki zasługują na uwagę: „Szi-pownik”; „Szczastliwiec” (1887); „Posljedniaja wolja” (1888) i „Nowoje słowo”—jako komedye i „Tiemnyj bor” (1884); „Sokoły i Worony”; „Cjena żyźni” (1896)—jako dramaty. Z utwo rów zaś bellestrycznych: „S dipłomom”; „Na litieraturnych chljebach”; „Staryj dom”; „Gubier-natorskaja rjewizja”; „Mgła” i „Drama za scjeno ju”. Utwory jego cechuje staranność w wykończaniu szczegółów i rysunku charakterów, oraz jasność myśli przewodniej; ma upodo banie szczególne do przedstawiania ludzi utalentowanych, ale bez woli i charakteru i wykazywania znikomości ich dążeń.

Niemirowski Adam Aleksander, prawnik współczesny (* roku 1841 w Płocku), tamże u-częszczał do gimnazyum gub. Kształcił się na wydziale praw polskich w Petersburgu; stopień mag. pr. i adm otrzymał w Szkole Głównej. Urzędował, jako asesor sądu popraw, w Warsz. i jako podpisarz Sądu Apelacyjnego. Po reformie sądowej przeszedł do dziennikarstwa, był sekretarzem redakcyi „Kłosów“ i współpracow. „Kur. Warsz.“ Artykuły jego treści społecznej oraz sprawozdania krytyczne znajdują się: a) w „Bibl. Warsz.” b) w „Tygod. IluBt.” c) w „Gazecie Polskiej”, d) „Przeglądzie kat.” e) „Wieku”. Prace naukowe umieszczał a) w „Encyklopedyi handlowej”, b) „kościelnej“, c) „Kraju“; nadto w angielskich d) „Academy”, e) „Athenaeum”, /) hiszpańskiej „Gaceta del Notariado”.— W zakresie jurysdykcyi dobrej woli zamieszczał rozprawy a) w „Gaz. Sąd.“ b) „Przegl. sąd.” c) lwowskim „Prawniku”. Prace z dziedziny historycznej drukował w „Tygod. Piotrk.” i w wydawnictwach płockich.— Odzielnie wydał „Pogląd na stanowisko obrońcy“ (1869), „O aktach urzędowych” (1872), „O odpowiedzialności rejentów” (1873), „Wykład Notaryatu” (1876), „Przegląd ustaw notaryalnych” (1880), „Bibliografia notaryatu“ (1884), „Notaryat hiszpański“ (1887), „Rozwój notaryatu“ (1885), przekład z kroackiego Pappafary.—Za prace powyższe mianowany został członkiem honorowym Towarzystwa do hadań prawa porównawczego w Paryżu i akademii notaryalnej w Madrycie.— Od roku 1889 zamieszkał na wsi, skąd przesyła korespondencye do pism warszawskich i prowin-

H. K.

Suk

V.1

D.

Red.

Red.

cyonalnyck. — N. zebrał materyały do „Historyi notaryatu-wjdawnej Polsce“.

Niemirycz (Niemirzyc, Nie mierzyć), herb polski. Na tarczy w polu czerwonem—dwie klamry srebrne, ukośnie skrzyżowane. Nad hełmem w koronie szlacheckiej lilia srebrna na czterech piórach pawich. (Niektórzy kładą w hełmie dwie takież klamry, jak na tarczy). Odmiana herbu Klamry (ob.), powstała na Rusi w początkach XV go stulecia, prawdopodobnie wskutek zawiązania powinowactwa przez któregoś z członków rodu N i e-mirów herbu Gozdawa z jakimś rodem „miejscowym”, pieczętującym się herbem Klamry, Fig. 175. Niemi- a używana przez możne rodzi-rycz, herb polski, ny Niemiryczów i Nie-miro więzów. — Okolski, Koj ał owić z, Niesiecki; pieczęci i autografy Niemiryczów z lat 1650 — 1680, w zbiorach ś. p. Jakóba Giejsztora. D-Niemirycz herbu Klamry z odmianą, stary ród ruski, jednego pochodzenia z Niemirowieżami. Protoplastą jego był Iwaszko, prawdopodobnie syn Mikołaja Niemirowicza, dworzanin królewski, któremu za zasługi pozwolił król Zygmunt Iw roku 1539 pobudować zamek i założyć miasto w dziedzicznych jego dobrach Horodyszczu,—Syn jego, Józef, również dworzanin królewski, należał już do majętniejszych ziemian w ziemi wołyńskiej i kijowskiej. Wnuk Józefa, Stefan, był podkomorzym kijowskim i starostą owruckim, (roku 1586), słynnym z energii i żelaznej dłoni, którą ukracał swawolę niespokojnej szlachty zagrodowej, owruckiej. Jeden z najmożniejszych panów swego czasu, zarówno dla wielkiego majątku jak koligacyi, posiadał wśród szlachty ruskiej wielki posłuch i znaczenie. Z synów Stefana, Władysław był starostą owruckim; Jerzy, podkomorzy kijowski, zginął w rebelii kozackiej w r. 1660-ym; Stefan wreszcie, naprzód podkomorzy, później kasztelan, został w końcu wojewodą kijowskim. Syn jego, Władysław, kasztelan połaniecki (r. 1690).— Źródła: Niesiecki, Boniecki.

Niemirycz Juljan, prawnik ijpisarz spół-czesny, wykształcenie naukowe otrzymał w uniwersytecie petersburskim i w Sorbonnie paryskiej, następnie szereg lat zajmowałfsię adwo-kactwem w Warszawie, od r. 1901, zamieszkał w Zakopanem, Drukiem ogłosił: „Le panané-misme” (Paryż 1868 i Warszawa 1870); „Badania filozoficzne tajemnic życia” (Warszawa 1869—18 70; 3 części); „Filozofia historyi prawa czyli Historya zawiązku, postępu i rozwoju idei prawa od najdawniejszych czasów aż do nas, wraz z krytycznym poglądem na byt i prawodawstwo główniejszych Państw Azyi i Europy” (Warszawa 1874: 2 części); „Filozofia historyi narodutpolskiego” (Kraków 1888); „Badania filozoficzne tajemnicy życia”; „La grande énigme” (Paryż 1896) i „A travers les âges“ (tamże 1898); obie prace na końcu wymienione są rodzajem powieści mistyczno-symbolicznych.

Niemisza, rzeczka w pow. Mińskim, dopływ Swisłoczy. Dawniej płynęła przez Mińsk, obecnie skierowana jest w inną stronę. W r. 1067 odbyła się nad nią krwawa bitwa pomiędzy ks. Zasławskim, Wsiesławem Wratysławo-wiczem, a książętami Kijowskiemi Jarosła-wowiczami.

Niemkowickie starostwo w dawnym powiecie Rzeczyckim, w wojew. mińskim, powstało w r. 1589 przez oddzielenie od starostwa cze-czerskiego majątków: Niemkowicze Wielkie, N. Małe i Sobuńsk, z których utworzono starostwo niegrodowe; posiadali je kolejno: Narkowioz, Podwiński, P ierzchliński, Łaszczowie, Grabowski, Konimierowie, Krasicki, Kulewski; od roku zaś 1699 było wciąż w rękach Wieszczyńskich. Z mocy przywileju króla Stanisława Augusta, z dnia 5 stycznia r. 1765, Anna z Hłuse więzów Wiszczyńska ustąpiła starostwo Kazimierzowi Wiszczyńskiemu, rotmistrzowi powiatu rzeczyekiego, który zeń opłacał kwarty rocznie złp. 908 i gr. 19.—Por. „Słown. geogr.” (T. VII, str. 96)

Niemoc, ob. Choroba.

Niemoc nerwowa, Niedomoga n., ł&o,. neurasthenia— jest . to ogromnie rozpowszechniona w naszych czasach choroba nerwowa. Prawdopodobnie znana była i dawniej pod nazwą ogólną nerwowości, nie podlega jednak wątpieniu, że w ostatnich kilku dziesiątkach lat, w miarę wikłania się warunków istnienia, wzmagania się walki o byt, wzrostu potrzeb wszelakiego rodzaju, rozpowszechniała się coraz bardziej, zwłaszcza w miastach wielkich, których życie gorączkowe stanowi tło znakomite dla jej rozwoju.—Najczęściej N. n. zdarza się u mężczyzn w średnim wieku. Jedną z przyczyn głównych, wywołujących powstawanie tej choroby, jest dziedziczność. Usposobienie dziedziczne stwarza już samo przez się tło tak podatne, że starczy powodu najbłahszego, ażeby|rozwinąć się mogła N. n. Bywa ona pozatem i wrodzona: wtedy początki choroby datują od dzieciństwa wczesnego; wreszcie może być nabyta wskutek tych lub owych wpływów szkodliwych. Wśród nich miejsce wybitne zajmują wzruszenia moralne, dalej przepracowanie umysłowe,^ zwłaszcza jeżeli jest związane z pobudzeniem i wzruszeniem silnem (np. spekulacye giełdowe). Wszystkie przyczyny, które wpływają osłabiająco na cały ustrój, mogą wywołać N. n-ą: powstaje ona tedy fpo znacznej utracie krwi, po chorobach gorączkowych, długotrwałych, nawet po krótkiej chorobie zakaźnej, np. influenzy. N. może występować po otruciach chronicznych wyskokiem, ołowiem, arszenikiem, nikotyną. Sy-filitycy często zapadają na N. n-ą: tu pierwszorzędną rolę w jej powstawaniu gra wpływ psychiczny, mianowicie wzruszenia związane zazwyczaj z przebiegiem samej choroby wenerycznej i z jej leczeniem ; pozatem jednak nie można wykluczyć również wpływu osłabiającego samego jadu syfilitycznego na ustrój nerwowy.— Wykroczenia w życiu płciowem, zwłaszcza samogwałt (onanizm), mogą do tego stopnia rozstroić układ nerwowy, że staje się nadzwyczaj mało odpornym na wszelkie szkodliwości; natomiast nie-dowiedzione jest zupełnie twierdzenie, ażeby wstrzemięźliwość płciowa miała wywierać wpływ zgubny na układ nerwowy; może to dotyczyć najwyżej ludzi obarczonych dziedzicznie i zmysłowo pobudzonych.— Wreszcie wśród przyczyn N-y n-ej wymienić należy jeszcze uraz i wstrząśnie-nie mechaniczne ciała, zwłaszcza jeżeli towarzyszy mu wzruszenie duchowe, jak np. w katastrofach kolejowych (por. Nerwica urazowa).—Objawem zasadniczym N-y n-ej jest wrażliwość nieprawidłowa i łatwe zwłaszcza wyczerpywanie się. Chory dotknięty tą niemocą bywa nadzwyczaj wrażliwy na podniety zewnętrzne, ale wrażenie ich jest nietrwałe, przemija też szybko, ustępując uczuciu niemocy, obojętności. Usposobienie człowieka chorego na N. n-ą, jest przeważnie smutne; to przygnębienie nie jest jednak głębokie i źródło swe główne ma w ciągiem przemyśliwąniu o chorobie. Chory taki prawie zawsze skarży się, że dokucza mu uczucie obawy, zwykle nie umiejąc sobie zdać sprawy, czego się właściwie obawia. Wydaje mu się, że musi się stać coś złego; czasami obawia się choroby umysłowej. Często jednak obawa występuje tylko w pewuych chwilach określonych, np. podczas przejścia przez plac rozległy, w pokoju ciemnym, podczas większego zebrania i t. d.— Dalej, pod względem, duchowym cechuje chorych takich chwiejność niezwykła, niemożność powzięcia postanowienia w czemkolwiek. Natomiast zdolności czyBto intelektualne nigdy nie ulegają zaburzeniom poważnym. Wprawdzie chorzy skarżą się często na brak pamięci, na osłabienie umysłowe ogólne, lecz jest to tylko złudzenie, pochodzące stąd, że chory nie umie ześrodkować uwagi na cokolwiek, prawie zawsze bowiem myśli o swych dolegliwościach; otóż kiedy czyta np., musi nieraz po kilka razy przeczytać jeden i ten sam ustęp, ażeby go spamiętać i kładzie to niesłusznie na karb osłabienia pamięci. Mimo to jednak stwierdzić można często, że i w dziedzinie intelektualnej występuje łatwe wyczerpywanie się: chory nie może długo pracować umysłowo bez uczucia zmęczenia.— Z innych objawów podmiotowych, przedewszyst-kiem, jako najgłówniejsze wymienić należy: bóle i zawroty głowy, oraz bezsenność. Ból głowy występuje przeważnie, jako uczuoie ciężaru, uciskającego mózg lub jako uczucie nieokreślone czegoś, co jakby rozpierało, rozsadzało czaszkę. Niekiedy znowu objawy ze strony głowy sprowadzają się do uczuoia czegoś, przesłaniającego myślenie, niby jakiejś zasłony, niepozwa-lającej myśleć jasno.—Wspominaliśmy już kilkakrotnie, że chory taki ciągle zajęty jest dole gliwościami swemi, obawia się o następstwa choroby swej, że staje się często hipokondrykiem. Otóż, co dotyczy bólu głowy, również często wmawia w siebie, że taki ból jest objawem nowotworu mózgowego lub przymiotu mózgu (ob.), przez ciągłe zwracanie uwagi na siebie, odczuwa też rzeczywiście ból głowy w stopniu silniejszym, co z kolei wzmaga jeszcze obawy jego i t. d.— Co dotyczy zawrotów głowy, to występują one w N-y n-ej zwykle pod postacią uczucia zamroczenia; choremu wydaje się, że ziemia usuwa mu się z pod nóg, że musi upaść. I tu znowu zjawia się dość często odcień hipokon-dryczny: chory obawia się tych zawrotów, a obawa ta dosięgać może stopnia takiego, że sam nie ośmiela się chodzić, nie chce opuszczać mieszkania i t. d.— Bezsenność jest jedną z bardzo częstych skarg osób dotkniętych N-ą n-ą; objawia się ona albo w ten sposób, że chorzy zasnąć nie mogą, albo że budzą się zbyt wcześnie lub wreszcie że sen jest bardzo powierzchowny. Tak zwany strach nocny u dzieci (pavor nocturnus) bywa często wczesnym objawem N-y n-ej.—Jeżeli teraz od wyżej wymienionych objawów ogólnych przejdziemy do tych, które dotyczą narządów poszczególnych, to przekonamy się łatwo, że wszystkie niemal z nich mogą być dotknięte.— Z narządów zmysłowych najczęściej cierpią: oko i ucho. Wzmożona pobudliwość i łatwe wyczerpywanie się stanowią i tutaj tło zasadnicze zaburzeń napotykanych. Chorych razi światło silniejsze, skarżą się na miganie przed oczyma, widzą kropki świecące, gwiazdy migoczące; męczą się szybko przy czytaniu („litery zlewają się, skaczą przed oczy-ma”); wrażliwi są niezmiernie na szmery, skarżą się na szum w uszach i t. d. Mimo to wszystko siła wzroku i słuch są zazwyczaj prawidłowe.— W dziedzinie ruchowej stwierdzić można często osłabienie ogólne, a raczej łatwe męczenie się, chociaż siła mięśniowa jest zwykle zupełnie niezmniejszona; dalej drżenie w członkach, towarzyszące ruchom.—W dziedzinie czucia napotyka się w N-y n-ej bóle w najrozmaitszych częściach ciała, które jednak nie bywają nigdy bardzo silne; dalej wszelakiego rodzaju zboczenia czucia (paraesthesis), jak np. mrowienie, drętwienie, zziębnienie (szczególnie w nogach), swędzenie, często niezmiernie dokuczliwe.— W dziedzinie naczynioruchowej (ob. Nerwowy układ współczulny), również występować może cały szereg objawów; z których

Dr M. B.

najczęstszym jest uczucie napływu krwi do głowy i związane z tern przykre bardzo czerwienienie się przy lada sposobności. Często wystarcza już sama myśl o czerwienieniu się, ażeby je wywołać. U niektórych chorych takich występuje właśnie obawa właściwa w tym względzie—obawa zaczerwienienia się, często bardzo dokuczliwa i męcząca. W związku ścisłym z objawami naczynioruchowemi stoją objawy ze strony serca, które mogą być wyłącznie podmiotowe, albo też dają się również stwierdzić i przez innych. Do objawów podmiotowych należą, uczucie przyśpieszonej czynności serca (bicie serca), uczucie, jakoby serce przez chwilę bić przestawało, uczucie to wiąże się często z brakiem tchu, bólem w okolicy serca i t. d. Przedmiotowo stwierdzić można często przyśpieszenie tętna, a nawet napady przyśpieszonego działania serca, często zupełnie niezależne od wzruszeń.—Zaburzenia ze strony narządów płciowych Btanowią nader często jedną z najważniejszych skarg chorego. Niepokoją go t. zw. zmazy (pollutiones), t. j. bezwiedne wydzielanie się nasienia w nocy; często chory taki czyui sobie wyrzuty, że oddawał się w dzieciństwie samogwałtowi, wskutek czego teraz wystąpiły u niego zmazy, obawia się, że są one objawem jakiejś choroby nieuleczalnej rdzenia pacierzowego. Prócz zmaz nocnych zdarza się też oddawanie nasienia i we dnie, podczas wypróżniania moczu lub kału, jest to t. zw. nasię ni otok (spermatorrhoea). Objawy te wpływają przygnębiająco na chorych i powiększają ich niemoc nerwową, z drugiej zaś strony wskutek tego osłabienia ustroju nerwowego objawy owe, dotyczące narządów płciowych wzmagają się coraz bardziej, i oto wytwarza się circulus vi-tiosus. Jako częste następstwo tych zaburzeń w dziedzinie płciowej wytwarza się niemoc płciowa (impotencya), która również powiększa znów niemoc ogólną układu nerwowego. Jest to oczywiście w tych razach niemoc płciowa czysto duchowa, związana z prześladującemi danego osobnika wyobrażeniami o niemożności dokonania uczynku płciowego wskutek wycieńczenia przez zmazy, nasieniotok i t. d.— Zaburzenia w czynnościach żołądka i kiszek grają wśród objawów N-y n-ej rolę bardzo wybitną. Bardzo często bywa tak, że choroba występuje wyłącznie w postaci żołądkowo-kiszkowej, stanowiącej niejako chorobę odrębną. Wtedy chorzy skarżą się na uczucie przykre gniecenia w okolicy żołądka, występujące zwykle po jedzeniu, na uczucie przesycenia, czasami na odbijanie, smak kwaśny w ustach i t. d. Łaknienie bywa zwykle zmienne. Jeżeli wszystkie te objawy wyrażone są w słabym stopniu, to stau ogólny cho rego może nie uledz żadnym zmianom; skoro jednak zdarzy się postać ciężka takich zaburzeń żołądkowych, kiedy dochodzi do wymiotów i bólów w żołądku, wtedy chorzy tacy przyjmują

coraz mniej pokarmów, po części dlatego, że obawiają się złych następstw, po części zaś również i dlatego, że łaknienie coraz bardziej się zmniejsza. Taki stan doprowadzić może do schudnięcia i znacznego upadku sił.— Nadmienić należy w końcu, źe nakreślony powyżej obraz N y n-ej może być bardzo zmienny i urozmaicony, zależnie od tego, jakie objawy wystąpią najwybitniej, jakie powstaną połączenia objawów pochodzących z najrozmaitszych narządów.— Co dotyczy istoty niemocy omawianej, to należy przyjąć, że jest to choroba całego układu nerwowego, której podłoże stanowią subtelne zmiaay pierwocin nerwowych (komórek i włókien, ob. Nerwowy układ), niedostępne dotychczasowym sposobom badania. Do tej pory owego materyaluego podłoża wykryć właśnie nie zdołano. N. n. wymaga leczenia ogólnego, tak cielesnego, jak duohowego, zwykle długiego, a nieraz daremnego, oderwanie się od zajęć zwykłych na czas dłuższy, wypoczynek należyty, połączony z rozrywkami odpowiedniemi starczą nieraz za leczenie wszelkie.

Niemoc płciowa, ob. Impotentia.

Niemodlin (po niem. Falkenberg), miasto powiatowe na Szląsku Górnym pruskim, nad rz. Stynawą, reg. Opolskiej, o 23 klm. na zach.-płd.-zach. od Opola, Stacya kolei Deutsch-Leipe-Schiedlow, ma 2 kościoły, ewangielicki i katolicki, zamek starożytny ks. opolskich, szkołę prywatną wyższą, 2 szpitale, ewangielicki i katolicki, władze powiatowe, sądowe i podatkowe, fabryki cygar, pieców, garnków, tartaki i cegielnie. W pobliżu znajdują się stawy zarybione duże i poligon artyleryjski dla 5 i 6 korpusu wojska. W r. 1900 liczono 2 500 m-ców, trudniących się przemysłem i rybołówstwem. — Jest to osada starożytna, w której już w w. X wedle tra-dycyi miał stać kościół. Pierwotnie była włas nością klasztoru w Staniątkach. W aktach spotyka się po raz pierwszy pod r. 1228. Roku 1260 klasztor zwraca wieś N. ks. opolskiemu Władysławowi, za co k3iążę zwalnia klasztor od obowiązku wymurowauia 100 łokci mu-ru w grodzie opolskim (Kod. mał. II, XL). N. wzrasta z chwilą gdy Bolko II (ob.) książę opolski (f r. 1356) obiera tu sobie siedzibę i re-zydencyę. Po wygaśnięciu jego linii, Wacław, król czeski, nadał księstwo Falkenberg w roku 1363 ks. Przemysławowi cieszyńskiemu, po którego śmierci przeszło znowu do ks. opolskich. Książę Bolko IV (ob.) w r. 1389 zamienił kościół parafialny na kolegiatę i bogato uposażył.—Roku 1428 Husyci zniszczyli miasto. Po wygaśnięciu ks. opolskich objął to księstwo w r. 1532 w posiadanie bezpośrednie Ferdynand I (ob.), król czeski i węgierski, później cesarz niemiecko-rzymski.—R. 1552 pożar zniszczył miasto. Kacper Pueckler z Kanters-dorfu zaprowadził tu Reformacyę.—P o w i at N-ski zajmuje 11,13 mil Q obszaru, jest rów-

Red.

niną falowaną, zraszaną przez Odrę i jej dopływy, Nissę i Stynawę, ma glebę piaszczysto -gliniastą i liczy (w r. 1895) 38 816 m-ców, wyznania przeważnie katolickiego.

Niemojewski Jakób herbu Szeliga (* na Kujawach w pierwszej połowie wieku XVI — f r. 1584), polemista kalwiński, syn Mikołaja, sędziego inowrocławskiego, sam chorąży inowrocławski, bardzo wybitny i zdolny krzewiciel Kalwinizmu w Polsce. Był to mąż bardzo czynny, obywatel gorliwy, kraj serdecznie miłujący, przytem humanista uczony i nadzwyczaj wymowny, władający wybornie wszelkiemi sztukami szermierki słownej, w wieku jego tak bardzo kwitnącej i cenionej, posługujący się biegle łaciną, a nadto znawca niepospolity greczyzny i hebrajszczyzny. Jako polemista zręczny, wielokrotnie wiódł spory teologiczne i słowem i piórem, wychodząc z nich często zwycięzcą, nawet przeciwko graczom takim, jak Jezuici, z które-mi liczne miewał zatargi; z zaciętością równą zwalczał też Aryanizm, którego zwolennikiem był brat jego Jan (ob.), a to go nawet na czas pewien z nim poróżniło.—Podobno na synodzie piotrkowskim przemawiał z takim zapałem i z taką siłą przekonywającą, występując w obronie Kalwinizmu, że nawet kilku księży na stronę swą przeciągnął. Gdy w r. 1572, podczas sejmu warszawskiego, wdał się w spór teologiczny z Franciszkiem Toletą, wymową świetną oraz jasnością wywodów przekonywających miał go zmusić do milczenia. Za panowania Stefana Batorego należał do najzręczniejszych i najwytrwalszych obrońców sprawy Krzysztofa Zborowskiego (ob.). Raz ostatni wystąpił publicznie na sejmie r. 1582; mowę jego mianą wtedy, dla prawoznawstwa staropolskiego bardzo ważną, wydrukował W. A. Maciejowski w dodatku do „Piśmiennictwa polskiego” (T. III str. 251 i nast.). W dwa lata potem już nie żył. — Drukiem ogłosił N. szereg dzieł treści teologiczno-polemicznych, jak oto: „O jedności Bożej nierozdzielnej przeciw wieku dzisiejszego błędom i bluźnierstwom ariańskim nowo wskrzeszonym, nauka i obrona szczerego słowa Bożego” (Kraków 1566, w 8-ce u Wierz-b i ę t y), rozprawa ta godzi w brata autora, J a-na, zwolennika Fausta Socyna (ob.); „Odpowiedź na książki księdza Benedykta Herbesta przeciwko konfessyej braciej Krześciańskiej” (Kraków 1568; w 8-ce, u Wierz bięty; przekład niem. 1583; przekł, czeski 1586); „Epidro-mus albo Pogonią za gońcem księdza Herbesto-wym” (b. w. m. d. [Kraków, Wierzbięta r. 1572)]; „Diatribe albo kollacyia przyjacielska z księżmi Jezuitami poznańskiemi o przedniejsze różnice wiary chrześciańskiej” (Grodzisko 1579; u Nehringa [Estreicher]), albo Kraków tegoż roku [F. M. Sobieszczański], jeszcze inni podają Poznań 1572); „Apologia, tho jest dowody y obrona Confessyey” (Kraków 1572, u Wierzbięty); „Spongia naprzeciwko pisaniu nowotnemu i kazaniu księdza Hieronima Powo-dowskiego” (Grodzisko b. w. r. [podług Estreichera r. 1581; podług F. M. Sobieszczań-s kie g o r. 1593]); „Vita Ben. Herbesti” (podł. Estreichera Grodzisko 1580; rzecz napisana wierszem); „Kwestyja o Kościele Bożym, iż błądzić nie może” (Toruń 1582 w 8-ce [F. M. Sobieszczański]; według Estreichera książka wyszła w Toruniu b. w. r., autorem jej zaś prawdziwym być ma Prażmowski) i „Replika na książki księży Jezuitów poznańskich, o powszechnym Kościele” (Toruń 1582, w 8-ce u Ne h-ringa).— Por. życiorys skreślony przez F. M. So b i esz cza ńs ki ego w „Encykl. powsz.” Orgelbranda (T. XIX str. 415), oraz „Bi-bliogr.” K. Estreichera.

Niemojewski Jan herbu Szeliga (* na Kujawach w połowie pierwszej w. XVIJ—+ w Lublinie d. 8 marca r. 1598), brat Jakób a (ob.), również jeden z najpotężniejszych działaczy Re-formacyi w Polsce, naprzód kalwinista, następnie socynjanin, co go poróżniło z bratem, wyznawcą stałym nauki helweckiej, z którym się atoli później pogodził, a naprzód z nim razem, po jego zaś śmierci sam walczył zacięcie przeciw Kościołowi rzymskiemu, zwłaszcza przeciwko Jezuitom, którym dokuczył niemało, jako gracz nielada. —Był sędzią inowrocławskim, podobnie jak ojciec jego, Mikołaj; kilkakrotnie posłował na sejmy, a w r. 1585 należał do de-putaoyi do naprawy praw koronnych. Zarówno jak brat jego, Jakób, słynął i J an z nauki rozległej oraz wymowy niepospolitej, przywodzącej nieraz do rozpaczy przeciwników.— Pierwotnie N. nie był wcale zwolennikiem nowinek religijnych, nawet ostro przeciw nim występował, broniąc katolicyzmu; ale trwało to niedługo, gdyż przyjąwszy wiarę kalwińską, przedzierzgnął się wnet w jej obrońcę stanowczego i świetnego; jako taki występował wielokrotnie podczas sejmu piotrkowskiego w latach 1562 i 1565, oraz na licznych zjazdach przeciwników Kościoła rzymskiego, wszędzie siekąc i gnębiąc słowem okrutnym tych wszystkich, którzy się ważyli z nim rozprawiać. Kalwinizmowi wszakże długo wiary nie dochował, przechodząc w r. 1570 jawnie do obozu socynjańskiego, z którym już i wcześniej zawiązał był stosunki przyjazne. Do kroku tego nakłonił go podobno Marcin Czechowicz (ob.). Złożył też wtedy urząd sędziowski, jako niezgodny z nauką sekty aryańskiej, do której przystąpił i której odtąd stał się rzecznikiem bardzo ruchliwym i głośnym.—W r. 1582 pełnił obowiązki duchownego w Lublinie w zborze tamtejszym, obrawszy sobie miasto ono za pole główne działalności. Tam też walki zacięte wiódł na słowa z H. Powodowskim, kanonikiem poznańskim, Jezuitami, Warszyckim i Jodokiem, z Dominikaninem Sewerynem Lubelczykiem i wielu innymi, a nawet ze

Red-

Niémojewski Stanisław (koniec wieku XVI i pierwsze dziesiątki XVII), Syn Jerzego (ob.), mąż cnotliwy i zacny, rozumny i wspaniały, ogromnie bogaty, a chętny do zasilania w potrzebie dostatkami swemi skarbu publicznego Rzeczypospolitej, której służył gorliwie i wiernie. Był podstolim koronnym, kasztelanem naprzód elbląskim, następnie chełmińskim; w r. 1611 sejm wyznaczył go na komisarza do załatwienia sporów granicznych z krajami ościen-nemi, z czego wywiązał się sumiennie i zręcznie. Poprzednio już na czele chorągwi własnej uczestniczył w wyprawie do Moskwy, popierając Dymitra Samozwańca (ob.) i skreślił dzieje jego. Rękopis ten p. n. „Prawdziwe opisanie powodzenia Dymitra teraźniejszego cara i monarchy moskiewskiego z dołączeniem dziennika wypadków aż do r. 1609 dnia 29 Septembris” złożony był w bibliotece szczorsowskiej hr. Chreptowicza. Dziennik ten, ale doprowadzony jeno do r. 1607, ogłosił w przekładzie

współwiercami swymi, z którymi również miewał zatargi częste i nieraz bardzo ostre, jak np. z samym F. Socynem, Moskorzowskim i Budnym (ob. wszyst. te nazw.). W r. 1582 potykał się na słowa w Lewartowie z Jezuitą A. Radzymińskim przez dwa dni z rzędu (d. 14 i 15 sierpnia), mając do pomocy u boku Wojciecha Kalinowskiego, rektora szkół tamecznych, Grzegorza, ministra zboru, i Fr a n-ciszka Kurowskiego. Także ścierał się ostro ze słynnym ks. Skargą i z pola mu nie ustąpił.— Władając znakomicie mową ojczystą i posługując się nią wzorowo, będąc również i łacinnikiem bardzo biegłym, walczył nietylko słowem ale i piórem z powodzeniem równem, a pozostałe po nim rzeczy polskie pisane są językiem wybornym, naśladowania godnym, poprawnym i czystym, stylem jędrnym i dosadnym, częstokroć okraszonym dowcipem zdrowym a trafnym. Łacina jego tak samo zasługuje na uznanie wszelkie. Prace jego drukiem ogłoszone dowodzą, że był mężem światłym, znawcą niezwykłym Pisma świętego, dziejów Kościoła i literatury kościelnej, a przytem szermierzem zręcznym i wytrawnym, rozumującym bystro, logicznie, umiejącym się przytem w miarę potrzeby powściągać i trzymać słowa na wodzy. Najlepiej określił znaczenie jego Szczęsny Że-brawski w dziele swem „Recepta na plastr Czechowicz'a” porównywająo wpływ jego w Polsce z działalnością Lutra w Niemczech, a Kalwina i Teodora de Bèze we Frau-cyi.—Bibliografowie wymieniają dzieła jego następujące: „Epistoła ad Faustum Socinum contra ejus explicationem capituli VII ep. od Romanos” (Raków 1581, w 8-ce znajduje się też w wydaniu rakowskim traktatu Socyna zr. 1582 i Raków u Sternackiego 1612; tudzież w T. X „Biblioteki braci polskich” str. 91); „Obrona przeciw niesprawiedliwemu obwinieniu i rozlicznym potwarzom, któremi ks. Powodowski, kanonik poznański, w swojem wędzidle ludzi niewinnych w podejrzenie i w brzydkie pohańbienie przywieść UBiłuje” (dr. Aleksego Rodec-kiego 1583 w 4-ce, b. w. m. dr., podług Estreichera w Rakowie), „Joan. Niemoiewii epistolae duae de Sacrificio et invocatione Christi et ad eas Fausti Socini responsio” (Kraków 1611, w 4-ce; także w „Bibliotece braci polskich” T. I str. 397 i T. II str. 465; podług K. Estreichera, Raków 1578 p. n. nieco odmiennym); pismo przeciwko dziełu Emanuela Wegi, jezuity portugalskiego, o Wieczerzy Pańskiej (1587; podł. Estreichera „Scriptum polon, adversus Eman. Vegae theses de trans-substantione” Antverpiae 1586); „Epistoła ad Georg. Schomannum de Fausti Socini scripto in quo de usu et fine coenae Domini breviter dis-sertatur 1588” (u Estreichera „O wieczerzy Pańskiej” [1588], rzecz napisana była pierwotnie po polsku, Jerzy Schomann, przełożył

ją na łacinę i dołączył do dzieła F. Socyna „De coena Domini” [Raków 1618]; toż samo w „Bibl. braci polskich” [T. str. 756]); „Scriptum contra partem quandam disput. Socini de Jesu Christo Servatore” (u Estreichera „Contra excerpta ex disputatione F. Socini de Servatore J. Christo” [Raków 1594]; także w przekładzie polskim w „Bibl. braci polskich” (T. II str. 444); „Krótkie pokazanie na pochodnię księdza Powodowskiego, czemu Chrystus bywa nazywan Synem Bożym” (b. w. m. i r.); „Ukazanie, iż Kościół papieski nie jest ani apostolski, ani święty, ani jedyny, ani powszechny, przytem odpowiedzi na potwarze doktora Wilkowskiego, któremi zbór Pana Chrystusów zelżyć i ohydzić chce” (b. w. m. dr. 1583, w 4-ce; podł. Estreichera obie rozprawy pod nap. odmiennym nieco drukowane były roku tegoż i każda osobno w Rakowie u Aleksego Rodeckiego); „Mowa o zburzeniu zboru krakowskiego 1591” (w 4-ce; Estreicher nie podaje); „Disputatio Levartoviae habita 1592 cum Hadriano Radziminio Jesuita etc.” (Estreicher nie podaje); „Dostateczne zniszczenie błędu o przemienieniu istot ehleba” (b. w. m. dr. i r. [Estreicher]).—Por. Ossolińskiego „Wiadomości historyczno-kryt. ” (T. IV str. 32); F. M. Sobieszczańskiego życiorys N-ego w „Enc. powsz.” Orgelbranda (T. XIX str. 416) i K. Estreichera „Bibliogr. pols.”.    Bed-

Niemojewski Jerzy, herbu Rola (* na Pomorzu Pruskim w w. XVI—f r. 1615), kasztelan chełmiński, potomek rodu osiadłego zdawna na Pomorzu, mąż uczony i krajowi dobrze zasłużony; posłował z ramienia Rzeczypospolitej z powodzeniem do Niemiec i do Turcyi. Grób jego znajdował się w Starogrodzie na Pomorzu.— Por. F. M. Sobieszczańskiego w „En-cykl. powsz.” Orgelbranda (T. XIX, str. 418).

Red.

Red.

P. Chm.

rosyjskim Ustrjałow w dziele „Skazanja Sowrjemieumkow o Dmitrje Samozwancje” (T. IV, str. 1 i nast.); oryginał zaś polski wydrukował Turgienjew w „Historiae Russiae Monumentu* (T. II).— Por. życiorys N-go w „Encykl. powsz.” Orgelbranda, skreślony przez F. M. S o b i e s z-czańskiego (T. XIX, str. 418).

Niemojewski Józef (* w Wielkopolsce w połowie drugiej wieku XVIII—f w Rokitnicy [pow, Lipnoski] d. 16 lipca r. 1839), starosta Szrem-ski, gienerał wojsk polskich. Zgodnie ze zwyczajem ówczesnym, dla wyrobienia się w sztuoe wojennej, wstąpił w r. 1787 do wojska pruskiego, uchodzącego wtedy za najlepsze, i służył w pułku huzarów słynnego gieuerała Joachima von Ziethen (ob.). W tymże roku z pułkiem swym uczestniczył w wyprawie do Hollaudyi i bił się pod Harlemem, Rotterdamem i Amsterdamem. Rzuciwszy służbę pruską, w r. 1790 powrócił do kraju i w szeregach ojczystych uzyskał stopień rotmistrza kawaleryi narodowej w brygadzie gienerała Madalińskie-go (ob.). W r. 1794 potykał się szczęśliwie z Prusakami pod Kościanem i pod Kcynią, uczestniczył też w zdobyciu Bydgoszczą pod gien. H. Dąbrowskim (ob.).—Dnia 4 listopada tegoż roku, po zdobyciu Pragi przez Su worowa (ob.) bronił mostu na Wiśle aż do poddania się Warszawy. W r. 1796 wszedł do le-gjonów polskich we Włoszech, ale zdaje się, że się w nich niczym nie odznaczył, ponieważ L. Chodźko (ob.) w dziejach legjonów tych nie wymienia go ani razu. —Po bitwie pod Jeną, mianowany gienerałem brygady, walczył znów pod Dąbrowskim i od r. 1807 należał do wojsk Ks. Warszawskiego. W r. 1809, podczas wojny z Austryą, miał sobie powierzoną obronę Serocka, i dobrze wywiązał się z zadania Bwego. W r. 1812 uczestniczył w wyprawie napoleońskiej do Moskwy i otrzymał ranę od kuli karabinowej.— Opuściwszy szeregi w r. 1816 osiadł w majątku swym Rokitnicy, gdzie też życia dokonał. — Za męstwo okazane w r. 1794 otrzymał od Kościuszki obrączkę złotą, był kawalerem krzyża wojskowego polskiego, legji honorowej francuskiej i orderu Obojga Sycylji.

Niemojewski Andrzej (* d. 23 stycznia roku 1864), poeta, rodem z Rokitnicy (w król. Pols.) studyował prawo w uniwersytecie dor-packim; potem bawił czas jakiś w Krakowie, zanim znalazł zajęcie biurowe w Dąbrowie i Sosnowcu, gdzie wystudyował życie górnicze i fabryczne: obecnie mieszka w Warszawie. Pisywał i pisuje artykuły publicystyczne do pism postępowych („Prawda”, „Głos” i in.); lecz właściwą jego dziedziną jest twórczość poetycka wierszem i prozą. Jest to talent jędrny, pełen życia i zdrowia, odtrącający wszelkie pessymi-zmy, nienawidzący obłudy, powołujący do czynu słowem, zupełnie oswobodzonem od tej konwen-cyonalnej frazeologii, którą jego rówiennicy zazwyczaj powtarzają za mistrzami i co myślał i czuł, to wypowiadał wprost, częstokroć bez żadnego obrazu, bez subtelnych czy naciąganych porównań. Ale nie znaczy, że był zwolennikiem jakiejś chłodnej „trzeźwości”, owszem w myśPOdy Mickiewicza „szalonymi” młodym być radzi, i poświęcenia nie nazywa „awanturą”; sądzi, że gwałt należy odpierać gwałtem. Samolubstwa, choćby pod najzłudniejszą kryjącego się postacią (up. w „duszach artystycznych”) nie cierpi i ostrym biczem satyry smaga. Ceniąc swobodę myśli i samodzielność, pragnie jednak zespalania sił, by módz złe w życiu najbliższem wykorzenić. Bolesna dola robotników|[zajmuje go mocno i niejedną pieśń lub obraz mu pod pióro, tchuące sympatyą, nasunęła—Taki jest zasadniczy charakter wszystkich pism N-go, czy wierszem, czy prozą, czy w formie liryczno-epiczuej czy dramatycznej, czy nowellistycznej się ukazują. Oto ich nad-pisy: „Poezye” (Kraków 1891), „Poezye prozą” (t-że t. r.), „Poezye serya druga” (t-że 1893), „Majówka” (Lwów 1895), „Podziemia”, „Łuny”, „Ziemia obiecana” (Kraków 1895), „W ciszy wiejskiej”, „Stolica”, „Ptaki burzy” (t-że 1896), „Listopad” (Lwów 1896), „Listy człowieka szalonego” (1890), „Bajka” (1890, dwa wydania). Ostatni ten utwór ma formę dramatyczną i był jakby zapowiedzią zwrotu N-go w tym nowym dla niego kierunku. Jakoż niebawem ukazały się trzy rozległe dramaty, jeden w smaku realistycznym: „Familia” (1901), dwa w duchu alegorycznym: „Rokita” (1901) i „Dzień on—dzień gniewu Pańskiego” (Lwów 1903). Nierównej są one wartości; niektóre w nich sceny są znakomicie wykonane, ale nie zlewają się w jednolitą całość potężnego wrażenia, gdyż im szkodzą inne, należycie z tamtemi niesharmonizo-wane, ani pod względem myśli, ani pod względem wykonania; szczególuie ostatni pod tym względem szwankuje. Wielkiego rozgłosu doczekały się „Legendy” (Lwów 1902), w których autor swobodnie dotwarzał z fantazyi pewne wypadki z dziejów ewangielicznych, zabarwiając je racyonalistycznie pod względem wykładu, nie pod względem samego wątku, który przeważnie jest poetyczny. Prokuratorya lwowska skonfiskowała książkę i wytoczyła autorowi proces; książka oczywiście została rozchwytana, a obecnie ukazała się w wydaniu ponownem p. n. „Tytuł skonfiskowany” (Lwów 1903). Nie mało też wrzawy narobił artykuł N-go (w| „Głosie” warszawskim), wymierzony przeciwko Stanisławowi Przybyszewskiemu, jako wsączającemu pierwiastki rozkładowe w serca młode. Wspomnieć trzeba jego protest (w „Prawdzie”) przeciwko nowym dążnościom Ja na Popławskiego i jego zwolenników.

Niemojowski Wincenty (* d. 5 kwietnia r. 1784 w Słupi, w dawnej ziemi Wieluńskiej—

Red.

f w Moskwie w styczniu r. 1834), polityk i mąż stanu. Wychowanie staranne i wykształcenie początkowe otrzymał w domu, oraz w szkołach wieluńskich: po utracie rodziców oddany został w r. 1798 do szkół pijarskich w Warszawie, ukończywszy je zaś w r. 1800, udał się na nauki uniwersyteckie do Halli i Erlangen, gdzie zapisał się do wydziału prawniczego. W roku 1803 powrócił do kraju, zostającego wówczas pod panowaniem Prus, i zaczął pracować w sądzie kaliskim.—Gdy po rozgromię jenajskim na schyłku r. 1806 wojska francuskie zwycięsko wkroczyły do Wielkopolski, wezwany przez gie-nerała H. Dąbrowskiego i Józefa Wybickiego (ob. te nazw.), został N. członkiem izby administracyjnej departamentu kaliskiego. Po utworzeniu Ks. Warszawskiego, pozostając nadal jeszcze lat kilka na urzędzie, umiał sobie zaskarbić uznanie przychylne współobywateli.— Ożeniwszy się w r. 1810 z Katarzyną Umińską, osiadł na wsi, zajmując się odtąd gorliwie, obok gospodarstwa rolnego, naukami politycznemi, a trzymając się wzorów francuskich, ówczesnych, które też wywarły wpływ stanowczy na sposób myślenia i postępowania jego w latach późniejszych.— Po ogłoszeniu Królestwa Polskiego, kongresowego, obrany posłem kaliskim wszedł w r. 1818 do sejmu i stanął od razu na czele opozycyi, którą uprawiał podług pojęć parlamentarnych, francuskich, jako obrońca gorliwy konstytucyi, narażając się przez to rządowi, ale zyskując równocześnie rozgłos i uznanie wśród młodzieży cywilnej i wojskowej, oraz u wszystkich niezadowolonych z istniejącego wówczas porządku rzeczy. Na stanowisku tym trwał ciągle, nie zbaczając krokiem z raz obranej drogi, pomimo że przez to stał się ofiarą prześladowań różnych, które doszły nawet tak daleko, że w r. 1825, nie zważając na godność jego poselską, nietylko nie dopuszczono go do obrad sejmowych, ale zabroniono mu nawet wstępu do stolicy i odstawiono go pod strażą do domu, skąd mu nie dozwolono wyruszyć na krok jeden.—Po wybuchu listopadowym w r. 1830 N. pośpieszył do Warszawy, by zasiąść w sejmie jako poseł kaliski, następnie zaś wszedł do składu rządu rewolucyjnego i należąc do jego członków naj czynniej szych, odegrał rolę bardzo wybitną.—Po upadku Warszawy w r. 1831 chciał się schronić do Erancyi, ale ujęty na granicy, skazany został na wygnanie do Syberyi; nie dojechał tam wszakże, gdyż w drodze, zapadłszy ciężko na zdrowiu, rozstał się ze światem w Moskwie.—Drukiem ogłosił: „Głosy posła kaliskiego na sejmie Królestwa Polskiego” (Poznań 1818; w 4-e, str. 19); „Głos zastępcy Ministra spraw wewn. i policyi miany w Izbach połączonych na Sessyi 24 Stycznia r. 1831” (Warszawa 1831; w 8-e, str. 54): z języka francuskiego przełożył: z poezyi Kazimierza Delavigne „Do Napoleona jedna

Enc. Poważ. Illnstr. S. II. Zesz. 15. T. II.

z Messenian” (Warszawa 1830; w 8-e, str. 16) i „O monarchii konstytucyjnéj i rękojmiach publicznych, rzecz wyjęta z dzieł Benjamina Constant, przekładania W. N-go” (tamże 1831; 2 tomy w 8-e). — Por. H. Schmitta „Dzieje Polski” (Lwów 1868; T. IV, str. 357, 371, 384, 403, 460 464, 473, 537 i 558).

Niemojowski Bonawentura (* r. 1787 w Marehwaczu między Opatówkiem a Błaszkami w Kaliskim—f w Paryżu d. 17 czerwca roku 1835), brat młodszy Wincentego N-go (ob.), również jak on patryota gorący, polityk i publicysta.— Po ukończeniu szkół pijarskich w Warszawie, dla kształcenia się dalszego wysłany był za granicę i przebywał głównie w Paryżu, gdzie przejął się miłością wolności, opartej na swobodach konstytucyjnych, a uznanym raz przez siebie zasadom wiernym pozostał i w późniejszej działalności swej politycznej.— Z wyboru współobywateli wszedł w r. 1820, jako poseł wieluński, do sejmu Królestwa Polskiego, a przyłączywszy się do opozycyi, stanął do walki obok brata Wincentego i posła maryampolskiego, Godlewskiego, wykazując przytym zdolności parlamentarne wcale nie powszednie. To ściągnęło na niego, równie jak na brata, niechęć rządu i stało się źródłem prześladowań licznych. Aby mu zagrodzić drogę do działalności sejmowej dalszej, postarano się o to, że ktoś nastawiony wytoczył mu sprawę karną o pobicie rzekome, a przez to na razie zamknął mu wstęp do sejmu. W ten sposób pozbyto się tymczasowo posła bardzo niewygodnego rządzącym.— Podczas wyborów do sejmu mającego się zebrać w r. 1830, N. pod silnym naciskiem z góry nie był wybrany, ten sam los spotkał brata jego i Godlewskiego, gdyż i oni nie otrzymali ilości dostatecznej głosów. Ale N. nie dał za wygranę; nie mogąc chwilowo działać w sejmie, rozwinął działalność opozycyjną piórem, o ile tylko na to przepisy cenzuralne pozwalały, a jako ofiara ucisku, zyskiwał sobie coraz szersze uznanie i znaczenie.—Po wybuchu rewoluoyi listopadowej w r. 1830 N. wszedłszy znów do sejmu, zaczął odrazu odgrywać rolę polityczną, bardzo wybitną, jako jeden z członków t. zw. 8tronnictwakaliskiego, opierającego się ściśle na podstawach konstytucyjnych, a zajmującego środek między t. zw. wtedy arystokratami i demokratami. Wtedy też N., korzystając z wolności prasy, nieraz chwytał za pióro, walcząc nim na łamach dzienników stołecznych. W maju r. 1831, nie mogąc się zgodzić na poglądy biorące górę w rządzie, wystąpił wraz z Małachowskim z ministeryum, do którego należał, by swobodniej pracować dalej jako poseł i publicysta.— Gdy w połowie drugiej sierpnia gienerał Krukowiecki został prezesem rządu, chcąc sobie ująć stronnictwo kaliskie, powołał na wiceprezesa N-go, który też urząd ten przyjął.— Podczas układów Kruko-

113

cie z Kowna do Możejek, o 23 wiorsty od Rosieli. Mieszkańców liczy 648. Posiada kościół katolicki i stacyę pocztową. W N. odbywają się 4 razy do roku targi na konie.

wieckiego o poddanie stolicy, w nocy z dnia 7 na 8 września izby połączone, usuwając gie-uerała tego, mianowały N-go prezesem rządu.— N. wybór ten, wcale nie nęcący, przyjął z konieczności, nie chcąc odmową zakłócać więcej jeszcze położenia i tak już rozpaczliwego, a gdy kapitulacya nastąpiła, udał się razem z wojskiem do Modlina.—O ile mógł starał się sprawę upadającą podtrzymać, lecz gdy w d. 23 września wielka rada wojenna oświadczyła się ogromną większością głosów przeciwko dalszemu prowadzeniu walki, N. oburzony złożył swą godność i razem z innemi członkami rządu wkrótce kraj opuścił, udając się do Paryża, gdzie zmarł już po latach kilku jako wygnaniec.— Z prac N-go drukiem ogłoszonych osobno, pomijając oczywiście liczne jego występy publicystyczne, rozsiane w pismaoh warszawskich, ówczesnych, wymieniamy: „L’autocrate et la constitution du royaume de Pologne” (Bruksella 1832); „Kilka słów do współrodaków z powodu fałszów przez J. B. Ostrowskiego, w piśmie «Nowa Polska» zwanem ogłoszonych” (Paryż 1833); „O ostatnich wypadkach rewolucyi polskiej, w odpowiedzi na biografię Jenerała Marcina Rybińskiego” (tamże

1833)    i „Réclamation et protestation” (tamże

1834) .— Por. życiorys w „Encykl. powsz.” S. Or

gelbranda (T. XIX, str. 419) i H. Schrait-ta „Dzieje Polski” (Lwów 1868, T. IV, str. 357, 371, 403, 460, 506, 518, 539, 544, 548, 549, 551, 553 i 557).    Red-

Niemojowski Ludwik (* r. 1823 —f w połowie grudnia r, 1892), literat, rodem z Warszawy, odebrawszy średnie wykształcenie, osiadł na wsi wWie-luńskiem, gospodarował i oddawał się piśmiennictwu. Pierwsza jego praca drukowana sięga r. 1851, wtedy ogłosił 4-aktową komedyę: „Dwa towarzystwa”. W r. 1856-ym wyszedł tom jego „Komedyj”, oraz poemat religijny p. n. „Obrazy z Pisma św.” (Poznań). Od r. 1863 do 1874 przebywał we Wschodniej Syberyi i zapoznał się dokładnie z tameczną gieografią i etnografią, co powróciwszy do kraju zużytkował w artykułach pomieszczonych w „Wędrowcu ce Warszawskiej” i t. p. Prócz tego ogłaszał różnorodne zbiory wierszy, opowiadań, powiastek, jak oto: „Ziarenka” — wierszyki dla dzieci (Warszawa 1875, wyd. drugie 1881), „Obrazki Syberyi”, ilustrowane przez E. Andriollego (t. r.), „Powieści i szkice obyczajowe” (3 tomy, Warszawa 1881), „Trójlistek, wierszyki dla młodych czytelników” (t. r.), „Marysia Ochocianka, obrazek ludowy” (t. r.). Był gorliwym współpracownikiem „Przyjaciela dzieci” i wiele w nim pomieszczał bajek i opowiadań. Ostatniem jego dziełkiem drukowanem była „Dworka” (1892). Talentu znaczniejszego nie posiadał. Zmarł w Warszawie

Niemoniuny, miasteczko na Litwie, w pow. Trockim, gub. Wileńskiej, nad Niemnem. Mieszkańców 392. Kościół parafialny katolicki, w roku 1761 zbudowany.

łTiemolacy, sekta rossyjska, powstała wśród staroobriadców nad Donem w pierwszej ćwierci wieku XIX. Założycielem jej był Kozak Gabryel Zimin, zesłany za propagandę na Kaukaz w r. 1837. Nazwę swą otrzymali od tego, że nie odprawiają żadnych modłów, modlić się mają tylko w duchu, obywają się też bez duchowieństwa. Nie obchodzą żadnych świąt, ani postów. Nie odprawiają żadnych obrzędów; dzieciom nadają imiona w ósmym dniu po urodzeniu, żadnych jednak cerymonij, zastępujących chrzest z wody niema przytem. Małżeństwa zawierają przez prostą zgodę narzeczonych i ich rodziców; umarłych grzebią bez modlitw. Około r. 1860 sekta N-ów, zresztą nieliczna, znalazła wyznawców w gub. Wiackiej, Permskiej i na Syberyi.

P. Chin.

Niemoralność. Ciągłe, codzienne doświadczenia w życiu pouczają nas, że człowiek żyjący w społeczeństwie czuje się w działaniach ograniczanym mnóstwem konieczności, które—(w przeciwieństwie do konieczności z wrażeń narzucających się zmysłom naszym, jako świat zewnętrzny i przyroda)—moglibyśmy nazwać konieczno-ściami ideowemi. Nie krępują nas one i nie ograniczają w taki n.p. sposób jak ściana, której głową przebić nie możemy, jak ziemia po której kroczymy, nie są one tak niezbędne jak pokarm spożywany lub powietrze, którym oddychamy, a jednak są one dla nas także konie-cznościami, świadoma bowiem i myślą kierowana w ola czuje się niemi ograniczona tak, iż w bardzo przeważnej liczbie wypadków jej siły— nie starczą aby owe ograniczenia usuwać. Takie konieczności ideowe są trojakiego rodzaju: Bibliote- 1) przepisy prawne, państwowe, lub wogóle przepisy przez jakąś zorganizowaną grupę społeczną jednostce narzucone, 2) zwyczaje i obyczaje społeczno-towarzyskie, 3) przepisy i zobowiązania, tak zwane moralne. Są to wszystko konieczności ograniczające człowieka ideowo, podczas gdy świat zmysłowy ogranicza go wra-żeniowo. Jakiś np. przepis prawny, dajmy na to obowiązek zapłacenia podatku, albo jakiś zwyczaj, np. noszenia kapelusza na ulicy, nie ogranicza człowieka tak, jak siła ciężkości, ale jednak przecież zniewala go do świadomego działania lub zaniechania czegoś w sposób stały i staje się jakoby przymusem zewnętrznym. Pierwsze dwa rodzaje konieczności ideowych, Niemokszty (po litew. Namakszcziu albo pochodzące od stałych organizacyij społecznych, Nemeksztaj), miasteczko na Żmudzi, w po- tndzież wszelkie czynniki zwyczajowe, mają tę wiecie Rosieńskim, gub. Kowieńskiej, przy trak- właściwość, iż występują w naszej świadomości

ni s.

jako siła zewnątrz przez otoczenie społeczne nam narzucona, której nasza wola poddaje się jako czemuś od niej silniejszemu. Natomiast trzeci rodzaj konieczności ideowych, t. j. przepisy i obowiązania moralne, występują w świadomości jako opatrzone jakby jakąś siłą od wewnątrz idącą, w nas samych i w głębiach istoty naszej duchowej źródło swoje mające. Zobowiązanie moralne przedstawia się nam jako konieczność ideowa, nie dlatego, że nam je jakaś siła zewnętrzna narzuca, ale dlatego, iż je sobie sami, jako obowiązek wskazujemy, czyli, że w tym lub owym kierunku mamy poczucie obowiązku. Otóż wszelkie działanie, które temu z nas samych od wewnątrz idącemu poczuciu odpowiada, nazywany moral nem, inne zaś, które mu się sprzeciwia, nazywamy uie-moralnem. Moralnością przeto nazwiemy tę całą treść ideową, która występuję w świadomości w formie zobowiązań i postępkami nasze-mi kieruje, jakby jakaś od wewnątrz z nas samych płynąca siła. Stan, w którym wszelkie świadome podniety do czynów, tudzież czyny same, tak nasze własne, jak i cudze, są zgodne z wszelkiem w nas tkwiącem poczuciem się do obowiązków, określamy jako stan urzeczywistnianej moralności, przeciwnie znowu stan, w którym tak nasze, jak i drugich postępki stają z tym poczuciem w sprzeczności, przedstawia się nam jako stan niemoralności. N., jako zaprzeczenie moralności, jest możliwa dlatego, iż konieczności ideowe występują dla nas zupełnie inaczej niż konieczności wrażeniowe. Nie wolno rai oszukiwać, to znaczy zupełnie co innego, aniżeli np. nie mogę chodzić po wodzie lub powietrzu. W tym drugim przypadku konieczność występuje jako najściślej związana ze sposobem naszego życia i istnienia, w pierwszym zaś przypadku istnienie wprawdzie moje, jako czegoś żyjącego, nie ulegnie zniszczeniu, a więc czynność jest z punktu widzenia samego tylko bytu organicznego możliwa. Stan N-i nie jest zaprzeczeniem istnienia wogóle, a więc jest do urzeczywistnienia możliwy. — Częstokroć przepisy prawne lub obyczaje osiągają taką samą niemal siłę jak i konieczności wrażeniowe, t. j. niestosowanie się do nich, pociąga zniszczenie warunków istnienia. Moralność zaś im jest doskonalsza w tym wyższym stopniu polega na samej tylko sile wewnętrznej, jest koniecznością, którą sobie istota duchowa sama narzuca, a więc w tym wyższym stopniu dopuszcza możność przeciwieństwa, t. j. N-i.— Możemy przeto określić N. w sposób następujący: Jest to albo świadome i dobrowolne uznawanie za ideową od wewnątrz płynącą siłę takich zasad działania, które są sprzeczne, tak z własnem jak i u innych ludzi powszechnem poczuciem obowiązków — albo jest to postępowanie i spełnianie czynów z takiem poczuciem niezgodnych. — Określiwszy w tak ogól

ny sposób ideę N-i, musi nam się w dalszym ciągu zaraz nasunąć pytanie, czy ludzkość zawsze i wszędzie te same zasady i te same postępki uznawała za niemoralne, czy nie? — Szukając odpowiedzi na to pytanie, musielibyśmy wdać się oczywiście w rozbiór zagadnienia, dotyczącego istoty i źródła moralności wogóle, to zaś zaprowadziłoby nas tu za daleko, odsyłamy więc czytelników do art. „Moralność", gdzie znajdzie powyższe zagadnienia rozważone dokładniej. Tu zaś powiemy tylko całkiem krótko, że pojęcie N-i jest tak samo względne, jak i pojęcie moralności; oba pojęcia posiadają w dziejach społeczeństwa ludzkiego swoją także histo-ryę.— Co na niektórych stopniach rozwoju i w pewnych warunkach przedstawia się jako moralne, to na innych stopniach i pod zmienio-nemi warunkami okaże się niemoralnem. W je dnem przecież kierunku można jednak ogólną, a ściśle na empirycznej podstawie opartą postawić zasadę: Oto faktem jest powszechnie stwierdzonym, że za moralne uchodziło zawsze i wszędzie to wszystko, co w sumieniach ludzkich posiadało uświęcenie religijne, a za niemoralne wszystko, co się temu uświęceniu przez religię sprzeciwiało. To jest zasada niewątpliwie powszechna. Odpowiedź na pytanie, dlaczego tak było zawsze i tak jest do dzisiaj, znajdzie czytelnik pod nagłówkiem „Moralność".

Uiemota stanowi najbardziej zawikłany, a więc i trudny do spopularyzowania dział zboczeń mowy. Zanim zdamy sprawę z jej istoty, musimy przedew8zystkiem choć w kilku słowach zaznaczyć, na czem zasadza się czynność mózgu przy mówieniu, oraz jaka jest psychiczna podstawa rozwoju mowy u dziecka.— Czynność fizyo-logiczna mózgu przy mowie polega na tern, aby rozumieć mowę lub pismo, oraz ze zrozumieniem samodzielnie mówić lub pisać. (Nie chcąc wikłać sprawy, uwzględniamy tu tylko mowę ustną). Do tego celu służą nam prze-dewszystkiem pamięć s ł o w n a (ośrodki): słuchowa A (ob. fig. 176 niżej), do słyszenia wyra-

Fig. 176.

zów, składających się z pewnego szeregu tonów i szmerów, oraz ruchowa M, potrzebna do wykonywania narządami mownemi odpowiednich ruchów. Oba rodzaje pamięci słownej umiejscowione są na zewnętrznej powierzchni mózgu, a więc w jego korze. — Nabywanie mowy samodzielnej rozpoczyna się od powtarzania wyrazów, polegającego na licznych skojarzeniach, powstających zwolna, pamięci słuchowej i ruchowej. Powtarzanie to pozostawia ślady słowne w innem miejscu kory mózgowej S. Pamięć tę nazywamy kojarzącą (automatyczną). Ślady słowne gromadzą się zwolna, a w następstwie wyłaniają się automatycznie, jako wspomnienia wyrazów; są one nieodzowne do mowy samodzielnej. Jest to pierwszy akt mowy automatyczn y.—Przy rozumieniu mowy łączymy pamięć słuchową A z wyobrażeniem W i nabywamy w ten sposób pojęcia słowne, przy mowie zaś samodzielnej ze zrozumieniem kojarzymy powstające we wskazany sposób, pojęcia słowne ze wspomnieniami wyrazów S. Jest to drugi akt mowy, psychiczny. Tak np. przyswajamy sobie pojęcie słowne „jabłko”, a więc i rozumiemy naówczas, gdy przy udziale pamięci słuchowej uświadamiamy sobie szereg głosów zawartych w tym wyrazie i połączymy go z odpowiedniem wyobrażeniem; wymawiamy zaś ze zrozumieniem tenże wyraz wtedy, gdy pojęcie słowne „jabłko” skojarzymy z wyrobionem już uprzednio automaty cznem wspomnieniem tego wyrazu.—Psychiczna strona mowy charakteryzuje się głównie tern, że w każdej chwili możemy łączyć pojęcia słowne z automatyeznemi wspomnieniami wyrazów, to jest myśleć wyrazami (mowa wewnętrzna), a tern samem samodzielnie mówić.— Opisany mechanizm psychologii mowy znajduje zupełne potwierdzenie w podstawie psychicznej rozwoju mowy u dziecka. Pierwotny jego język stanowią różne głosy, oraz giesty, nie mające nic wspólnego z daleko później powstającą pamięcią słowną. Najwcześniej występuje u dziecka rozumienie mowy, to jest zdolność łączeuia wyrazów z wyobrażeniami. Z rozwojem zdolności do naśladowania, zaczyna wytwarzać się pamięć ruchowa, polegająca na łączeniu słyszanych głosek z ruchami narządów mownych. W miarę coraz większego wyrabiania się owych odmian pamięci, dziecko w końcu pierwszego roku zaczyna powtarzać wyrazy. Powtarzanie to, jak wyżej powiedziano, pozostawia ślady wyrazów (pamięć automatyczna) i przygotowuje najpóźniej, gdyż dopiero w końcu roku 3-go, rozwijający się okres mowy samodzielnej. Podczas tworzenia się automatyzmu mowy, dziecko ma do przezwyciężenia bardzo wiele przeszkód, zarówno ze strony wytwarzania się różnych dźwięków, jako też utrzymywania w pamięci słuchowej w należytym porządku następowania po sobie zgłosek danego wyrazu.—Oto dlaczego powstawanie automatyzmu mowy łączy się z wielkim nakładem pracy intelektualnej dziecka, a przy niedorozwoju psychicznym wcale się nie rozwija, lub też rozwija się nieprawidłowo (bełkotanie).— Z powyższego okazuje się, że rozwój mowy u dziecka przechodzi trzy okresy: 1) język pierwotny (różne głosy i giesty), 2) r o z w ó j pamięci słuchowej (rozumienie mowy),

3) wyrabianie się automatyzmu mowy i łączenie pojęć słownych z wyrazami (mowa samodzielna).— Z powodu bardzo zawikłanych form N-y u dorosłych, możemy bliżej zastanowić się tylko nad istotą najprostszych jej postaci. Dla przykładu wystawmy sobie trojakiego rodzaju chorych z N-ą, u których jednak pojęcia słowne zostały zachowane. Przypuśćmy, że wskutek jakiejkolwiek sprawy patologicznej, (najczęściej wynaczynienia krwi do mózgu), chory utracił pamięć słowną, ruchową. Ponieważ pamięć słowna, słuchowa, oraz automatyczna pozostały nienaruszone, chory więo ten rozumie mowę, posiada mowę wewnętrzną, a więc myśli wyrazami, nie może jednak własnowolnie mówić, utracił bowiem pamięć ruchów potrzebnych do wygłaszania słów. Jest to najprostsza postać N-y ruchowej.—Wystawmy sobie teraz, że wskutek zmiany w ośrodku S, chory utracił zdolność automatycznego przypominania sobie wyrazów. Rozumie on mowę, ponieważ pamięć słuchowa jest czynna prawidłowo, może nawet wymawiać oddzielne głoski, z powodu nienaruszonej pamięci ruchowej, nie może jednak ani myśleć wyrazami, ani też samodzielnie mówić, albowiem utracił wspomnienia wyrazów. Jest to t. zw. N. ruchowa, kojarząca.—Wyobraźmy sobie nakoniec, że nastąpiło zniszczenie pamięci słuchowej. Chory taki nie rozumie mowy, ponieważ jednak zarówno automatyczne wspomnienia wyrazów, jako też pamięć ruchowa pozostały prawidłowe, może więc samodzielnie mówić, ale nie mając kontroli nad własnemi słowami, mówi bez żadnego znaczenia i związku. Jest to t. zw. N. słuchowa (głuchota wyrazowa). — Nie zatrzymujemy się nad zboczeniami pisma w dwu ostatnich kategorjach chorych, ponieważ tu uwzględniamy tylko zboczenia mowy ustnej. — Istota daleko ważniejszej pod względem praktycznym N-y u dzieci, lubo odmienne przedstawia obrazy, pozostaje ta sama, Prze-dewszystkiem od właściwej N-y ruchowej należy tu wyróżnić mowę opóźnioną, to jest brak mowy mniej lub więcej do roku 5-go. Mowa opóźniona zależy od osłabienia pamięci słownej, a w związku z tern niemożności wytworzenia automatyzmu mowy, a więc i powstania mowy samodzielnej. Stan ten występuje zazwyczaj, jako jedna z oznak zwyrodnienia psychicznego (por. Jąkanie).— Przy N-e właściwej należy odróżniać dzieci z niedorozwojem psychicznym (idyota, głuptak i zacofany) od prawidłowych. U dzieci upośledzonych umysłowo mogą zdarzać się dwie możliwości: albo sam niedorozwój powoduje N-ę, lub też istnieje pewna zmiana anatomiczna w ośrodkach słownych.—U idyotów zupełnych, przy braku spostrzeżeń zmysłowych, nie może być mowy nawet o najłatwiejszym akcie, a zarazem najważniejszym akcie mowy, rozumieniu, gdyż niedorozwój psychiczny łącznie z ośrodkami mowy dotyczy przedewszystkiem całego mózgu, jako narządu myślenia. Idyoci niezupełni i głuptacy, uzdolnieni do spostrzeżeń zmysłowych, oraz kojarzeń, wznoszą się już do możności rozumienia mowy, oczywiście w rozmiarach ograniczonych, upośledzenie jednak zdolności umysłowych utrudnia im wyrobieuie mowy automatycznej, nieodzownej przy mowie samodzielnej. To też idyoci niekształceui i głuptacy rzadko przekraczają granicę wygłaszania bełkotliwie słów pojedynczych dla oznaczania swych sądów pierwotnych i na tym stopniu pozostają wciągu życia całego. Zmiana anatomiczna w ośrodkach słownych u dzieci upośledzonych umysłowo, najczęściej umiejscawia się w ośrodku pamięci ruchowej (N. ruchowa), daleko już rzadziej słuchowej (głuchota wyrazowa). Niedorozwój psy-chiczuy stanowi najważniejszą i najczęstszą przyczynę N-y.— Co się tyczy dzieci z inteligiencyą prawidłową, to niemota może zależeć u nich od zmiany anatomicznej w ośrodku pamięci słownej, ruchowej, najczęściej wskutek urazu lub przebytej choroby zakaźnej, od uabytyoh częściowych zmian obustronnych w uchu średniem i we-wnętrznem (N. poza ko row a), wreszcie od zupełnej utraty słuchu od dzieciństwa (por. Głuchoniemota). Zarówno N-tę pozakorową, jak i głuchoniemotę łatwo wyjaśnić, pamiętając, że w pierwszym razie utrudnione jest powstanie pamięci słownej, a więc rozumienia mowy, naśladownictwa, oraz mowy samodzielnej, w drugim zaś zupełnie niemożliwe.— Środki zapobiegawcze, odnoszą się głównie do N-y u dzieci. Ponieważ zwyrodnienie psychiczne stanowi najważniejszą przyczynę N-y, przeto najBkutecz-niejszem przeciwdziałaniem w tym kierunku będzie obznajmienie społeczeństwa z przyczynami zwyrodnienia (por. Jąkanie). Ze względu zaś, że w etyologii N-y pozakorowej, cierpienia ucha odgrywają niezmiernie ważną rolę, staranne przeto ich leczenie we wczesnem dzieciństwie może uchronić niejedno dziecko w przyszłości od tego poważnego zboczenia mowy.— Leczenie N-y polega na wzmacnianiu lub też przywracaniu pamięci słownej, słuchowej i zdolności kojarzenia jej z wyobrażeniami (pojęcia słowne), oraz na wyrabianiu mowy automatycznej i samodzielnej. Możliwość, oraz zasada leczenia N-y nie powinna nas bynajmniej dziwić, jeśli przyjmiemy pod uwagę: 1) że pamięć słowną, jak wogóle każdy rodzaj pamięci, przy zastosowaniu odpowiednich ćwiczeń, można wyrobić, lub przywrócić, 2) że nawet przy zmianie anatomicznej w jakimbądź ośrodku pamięci słownej rzadko się przytrafia, aby całe jego pole uległo zniszczeniu, pozostała zaś część komórek może przyjąć na siebie rolę zastępczą, 3) że zwykle niezajęta prawa półkula mózgu (ob. Mózg), przy odpowiedniej pomocy może zastąpić lewą.— Zasada leczenia N-y u dzieci jest taka sama, jak u dorosłych, z tą tylko różnicą, że u dzieci z niedorozwojem psychicznym, oprócz środków ogólnie działających na układ nerwowy, należy przedewszystkiem podnieść ich władze umysłowe za pomocą kształceuia zmysłów, kojaizeń, uogólnień, porównań, oraz wyrabiania odnośnej zręczności do ruchów i czyuności zwykłych. Wyniki dodatnie otrzymujemy nietylko u dzieci z inteligiencyą prawidłową, lecz i u głuptaków, zacofanych, oraz niezupełnych idyotów. Zwracamy również uwagę na pomyślne wyniki, które osiągamy przy leczeniu N-y pozakorowej. Postać ta winna zwrócić na siebie uwagę baczną rodziców i otoczenia, gdyż poddając odpowiednim ćwiczeniom resztki zachowanego słuchu u tego rodzaju dzieci, możemy wyrobić mowę, nie ucie-kająo się do sposobów, mających zastosowanie w zakładach dla głuchoniemych.— Możliwość leczenia N-y u dzieci jest sprawą pierwszorzędnej wagi dla rozwoju ich umysłu. Przy braku rozumienia mowy (głuchota wyrazowa, niemota pozakorowa) są one wstanie myśleć tylko obrazami, umysł zaś dzieci z N-ą ruchową, nawet prawidłowych pod względem psychicznym, wznosi się jedynie do granicy niższych pojęć, gdyż dzieci te pozbawione myślenia wyrazowego, a więc znaków zastępujących doświadczenia zmysłowe, przedstawiają rozwój opóźniony.—Istnieje mniemanie wśród ogółu, że N. u dzieci z biegiem czasu sama przechodzi pod wpływem sił naturalnych. Pogląd ten jest niesłuszny, gdyż lubo pewne postaci N-y ruchowej w rzeczywistości ustępują, ma to jednak miejsce zbyt późno, mianowicie w okresie przedszkolnym lub szkolnym, a przytem N. przechodzi zazwyczaj w bełkotanie, to jeBt w mowę zupełnie niezrozumiałą dla otoczenia. Ociąganie się tedy z leczeniem tego rodzaju dzieci, pozbawia je możności kształcenia umysłu i wyrządza w przyszłości szkodę niepowetowaną. — Literatura. Biernacki „Afazya w świetle badań współczesnych” (Warszawa 1894); Władysław O ł-tuszewski „Rozwój mowy u dziecka, oraz stosunek tego rozwoju do jego inteligencyi" (tamże 1896); tegoż „Psychologia oraz filozofia mowy” (tamże 1899); tegoż „Osiem przyczynków do nauki o zboczeniach mowy” (odbitki z «Medycyny» z lat 1893, 94, 95, 96, 97, 98, 99 i 1902); tegoż „Ogólne uwagi o zboczeniach mowy” (odb. z «Gaz. Lek.» r. 1897); tegoż „Praktyczne i naukowe znaczenie Jogopatologii” (odb. z «Kroniki Lek.» r. 1899); tegoż „Niedorozwój psychiczny i jego Stosunek do różnych

Dr W. 0.

Na szczęście posia-

—to kres niemowlęctwa.

kategoryi zboczeń mowy” (odb. z «Gaz. Lek.» r. 1899); tegoż „Zadanie rodziców, oraz społeczeństwa względem dzieci umysłowó upośledzonych, (Warszawa 1900); tegoż „Niemota, bełkotanie, mowa nosowa, jąkauie, oraz hygiena mowy” (Warszawa 1901); Kussmaul „Die Störungen der Sprache” (1877 tłómaczenie polskie 1880); Wernicke „Die neuren Arbeiten ueber Aphasie” (w „Fortschritte der Medicin” [1885, 1886]); Lichtheim „Ueber Aphasie” (w „Deutsch Archiv f. kl. Med.” [1885]); Charcot „De l’aphasie par le Dr. Marie” („Revue de Med.” 1883); Freud „Zur Auffassung der Apha-sien” (Lipsk i Wiedeń 1891) i H. Charlton B astian „Uber Aphasie” Lipsk (1902).

Niemowice (Niemo wic ze), wies na Wołyniu, w pow. Rówieńskim, stacya dr. żel. Poleskiej (Wilno-Równe). Posiada kaplicę katolicką, która jest miniaturowym odtworzeniem kościoła św, Piotra w Rzymie.

Niemowlę, to dziecko w pierwszym roku życia. Jedną z bardziej znamiennych cech dziecka w tym okresie jest niemota (ob.), stąd nazwa N-wlę. Dopiero w ostatnich miesiącach pierwszego roku życia N-wlę zaczyna wydawać dźwięki członkowane w rodzaju: na na, tata, mama, baba, be it. p., przedtem kwili tylko i zdobywa się zaledwie na pojedyńcze dźwięki samogłoskowe. Niemota, cechująca okres niemowlęctwa, jest tylko objawem cząstkowym niedołęstwa ogólnego, uzewnętrzniającego się przez niemożność siedzenia, stania, chodzenia, chwytania, trawieuia i t. p. To niedołęstwo, jako wykładnik fizyologiczny w ogólnym niedorozwoju w pierwszym okresie życia dziecięcego, jest właściwością nieodłączną N-wlęcia u wszystkich zwierząt ssących, a najwyraźniej występuje u człowieka. — Ta właśnie okoliczność tłómaczy, dlaczego N-wlę jest przedmiotem tak zróżniczkowanych zabiegów wychowawczych, obowiązujących przedewszyst-kiem kobietę - matkę, da N-wlę zdolność rozwoju postępowego, właściwą wszystkim tworom niedorozwiniętym, wskutek której z powiniętego niedołęgi staje się powoli istotą objawiającą skłonności do życia samodzielnego: zaczyna siadać, stawać, chodzić, biegać, chwytać i psuć wszystko, trawić wszystkie pokarmy, mówić Rozwój N-wlęcia, to szereg stałych zmian ustrojowych, dziedzicznie mu (N-wlęciu) przekazanych, a stanowiących odwieczną i nieśmiertelną własność pnia zwierzęcego. Zmiany te muszą się odbywać w pewnych równie stałych warunkach zewnętrznych, których całość składa się na wychowanie fizyczne N-wlęoia. Lwią część tych warunków nosi w sobie kobieta-matka, w postaci pokarmu, w postaci instynktów i przeczuć wychowawczych, w postaci bezwzględnego oddania się dziecku, w którem widzi świat cały. Oprócz tych danych, któremi obdarzyła matkę-kobietę natura, potrzebna jest jej (kobiecie) świadomość warunków zewnętrznych, w jakich winien rozwijać się ustrój N-wlęcia. Ze względu jednak na to, że warunki zewnętrzne, stanowiące całokształt wychowania, muszą być ściśle przystosowane do natury rozwoju N-wlęcia, do jego budowy i czynności, trzeba się zapoznać prze-dewszystkiem z niemi właśnie i dopiero z tej znajomości snuć wątek do budowy zasad wychowawczych.— Na takiej podstawie ideowej oparte i powiązane są poniżej wypowiedziane dane i wskazówki wychowawcze, dotyczące N-wlęcia.— Nowonarodzone N-wlę nazywa się noworodkiem i nie przestaje nim być do chwili zagojenia się sztucznej rany pępkowej, trwającej od 4-ech do 6 dni. Istotne zmiany, zachodzące bezpośrednio po urodzeniu dziecka, dotyczą narządów oddychania i obiegu krwi.—Oddychanie płodu aż do chwili urodzenia odbywa się jedynie za pośrednictwem łożyska (ob.), ha-rządu wymiany tlenu i kwasu węglowego pomiędzy matką a płodem. Z chwilą narodzin oddychanie takie ustaje, wskutek czego krew ubożeje, tracąc tlen i przesycona kwasem wę glowym pobudza ośrodki oddechowe układu nerwowego noworodka: następuje pierwszy wdech otaczającego powietrza, które rozdyma stulone dotąd worki płucne; te powiększając swoją objętość i powierzchnię bogatą w naczynia krwio-uosne, wywołują silny przypływ krwi z serca i od tej chwili stają się narządem wymiany powyżej wspomnianych gazów. — Noworodek po podwójnem podwiązaniu i odcięciu mu powrózka pępkowego (jedynej drogi łączącej płód z matką), krzyczy i oddycha, świadcząc tern, że istotne przemiany w oddychaniu i obiegu krwi odbyły się prawidłowo. —Jeżeli jakakolwiek z tych przemian zawiedzie, noworodek przychodzi na świat z objawami śmierci pozornej, t. j. nie oddycha, nie krzyczy, nie rusza się, jest siny jak wątroba (wskutek nadmiaru we krwi kwasu węglowego); tylko bicie serca świadczy o życiu niewygasłem. W przypadkach śmierci pozornej stosuje się szereg rękoczynów ożywiających, z których pierwszorzędne znaczenie posiadają na pozór barbarzyńskie, ale nieomal niezawodne w skutkach, podrzucania Schultzego.— W warunkach prawidłowych należy natychmiast po urodzeniu. 1° podwiązać podwójnie powrózek pępkowy (pępowinę) i przeciąć go wyjałowowio-nemi (wygotowanemi w wodzie z sodą) nożycami w równej odległości od miejsc obu podwiązać. 2° Wykąpać N. w wodzie o ciepłocie 28°R. dla oczyszczenia oiała z krwi i śluzu, przyczem nie stykać oczu noworodka z wodą kąpieli, ale obmyć je starannie wodą letnią, przegotowaną i wpuścić za pomocą pałeczki szklanej po jednej kropli 2%-wego rozczynu lapisu do każdego oka, 3° Natrzeć skórę noworodka oliwą w celu usunięcia mazi płodowej, wytworu gruczołów tłuszczowych, 4° Osuszywszy wykąpanego i oczyszczonego noworodka ogrzaną pieluszką, zadzierzgnąć drugi supeł na przewiązce pępowiny, owinąć ją w wygotowany płatek płócienny i unieruchomić na brzuszku przez spowinięcie tegoż na 4 palce szeroką czystą taśmą. 5° Zważyć, zmierzyć i obejrzeć dokładnie dziecko. 6° Ubrać noworodka w koszulkę delikatną, kaftanik, części rodne i pośladki owinąć w pieluszkę trójkątną, wreszcie okręcić luźno dolną połowę ciała od brzuszka włącznie w chustę wełnianą. — 7° Położyć do ogrzanego łóżeczka, aby jak najprędzej wyrównać wielką utratę ciepła, poniesioną przez dziecko w czasie powyższych rękoczynów, poczem zazwyczaj następuje długotrwały sen.— 8° W łóżeczku bezpośrednio po ułożeniu zmierzyć ciepłotę, zbadać tętno i oddech. — Pielęgnowanie noworodka przez dni następne polegać winno na kąpieli codziennej i opatrywaniu rany pępkowej w myśl podanych przepisów, na zmianie bielizny, szczególnie zaś pieluszek po każdem wypróżnieniu, na karmieniu piersią wtedy tylko, kiedy po zmianie pieluszek nie zasypia, ale krzyczy; wreszcie na delikatnem wymywaniu jamy ustnej płatkiem płóciennym i wodą przegotowaną, bezpośrednio po każdem ssaniu.—Noworodek donoszony waży średnio od 3 000—3150 gramów (8 funtów). W przeciągu pierwszych 3—4 dni waga zmniejsza się o 130 do 200 gramów, prawdopodobnie wskutek niedostatecznego odżywiania się: noworodek przeważnie śpi, słabo ciągnie pierś, przytem pokarm macierzyński, t. zw. siara, w pierwszych dniach połogu nie posiada prawdopodobnie należytej siły odżywczej i jest go (pokarmu) zwykle mało. Długość noworodka wynosi blizko 50 centymetrów; obwód główki, której czaszka ma kości niezrośnięte ze sobą, a więc ruchome i przedzielone z przodu ciemieniem większem (ob. Czaszka), wynosi 34—35 centymetrów i zawsze jest większy od obwodu klatki piersiowej o 2 lub 3 centymetry. — Obwód klatki piersiowej powinien przewyższać połowę długości ciała najmniej o 7 centymetrów, średnio o 9 do 10 centymetrów.— Jeżeli przewyżka ta nie dochodzi do siedmiu centymetrów, wówczas noworodek posiada słabą nadzieję utrzymania Bię przy życiu. Do stałych cech noworodka zaliczyć jeszcze wy-, pada obfitość skóry, szczególnie na tylnych częściach głowy, obrośniętej ciemnym, gęstym włosem i czerwoność skóry na całem ciele, pokrytej puszkiem rzadkim.—Ilość uderzeń tętna na minutę dochodzi do 140, ilość oddechów od 35 do 50, przytem i tętno i oddychanie najczęściej bywa nierównomierne. — Ciepłota ciała waha się między 36.5 a 37.5° C.— Na drugi dzień po urodzeniu, dziecko wydziela mocz gęsty, w ilości 20—30 centymetrów sześć, dziennie, zawierający białko, bezpośrednio zaś po urodzeniu i w parę dni następnych oddaje kał ciemno-bru-natny, t. z w. smółkę, składającą się przeważnie z nabłonków przesyconych żółcią—wytwór narządu pokarmowego z okresu przed urodzeniem.— Z zagojeniem się odciuka pępowiny zaczyna się dopiero okres niemowlęctwa właściwego. N-wlę pozbywa się powoli wielu własuości noworodka, ssanie natomiast staje się jego istotną i główną czynnością, której poświęca nieomal wszystkie chwile czuwania.— Przyjmowanie pokarmu jest podstawą rozwoju N-cia. Im bardziej pokarm i sposób karmienia odpowiadają naturze N-cia, tern pewniejszy jego rozkwit prawidłowy. — Najlepszym pokarmem, to zn. w chemicznym i fizyologiczuym składzie swoim najbardziej przystosowanym do budowy i sprawności trawienuej kanału pokarmowego N-cia, jest mleko matki. Już mleko mamki jest tylko surrogatem mleka matczynego (ob. Pokarm, Mleko). — Wobec tego każda matka powinna się poczuwać do obowiązku karmienia swego dziecka. Wyjątek stanowią matki, które nie mogą karmić i które nie powinny karmić. Nie mogą: 1° jeżeli nie posiadają w piersiach mleka, 2° jeżeli piersi Bą w stanie zapalnym, 3° jeżeli akt ssania wywołuje silny ból w brodawkach i piersiach; nie powinny zaś: jeżeli są obciążone lub zakażone chorobą ciężką, jak gruźlica, zołzy, padaczka, rozstrój umysłowy, wada serca, zapalenie nerek, histerya, przymiot i wszystkie choroby zakaźne, ostre.— Niemożność przyjmowania i trawienia innych pokarmów u N-cia tłumaczy się anatomiczną i fizyologiczną właściwością jego narządów pokarmowych, właściwością polegającą na niedorozwoju. Przedewszyst-kiem N-wlę nie posiada zębów, które służą do rozdrabiania pokarmów stałych. — Pierwsze zęby wyrzynają się zaledwie w 6-ym miesiącu, często znacznie później. Gruczoły ślinne w pierwszych 2-ch miesiącach są prawie nieczynne; wydzielająca się ślina nie posiada pierwiastków przeistaczających skrobię nierozpuszczalną, w cukier rozpuszczalny, wobec czego pokarmy mącz-ne są dla N - cia niestrawne.— Żołądek ma względnie małą objętość, zaledwie 50 centymetrów sześć., nadto położenie jego jest bardziej pionowe, wobec czego łatwiej i prędzej pozbywa się przyjętego pokarmu. Stąd częste wymioty N-cia przy systematycznem przekarmianiu. Z żołądka do kiszek przechodzi pokarm matki w dwie godziny (mleko krowie w trzy) i tu dopiero bywa głównie strawiony i wsysany. Wobec tego dawka pokarmowa, jednorazowa dla N-cia nie powinna przenosić 50 cent. sześć., t. j. przeciętnie zawartości jednej piersi; następnie N-wlę nie powinno być karmione częściej, jak co 2-ie (mlekiem krowiem co 3-y) godziny (ob. Niestrawność).—Jama ustna N-ąt ze względu na brak śliny w pierwszych miesiącach winna być starannie czyszczona, po każdem przyjęciu pokarmu, płóciennym płatkiem i wodą przegotowaną. W miarę rozwoju N-cia, wysysane przez niego jednorazowo ilości mleka po-

200 . -

Dr J G.

Red.

D.

Fig. 177. Niemy-ski, herb polski.

większają się już w 6-ym miesiącu do 150 gramów; wtedy dopiero może zajść potrzeba dokarmiania pokarmami sztucznemi, przedewszystkiem mlekiem krowiem.—Prawidłowo rozwijającemu się N-ciu powinno przybywać stale na wadze. Wyjątek stanowią pierwsze dni po urodzeniu (ob. wyżej); ubytek ten już po dziesięciu dniach się wyrównywa, a potem stały przyrost wynosi mniej lub więcej:

W końcu roku, a więc u kresu niemowlęctwa, waga winna wynosić od 9 000 do 9 500 gramów (25 funtów), długość 70 centymetrów, obwód głowy winien się równać obwodowi klatki piersiowej.— Zębów powinno być wówczas osiem. Między 7 a 8 miesiącem wyrzynają się dwa środkowe siekacze dolne, między 9 i 10-ym miesiącem 4 siekacze górne, między 11-ym a 12-ym—dwa dolne siekacze boczne.— Literatura popularna, dotycząca wychowania fizycznego dziecka w pierwszych okresach życia jest względnie dosyć obfita. Wskazać wypada między innemi wydawnictwa A ret a. Np. Wernic „Wychowanie dziecka do lat 6-ciu”, Wo lb erg i inni. Kto głębiej pragnie zapoznać się z przedmiotem, może przeczytać odpowiednie ustępy, dotyczące noworodka, w podręczniku położnictwa Ma-ksa Runge go, wydanym świeżo w tłumaczeniu polskiem przez „Bibliotekę Lekarską” w Warszawie, albo w podręcznikach: Nil Filatow „Kratkij uczebnik dietskich boliezniej”; A. Baginsky „Lehrbuch der Kinderkrankheiten”, równie w tłumaczeniu polskiem, E. Henoch „Vorlesungen über Kinderkrankheiten” (Berlin 1903); A. Monti „Kinderheilkunde in Einzeldarstellungen” (Wiedeń 1903).

Niemsta Jerzy z Krzczenieo, herbu Jastrzębiec (wiek XVI), luteranin, potomek rodziny zamożnej, w województwie krakowskim osiadłej, obywatel krajowi zasłużony. W r. 1576 należał do poselstwa wyprawionego do Stefana Batorego, zapraszającego władcę Siedmiogrodu na tron polski. W latach następnych uczestniczył czynnie w wyprawach wojennych króla tego i odznaczył się zwłaszcza, jak świadczy Bielski, podczas oblężenia Połocka. Nagradzając zasługi N-y król obdarzył go starostwem warszawskim.—Jako stronnik żarliwy luteranizmu chciał N. wystawić dla współwyznawców swych kościół w Warszawie i zabrał się raźnie do dzieła tego. Już w r. 1581 wymurował podwaliny pod świątynię wymienioną i miał wszystko przygotowane do wykończenia jej, gdy lud po-duszczony rozpędził robotników i zburzył do-

szczętnie zarówno materyał przygotowany, jak i rozpoczętą już budowę, od której dokończenia N. zmuszony był odstąpić; podobno budynek ten miał stanąć w tych samych stronach, gdzie wznosi się obecnie kościół ewangielicko-augsbur-ski przy zbiegu ulio Mazowieckiej i Królewskiej.— Por. art. F. M. Sobieszczańskiego w „Encykl. powsz.” S. Orgelbranda (T. XIX, str. 420).

Niemyje, błota w pow. Mławskim, gub. Płockiej, długie na 7 wiorst, szerokie na 2l/₂; bierze w nich początek rzeka Orzyc. Wśród błot mieszczą się pokłady torfu.

Niemyski herb polski. Na tarczy w polu błękitnem, podkowa złota barkiem na dół; z jej środka wychodzi strzała srebrna żeleźcem do góry, w opierzeniu rozdarta. Nad hełmem w koronie szlacheckiej jastrząb trzyma w prawej szponie takąż podkowę ze strzałą, jak na tarczy. Odmiana herbu Jastrzębiec czy też Białyni (ob.), powstała prawdopodobnie w połowie XVI-go stulecia, a używana przez rodzinę podlaską Niemyskich.— Źródła: Niesiecki, Ostrowski, „Herbarz urzędowy kr. Polskiego”; Hefner: „Wappenbuch des blühenden Adels von Galizien”. Ostatnie źródło podaje w środku podkowy krzyż kawalerski, złoty, a nad nim strzałę, w hełmie zaś trzy pióra strusie białe.

n,

\/

Fig. 178. Niemyskich baronów herb.

Niemyskich baronów herb. Na tarczy w polu błękitnem podkowa złota barkiem na dół; w jej środku krzyż kawalerek, złoty, nad którym strzała srebrna żeleźcem do góry. Nad tarczą korona o siedmiu gałkach, w niej hełm ukoronowany, nad którym pięć piór strusich; środkowe złote między błękitnemi, skrajne białe. Labry błękitne, z prawej strony złotem, z lewej srebrem podbite. Nadany z tytułem baronowskim Maciejowi Niemyskiemu, członkowi podlaskiego rodu Niemyskich, herbu własnego, w roku 1783 przez Józefa II, cesarza.—Ź ródła: Ostrowski „ Poczet szl.

D.

Dr. J P.

J. H.

galicyjskiej”; Kosiński I, 221; Hefner, Rielstap.

Nienadówka Dolna i Górna, wieś w Ga-licyi, w powiecie Kolbuszowskim, przy drodze z Rzeszowa do Sokołowa. Kościół parafialny katolicki, szkoła ludowa, kasa pożyczkowa, gminna. Mieszkańców 2 451.

Nienburg, dwa miasta w Niemczech. 1) Mönch en- albo Kloster-N., miasto w księstwie Anhalckim, w powiecie Bernburskim, nad Salą, posiada piękny kościół ewangielicki i zamek, przerobiony na fabrykę. Kilka fabryk, mieszkańców 5 387 (r. 1895). Pierwszą wzmiankę o tym N-u znajdujemy już w r. 996.— 2) Miasto powiatowe w Hannowerze, w dawnym hrabstwie Hoya, nad Wezerą. Posiada 2 huty szklane, fabryki nawozów sztucznych i inne. Mieszkańców 9 111 (r. 1895).— Pierwsza wzmianka o N-u pochodzi z r. 1025; w r. 1569 N. otrzymał prawo miejskie. Dawne fortyfikacye miasta, kazał znieść Napoleon w r. 1807.

Niendorf wioska nadbrzeżna nad Bałtykiem, mająca około 400 mieszkańców, należąca do Oldenburga; istnieją tam kąpiele morskie nazywane też Eli s a b e t h b a d.

NieniewsM Apoloniusz Paweł, budowniczy współczesny (* w r. 1856 w rodzinnym majątku Sędzice w pow. Sieradzkim). Początkowe nauki pobierał w domu, następnie uczęszczał do gimnazyum św. Anny w Krakowie, skąd przeniósł się do szkoły realnej św. Jana tamże.— W r. 1875 wstąpił na wydział architektoniczny Politechniki w Rydze i ukończył go w r. 1880 w stopniu architekta.—Tegoż roku wyjechał do Wiednia i rozpoczął praktykę w biurze budowniczych Dehma i 01-brichta. W r. 1881 udał się do Paryża i tamże pracował w Bibliotece Sztuk Pięknych, następnie zajmował się w biurze budowniczego Fou-quiau. W r. 1882 powrócił do kraju i osiadł w Warszawie.—W r. 1884 zajęty był przy przebudowie pałacu Briihlowskiego na biuro telegrafów, pod kierunkiem Karola Kozłowskiego. Od r. 1886 pracował w biurze budowniczego Józefa D zi ek oń s kiego (ob.) przez lat kilka przy przebudowie kościoła św. Aleksandra w Warszawie; oraz przy budowie kościoła św. Floryana na Pradze; przy sporządzaniu projektów budowy Szpitala Dzieciątka Jezus i w i. Współcześnie samodzielnie budował szkołę rolniczą w Sobieszynie, szpital Tow. SosDowickiego na Pogoni w Sosnowcu. Prócz tego wykonał 3 projekty różnych szpitali w Sosnowcu i zwyciężył w konkursie na hudowę szpitala tamże.— W r. 1886, wspólnie z Dzie-końskim, otrzymał I nagrodę za projekt konkursowy ambony w kościele W. W. Świętych w Warszawie, do której później opracowywał rysuuki szczegółowe, według których wykonana została.— W tymże roku powołany był na nauczyciela rysunków w Muzeum Rzemiosł i pra-

Enc. Powbz. Ilustr. Ser. U. Zesi. 15 T. U.

cował na tern stanowisko przez lat 8.— Od roku 1894 przez dwa lata wykładał gieometryę w Szkole technicznej E. Św ie cims kiego.— W r. 1894 rysował dekoracye Sali widzów Teatru Wielkiego w Warszawie. Od r. 1896 sporządził cały szereg planów na budowle różne, zarówno w Warszawie, jak i na prowincyi.— W r. 1897 przystąpił do spółki budowlanej z budowniczym Władysławem Kozłowskim, z którym odtąd pracował wspólnie, sporządzając między innemi projekt Hall Targowych dla Warszawy; budując „Dom pracy” imienia Mańkowskich na Pradze; pałac hr. Jezierskiego w Pobikrach, gmach Tow. Kredytowego Ziemskiego w Płocku i wiele in-sych. Obecnie (r. 1903) opracowuje projekt dla szkół miejskich w Warszawie, z których pierwsza ma stanąć na Pradze przy zbiegu ulic Namiestnikowskiej i Konstantynowskiej.

Nienwaręe, miasto, ob. Neu warp.

Nieograniczoność. Doświadczenia zmysłów naszych zmuszają nas do wyróżniania tak przedmiotów jak i wydarzeń o kształtach i granicach w przestrzeni wyrazistych, lub trwających w czasie, który można dokładnie oznaczyć, od takich znowu, które tak pod jednym, jak pod drugim względem są niewyraźne, więc nie można dokładnie zmysłem pochwycić, gdzie się, lub kiedy, zaczynają i kończą. Kamień w ręku trzymany, drzewo rosnące, na które się patrzy, lub zwierzę, stanowią całość dla siebie zupełnie odgraniczoną, od innych oddzieloną; natomiast powietrze, mgła, jakiś widnokrąg daleki, kupa rozlanej na ziemi gliny lub masa drobnych kamieni, niewyraźne brzmienia, półciche szepty i tony przedstawiają się zmysłom naszym jako coś niedokładnie i niewyraźnie ograniczonego. Otóż takie pojęcie niedokładnej ograniczoności prowadzi nas w dalszym ciągu do pojęcia N-ści w ogóle, t. j. do pojęcia czegoś, co żadnych granic ani w czasie, ani w przestrzeni nie ma. Jako taka N-ść przedstawiają nam się przedewszystkiem sam czas i przestrzeń; czemżeżby one bowiem mogły być ograniczone? — pytamy, a odpowiedź brzmi: chyba znowu tylko czasem i przestrzenią i t. d. bez końca. Wyobrażamy sobie więc czas i przestrzeń jako N-ść. Pochodzi to stąd, iż tak jedno jak drugie są koniecznemi wprawdzie, ale zawsze tylko abstrakcyami pewnych cech, które nasze wrażenia posiadają. Wszystkie szczegółowe wrażenia i wydarzenia posiadąją konieczną dla nas cechę rozciągłości i następstwa zmiennego. Te cechy myśl nasza uogólnia w pojęciach przestrzeni i czasu, przypisując im byt zewnętrzny taki sam, jaki posiadają dla nas w każdym szczegółowym wypadku cechy rozciągłości i następczej zmienności, konieczne przy wszystkiem, czego tylko doznajemy. Wobec tego przedstawia się nam także i N-ść jako coś rzeczywiście istniejące. Stosujemy więc pojęcie N-ści także abstrakcyjnie, n. p. do różnych ro-

114

M. S.

M. S.

dzajów bytu i mówimy o bycie ograniczonym lub nieograniczonym; w tym drugim przypadku cecha N-ści oznaczałaby nietylko niemożność ograniczenia takiego bytu czasowością i rozciągłością, ale także zupełną niezależność jego od działania nań jakiegokolwiek bytu innego. — Ponieważ pojęcie ograniczoności wykształca się z niewyraźnego dla zmysłów ograniczenia, sięga ona przeto, jako abstrakcya z doświadczeń zmysłowych pochodząca, do bardzo pierwotnych sto-, pni myślenia.—W różnych mitologiach, a szczególnie już w mitologii praaryjskiej, spotykamy się z pojęciem bogini A dit i, t. j. N-ści, która ma panować nad wejściem do jakiegoś świata wyższego, nieznanego. Filozofia indyjska rozwijała to pojęcie dalej; zjawia się ono także już w samych początkach filozofii greckiej i Anaksi-mandrowe „arcetpov”, to jakiś substrat bytu żadnych nie mający granic. Heraklit przyjmował znowu N-ść w czasie, podczas gdy Pi-tagorejczycy uczyli, że świat składa się z dwuch pierwiastków, t. j. ograniczoności i N-ści, przy-czem dowodzili, że pierwsza cecha przysługuje bytowi doskonałemu, druga zaś niedoskonałemu. Jest to bardzo znamienne dla myślenia greckiego, iż uważało byt ograniczony, czyli ukształtowany, za doskonalszy od nieograniczonego. — W Indyach było odwrotnie, tam N-ść uchodziła za cechę doskonalszą,— co do dalszych szczegółów, ob. Nieskończoność.

Nieokreśloność. Czem dla zmysłów naszych jest nieskończoność, tem jest dla myśli N. Coś czego istotnych cech nie jesteśmy w możności dokładnie wymienić, uwydatnić i od innych rzeczy należycie wyróżnić, nazywamy czemś nieokreślonem lub niedającem się określić. Natomiast coś, czego istotna treść jest dokładnie w myśli uaszej ustalona, nazywamy okreslonem. N. odgrywa również rolę ważną w matematyce, a nieokreśloną nazywa się taka wielkość, którą można za każdą inną wedle upodobania wstawić, a więc „wielkość” niezależnie od jakiegokolwiek przypadku lub warunku szczegółowego. N. p. -§ daje zawsze nieokreśloną wielkość, nie można bowiem pomyśleć przypadku, w któ-rymby §- było równe jakiejś liczbie określonej. Nie można na żaden sposób pomyśleć dwuch zer, z którychby jedno było większe od drugiego, tak iżby jedno podzielone przez drugie w pewnym jakimś szczegółowym przypadku, przez wyłożenie odpowiednich wartości obu tych zer, dało n. p. dwa. N-ść zera uwydatni się najlepiej na przykładzie następującym: 5X0 = 0, w takim zaś razie 0 : O powinnoby równać się 5. Tymczasem z tego, że 5 X 0 = 0 nie wynika wcale aby §-=5, wynika zaś tylko, że wolno między nieskończenie wielu innemi możliwemi wypadkami postawić także §- jako równe 5. — W matematyce należy, oprócz tego, wyróżniać jeszcze N. stałą od możliwej N-i, n. p. S : S ma wartość nieokreśloną, ale nie musi być nieokreślone; natomiast 0 : 0 jest zawsze nieokreślone.

Nieomylność Papieża, dogmat Kościoła orzekający, że do urzędu papieskiego przy wiązany jest szczególny przywilej, mocą którego, ilekroć Papież, sprawując swój urząd najwyższego sędziego w rzeczach Wiary i moralności chrześcijańskiej, uroczyście („ex cathedra”) wyrok swój do całego odnoszący się Kościoła ogłasza,— wyrok ten działaniem Ducha ś. zabezpieczony jest od wszelkiego błędu przeciw nauce Chrystusowej. Dogmat N-sci oparty jest na przyrzeczeniu Chrystusa Pana, iż Kościół przezeń założony trwać będzie do skończenia świata (ś. Mat. XVI, 18), a w nim przechowa się jedność i całość Wiary (ś. Jan XVII). Kościół tedy nauczając podaje wiernym regułę nieomylną Wiary i w miarę jak pod wpływem czasu i okoliczności powstają wątpliwości i nasuwają się pytania, np. wobec herezyi i zasad fałszywych, rozwija i wyświetla znajdującą się w nim, jak roślina w ziarnku, naukę Chrystusa. Kościół nauczający stanowią następcy Apostołów z następcą Piotra na czele. Gdy więc biskupi, złączeni z Papieżem na soborze, lub poza soborem, ogłaszają prawdę, cały prawowierny świat obchodzącą, wyrok ich jest nieomylny i to się nazywa N-ścią Kościoła. Gdyby Chrystus nie ubezpieczył tym przywilejem swojego dzieła, jedność w wierze nie mogłaby się ostać przy braku tej powagi najwyższej, wobec nieskończonej rozmaitości sposobów pojmowania i myślenia umyśłów ludzkich.—Jeśli roztrząsać istotę daru N-ści Kościoła, różni się ona zasadniczo od N-ści Pisma Ś-go, Natchnienie bowiem Boże, czyniące Pismo ś. nieomylną podstawą Wiary, było pozytywne, gdy natchnienie kierujące wyrokami Kościoła ma charakter negatywny, tj. że Duch ś., pozostawiając uzasadnianie i całe rozumowanie umysłom ludzi spełniających urząd nauczycielski w Kościele, same tylko ich wyroki broni od fałszu i to tylko wtedy, gdy nrzędownie ogłoszone w sprawach Wiary i moralności chrześcijańskiej świat cały obowiązywać mają.—Stolica Apostolska jest fundamentem Kościoła (ś. Mat. XVI, 18) i ona otrzymała najwyższe zlecenie przestrzegania i utrzymywania jedności i prawdziwości Wiary (ś. Łuk. XXII, 32), gdy więc Kościół cały otrzymał przywilej N-ści, Papież jest szczególnym organem działalności tego przywileju. Nieomylność Papieża nie jest więc osobistym przywilejem osoby Papieża, lecz darem przywiązanym do jego urzędu Głowy Kościoła. Stąd, jak cały episkopat bez Papieża nie stanowi Kościoła, jak sobór bez Papieża nie jest soborem, dar N-ści o tyle przysługuje Kościołowi, o ile wyrazem jego będzie Namiestnik Chrystusowy. Jednakże N-ść, przysługująca urzędowi papieskiemu, nie jest stanem habitualnym, ani wciąż trwającym przymiotem Papieża. O tyle jest nieomylny, o ile z urzędu swego wy-

stępuje jako najwyższy sędzia w sprawach Wia- może też być dokładniej, jaśniej umotywowane, ry i moralności i jako taki postanowienia swe dla a przez to łatwiej trafiać do przekonania Kościo-całego Kościoła ogłasza. Po za tern wszelka działalność Papieża, jego sądy, zarówno jak i sądy każdego, choćby najuczeńszego i najświą-tobliwszego człowieka, mogą nie być wolne od błędów. Nieodzownym warunkiem N-ści jest aby Papież przemawiał Kex cathedra”, jako Najwyższy pasterz i nauczyciel. Dlatego też nie mają powagi N-ści: proste rozkazy papieskie do pewnych zdarzeń lub osób odnoszące się, dekla-racye i odpowiedzi papieskie na zapytania do Stoi. Ap. przesyłane, dekrety papieskie, odnoszące się do karności kościelnej, zdania lub wnioski ustnie czy piśmiennie przez Papieża wygłaszane w formie czysto naukowej i w charakterze prywatnym, wreszcie powstrzymanie się od wydania sądu i nakazanie powstrzymania się od sporów w jakiejkolwiek sprawie religijnej; to ostatnie było wyzyskiwane jako argument przeciwko N-ści papieskiej.— Nieomylny jest tylko wyrok „ex cathedra” i to tak ściśle, że przywilej nieomylności nie obejmuje powodów i motywów, przy wydaniu wyroku przez Papieża przytoczonych. Tak w ścisłych granicach zamyka się przywilej N-ści Kościoła w osobie Papieża, czyli N-ści Papieża. Stąd widać, jak błądzą, złośliwie lub z powodu braku znajomości przedmiotu utrzymujący, że nauka katolicka każe wierzyć, iż Papież nigdy w żadnej sprawie zbłądzić nie może, lub co więcej, że Papież uważany jest za wolnego od wszelkich grzechów.— Wiara w N-ść Papieża istniała zawsze, od początku Kościoła. Odsyłając bardziej zajmujących się tym dogmatem do dzieł w końcu podanych, do źródeł, wreszcie do Encyklopedyi Kościelnej (t. XVI str. 174 i nast.) poprzestaniemy tu na wyliczeniu Ojców Kościoła, pisarzów i Soborów, stwierdzających powszechną wiarę w tę prawdę Kościoła.—Ż Ojców, Doktorów i Pisarzy Kościoła o N-ści mówią: ś. Ireneusz (adv. Haer. III), ś. Cypryan (Ep.), Orygenes (Horn.), ś. Augustyn (De util. cred. n. 17), ś.

ła słuchającego. Stąd też historya wykazuje, że Papieże, jużto wydawszy sąd uroczysty, polecali sprawę wyświetlić na soborze, jużto powstrzymywali się od wydawania sądu aż do chwili zbadania wszechstronnego na soborze, który w tym celu zwoływali.— Wiara w N-ść Papieża, podobnie jak i inne prawdy Wiary od początku Kościoła w nim istniejące, a dopiero później, gdy potrzeba wymagała, oświetlone i określone, ujęta została w formę dogmatu w w. XIX, kiedy protestantyzm, racyónalizm, jansenizm, gallikanizm i febronianizm przez długi szereg lat starały się osłabić powagę Stoi. Ap. i do pewnego stopnia celu swego dosięgły. Trzeba było przypomnieć i wyraźnie nauczyć wiernych, gdzie mają sznkać rozwiązania wątpliwości i gdzie jest nieskażone źródło nauki, Chrystusowej.— Już w r. 1869 wielu bisknpów-a szczególnie Manning, arcybiskup Westminster^ zabierali głos dowodząc, że konieczną jest rzeczą przeciwstawić błędom gallikańskim i fe-broniańskim odwieczną naukę Kościoła. Tegoż domagało się 485 biskupów w adresie złożo nym Papieżowi w r. 1867. Wreszcie gdy w roku 1869 zwołał Pius IX sobór powszechny, Watykański, sprawa dogmatycznego określenia N-ści Papieża weszła na porządek dzienny. Ogromna większość biskupów gorąco podjęła tę myśl, mniejszość starała się wykazać, że sprawa jest nie na czasie, że dogmatyczne orzeczenie potrzebne byłoby, gdyby istniała zewnętrzna, nagląca przyczyna, że wystarcza trądycya, poparta tylu dowodami z dzieł Ojców Kościoła i soborami, a że z drugiej strony, trudnoby tego było dowieść, opierając się na Ewangieliach; wreszcie, że sama nazwa N-ść, raziłaby wiernych i wykopałaby większą jeszcze przepaść pomiędzy Kościołem a protestantyzmem i schyzmą.— Po rozpatrzeniu zarzutów uznano za pożyteczne i nieodzowne określenie dogmatyczne i na czwartej sessyi uroczystej, d. 18 lipca r. 1870 sobór, liczący 537 biskupów, orzekł większością 535 głosów swoje placet, poczem przyłączyli się do tego dwaj oponenci i nowy dogmat uroczyście przez Papieża ogłoszony został, kładąc tamę raz na zawsze wszelkim wątpliwościom i zobowiązując pod grzechem wszystkich wiernych do poddawania się wszystkim uroczystym wyrokom Papieża w sprawach Wiary i moralności chrześcijańskiej.— Nie mogąc z powodu szczupłych ram artykułu wymienić całej bogatej literatury o tym przedmiocie, zaznaczamy, że z Polaków pisali o N-ści papieskiej Narolski Andrzej „De suprema Rom. Pont. auct.” (Przemyśl. 1759), Semen eń ko Piotr „Quid Papa et quid epis-copatus* (Rzym 1870). Roskowany w „Rom. Pont. tanquam primas eccl. et princeps civil, e monumentis om. saec. demonstratus. Addita am-

Ambroży, ś. Hieronim, ś. Cyryl, patry-archaaleks., ś. Piotr Złotousty, Teodoret, biskup cyreński, Teodor Studyta, Maksym konstantynopolitański, Stefan doreński, nie mówiąc już o Papieżach, którzy już od Leona III zaznaczali to w swych pismach i przemówieniach. -Sobory powszechne: Chalcedoński (r. 451), Efezki (r. 431) wyraźnie zadokumentowały, a inne praktyką stwierdziły.—Dogmat N-ści Papieża w ni-czem nie uszczupla powagi soborów powszechnych i zbiorowych orzeczeń całego Kościoła nauczającego, pozostającego w związku ze Stoi. Ap. Biskupi zasiadający na soborze posiadają głos sędziów w rzeczach Wiary i wyrok swój wspólnie z Głową Kościoła ogłaszają, skąd wyrok ten materyalnie, zewnętrznie, ze względu na ilość sądzących, powagi nabiera. Co więcej, uroczyste orzeczenie przy udziale wielu sędziów plissima literatura* (Nitriae, Wiedeń, Braumüller

binga 1872).

K. Sł.

widuje jednak wyjątki (art. 48).

Nieoznaczone równania. Jedno równanie z dwie

1867 —1879, 16 tomów), zaznajamia badacza z całością nauki o N-ści Papieża. Pisma, wyszłe podczas soboru Wat., za i przeciw N-ści Papieża, wylicza Friedbergw „ Sammlung der Aktenstücke zum ersten vaticanischen Concil” (Ty-

S. Pł.

Nieorganiczne ciała—pojęcie o ciałach nieorganicznych i organicznych należy do tego okresu historyi chemii, w którym przypuszczano, że nie wszystkie ciała można otrzymać na drodze syntezy chemicznej; to przekonanie powstało na tej zasadzie, że, nieumiejąc otrzymywać sztucznie ciał powstających w ustrojach żywych, przypuszczano w ustrojach tych obecność odrębnej siły, zwanej „vis vitdlis“, pod której wpływem jakoby miały się wytwarzać różne związki, niemożliwe do otrzymania na drodze syntetycznej, a te właśnie nazywano organicznemi.— Synteza mocznika, dokonana przez Wohler a w roku 1828, zadała kłam temu twierdzeniu, następne zaś syntezy wykazały całą bezzasadność hipotezy o ₉vis vitalisu i dowiodły, że środkami laboratoryjnemi można otrzymać te same związki, które wytwarzają ustroje żywe.— W dzisiejszych czasach słownictwo chemiczne używa też nazw organicznyi nieorganiczny; określenia te jednak nie posiadają już znaczenia pierwotnego. Nazwa nieorganiczne ciała służy do określenia wszystkich pierwiastków i ich pochodnych z wyjątkiem pochodnych węgla; pochodne zaś węgla noszą ogólną nazwę związków organicznych.

Nieostrożność W prawie cywilnem stanowi źródło zobowiązania, polegającego na wynagrodzeniu za szkody i straty. N-ą jest niedozwolone przez prawo działanie czy niedziała-nie, którego skutki szkodliwe każdy rozsądny człowiek przewidzieć może. Dlatego też N-ą nie będzie naprzykład strzał na polowaniu, który zarazem przestraszy znajdującą się w pobliżu kobietę brzemienną i wywoła poronienie. N-i nie może popełnić również osoba niepoczytalna: dziecko lub człowiek zmysłów pozbawiony; za czyny ich odpowiada ten, pod którego pieczą zostają.— Obowiązujący u nas kodeks Napoleona zalicza czyny nieostrożne do jako - występków (ob. jako-występek), jednego z czterech źródeł zobowiązań. Jako-występki, choć różnią się od występków cywilnych brakiem zamiaru szkodzenia, pociągają za sobą taką samą odpowiedzialność za szkody i straty, jak występki (art. 1382 i nast.). Słusznie też nowy kodeks niemiecki (art. 823 i nast.); projekt do kodeksu rosyjskiego (art. 1065) łączy je pod wspólną nazwą „czyny niedozwolone’*. Podział kodeksu francuskiego przeszedł z prawa rzymskiego, gdzie miał atoli inne zupełnie znaczenie (ob. Wina). — W myśl zasady dzisiejszego prawa karnego niezbędnym warunkiem karalności czynu jest zamiar przestępny, zła wola (ob. Wina), N. karana istnieje tylko w pewnych ściśle określonych przypadkach. Zasada ta została wyrażona w art. 48 ust, 4 nowego kodeksu karnego rosyjskiego. Według obowiązującego kodeksu (art. 11) i ustawy o karach (art. 9) sprawca czynu nieostrożnego wogóle może otrzymać od sądu przestrogę. Z czynów nieostrożnych, między in-nemi podlegają karze: zadanie komuś śmierci lub uszkodzenia cielesnego. Nowy kodeks (art. 464 i 474) karze pierwszy czyn więzieniem, drugi aresztem lub grzywnami (por. art. 1466, 1468 i 1495 kodeksu obowiązującego). Wszelako, jeżeli śmierć lub kalectwo były wynikiem niezachowania przez kogoś przepisów obowiązujących wogóle, lub regulujących pewien rodzaj działalności, sprawca śmierci może być skazany do domu poprawczego lub fortecy na termin do lat trzech, a sprawca uszkodzenia cielesnego ua więzienie do sześciu miesięcy lub areszt, prócz tego może mu być wzbroniony pewien rodzaj działalności (wyżej wspomniane artykuły nowego kodeksu). Taki pogląd panuje dzisiaj wogóle w nauce prawa karnego.—Przekroczenia policyjne podlegają karze bez względu na to, że zaszły jedynie wskutek N-i. To samo stanowi nowy kodeks co do występków wogóle, prze-

T. S.

ma lub więcej niewiadomemi nazywa się równaniem nieoznaczonem; układ równań, w którym liczba niewiadomych jest większa od liczby równań, nazywa się układem równań nieoznaczonych. Nazwa pochodzi stąd, że takie równanie lub taki układ równań posiadają wogóle nieograniczoną liczbę rozwiązań ; gdy jednak poddamy zadanie pewnym warunkom lub ograniczeniom, tak np., aby rozwiązania były liczbami wymieruemi albo całkowitemi, liczba rozwiązań może być skończona, a nawet mogą zachodzić takie przypadki, w których równania nie posiadają wcale rozwiązań, czyniących zadość postanowionym warunkom. Równania nieoznaczone bywają stopnia pierwszego, drugiego i t. d. Typem równania nieoznaczonego, stopnia pierwszego z dwiema niewiadomemi, jest równanie ax -|- by = c, z trzema niewiadomemi równanie ax-\~ ly ~\~ cz — d. Dwa równania ax-\-by-\-cz—d. alx-\-bly-\-cxz~d} stanowią układ równań nieoznaczonych stopnia pierwszego. Równanie axi-\-bxy-\-cy'l-\-dx-\-cy~f jest równaniem nieoznaczonem stopnia drugiego i t. d.—Sposoby rozwiązywania rozmaitych typów równań nieoznaczonych znane już były w starożytności. Arytmetyka Diofanta (ob.) jest poświęcona przeważnie rozwiązywaniu zagadnień, prowadzących do równań nieoznaczonych stopnia drugiego. Chińczycy umieli rozwiązywać pewne zagadnienia nieoznaczone stopnia pierwszego (ob. Chiny, matematyka chińska), matematycy indyjscy Aryabhatta, Brahmagupta, Bhaskara— pewne równania nieoznaczone stopnia pierwszego i drugiego (ob. Indye, matematyka). I ma-

S. D.

w każdej połowie szczęki, lecz ustrój zębów wskazuje na odżywianie się pokarmem mieszanym. Siekacze ich i kły, jak również dość prostej budowy zęby przedtrzonowe (praemolares), przypominają zęby drapieżnych; zęby górne trzonowe (molares) posiadały jeszcze powierzehuię względu na opisywane N., i uwzględnić nader stożkowatą, dolne stanowią przejście od rozdzie- ciekawe zjawisko, t. i, rozwój filogenetyczny konia

tematycy arabscy uprawiali tę gałąź algiebry. W wieku XVII zajmowali się w Europie tym przedmiotem matematycy francuscy, Bachet de Mćziriaz i Fermat. W wieku XVIII rozwinęli metody rozwiązywania równań nieoznaczonych Euler (ob.) i Lagrange (ob.). W wieku XIX teorya kongruencyj, utworzona przez Gaussa, znaczuie wydoskonaliła naukę o równaniach nieoznaczonych, która zalicza się dziś do teo-ryi liczb; pewne części tej nauki, głównie sposoby rozwiązywania równań nieoznaczonych stopnia pierwszego, należą do wykładu elementarnego w szkołach średnich (ob. równania).

Nieparzystokopytne (Perissodactyla). N. stanowią jeden z rzędów zwierząt ssących i są pozostałością liczuej niegdyś grupy zwierząt. Obecnie na kuli ziemskiej istnieją zaledwie trzy rodziny tego rzędu. Stanowią więc grupę wymierającą—nie ewolucyjną.—W historyi rozwoju świata zwierzęcego właściwe N. stopniowo wyłaniają się razem z parzystokopytnemi z niezróżnicowanego pierwotnie pnia zwierząt ssących, które żyły w peryodzie eocenicznym, okresu trzeciorzędowego. Tym pniem wspólnym jest obecnie wygasła grupa zwierząt zw. Condylarthra. Ich szczątki kopalne znaleziono w pokładach formacyi eocenicznej w Ameryce Północnej. Condylarthra miały u przednich i tyluych koń-czyu po pięć palców, z członkami końcowemi, zaopatrzonemi w kopyta. Palce zewnętrzne na kończynach tylnych były bardzo małe (początek zaniku palców). Kości: łokciowa {ulna) i piszczelowa (fbida) nadzwyczaj silnie rozwinięte, czego niema u żyjących obecnie kopytnych. Kość ramienna posiadała otwór, obecny u rzędu drapieżnych (Carnivora) i Creodonta (ob. niżej); kość piszczelowa nie zestawiona z kością skokową (astragalus) nastopka {tarsus), ani też z kością nastopkowo-piszczelową, inaczej piętną (icalcaneus), lecz kończy się swobodnie, jak u drapieżnych; w kościach nastopka zestawiają się razem kości, piętna i łódkowata {os naviculare), jak u gryzoniów (Olires); wogóle kości nastopka i napiąstka (carpus) rozmieszczone rzędami, gdy u parzysto- i nieparzystokopytnych kości rozmaitych rzędów łączą się ze sobą w celu lepszego umocowania nogi. Najważniejszą jednak cechą owego typu zbiorowego Condylarthra jest układ i kształty zębów. Liczba zębów taka sama, jaką spotykamy u kopytnych właściwych okresu trzeciorzędowego, t. j.

siekącze 3, kły 1, przedtrzonowe 4. trzonowe 3

rających zębów drapieżnych do przeżuwających zębów kopytnych. Jednym słowem Condylarthra wskutek bndowy kośćca, czaszki i postaci zębów zajmują miejsce pośrednie między kopytne-mi (TJngulała) wogóle, i pierwotnemi drapieżne-mi, t. zw. Greodonta—praszczurami obecnie żyjących drapieżników. Wogóle można powiedzieć, że w historyi rozwoju świata zwierzęcego należy uważać kopytne, jako pochodzące ze starego pnia—drapieżników, Condylarthra zaś liczyć jako gałąź przejściową, łączącą te dwa rzędy ssących. — W krótkości rozpatrzmy, w jaki mniej lub więcej sposób odbył się rozwój przypuszczalny Condylarthra i dał z jednej strony gałąź—pa-rzystokopytnych (Artiodactyla), z drugiej zaś— N-ych. Zgodnie z teoryą rozwoju stopniowego, zaczynając od kończyn pięciopalczastych kopytnych, pierwotnych w szeregu gatunków późniejszych, zaczynają stopniowo zanikać palce skrajne (pierwszy— wielki i piąty—mały), do zupełnego zniknięcia, Jednocześnie z postępem zaniku palce pozostałe pod wpływem warunków odpowiednich życia rosną i zwiększają się. W pewnych grupach rozwija się najsilniej palec środkowy (trzeci) i na nim utrzymuje się cały ciężar ciała—jednem słowem wyłania się rząd N-ych; w drugim wypadku, w zależności < d innych warunków osobliwych, palce, trzeci i czwarty jednakowo rozwijają się i podtrzymują całe ciało—powstaje rząd parzystokopytnych. W różniczkowaniu się kończyn i przystosowywaniu się do biegu szybkiego ma znaczenie ten fakt, że rozmieszczenie kości napiąstka i nastopka rzędami, właściwe zwierzęciu Condylarthra, zamienia się przez wychodzenie oddzielnych kosteczek ze swych rzędów i układaniem się odmiennym. Zmiany w zębach, które przez szereg form przejściowych doprowadzają do N-ych, polegały na tern, że sęczki zębów przedtrzonowyeh i trzonowych, gatunków pierwotnych, przeszły w marszczki,— tak powstały zęby przystosowane do pokarmu roślinnego. Że tak było w istocie, posiada na to paleontologia mnóstwo dowodów. Materyałem do tego rodzaju wniosków i do zrozumienia rozwoju rzędu N-ych posłużył szereg form kopalnych, znalezionych w Ameryce Północnej, po części też w Europie. Tak więc już między trzeciorzędowemi, wyżej wzmiankowane-mi Condylarthra, paleontologowie wyróżniają trzy poniekąd samodzielne grupy zwierząt: 1-a Phe-nacodontidae, które dały początek obecnym N-m:— koniom, tapirom i nosorożcom, jak również wygasłym obecnie Talaeotheriidae i Chali-cotheriidae; 2-a Periptychidae — przypuszczalni przodkowie obecnych parzystokopytnych i 3-a gałąź wymarłych już pięciopalczastych kopytnych— Coryphodontidae i Dinoceratidae.—Zwrócić tu musimy uwagę przedewszystkiem na grupę pierwszą, jako najwięcej nas obchodzącą ze

dzisiejszego.— Wzmiankowane, wygasłe Palaeo-theriidae miały na kończynach przednich i tylnych po trzy palce, zakończone kopytami. Formuła zębów całokształtna, kły silnie wystające (co dowodzi pokrewieństwa z drapieżnemi). Znalezione były w eocenie górnym Ameryki Północnej. Jednym z najbardziej znanych Palaeothe-riów jest Palaeotherium magnum (ob. fig. 179). Od-

• 'li

iii

IM§HS1SIs§3R

!¹1 i tnnrenm immmimmmn mu

Wf-"" "

Fig. 179. Palaeotherium magnum.

tworzony na podstawie szczątków odnalezionych, kształt jego przypomina tapira (ob.) wielkości słonia. Rodzina Chalicotheriidae miała na kończynach przednich po cztery, na tylnych zaś po trzy palce opatrzone w kopyta. Siekacze i kły mało rozwinięte, jak u obecnych nosorożców, zęby trzonowe przypominają takież u kopalnych przodków koni. Z tej rodziny znany jest Brontho-therium, wielkości słonia, o czaszce przypominającej nosorożca; na kościach nosowych posiadał dwa wyrosty; oprócz tego wiele olbrzymich gatunków z rodzaju Skalnik {Chalicotherium).— istniały one w miocenie górnym i w pliocenie

.'i

■/■A

Yi

gjl

.V

(/*

Fig. 180. Phenacodus primaevus z rzgdu Condylarthra, rodziny Phenacodontidae; gatunek znaleziony w eocenie Ameryki Północnej, należący do pierwotnych kopytnych (protoplastów obecnych nieparzystokopytnych).

Europy i Azyi, a zaginęły podczas peryodu dylu-wialnego, okresu czwartorzędowe. Dalej—Phena-codontidae dały początek koniom dzisiejszym. W Ameryce Północnej znaleziono liczne bardzo konie kopalne, w coraz to głębszych, czyli starszych pokładach formacyj trzeciorzędowych; konie te wykazują przejście stopniowe od pię-ciopalcza8tych do obecnych—jednopalczastych. Starożytnym trzeciorzędowym przodkiem konia naszego jest należący do grupy Condylarthra, rodzaj Phenacodus (ob. fig. 180)—znaleziony w najgłębszych pokładach formacyi eocenicznej Ameryki. Phenacodus miał na przednich i tylnych kończynach po pięć palców, z których pierwszy i piąty znacznie krótsze od reszty; dalej —całą i dobrze rozwiniętą kośó łokciową {ulna) i piszczelową {fibula): ogon długi. Zęby trzonowe z sęczkami. Zęby przedtrzonowe podobne do takichże u drapieżnych, i tylko ostatni z nich typowy dla obecnie żyjących kopytnych — ząb pomarszczo-ny— gdzie szkliwo na powierzchni żującej zęba tworzy kilka marszczek głębokich ku zębinie, marszczki zaś są wypełnione cementem.—W tymże dolnym eocenie znaleziono postać kopalną— Hyracołherium, wielkości lisa, bardzo zbliżoną do Phenacodus. Na przednich kończynach Hy-racotherium posiadało 4 palce, na tylnych tylko trzy; palce opatrzone kopytami; palec pierwszy (wielki) pozostał jako szczątkowy, trójczłonkowy z odpowiednią kością śródręcza—dłoni {metacarpus). Po Hyracołherium, w okresie środkowym eocenicznym, żył Eohippus, zbliżony bardzo do poprzedniego, posiadał bowiem jeszcze szczątek palca wielkiego. Po nim, w górnym eocenie, zjawił się drogą ewolueyi Onohippus z trójpalcza-stemi tylnemi i czteropalczastemi przedniemi kończynami, już bez palca pierwszego, szczątkowego, z kształtów podobny do konia. W okresie miocenu dolnego zjawia się, jak i poprzednie

gatunki, drogą doboru naturalnego, t. zw. Me-sohippus, postać więcej już w kierunku konia, ewolucyjna; Mesohip-pus posiadał kończyny trójpalczaste (2 i 4 palce nieco wzniesione); palec piąty — mały, jako szczątkowa kość dłoniowa. Znaleziony w górnym miocenie Miohip-pus (Europejski gatunek Anchitherium), posiadał palce 2 i 4 więcej ku górze wzniesione i silnie uwydatniony palec trzeci—kość dłoniowa palca 5-go u Miohippus była jeszcze mniejsza. W ostatnim okresie trzeciorzędu — pliocenie —

zjawia się "Protohippus (Europejska forma Hip-parion) [ob. fig. 181], z silnie rozwiniętym

*N

A-

TT'"

\\

Fig. 181. Hipparion z dolnego pliocenu Europy (odpowiada amerykańskiemu Protohippus).

palcem 3-irn; i z kośćmi dłoniowemi, zakoń-czonemi trójczłonkowemi palcami, 2-im i 4-ym, bez śladów 1-go i 5-go palca. Najbliższą zaś formą do konia dzisiejszego jest Pliohip-pus z górnego pliocenu, po palcach 2-im i 4-ym pozostały tylko jeszcze maleńkie kosteczki dłoniowe (t. zw. kostki rysikowe). Nareszcie wplei-stocenie znaleziono gatunek identyczny z koniem dzisiejszym (Equus caballus) [ob. fig. 182], — Jedno-

II

Fig. 182. Nogi. Przednia (F) i tylna (H) a — konia; b — Pliohippus, c — Protohippus (Hipparion), d — Miohippus, e Mesohippus, f — Or o-hippus podług Mars cha.

cześnie z zanikaniem palców i kości im odpowiadających, w szeregu form ewolucyjnych zmieniają się też części górne kończyn: kość łokciowa cofa się w rozwoju; pozostaje tylko górny jej oddział, zrośnięty w części z kością promieniową (radius). To samo dotyczy kości śródrę-cza (metacarpus), które zanikają, a jako ich szczątki pozostają tylko wzmiankowane już kości rysikowe. W kończynach tylnych zachodzi takaż zmiana wsteczna. Piszczel—jako mały szczątek, zestawiający się z górnym końcem goleni (tibia).

Śródstopie (metatarsus)—z jednej tylko głównej kości (jego dalszy ciąg—3-i i jedyny u koni palec),— nastopek zmieniony (konkrescencya). To samo co do nóg spostrzega się i co do zmiany zębów; mianowicie, od typn zębów właściwych drapieżnym — zębów z sęczkami (Phenacodus) stopniowe przejścia do słabo pomarszczonych (Mesohippus) i wreszcie do silnie pomarszczonych, właściwych dzisiejszym nieparzystokopyt-nym. Tym sposobem przez cały szereg form przechodnich dochodzimy do rodziny koni obecnie na kuli ziemskiej żyjących (rod. Equidae). Ciekawa rzecz, że w Ameryce Północnej odnalezione były wszystkie stadya przejściowe w rozwoju filogenetycznym konia, gdy tymczasem w późniejszych już okresach (historycznym), nie znaleziono tam konia zupełnie. Konie amerykańskie są pochodzenia europejskiego, zostały zawiezione do Ameryki przez Hiszpanów. Europejskie formy kopalne, przejściowe—Anchithe-rium i Hipparion są obecnie rozpatrywane jako gałąź boczna pnia głównego koni,— powstałych pierwotnie w Ameryce (później zaginęły), tak, że obecne konie europejskie, a właściwie ich protoplasty, dostały się do Europy z Ameryki Północnej w poprzednich okresach gieologicz-nych. — Na formach kopalnych protoplastów koni uzasadnia się jak najlepiej prawo biologiczne, panujące w nauce dzisiejszej — t. zw. prawo stopniowego rozwoju ustrojów — prawo ewolucyi.— Co do innych rodzin z rzędu nieparzystokopytnych—ta pi rów i nosorożców (ob.), to paleontologia obecna niema jesz-cże wielu danych, aby zbudować tak szczegółowe drzewo gienealogiczne, jak dla rodziny koni. Gatunki podobne do tapirów spotykano wśród rodzin wygasłych—Goryphodoniidae (do tapirów) i Chalicotheriidae (do nosorożców).—Cechy ogólne charakterystyki nieparzystokopytnych, obecnie na kuli ziemskiej zamieszkałych, są następujące: wszystkie N. są to zwierzęta roślinożerne. Co do zębów—to kły mało wykształcone, albo brak ich całkiem; najwięcej zębów trzonowych, przystosowanych do przecierania pokarmów. Zęby przed-trzonowe (praemolares) i trzonowe (molares) pomarszczone, jednakowej prawie wielkości; siekacze dłótokształtne. Kończyny przystosowane przeważnie do biegu szybkiego, wskutek czego obojczyków (claviculae) brak zawsze. Przy poruszaniu, opierają się na końcach palców, zaopatrzonych w kopyta.— Skutkiem przystosowań odrębnych i właściwych (szybki ruch, podtrzymywanie ciężaru ciała wyjątkowo kończynami) w kośćcu kończyn zjawia się jakby dążność do zrastania się oddzielnych części, mianowicie—kości łokciowej (ulna), promieniowej (radius) i kości goleni [fibula i tibia), albo też rozwinięcie się jednej kości z zanikiem (atrophia) drugiej, tak, że przewagę otrzymują kości: łokciowa (kończyny przednie) i goleniowa (kończyny tylne), kość promieniowa jest cienką na całej swej

przestrzeni, lub też na górnym końcu jest grubsza, poniżej zaś zrasta się z kością łokciową.

przedostały (przypuszczalnie przez Kamczatkę i Alaskę).— Nosorożec (ob.), zamieszkuję obecnie Azyę (Indye) i Afrykę Wschodnią.—Pierwotna postać kopalna nosorożców, znaleziona w pokładach środkowych eocenu Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej; stanowi przejście

To samo dzieje się z kośćmi dłoni i napiąstka {metacarpus i carpus), stopy i nastopka {metatarsus i tarsus). Przytym kości dłoniowe i stopowe znacznej długości; nieparzysta liczba palców

i 3 na tylnych kończynach). Dalej w górnym eocenie była znaleziona postać o czaszce więcej do nosorożca zbliżonej (rodź. Amylodon)-, w peryo-dzie miocenicznym żyła postać bardzo podobna do gatunków obecnych (Aceratherium); rodzaj Aceratherium, w okresie tym rozgałęzia się na dwie odnogi—jedną stanowią przodkowie gatunków Starego lądu—drugą—Ameryki.—Literatura: G. Cuvier „Recherches sur les ossements fossiles” (wyd. 3-a, Paryż 1846); T. Ry-mer Jones „Paehydermata” (w «Todd’s Cyclopaedia, supplement F. Spencer Cobbolda 1885); Rütimeyer „Beiträge zur Kenntsniss der fossilen Pferde” (Bazylea 1863); Gau dry „Animaux fossiles et Géologie de l’Attique” (1864); tegoż „Les enchaînements du monde animal dans les temps géologiques. Mammifères tertiaires” (Paryż 1878); W. Kowalewski „Monographie des Genus Anthracotherium Cuv. und Versuch einer natürlichen Classification der

(lt— 3), z których środkowy, rozwinięty najwię- j od nosorożców do tapirów (4 palce na przednich cej, podtrzymuje pośrednio ciężar ciała. Palców 5-go i 1-go brak (najczęściej), kręgów piersiowo-lędźwnych najmniej 22. Z innych narządów znamiennych dla N-ych zaznaczyć należy: żołądek pojedynczy, jelito ślepe, silnie rozwinięte, brak pęcherza żółciowego, łożysko rozproszone {placenta diffusa). Dwa sutki umieszczone pomiędzy kończynami tylnemi,— Ilość obecnie żyjących gatunków dochodzi do 25. Podział systematyczny wyróżnia trzy rodziny: 1) Tapirów {Tapiridae), 2) Nosorożców {Rhinoce-roditae) i 3) Koni {Eąuidae).

Gieograficzne rozsiedlenie nieparzystokopyt-nych. Co się tyczy rozsiedlenia koni, to zajmują one przeważnie    półkulę północną ziemi.

W Europie dawniej żyły w stanie dzikim; obecnie spotykają się tabunami w stepach Europy północno-wschodniej (t. zw. tarpany); nie wszyscy jednak przyrodnicy zgadzają się w zdaniu, aby to miały być potomki koni dzikich, przeważa zdanie, że są    to stada zdziczałe koni    fossilen Haustbiere” («Palaeographiea»    1873);

dawniej oswojonych.    Tak, że na całym lądzie    W.    D. Matthews „The Evolution    of the    horse”

Europy istnieją tylko    konie oswojone w najroz-    (w    «American Museum of Natural    history, Gui-

S. M.

Niepce Józef Nicefor, wynalazca fotografii, (* r. 1765 w Chalon-sur Saône — + r. 1833 w Gras pod Chalon), służył od r. 1780 w wojsku francnskim; w r. 1795 — 1801 zarządzał okręgiem Nicei, następnie wraz z bratem swoim zajął się w mieście rodzinnem pracami mecha-nicznemi i chemicznemi, a od r. 1811 litografią. W r. 1813 zajął się poszukiwaniem sposobów utrwalania obrazów ciemni optycznej; pierwsze wyniki pomyślne osiągnął w r. 1824 i w roku 1827 przesłał towarzystwu królewskiemu w Londynie obrazy utrwalone na płycie metalowej. Dla dalszego udoskonalenia wynalazku połączył się w r. 1826 z Daguerrem (ob), któremu też po śmierci N-a przypadła chwała wynalazcy metody, od jego nazwiska nazwanej dagierotypią. Przeważny udział N-a w tym wynalazku wyjaśnił syn jego Izydor Niepce w piśmie „Post tenebras lux. Historique de dé-cuverte improprement nommée Daguerréotypie, précédée d’une notice sur son veritable inventeur feu Mr. Jos. Nie. Niepce“ (1841). Por. też Fouque „La vérité sur l’invention de la photographie: Nicephore Niepce* (1867)

Niepce Klaudyusz Marya Franciszek de Saint Victor, synowiec pop., (* r. 1805 w St. Cyr pod Chalon-sur-Saône—f w r. 1870), kształcił się w szkole wojskowej w Saumur, wstąpił następnie jako oficer do pułku dragonów, w r. 1845—48 służył w gwardyi municypalnej paryskiej, w ro-

maitszych odmianach, sztucznie wytworzonych de Leaflet», N« 9 r. 1903).

(rasy koni) [ob. Koń], W wielu miejscowościach Azyi i Afryki żyją konie w stanie dzikim, łączące się w tabuny. Formy amerykańskie w poprzedzających okresach ziemi, żyły w stanie dzikim (pierwsi    przodkowie rodziny koni)

S. K.

i konie zdziczałe, po przewiezieniu przez Hiszpanów, obecnie w stanie dzikim żyją w Ameryce Południowej.—Tapiry stanowią pewną trudność w sprawie wytłómaczenia rozsiedlenia geograficznego ; miejscowości zamieszkiwane przez nie są bardzo od siebie odległe: jeden gatunek zamieszkuje półwysep Malakkę i sąsiednie wyspy (Sumatra i Borneo); w Ameryce, w pasie podzwrotnikowym (od Brazylii do Equador i Gua-temali), mieszka 3 do 4 gatunków. Biorąc pod uwagę tylko gatunki żyjące obecnie, trzebaby przypuścić istnienie takich zmian w układzie mórz i lądów kuli ziemskiej, ażeby gatunki jednej miejscowości mogły się przesiedlić do innej, przez nie dziś zamieszkiwanej. Paleontologia lepiej i może jedynie tłómaczy zjawisko to zawi-kłane. Na podstawie wykopalisk stwierdza właśnie, że podczas miocenu i pliocenu (ob. te w>r.), tapiry zamieszkiwały Europę i Azyę (pokłady trzeciorzędowe Francyi, Indyi, Birmy i Chin), tymczasem w Ameryce szczątki kopalne tapira spotykane są dopiero w grotach peryo-dów popliocenicznych, co świadczy o późniejszym przesiedleniu się ich na ląd Nowego Świata i wskazuje poniekąd drogę, którędy się tu

S. K.

Z. W

Red;

Red.

ku 1854 został drugim komendantem Luwru. Przypada mu ważny udział w udoskonaleniu fotografii; otrzymał obrazy fotograficzne na szkle i przygotował zastosowanie kolodionu. Używał też białka do powlekania papierów fotograficznych i zdołał uchwycić na fotografiach pewne barwy, którym nadał niejaką trwałość. Ogłosił „Recherches photographiques“ (1855) i „Traité pratique de gravure heliographique” (1856)

Niepewnień—wyraz wprowadzony przez Z dzi-towieckiego na oznaczenie minerału amfibolu, ta bowiem nazwa pochodzi od wyrazu ä.jJLcptßoXo<5= niepewny, dwuznaczny, ze względu na podobieństwo do turmalinu.

Nieplujew Jan (* r. 1693—f r. 1773), dyplomata rossyjski. Wykształcenie otrzymał w akademii morskiej, poczem pięć lat podróżował po wodach różnych. Po powrocie do Rossyi otrzymał dowództwo naczelne floty stojącej pod Petersburgiem. W r. 1721 został ministrem upełnomocnionym w Konstantynopolu i stanowisko to zajmował do r. 1734, a w r. 1739 uczestniczył w układach zakończonych pokojem Belgradzkim. Za panowania ces. Elżbiety z początku wpadł w niełaskę i został uwięziony, ale później uzyskał znów jej względy i otrzymał urząd wysoki namiestnika kraju Orenburskiego. Urzędując tam lat 16, uczynił niemało dla podniesienia powierzonej sobie prowincyi, oraz do umocnienia w niej panowania rosyjskiego. W roku 1760 został senatorem, a później ministrem. Katarzyna II była bardzo łaskawa dla niego, używając go do pełnienia obowiązków urzędowych różnych i powierzyła mu także wychowanie następcy tronu, późniejszego cesarza Pawła.— Por. „Ottûv Słownik Naućny” (T. XVIII, str. 195).

Nieplujew Mikołaj (* r. 1851), pisarz rossyjski. Po ukończeniu uniwersytetu petersburskiego, służył czas pewien w poselstwie rossyj-skim w Monachium, następnie osiadł w majątku swym, położonym w gubernii Czernichowskiej, powiecie Głuchowskim, gdzie rozwinął działalność społeczno-obywatelską bardzo chwalebną, zakładając szkoły i ochrony dla dzieci włościańskich, a pracując wogóle nad podniesieniem poziomu moralnego włościan. Siedząc na roli, nie zaniedbywał też pióra i zbogacił literaturę ros-syjską dość pokaźnym szeregiem dzieł, jak oto: „Sowjest’” (Moskwa 1881); „Myśli i sowiety iskrjennaho druga” (Petersburg 1882); „Chljeb nasuszcznyj” (tamże 1883); „Czto jest’ istina” (Lipsk 1893); „Trudowyja bratstwa a bratskije sojuzy” (tamże 1893); „Christjanskoje mirowoz-zrjenije” (Berlin 1895); „Wozdwiżenskaja szkoła” (Petersburg 1894); jest też i kompozytorem muzycznym.— Por. „Ottûv Slovnik Naućny” (T. XVIII, str. 196).

Niepłodność (łać. Sterilitas s. impotentia ge-nerandi) jest niezdolnością wydawania potomstwa, czyli rozmnażania się płciowego; o ile dotyczy

Enc Poważ. Ilustr. S. II. Zesz. 15. T. II.

niewiasty jest N-ą właściwą (St. sensu striction) czyli niezdolnością poczęcia (Im-potentia concipiendi), u mężczyzny zaś niezdolnością zapłodnienia (Imp. fecundandi). Nie należy brać za jedno N-i z niemożnością wykonania uczynku płciowego (Imp. cohabitandi 8. coëundi), mogącej być wszakże jedną z przyczyn N-i (por. Impotencya). — N. ze względu na sposób w jaki powstaje, podzielić należy na N. sztuczną i naturalną. N. naturalną w dalszym ciągu stanowić będą, z jednej strony N. wrodzona, z drugiej zaś strony N. nabyta. Ze względu na płeć—spotykamy N. u kobiet jak również i u mężczyzn. — Zrobiwszy ten podział ogólny zajmiemy się teraz każdą z tych form zasadniczych poszczególnie. Zaczniemy od N-i sztucznej, coraz szersze zataczającej kręgi i coraz głębiej przenikającej w massę narodu. Pisać szczegółowo o wszystkich zabiegach, które uprawiają przedstawiciele obojga płci dla uniknięcia zapłodnienia, tu nie wypada. Są zresztą zbyt powszechne i aż nazbyt popularne. Zaznaczyć jednak trzeba, iż wszystkie środki zapobiegawcze ze względu na cel—uniknięcie ciąży — podzielić można na dwa wielkie działy. Jedne ze środków chcą nie dopuścić nasienia męzkiego do odpowiednich części (portio vaginalis uteri) narządów płciowych niewieścich; drugie zaś z nich, chcą zniszczyć plemniki (ob.), znajdujące się już w narządzie płciowym. Rozbierać krytycznie wartości poszczególnej sposobów zapobiegawczych również tu nie będziemy. Natomiast, na ogół rzecz biorąc, powiedzieć można, iż prawie żaden z tych środków nie może poszczycić się pewnością zupełną; są one mniej lub więcej skuteczne; niektóre z nich są nawet wprost bez wartości. Szkodliwe dla zdrowia przy pewnem ich nadużywaniu, w mniejszym lub większym stopniu, są wszystkie. Dla społeczeństwa przynoszą obliczyć Bię nie dającą stratę. Hamując przyrost prawidłowy ludności, zmniejszają jej siłę. Wszak nie od dziś wiadomo, iż potężniejszy jest ten naród, który jest ludniejszy. Niemożność wyżywienia, zasłanianie się tak zwanem prawem M a 11 h u s a (ob.), to tylko przyczyna pozorna.—Małżeństwa dzietne spotykamy przeważnie wśród mniej zamożnych. System dwojga dzieci wylągł się w alkowach ludzi bogatych, chcących zapobiedz roz-drobieniu majątku. Gruby egoizm i chęć użycia udaje tu rozsądek i roztropność, Dość już o tern. Żeby skończyć z N-ą sztuczną trzeba jeszcze zaznaczyć kiedy i w jakich przypadkach wiedza lekarska ją stosuje, rządząc się przy tern względami zgoła innemi. Istnieją tu wskazania następujące: we wszystkich tych przypadkach, kiedy ciąża może odbić się zgubnie na zdrowiu kobiety, wówczas wskazane jest uniemożliwienie zapłodnienia. Stany uprawniające do tego są następujące: suchoty (phthisis), wada serca, zapalenie nerek przewlekłe (Morbus Brigh-tii), zwężenie silne miednicy kostnej, poród unie-

115

możliwiające. Niepożądane jest też potomstwo po osobach umysłowo chorych; tutaj jednak wystarcza najzupełniej odosobnienie takich osób. Teraz z kolei rzeczy przejdźmy do N-i naturalnej, czy to wrodzonej, czy też nabytej.—Do czasów jeszcze bardzo niedawnych odpowiedzialną za małżeństwa bezdzietne głównie, a nawet wyłącznie, bywała kobieta. Dopiero w dziesiątkach lat ostatnich szersze i dokładniejsze rozejrzenie się w tem, co stanowi istotę właściwą N-i, zbadanie jej wszechstronne, udowodnienie, że N. niewieścia bardzo często bywa tylko następstwem niezdolności zapładniania męzkiej — postawiły sprawę poruszoną na gruncie właściwym. Dowiedzieliśmy się przedewszystkiem na mocy licznych danych statystycznych, zaczerpniętych z praktyki lekarskiej, iż przynajmniej czwarta część wszystkich małżeństw bezdzietnych jest takiemi bezpośrednio z winy mężczyzn. A ile pośrednio jest takich z winy mężczyzn, to wprost obliczyć trudno. Dajmy na to, że mężczyzna niezupełnie wyleczony zaraża rze-zączką (ob.) żonę swą, a ta wskutek zniszczenia, które dokonała w jej narządach płciowych choroba, staje się niepłodną. Jeśli i za to pociągniemy do odpowiedzialności mężczyzn, to wówczas stosunek ich winy do winy kobiet, wyrażający się jak 1 do 4, wypadałoby znakomicie powiększyć. Dzisiaj zatem obwiniać trzeba płci obie. Zacznijmy od mężczyzn. We wszystkich tych przypadkach, gdzie główny warunek zapłodnienia, przy nasieniu prawidłowem, mianowicie wprowadzenie plemników do części górnej pochwy, staje się niewykonalnym—wówczas wystąpić musi N. Dla naszej sprawy jest najzupełniej obojętne, czy przyczyny tego szukać należy w budowie anatomicznej prącia wskutek, dajmy na to, niedorozwoju jego (hypospadia-sis), lub zmian organicznych w niem (np. blizny głębokie); czy wreszcie przeszkodą tą będzie niedołęztwo natury psychicznej (ob. Impoten-cya). To bywa jednak stosunkowo rzadko. Najczęściej zaś przyczynę niepłodności męzkiej stanowią dwa stany chorobliwe, mianowicie: brak w nasieniu plemników (Azoospermia) i brak na sienią wogóle (Aspermatismus). Dla zdania sobie sprawy należytej z tego, co wyrażają te stany, nie od rzeczy będzie uprzytomnić sobie, gdzie wytwarza się nasienie męzkie i z jakich części się składa. W wytwarzaniu nasienia u-czestniczą najwięcej i najgłówniej gruczoły następujące: jądra i względnie przyjądrza; pęcherzyki nasienne; gruczoł krokowy, (por. Narządy płciowe). Jądra dostarczają plemników. Pęcherzyki zaś nasienne przechowują je. Oprócz tego przyjądrza, pęcherzyki nasienne i gruczoł krokowy, każdy z nich poszczególnie dołącza swą wydzielinę ciekłą. Najwięcej znana jest wydzielina gruczołu krokowego, nadająca zapach znamienny nasieniu męzkiemu. Wydzieliny wyżej wzmiankowane posiadają doniosłość ogromną biologiczną dla plemników. Teraz jest nietrudno zrozumieć w jakim kierunku może iść sprawa chorobna.—Jasną jest rzeczą, iż wszystko co upośledza rozwój plemników i wydzielinę cieczy z jednej strony, z drugiej — wszystko co przerywa drogę w tem lub innem miejscu, uniemożliwiając przez to wytrysk prawidłowy nasienia męzkiego,—wszystko to sprowadza niepłodność. A więc Azoospermia, której istota polega na braku plemników, lub niedoskonałym ich rozwoju w nasieniu męzkiem — zajmuje stanowisko najgłówniejsze. Klinicznie dostrzega się w razach tych niedorozwój jąder, rakowate lub syfilityez-ne zwyrodnienie ich; zanik pierwotny lub wskutek wodniaka (hydrocele)\ charłactwo ogólne, powstałe na tle gruźliczem, rakowem lub syfili-tycznem. Daleko częściej atoli brak plemników spotyka się w następstwie zarośnięcia (oblitéra-tio) dróg wywodzących przy uściu pęcherzyków nasiennych lub wyżej. Ze spraw chorobnycb, odgrywających tutaj rolę wybitną, wymienić należy przedewszystkiem rzeżączkę i gruźlicę (ob. te wyr.). Obustronne zapalenie przyjądrza (Epidydimitis duplex aut Funiculitis gonorrhoica

s. tuberculosa) niszczy zwykle nazawsze możność zapłodnienia (potentia generandi). Brak nasienia (Aspermatismus) oznacza, biorąc ściśle, stan, w którym wszystkie trzy gruczoły główne nie wytwarzają wydzielin swych—słowem gdy wcale nie otrzymujemy nasienia. Najczęściej jednak nasienie istnieje, jeno z powodu zmian w drogach wywodzących je, nie wydostaje się na zewnątrz. Idzie tu głównie zatem o przewód wytryskowy (ductus eiaculatorius). Zwężenia cewki moczowej (stricturae), stulejka (Phimosis), stwarzając przeszkodę dla wytrysku nasienia naze-wnątrz, skierowują je często do pęcherza moczowego. Zapalenia gruczołu krokowego (prostatitis) osłabiając mięsień zwieracz pęcherza,również sprzyjają przedostawaniu się nasienia do pęcherza. I naturalnie wówczas wytrysk nazewnątrz nie następuje, stąd i aspermatismus. Znaczenie takiego upośledzenia dla N-i męzkiej jest dostatecznie zrozumiałe.—N. niewieścia może być wrodzona lub nabyta. Spotykamy z jednej strony kobiety, które nigdy nie rodziły, z drugiej strony po urodzeniu jednego lub dwuch dzieci kobieta naraz traci zdolność dalszego zajścia w ciążę. Podług statystyki Griinewaltda na 900 kobiet zamężnych, cierpiących na różne choroby narządów płciowych, około 500 było niepłodnych. Liczby te zbyt wymownie świadczą, jak wybitną rolę w powstawaniu niepłodności niewieściej odgrywają choroby uarządów płciowych kobiety. Pomimo postępów znacznych nauki, warunki i sposób, w jakich następuje zapłodnienie u ludzi, nie są znane jeszcze we wszystkich swych szczegółach, a zatem zrozumieć łatwo, iż nieraz przyczyna N-i okryta bywa lekką mgłą nie-wiadomości. Najbliżej prawdy staniemy, gdy wyjdziemy z założenia, że dla zapłodnienia (poczęcia) niewiasty, konieczne jest: 1) aby w jej narządzie płciowym znajdowało się jajko dojrzałe, do zapłodnienia zdolne (por. Jajko i Jajnik); 2) aby nastąpiło zetknięcie się, t. j. prawidłowo rozwiniętego plemnika (ob.) z takim-źe jajkiem; 3) aby macica (ob.) mogła przyjąć i umocować jajko zapłodnione (por. Ciąża). Tym trzem warunkom koniecznym zapłodnienia, odpowiada i podział na trzy odmiany niepłodności niewieściej.—Pod pierwszą zatem rozumiemy upośledzenie w czynności jajników, wskutek wytwarzania się nieodpowiedniego lub braku zupełnego jajek. N. tego rodzaju bywa wrodzona albo też nabyta. Wrodzoną mamy wówczas, gdy jajniki pozostały nierozwiuięte (infantilismus) lub jeszcze się nie rozwinęły (przed 20 rokiem życia), albo już się przeżyły {climacterium—zmiany starcze); oczywiście tutaj należą przypadki, gdzie jajników wcale niema {aplasia). Na N. nabytą, powstałą wskutek upośledzonego dojrzewania jajek (ovulatio) składają się z jednej strony choroby ogólne ustroju—z drugiej czysto miejscowe. Do ogólnych zaliczyć należy zołzy (scrofulosis), sprawy gorączkowe i charłacze, otłuszczenie, błędnica, rozstrój nerwowy ogólny, alkoholizm, morfinizm. Wiemy też, iż wszystkie te stany również niekorzystne są dla miesiączkowania (ob.). Wartość zaś ich, jako stanów, wywołujących N. jest więcej względna niż bezwzględna.—Z chorób miejscowych wyróżnić musimy wszystkie te stany, które sprowadzają znaczne spustoszenia w miąższu jajników, błonach (oponach) i otoczeniu (np. zrosty, wysięki) ich, wywołując zanik tych gruczołów. Zatem zapalenie ostre i przewlekłe jajników samych {oophoritis glandularis), zap. okołojajnikowe (Pierioopho-ritis), ze zgrubieniem powłók (tunicae albugineae). Torbiele, raki i wogóle nowotwory, o ile zniszczą oba jajniki całkowicie. I tutaj w miarę sprawy zanikowej w jajnikach mamy do czynienia z N-ą mniej lub więcej zupełną.—Skończywszy z formą pierwszą N-i niewieściej przejdźmy do drugiej. Występuje ona we wszystkich tych przypadkach, w których zostaje uniemożliwione zetknięcie się jajka z plemnikiem, bez względu na to, czy przeszkoda będzie natury mechanicznej, czy też chemicznej. Wiemy, iż jajko, opuściwszy jajnik, udaje się do jajowodu czyli trąbki Fallo-piusza(ob. Jajnik), a stąd do macicy, gdzie o ile będzie zapłodnione, może się umocować. Plemniki zaś rozrzucone w części górnej pochwy, w blizkości otworu zewnętrznego macicy, przedostają się przez szyjkę jej do jamy macicy i tutaj, lub w jajowodach, spotykają się z jajkiem. Wszystko więc, co zmienia patologicznie wskazaną wyżej drogę prawidłową, przyczynia się do uniemożliwienia zapłodnienia. Utrudnią je zatem mechanicznie sprawy chorobne okołojajnikowe z przerostami i wysiękiem, zmieniając stosunek anatomiczny, prawidłowy jajników do jajowodów. Stworzą przeszkodę wszystkie Btany chorobliwe przewodów F a 11 o p iusz a, czyli jajowodów, gdy doprowadzą do zwężenia bliznowatego lub wprost zamknięcia się światła ich {obliteration hydro-pyo-salpingitis). Nowotwory maciczne (polipy, włók-niaki, mięsaki) zmienione położenie macicy i szyjki (ante - retroflexio, anteversio) \ przerost jej {hypertrophia), t. zw. E m m e t a, rozerwanie szyjki (wymywanie plemników spływającą cieczą maciczną), zwężenia pochwy, czasami bardzo znaczne {stenosis s. atresia), brak otworu w błonie dziewiczej {Hymen imperforatus) pochwica, czyli podrażnienie pochwy {vaginismus) i t. d.—oto są mniej lub więcej przeszkody, uniemożliwiające zapłodnienie na drodze mechanicznej. Przeszkoda zaś natury chemicznej powstaje wówczas, gdy wydzielina prawidłowa macicy i jej szyjki, oraz pochwy—zmienia się jakościowo, głównie w kierunku zmiany jej odczynu.— W warunkach prawidłowych wydzielina macicy i jej szyjki posiada odczyn alkaliczny; przy niektórych stanach chorobliwych (nieżyt) odczyn staje się kwaśnym. Dalej ciecz pochwy w warunkach zwykłych daje odczyn słabo kwaśny, w stanach zaś patologicznych odczyn ten zmienia się w bardzo kwaśny. Doniosłość tych zmian ma znaczenie biologiczne ogromne dla plemników, a mianowicie, odczyn alkaliczny wydzielin jest dla nich sprzyjający, gdy zaś kwaśny jest wprost zabójczy.—Załatwiwszy się z formą drugą N-i niewieściej, z kolei rzeczy przejdziemy do trzeciej, już ostatniej, a mianowicie niepłodności powstałej wskutek niemożności umocowania się w macicy jajka zapłodnionego (impotentia con-cipiendi et gestandi). Szkodzą umocowaniu i utrudniają dalszy rozwój jajka zapłodnionego wszystkie stany chorobliwe, które prowadzą do rozluźnienia lub stwardnienia miąższu macicy (metritis), które wywołują nieżyt przerostowy, lub zanikowy błony śluzowej z utratą gruczołów macicznych, wreszcie, które sprowadzają objawy za8toinowe (przekrwienie wskutek wady serca lub zapalenia przymacicznego {parametritis). W przypadku ostatnim naruszenie obiegu krwi i limfy, wskutek zrostów pozamacicznych, wywołuje stan zapalny w błonie śluzowej macicy i stąd wypływa N. I tutaj jednak zaznaczyć trzeba, iż w miarę zwiększającej się sprawy chorobnej przechodzimy od niepłodności względnej do bezwarunkowej.—Teraz zaś na końcu przytaczamy kilka danych statystycznych, oświetlających poruszoną tu sprawę nieco z innego punktu widzenia. Na mocy licznych danych w tym kierunku otrzymano przeciętną liczbę urodzeń na 100 małżeństw, znajdujących się lat 30 w stadle małżeńskiem=539. To ma być stosunek prawidłowy. Praktycznie jednak rzeczy biorąc, lekarze chorób niewieścich wymagają od zdrowej mężatki czworga donoszonych i prawidłowo rozwiniętych dzieci, Procent małżeństw niepłodnych do ogólnej ich liczby oznaczono na około 20%. We Francyi, podług statystyki Chevinsa na 100

małżeństw urodzeń bywa 259. Widzimy przeto, iż kraj ten daje nam prawdziwie klasyczny przykład Panny. Adam i Ewa, przekraczając prawo od systemu dwojga dzieci. W miastach, w porównaniu Boga dane, sprowadzili gniew Boży na siebie z ludnością wiejską, odsetka urodzeń się zmniejsza.—Co się tyczy Warszawy to za okres 20-letni (r. 1882—1901), podług Załęskiego, wiatach między r. 1882 a 1887 na 1000 mieszkańców mieliśmy rocznie przeciętnie noworódków 37.26; między r. 1887 a 1891 —było 42.4; między r.

1892 a 1896 — było 43.90, wreszcie w latach między r. 1897 a 1901—było 37.57. Za ostatnie dwa lata liczba stosunkowa noworodków

21.3

Dr. K. S.

26.7

zmniejszyła się:

w roku 1900 — 35.31 na 1000 mieszkańców „    1901 — 36.80

Podług obliczeń biura statystycznego amsterdamskiego, było noworodków na 1000 mieszkańców w roku 1901:

Berlin

Niepoczytalność, ob. Poczytalność.

Niepojętość. Niepojętem nazywamy coś, czego na obecnym Btopniu wiedzy i poznania nie jesteśmy w możności w obrazach myśli należycie sobie uwydatnić. Im dalej w poznaniu postępujemy, tym więcej odsłania się nam niepo-jętości, tak w otoczeniu jak i w głębiach naszego jestestwa własnego. Z tego wyprowadzają niektórzy filozofowie wniosek, że my ludzie jesteśmy i zawsze pozostaniemy niewiedzą-cemi. Już Gorgiasz z Leontinoi dowodził, że my nic wiedzieć nie możemy, Sokrates przyznawał Bię również do niewiedzy, Mikołaj Ku z y wielbił „ dodam ignorantiam”, to znaczy przeświadczenie o naszej niewiedzy, w obecnych zaś czasach szeroko rozbrzmiewa Emila D u b o i s-Reymo nda (ob.) sławne, rzucone w świat hasło: „Ignorabimus”.—Pojawiające się tego rodzaju poglądy o N-i świata, są zawsze dowodem budzącego się zmysłu krytycznego; nigdy jednak nie utrzymały się stale w dziejach myśli ludzkiej. Umysł nasz bowiem ciągle posuwa się coraz dalej, tak w poznaniu rzeczy, jak i w poznaniu siebie samego. W obrazach i symbolach myśl odtwarza i uświadamia sobie coraz dokładniej tak porządek rzeczy, jak własny do nich stosunek. Co dzisiaj jest dla umysłu niepojęte, to jutro może przestać być niepojęte i może stać się w części przynajmniej zrozumiałe, a następnie coraz zrozumialsze. Jakichś stałych i nieprzekraczalnych granic dla wiedzy nie masz żadnych, z tego też powodu ulega i N. ciągłym zmianom i przedstawia się tak w różnych czasach, jak i w różnych umysłach ludzkich bardzo rozmaicie. Dalsze wywody i uzasadnienia ob. pod wyr. „wiedza”, „poznanie” i „teorya poznania”. M-s-

Niepokalane Poczęcie Najświętszej Maryi

i na cały ród ludzki. Utracił człowiek wszystkie nadprzyrodzone łaski i przywileje, a zyskał w smutnej spuściźnie nieprzyjaźń Bożą, pożądliwość, ciemnotę, rozterkę, cierpienia i śmierć. Upadek ten wraz ze wszystkiemi skutkami grzechu pierworodnego (ob.) przewidział Bóg od wieków i dopuścił go, ale zgotował również od wieków ratunek, postanawiając, że Syn Boży przyjdzie na świat jako Odkupiciel. Temiż wyrokami Bo-żemi objęta została Matka Odkupiciela, dla zasług bowiem krwi, dla godności Syna miała być zachowana od pierwszej chwili poczęcia od wszelkiej zmazy grzechu i otrzymać pełność łask wszelkich. Szczególny ów przywilej Maryi zowie się Niepokalanem Jej Poczęciem. Wiara w Niepokalane poczęcie N. M. P. jest tak stara i powszechna jak Kościół. Już z pierwszego wieku mamy list, opisujący męczeństwo św. Andrzeja, a w nim słowa: „Jako pierwszy człowiek utworzony został z ziemi nieskalanej, tak potrzeba było, aby doskonały człowiek, to jest Jezus Chrystus, narodził się z Niepokalanej Dziewicy”. Mamy liczne dowody z ojców i pisarzy Kościoła. Jedni wywodzą tę prawdę z Pisma św., inni wysnuwają ją z godności macierzyństwa Bożego, inni wyrażają Niepokalane Poczęcie Maryi za pomocą godeł i porównań, nazywając ją ziemią nieskalaną, wieżą niezdobytą, naczyniem zawsze czystym, gołębicą najbielszą i t. p.; już to wreszcie wprost wyznają, że Najświętsza Panna jest niepokalana i nienaruszona, wszelkiemu brudowi grzechowemu nieskończenie obca, od świętości świętsza i jedyna święta, która, z wyjątkiem tylko Boga, jest nad wszystkich wyższa i od samych Cherubinów i Serafinów pod względem natury piękniejsza, kształtniejsza i świętsza. Od szóstego już wieku święto Niepokalanego Poczęcia istnieje na Wschodzie, od dziesiątego w Hiszpanii, od jedenastego w Anglii i Normandyi i t. d.—Powstają bractwa, świątynie i różne zakłady pod wezwaniem tej tajemnicy I nasz król Władysław IV chciał utworzyć order Niepokalanego Poczęcia, podczas gdy lud polski śpiewał już oddawna: „Witaj święta i poczęta niepokalanie”. Prawdy tej broniły też od wieków zakony, jak synowie św. Franciszka i zakon Jezuitów, który nawet nikogo nie przyjmował, ktoby przedtem przysięgą się nie zobowiązał, że wszelkiemi siłami bronić będzie i rozszerzać przekonanie o Niepokalanem Poczęciu i t. d.; broniły jej uniwersytety: paryski, koloński, moguncki, wiedeński, krakowski i inne. Prawdę tę potwierdziły jeszcze, przed ostatecznem jej określeniem dogmatycznem przez Piusa IX, liczne wyroki soborów i namiestników Chrystusowych. I tak sobór konstantynopolitański trzeci (r. 680) nazywa N. M. P. „wolną od wszelkiej zmazy”.

Sobór bazylejski, acz nie powszechny (r. 1439), każe wszystkim wiernym przyjmować naukę o N.

P. Sykstus IV zatwierdza officyum o N. P. Segneri. Matki Najświętszej i udziela w r. 1472 odpustów tym, którzy będą obchodzili uroczyście święto Niepokalanego Jej Poczęcia. Sobór Trydencki nazywa Matkę Boską „Niepokalaną” i wyraźnie oświadcza, iż nie ma intencyi dekretem o grzechu pierworodnym obejmować „błogosławionej i niepokalanej Dziewicy Maryi”. Paweł V wzbrania pod karami twierdzić w rozprawach publicznych, że Matka Najświętsza była w grzechu pierworodnym poczęta i dopiero później uświęcona. Grzegorz XV rozciąga ten zakaz i do rozmów prywatnych. Klemens XI święto N. P. rozszerza na cały Kościół, Grze-górz XVI dodaje do litanii Loretańskiej: „Królowo bez zmazy poczęta”, a we Mszy św. w pre-facyi: „i Ciebie w Poczęciu Niepokalanem”. Nareszcie Pius IX, zostając w r. 1849 jako wygnaniec w Gaecie, wezwał wszystkich biskupów, by wypowiedzieli na piśmie swoje zdanie w tej sprawie. 536 pasterzy zaświadcza zgodnie, że wiara w N. P. N. M. P. istnieje w całym święcie katolickim. Po zbadaniu tej rzeczy przez komisyę, złożoną z kardynałów i teologów,

Pi u s IX ogłasza d. 8 grudnia r. 1854 dogmat o N. P. N. M. P. W niespełna cztery lata objawia się N. Marya Panna czternastoletniej dziewczynce, Bernadecie Soubirous i oświadcza: „jam jest Niepokalane Poczęcie”, a przy źródle, które pod jej stopami wytrysnęło, takie czyni cuda, że Lourdes (ob.) staje się wkrótce miejscem, ściągającem tłumy pobożnych piel-

Ks, K. K.

Niepokoiczycki Krzysztof (* d. 25 lipca r. 1695—fr. 1777), teolog polski, Jezuita. Wstąpiwszy w 18 roku życia do zakonu otrzymał wykształcenie teologiozne,—poczem został przełożonym kollegium w Ostrogu; następnie, jużto jako profesor teologii moralnej, już jako misyo-narz i prefekt szkół, przebywał w Warszawie,

Krzemieńcu i powtórnie w Ostrogu. W ostatnich latach życia byl ojcem duchownym, czyli spowiednikiem zakonnej braci w Krakowie, Lwowie i Lublinie. Jako owoc swej pracy na tem stanowisku wydał dzieło p. n. „Ćwiczenia duchowne Ś. O. Ignacego przez ośm dni, dla pożytku Braci 8    J.” Lublin, druk 8. J. 1771 in

4°. Oprócz tego przetłómaczył dwa dzieła Pa-właSegneri (ob.): „Niewierny nie mający wymówki, Xięga W. X. P. Segn... W tej się jawnie dowodzi, że każdy poznać może, która jest wiara prawdziwą etc. z włoskiego r. 1721, z łacińskiego na polski język r. 1754 przez... prze-tłómaczona”, (Lwów 1759, druk 8. J., in 4°; kart 8,616 i 20); „Człowiek chrześcijański, w swoim prawie i powinności wyćwiczony, albo uauki chrześcijańskie wszystkim wiernym do wiadomości, pasterzom, spowiednikom do wypełnienia swego urzędu wielce potrzebne”, (Warszawa, druk.

grzymów.

Red.

8. J. 1759—1761, 3 tomy, iu 4°). Do dzieła tego dodał tłómacz obszerny żywot ks. Pawła

Ks. Wł. Ku.

Niepokójczycki Artur, herbu Waga (* roku 1813 w Słucku—f r. 1881 w Petersburgu), wywodzący ród swój od Pociejów, których gałąź jedna, osiadłszy w Niepokojczycach nad Mu-chawcem (pow. Kobryński), od posiadłości tej przybrała nazwisko; gienerał rossyjski, syn marszałka szlachty Adama N-go.—Wykształcenie otrzymał N. w korpusie paziów w Petersburgu; w r. 1832 wstąpił jako kadet do pułku gwardyi Pre obrażeński ego, następnie, po ukończeniu nauk w akademii wojskowej, posunięty był na oficera sztabu gieneralnego i przeznaczony do korpusu piątego.—Lata 1841—1847 spędził na Kaukazie, uczestnicząc w działaniach wojennych w Czecznie i Dagiestanie, gdzie się odznaczył jako oficer waleczny i w sztuce wojskowej biegły. W r. 1849, podczas wojny węgierskiej, pełnił obowiązki szefa sztabu w korpusie gienerała Liidersa, działającego w Siedmiogrodzie. Posunięty po wojnie do stopnia gienerał-majora, od r. 1854 do 1856 sprawował urząd naczelnika sztabu armii 2-ej, a jako taki odznaczył się w Sewastopolu. Po wojnie krymskiej został członkiem wielkiego sztabu gieneralnego w Petersburgu. Będąc już wtedy gienerałem dywizyi wykonywał rozmaite powierzone sobie czynności ku zadowoleniu zarządu wojskowego; między in-nemi był w r. 1864 przewodniczącym komisyi opracowującej przekształcenie wojska, następnie takież same stanowisko zajął w komitecie kodyfikacyjnym, wojskowym. W r. 1868 mianowany był gienerałem piechoty, w roku zaś 1874 gie-nerał-adjutantem. Podczas wojny tureckiej, w latach 1877 i 1878, był naczelnikiem sztabu gieneralnego wszystkich wojsk działających na półwyspie Bałkańskim.— Por. Brockhausa-Efro-na „Encikłop. Słowar.” (T. XX A, str. 888).

Niepołomice, miasteczko w Galicyi zachodniej, powiat Bocheński, na prawym brzegu Wisły, tuż nad nią położone, liczyło w r. 1900: 4043 mieszkańców wyznania rzymsko-katolickiego i około 500 Żydów; obszar posiadłości większej ma 114 morgów roli, 116 mr. łąk, 298 mr. pastwisk, 1 427 mr. lasu; do posiadłości mniejszej należy 1319 mr. roli, 982 mr. łąk, 138 mr. pastwisk i 27 mr. lasu. Położone w nizinie (205 m. pon. poz. m.), graniczy od zachodu z Grabiem i Przy-laskiem Rusieckim, na południe z Cbrościem i Staniątkami, na wschód z Wolą Batorską. Ludność tutejsza rolnicza, zajmująca się też rzemiosłem garncarskim, zamieszkuje parę małych ulic, najczęściej w domkach drewnianych, z pośród których odbija nowy ratusz, kilkanaście pięknych wil i domów, wzniesionych świeżo wraz z rozwojem w N-ach wielkiej fabryki dachówek. Otoczone 16 przysiółkami, przecięte jest miasteczko 2 gościńcami rządowemi z Wieliczki i Bochni; ruch na drodze żelaznej z Pod-

Op.

Red.

łęża do N-o wiodącej, na skład solny nad brzegiem Wisły, obecnie ustał zupełnie. N., do niedawna wieś, w Wiekach Średnich z osady Gie-rarda Ośmioroga wzniosły się od czasów Kazimierza W., który tu wybudował obok kościoła zamek, gdzie bardzo często tak sam, jak i jego następcy gwoli łowów nieraz długo przesiadywali. Zamek ten, drewniany za K a-z i mierzą W., za Władysława Jagiełły zapewne już murowany, piętrowy, z wieżą; o nim lustracya późniejsza z r. 1596 mówi: „zamek dobrze wymurowany «nowo», kosztem wielkim i gmachy zwierzchnie, średni i dolne z ganki wokoło i sklepy dolnymi, w nim izdeb 40”; krużganki przypominają dziedziniec zamku na Wawelu; obecnie 1-piętrowy, nowo jest pokryty; z komnat zamienionych na biura (c. k. Zarząd lasów i domen, sąd, straż wojskowa) jedna jest akustyczna.—Często przebywali tu Kazimierz W., Władysław Jagiełło (stąd szedł pieszo do Krakowa po zwycięstwie grunwaldzkim), Zygmunt August, który wywiózł tu Barbarę zmarłą r. 1551, Stefan Batory (r. 1585), Zygmunt III (r. 1591), Władysław IV (r. 1646), Jan III (r. 1692), August II (r. 1780).—Parafia N-a, do niedawna należąca do dyecezyi tarnowskiej, obecnie do krakowskiej, dekanatu wielickiego, obejmuje 6 wsi, jak oto: Wola Batorska, Kłaj, Podłęźe, Chróśó, Kółko, Podborze, liczyła w r. 1900: dusz rzymsko-katolickich 10 139, Żydów 700. Kościół parafialny pod wezwaniem 10 000 męczenników, wystawiony przez Kazimierza Wielkiego, sięga r. 1349; w r. 1350 Bodzanta, biskup krakowski zakreślił granice parafii niepołomskiej, poczem w r. 1358 została świątynia konsekrowana przez arcybiskupa gnieźnieńskiego Jarosława Bogoryę Skotnickiego; z kaplio bocznych, południową MatkiBoskiej, fundował w r. 1596 Jan z Ruszczy Branicki, łowczy krakowski, starosta niepołomski, tutaj to widnieją ciemnoczerwone marmurowe pomniki B rani ck ich; północną, św. Karola Boromeu-sza, Stanisław Lubomirski, wojewoda, gie-nerał krakowski, starosta niepołomski w roku 1640.— W r. 1699 kościół został odnowiony przez Józefa Lubomirskiego, księcia na Ostrogu i Wiśniowcu; obraz św. Karola „podobno oryginalny portret świętego” został uznany przez Stolicę Apostolską za cudowny. Kaplica ta miała uposażenie osobne do r. 1818. Od r. 1601 istniało tu bractwo św. Anny, od roku 1864 podniesione z upadku. Na zewnątrz kościoła znaó ślady malowideł; kaplica Ukrzyżowania, kilkanaście pomników z w. XVII, XVIII, XIX. Obok kościoła stoi dzwonnica wzniesiona w pierwszej połowie w. XIX.—Z dziejami miasteczka związana jest najściślej „puszcza” Nie-połomska; ciągnie się ona od Baryczowa ku płn.-wsch. na 19 kim. długości a 2—11 szerokości, obejmując obszaru 20 000 morgów. Utra

ciwszy już właściwości „puszczy" wraz z zaprowadzeniem nowożytnego guspodarstwa leśnego (dużo drzewa pochłonęły żupy wielickie i bocheńskie), przecież zachowuje ten las jeszcze wiele znamion ponurości dawnej. Od początku aż do końca otoczona jest puszcza łąkami mo-czarowatemi i jeziorami, z których jedno w Zabierzowie „Piekło” o barwie rdzawej, inne jeziora: Gliniki, Trzaskonka, stanowią zbiorniki wód dla niedostępnej sieci leśnych bagien i trzęsawisk, porosłych tu i owdzie ciemno-zielonym tatarakiem. Las przecina we wsi Kłaju kolej żelazna z Krakowa do Lwowa i kilka gościńców (N.-Bochnia). Z drzew najczęstsza sosna, świerk, dąb, buk; zwierzostan dzisiejszy (sarna, zając, lis, czasem dzik, w 7-ym dziesiątku lat wieku XIX, podobno widziano tu jeszcze łosia), ongi był bardzo bogaty; świadczą o tern plony obfite łowów królewskich, np. Kazimierza Jagiellończyka w r. 1469, Władysława IV, Augusta II, który tu ubił w r. 1730 w 3-ch dniach: 3 łosie, 17 jeleni, 23 dziki, 13 wilków, 32 lisy i mnóstwo zwierzyny drobniejszej. Na dębie pamiątkowym była do niedawna umieszczona tablica z wyliczeniem tych zdobyczy; dziś jej tam już niema. Z innych pamiątek leśnych niedawno odnowiono kaplicę fundowaną przez Zygmunta I w miejscu przygody królowej Bony na łowach, opisanej przez Bielskiego (wyd. Turowskiego str. 1060), zakończonej poronieniem syna w r. 1533. Las niepołomski jest teraz własnością rządu austryackiego, który nim zawiaduje, podzieliwszy go na 10 leśnictw.

Niepołomskie (albo Niepołomickie) starostwo niegrodowe, w dawnym województwie Krakowskim, powiecie Szczerzeckim. Lustracya najdawniejsza, wspominająca je, pochodzi z roku 1562, należało wtedy do niego miasto Niepołomice (ob.) 16 wsi i 4 folwarki, kmiecie osiedli na roli opłacali rocznie po 4 grosze ówczesne, składając obok tego daniny, odrabiali jeden dzień w tygodniu, a gdy król bawił na zamku niepołomskim w dzień każdy obowiązani byli do usług wszelakich, głównie podczas łowów. Lustracyę istnieją jeszcze z lat 1569, 1660, 1664 i t, d. Podług lustracyi z r. 1660 st-wo. n. obejmowało dobra stołowe, królewskie, następujące: Niepołomice z zamkiem, Wolę Batorską, Stanisławice, Cikowce, Drwinę, Wolę Drwieńską, Groblę, Stare Brzesko, Mikluszowice, Gawłówek, Dziewin, Baczków, Branice, Damia-nice i 17 wsi do opactw i klasztorów różnych należące, obowiązane składać daniny w naturze lub w pieniądzach. W r. 1771 st-wo płaciło hiberny złp. 7640 i gr. 5.— W r, 1772 Austry-acy zajęli starostwo na własność rządu, i dotąd z dóbr spłacają corocznie sumę pewną na rzecz fundacyj religijnych.— Por. „Sł. geogr.” (T. VII str. 106).

Nieporęt wieś starodawna nad rz. Długą, o kilka wiorst od jej uścia do Narwi, gmina i parafia N„ pow. i gub. Warszawska, o 28 w. na płn.-wschód od Warszawy. Ma kościół parafialny, murowany, wzniesiony w r. 1651 przez Jana Kazimierza, urząd gminny i szkołę początkową; sąd gminny, st. dr, żel. i poczta w Jabłonnie. N. jest wsią dawną, osadzoną przez ks. mazowieckich śród wielkiej puszczy nadnarwiańskiej.—W r. 1484 Bolesław V (ob.), książę warszawski, nadaje N owi prawo niemieckie. W w. XVI N. staje się posiadłością królewską, a po przeniesieniu stolicy polskiej do Warszawy zostaje tern dla dworu królewskiego, czem były Niepołomice (ob.) pod Krakowem.—Zygmunt III wystawił tu zamek drewniany, wzniósł kaplicę i założył ogród. W ł a-dysław IV i Jan Kazimierz, polubiwszy N., upiększali go coraz bardziej. W czasie zarazy morowej w r. 1652 przebywał tu cały dwór królewski. Składając koronę J a u Kazimierz darował N. Jezuitom warszawskim, który po sekularyzacyi dóbr przeszedł na własność funduszu edukacyjnego, a wreszcie na własność prywatną.

Niepowie Kajetan, pseudonim Karola Frankowskiego.

Niepoznawalny byt. I. Przez „byt niepoznawalny” rozumie się zawsze tylko byt transcendentny, w przeciwieństwie do empirycznego, który może być jeszcze w pewnych sferach nie poznany, jest jednak zawsze z natury swej, jako byt zjawiskowy, poznaniu dostępny. W określeniu bytu transcendentnego natomiast nie zawiera się nic takiego, coby samo przez się wykazywało jego poznawalność; to też z chwilą gdy się zjawi pojęcie bytu transcendentnego, powstaje równocześnie zagadnienie: „czy jest poznaniu dostępny”? — II. Do pojęcia bytu niepoznawalnego dochodzi się zatem tą samą drogą, która wiedzie do pojęcia bytu transcendentnego w ogólności. Jeśli zgodzimy się na zasadę: „poznawać znaczy układać zjawiska w związek przyczynowy”, przeto, wiążąc ogniwa tego łańcucha, przy pomocy badania naukowego, dotrzeć musimy z konieczności do tego ogniwa, przy którem się szereg urywa t. j. do zjawiska samego. Teraz możemy: albo uznać świat zjawisk i zachodzące w nim stosunki za ostatni posterunek na drodze poznawczej; albo zmuszeni będziemy, zgodnie z powyżej wyrażoną zasadą, zadać sobie pytanie: jakie są warunki które umożliwiają powstanie zjawiskowego świata. Do odpowiedzi na to pytanie doprowadzi bezpośrednio analiza. Zjawisko jest funkcyą syntetyczną, zależną od dwuch czynników: podmiotu i przedmiotu; czynnik pierwszy, podmiotowy, aprioryczny, stanowi to, co obejmujemy nazwą kategoryi (ob.); aby zaś wytłómaczyć sobie zmiany zachodzące w zjawiskach, a niezależne od naszych apriorycznych form umysłowych, musimy się zgodzić na postawienie postulatu: „istuieje jakiś czynnik poza sferą zjawiskową, taki, który właśnie zjawisko umożliwia, a który stanowi transcendentny korrelat naszego zjawiskowego świata”. — III. Teraz wyłania się z kolei pytanie: czy ten świat transcendentny, którego istnienia umysł domaga się, jest naszemu poznaniu dostępny, czy też przekracza zakres poznawczy naszego umysłu? Powyższe zagadnienie jest punktem wyjścia najgłówniejszych rozbieżnych kierunków w teoryi poznania.— Odpowiedź na to pytanie brzmi: 1) albo: Byt transcendentny jest poznawalny. 2) albo: Byt transcendentny nie jest poznawalny. Nas obchodzi w tej chwili odpowiedź druga.— IV. Jakie są zatem przesłanki, które prowadzą do powyższego wniosku? Pierwszą, klasyczną formą tego rozumowania jest pogląd Kanta („Krytyka czystego rozumu”.)— „Byt transcendentny—mówi Kant—jest niepoznawalny dlatego, że jedyue narzędzia poznawcze, któremi rozporządzamy, t. j. ogólne formy postrzegania, przestrzeń i czas, oraz formy ogólne myślenia, kategoryę, są warunkami istnienia zjawisk i jako takie tylko w sferze immanent-nej, zjawiskowej, obowiązywać mogą”.— Inna odpowiedź brzmi: „Wszystkie nasze pojęcia pochodzą z doświadczenia i w niem jedynie obowiązywać mogą, to zatem, co leży poza tern doświadczeniem ująć się niemi nie uda”.—Albo też w formie takiej: „Świata transcendentnego poznać nie można, ponieważ znaczyłoby to, poznawać cos, co jest poza doświadczeniem, a jest tegoż doświadczenia warunkiem”. — Powyższe rozumowania, wygłaszane z jednej strony przez Kanta i nowokantystów, z drugiej przez pozytywistów i agnotyków jak: Comte, Spencer i t. p. (ob. te nazw.) lub wreszcie przez feno-menalistów szkoły Erdmann a, która zatrzymuje się przed postulatem czynnika transcendentnego, ale oświadcza, że nic o nim wiedzieć nie może, napotykają na opozycyę z dwuch stron:— 1) tych, którzy twierdzą, że świat transcendentny jest poznawalny drogą wniosku (Hartmann) i to w formie hypotezy;—2) tych, którzy, wychodząc z innego zupełnie pojęcia zasadniczego wiedzy i poznania, przeczą istnieniu samego problemu „transcendentnego bytu* (Avenarius, Mack, Ostwald).—V. Problem zatem „nie-poznawalności” bytu powstaje dopiero na gruncie analizy teoretyczno-poznawczej z tą chwilą, gdy rozróżniać się zaczyna między zjawiskiem a rzeczą samą w sobie (czynnik transcendentny). Istnieć on zaś może tylko dla realistów, którzy przypuszczają istnienie realne czynnika transcendentnego, oraz r acy on al is tó w, uznających poznanie za układ przyczynowy zjawisk. To też problem ten, jakkolwiek pojawia się już w filozofii greckiej u sofistów, później u niektórych nominalistów średniowiecznych, występuje w formie krytycznej i skrystalizowanej dopiero u Kanta iw pokautowskiej filozofii (Historycz-

ny rozwój ob. p. w. „Metafizyka” także artykuł o Spencerze Herbercie).

ne poddają się przez kilka godzin działaniu roztworu octanu glinki, poczem się suszą.—Tkaniny wełniane gotują się z roztworem ałunu, następnie z mydłem sodowem i suszą w izbach ogrzanych; albo też na stronie tylnej szczotkują się roztworem gorącym ałunu, kleju rybiego i mydła, a po wysuszeniu, dla usunięcia połysku, nacierają szczotką, zwilgoconą wodą czystą. Skutecznie działa także parafina.—Skóra staje się nieprzemakalną przez napojenie tłuszczem, kapelusze zaś pilśniowe przez traktowanie roztworem szellaku w boraksie, co im nadaje zarazem sztywność.— Por. Mierzyński „Herstellung wasserdichter Stoffe und Gewebe“ (Berlin,

S. K.

S. Lo.

Nie pozwalam, ob. Liberum veto.

Red.

Nieprski Aleksander (* r. 1677 we Lwowie—f tamże w r. 1727), wstąpiwszy do zgromadzenia Jezusowego w mieście rodzinnym, zjednał sobie tam z czasem sławę kaznodziei niepospolitego; później był rektorem kolejno w Piotrkowie, w Łucku i w Krośnie. Drukiem ogłosił: „Żywot Błogosławionego Jana Franciszka Regis S. J.” (Kraków 1716 u Fr. Cezarego w 8-e).

1897).

Nieprzecieplające ciała, ciała atermicz-ne, ciała dla promieni ciepła nieprzezroczyste, ob. Ciepło promieniste.

Nieprzenikliwość, zasadnicza własność mą-teryi, polegająca na tern, że dwa ciała jednocześnie zajmować tej samej przestrzeni nie mogą. Podobnie jak o rozciągłości, tak też o nieprzenikliwości ciał świadczy bezpośrednio nasz dotyk; są to najistotniejsze własności z pojęciem materyi związane. Jest to własność bierna ma-teryi, jakkolwiek niektórzy fizycy, jak n. p. Young (ob.), dla wyjaśnienia nieprzenikliwości ciał odwoływali się do sił odpychających. Ponieważ wszakże ciała przez rozciąganie lub ściskanie, przez ogrzewanie lub oziębianie, objętość swą zmieniać mogą, więc przyjąć trzeba, że cia-

Nieprzecki Jan (* na Litwie w r. 1719— f w Warszawie w r. 1754). Jezuita. W wieku młodym wstąpił do zgromadzenia Jezusowego w Wilnie, mając wtedy zaledwie lat 14; później w kolegjum tamtejszym pełnił obowiązki nauczyciela poezyi, wymowy i matematyki, którą uprawiał z zamiłowaniem; też same obowiązki spełniał następnie i w Warszawie. Miał się odznaczać wymownością niepospolitą, oraz dowcipem niezwykłym, znając się również wybornie na matematyce. Ogłosił drukiem szereg mów i wierszy po łacinie napisanych, oraz wydał przerobioną przez siebie i poprawioną mapę

Litwy Strubicza (ob.) p. n. „M. Ducatus Li- ła złożone są z cząstek oddzielonych między tbuaniae in suos Palatinatus et Districtos divi- | sobą odstępami, a własność nieprzenikliwości

Red.

sus” (Norymberga 1749).

Nieprzemakalność, nieprzenikliwość dla wody, zdolność nieprzepuszczania wody, wiąże się przedewszystkiem z dziurkowatością (ob.) ciał.

Im drobniejsze są w ciele przerwy międzyczą-steczkowe, tem N. lepiej jest zapewniona, stąd nieprzemakalne są zwłaszcza ciała koloidalne, powstające z cieczy galaretowatych, jak klej, gumy, masy szkliste; polewa zeszklona nadaje N. wyrobom z gliny dziurkowatej. W warstwach dostatecznie grubych wszystkie ciała stają się nieprzemakalne; dla nadania nieprzemakalności tkaninom, drzewu, murom, należy je powlekać lub napajać odpowiedniemi substancyami.—Tkaniny nieprzemakalne otrzymują się przez napojenie werniksem olejnym, który twardnieje w warstwy sprężyste, dla wody nieprzenikliwe, albo też powlekając je kauczukiem, który w tym celu rozpuszcza się w oleju lnianym i kilkakrot- ków. nie po tkaninie rozprowadza. Wyroby jednak takie nie są na odzież korzystne, zarazem bowiem stają się nieprzenikliwe i dla powietrza, trzeba i lat or. więc odwoływać się do środków innych.—Tkaniny lniane zyskują N., zachowując przenikliwość dla powietrza, przez napojenie roztworem octanu glinki i powleczenie roztworem mydła żywicznego, poczem tkanina opłukuje się wodą i kalandruje. Można je także napajać roztworem siarczanu glinki i witryolu miedzianego, a następnie traktować je kąpielą ze szkła wodnego i mydła żywicznego.—Tkaniny bawełnia-

przypisać można jedynie tym cząstkom.—Gdy ciało zostaje zwilgocone, woda zajmuje odstępy między jego cząstkami. Gdy cząstki ciała są swobodnie ruchliwe, jak w powietrzu, dotyk nie świadczy tak bezpośrednio o ograniczeniu i nieprzenikliwości tego ciała, jednakże ujawnia się to w oporze, którego doznajemy przy poruszaniu się w powietrzu; tłok posuwa się wprawdzie w walcu, zawierającym powietrze, ale napotyka opór coraz większy, w miarę, jak powietrze w coraz mniejszej objętości zagęszczone zostaje. Przez nader wązką rurę do naczynia wody nalać niepodobna, krople jej bowiem zamykają otwór szczelnie i nie dozwalają powietrzu uchodzić; formy do odlewów winny posiadać drobne otwory, ktoremi wydostawać się może powietrze. Z nieprzenikliwości powietrza skorzystano do urządzenia dzwona nur-

S: K.

Nieprzewodlliki, w fizyce, izolatory, ciała dy elektry cz ne, ob. Dyelektryk, Izo-

Nieprzezroczystość, ob. Przezroczy sto ść. Nieradka, ob. An dr os ace/

Nieradzki Adam, (wiek XVII) wierszopis i satyryk, był proboszczem w Markuszowie; pisywał po polsku i po łacinie satyry, chłostając nielitościwie wierszami swemi szlachtę ówczesną, wytykając jej wady i przewinienia, a występując w nich jako obrońca ludu uciśnionego.— Drukiem ogłosił: „Centum Epigrammata in rapaci-

Red.

Red.

zesz.

Red.

tatem militum” (b. w. m. dr. i r.) i „Kirys hartowny żołnierza złotemi wypolerowany słowy” (w 4°, b. w. m. dr. i r.).— N. Hieronim (połowa 2-ga wieku XVII), może krewny Adama, należący również do stanu duchownego, teolog zgromadzenia Jezusowego, napisał „Praxis Catechistica” (Kraków 1661), u Fr. Cezarego, w 8-e i wiele wydań późniejszych.

Nieritz Gustaw, (* w Dreźnie d. 2 lipca r. 1795—f tamże d. 16 lutego r. 1876) pedagog i pisarz niemiecki, wysoko ceniony w ojczyźnie swej, jako autor powiastek dla dzieci i ludu. N. był synem nauczyciela i sam również zawodowi temu się oddał; po ukończeniu szkół i seminaryum w Dreźnie, tamże otrzymał w r. 1814 posadę nauczyciela pomocniczego (.Hilfslehrer); w r. 1831 posunięto go na nauczyciela starszego {Oberlehrer), nakoniec w roku 1841 został dyrektorem szkoły okręgowej {Be-zirJcsschule) w dzielnicy drezdeńskiej Anton-stadt; stanowisko to zajmował do r. 1864, po-czem, jako emeryt, zajmował się już tylko wyłącznie literaturą.— N. pracę pisarską zaczął, jako mąż dojrzały, dopiero w r. 1834 i dość szybko zasłynął w Niemczech. Bardzo liczne opowiadania i powiastki jego, dla młodzieży dorastającej i dla ludu przeznaczone, ożywione są zawsze duchem zacnym i serdecznym, tchną pobożnością wyrozumiałą i szczerą, moralnością zdrową, stronią od przesady wszelkiej w jakimkolwiek kierunku, a prostotą swą przemawiają łatwo do serca i umysłu czytelnika, należąc niewątpliwie do najlepszych utworów tego rodzaju. Wybór opowiadań tych, wydanych w Lipsku (1890—92), obejmuje 28 tomików.— Szeroko rozchodziły się także po Niemczech kalendarze jego ludowe {Deutsche Volkskalender), ilustrowane, które wydawać zaczął od r. 1850.— Por. jego „Selbstbiographie“ (Lipsk 1872)

Nierodzim albo Nerodim, wieś nad Wisłą, na Szlązku Austryackim, w starostwie Bielskim, w księstwie Cieszyńskiem: sąd powiatowy, parafia i poczta w Skoczowie; ma kościół filialny św. Anny, 3 młyny, tartak i około 500 m-ców. Najdawniej znanemi właścicielami N-ma byli Camerowie z Iskrzyczyna, z których Jerzy wspominany jest pod r. 1620. Potem N. należał do rodziny Markłowskich z Żebraczy i za nich podzielony został na 2 majatki, które około r. 1740 były w posiadaniu Joachima Posadowskiego z Posadowa, a następnie, aczkolwiek na czas krótki, Roberta Rossa of Thorntonn. Od r. 1757 N. był w rodzinie Goczałkowskich z Goczałkowa, od których odkupiony został w r. 1796 przez zarząd dóbr arcyksiążęcych w Cieszyńskiem.

Nieronow Jan, (* r. 1591—f r. 1670) od-szczepienieo rossyjski, przeciwnik patryarchy moskiewskiego Ni ko na (ob.). Od wczesnej młodości chadzał po miastach i wsiach, pomagając duchownym w cerkwiach, przez co nabrał wielkiej znajomości i wprawy we wszyst-kiem, co dotyczyło obrządku, a nawet w rzeczach wiary zaczął uchodzić za powagę.— Po otrzymaniu święceń kapłańskich kolejno zajmował parafię we wsi Nikolskie, w Łyskowie i w Niższym Nowgorodzie, gdzie zdobył sobie uznanie mieszkańców, występując śmiało przeciwko wojewodzie tamecznemu, za co dostał się nawet na czas pewien do więzienia. Później został klucznikiem soboru Uspienskiego w Moskwie i protopopem soboru Kazańskiego tamże; wszedłszy w stosnnki bliższe z Bonifatje-w e m, duchownym dworskim, uzyskał za patry-archy Józefa wpływ niemały na sprawy duchowne w państwie. Gdy w r. 1649 teologowie kijowscy, powołani do Moskwy, zabrali się do naprawy ksiąg cerkiewnych, N. gorąco i śmiało zaczął się temu sprzeciwiać. Tak samo w roku 1652 stanowczo wystąpił przeciwko reformom Ni kona, i oporem swym doprowadził do tego, że go zamknięto w klasztorze Nowospas-kim, potem w Symonowym, nakoniec w Spaso-Kamiennym; tu przyjęto go jak najlepiej, widząc w nim męczennika za wiarę, obrońcę daw-ności, wroga nowinek; więc zamiast go pilnować, mnisi ułatwili mu stosunki ze światem zewnętrznym. Nowe skargi stąd wynikłe sprowadziły przewiezienie go do klasztoru Kandałaskiego, położonego w ustroniu głuchym. Tam obchodzono się z nim bardzo ostro, to zaś skłoniło go do ucieczki. Zbiegł do Sołowek, gdzie doznał przyjęcia jak najlepszego, a mieszkańcy, otaczający go czcią, ułatwili mu powrót do Moskwy, gdzie przybył potajemnie i znalazł przytułek w domu Bonifatjewa. W r. 1656 wstąpił jako mnich do klasztoru, przybierając imię Grzegorza, ale w tymże jeszcze roku sąd duchowny pozbawił N-a godności i wyklął go. Po czasie niedługim atoli zdjęto z niego klątwę, zabiegom zaś przyjaciół wpływowych udało się pogodzić jako tako Ni ko na z N-em; ale zgoda ta nie trwała nazbyt długo, ponieważ N. wciąż dalej uparcie występował przeciwko wszelkim reformom patryarchy. W r. 1664, za szerzenie odszczepieństwa, był stawiony przed sądem w Wołogdzie; w r. 1666 sąd duchowny, pomimo kajania się N-a, skazał go na uwięzienie w klasztorze Wołokałamskim. W roku następnym, chociaż władza duchowna nie była dlań łaskawa, otrzymał godność archiman-dryty w klasztorze Perejasławskim, gdzie opuszczony od przyjaciół umarł po latach kilku.— Por. P. Znamienskij „Joann Nieronow” (w „Prawosł. Sobjesjedniku” r. 1869 marcowy i kwietniowy) J. Charłamow „Pro-topop Iwan N.” (w „Drjewn. i Nowoja Rossia* r. 1881, T. I) i „Matieriały dlja istorii rasko-ła” (T. I).

Nierozwit {aplasia). Mianem tern oznaczamy zupełny brak pewnej części ciała, datujący

116

Enc. Powsz. IUnstr. S. U. Zesz. 15. T. 11.

Dr. A. W.

cza

z okresu zarodkowego ustroju. — Nieprawidłowość powyższą spotyka się częstokroć u osobników nawpół rozwiniętych prawidłowo; dotyczyć może np. jednego z parzystych narządów gruczołowych, jak nerki lub jądra. W przypadkach takiego braku jednego jędra lub nerki, spostrzegamy zazwyczaj przerost (ob.) narządu pozostałego.

Nierówność, wyraża, że dwie wielkości (liczby, ilości) nie są równe: jedna jest większa albo mniejsza od drugiej.—Jeżeli ajest większe od b, co piszemy w ten sposób: «C>&, wtedy b jest mniejsze od a, co piszemy tak: a<Cb; dwie nierówności a>b i b<Z.a są równoważne, t. j. wyrażają jedno i to samo. Jeżeli a i b są dwie liczby nierówne, wtedy mamy np. zawsze: a‘¹-\-b²^>2a b; jest to przykład nierówności, spełniającej się przy wszelkich dowolnych wartościach liczb a i 6, byleby te dwie liczby były nierówne; jeżeli zaś napiszemy: a'l-\-b'²^>2ab, co ma oznaczać, że pierwsza strona nierówneści jest albo większa od strony drugiej (t. j.    ab)

albo równa drugiej (a²-j-óa—2 a ó), otrzymujemy związek (podwójny), który spełnia się przy wszelkich wartościach zupełnie do-wolnychaió, t.j. rów ny ch i nierównych; właściwie jest on złożony z nierówności a/’z/&, i równości a — b.— N-i mogą zawierać niewiadome i spełniać się tylko wtedy, gdy niewiadome te czynią zadość pewnym wa runkom. N. p. N. 3x+l>-7 spełnia się tylko wtedy, gdy x~>2\ N. 5<C³/4 x + 2 — tylko wtedy, gdy aT>4. Układ dwu N-i: 2x~>lb 3æ<C24 spełnia się tylko dla takich wartości x, które są większe od 7V₂ i mniejsze od 8, co piszemy w ten sposób: 7ya<jz<C8 lub 8>x>7¹/₂- N-i mogą zawierać jedną lub więcej niewiadomych, powyższe N-i, zawierają jedną niewiadomą; N. zaś SxJir2y^>b lub układ ax-{-by^>c, ąlx-\-bly>cl zawierają dwie niewiadome i t. p. N-i mogą być stopnia pierwszego; takiemi są wszystkie wyżej podane; mogą być stopnia drugiego, np. 3cc²-f- 5t/²;>40; x³-\-y³>2Q jest stopnia t r z e c i e g o i t. d.    s- D-

Niers (Neers) dopływ prawy Mozy, wpadającej do Renu, bierze początek w regiencyi pruskiej Diisseldorfskiej, o 12 kim. na południe od m. München-Gladbach; płynie prawie równolegle do Renu i ubiegłszy 120 kim. wpada w północnej części prowincyi hollenderskiej, Limburg, do Mozy, poniżej m. Gennep, o 15 kim. na płd.-zach. od Kliwii.

Nierses, ob. Nerses.

Niersesowicz, ob. N erse so wic z.

Nieruch, ślimak, ob. Lymnaeus.

Nieruchomość, W dawnej Polsce, tak samo jak we wszystkich ustawodawstwach europejskich, odróżniano rzeczy ruchome od nierucho-

mości. W prawie naszym niema ścisłego określenia i podobno to lepiej. Dzisiejsza bowiem teo-rya naukowa zaleca ustawodawcom unikać, o ile można, wszelkiej definicyi, która ograniczając pojęcie do zakresu często mało pożądanego, kładzie tamę naturalnemu rozwojowi zjawisk, utrudnia stosowanie przepisu do zróżniczkowanego stosunku, który trudno z góry przewidzieć. Uczonym wypada zostawić swobodę określeń wedle zasad logiki, wymagań nauki i potrzeb życia. Wyrazy i przedmioty rzeczywiste mogą być brane w roz-maitem znaczeniu. Otóż i rzeczy, które człowiek zawłada, posiada i prawa sobie do nich rości ze względu na wiadomą nam swą istotę, naturę, mogą być ruchome i nieruchome. Do drugich prawo polskie zalicza ziemię, grunta, pastwiska, lasy, budowle. Z kolei pewne przedmioty wbrew swej istocie, a ze względu na p rz y n ale żyto ść, stają się nieruchomemi (jpertinentiae), gdy są połączone w kształcie przebicia, wmurowania, wlutowania i t. p. Dalej odróżnia dawne prawo przyległ oś ci (atłinentiae), np. oddzielne folwarki, przybudówki, klucze i t. p. W końcu są N-i z przeznaczenia. Tu należą: bydło, konie, owce, wogóle inwentarz gospodarski. Koniecznie nadto, Bumy na dobrach „zawiedzione” (t. j. jak się dziś mówi zahy-potekowane), oraz posag żony, zabezpieczony na majątku męża w kształcie tak zwanej „oprawy”, „reformacyi” (ob. Oprawa, Reformacya). Oprócz tego statut Mazowiecki każdą kwotę pieniężną, wyższą nad sześciedzięsiąt kóp i ilość koni więcej niż dziesięć, t. j. stado, za N. poczytuje.— Co się tyczy sum zawiedzionych, wbrew zdaniu Bandtkiego i Dutkiewicza, Burzyński cytuje wyrok Trybunału Piotrkowskiego z r. 1700, gdzie wedle jego zdania najwyższa ta in8tytucya sądowa, ówczesna miała wzruszyć zasadę o ich istocie nieruchomej z przeznaczenia. Zdaje się, o ile z osnowy wyroku sądzić mc-żua, chodziło tam o rozporządzenie testamentowe i ustawę z r. 1510 i tylko kwestya ad hoc została rozstrzygniętą.—Wśród N-i w dawnej Polsce, odróżniano przedewszystkiem d o bra ziemskie od miejskich, ze względu na posiada-i możność nabycia ze strony szlachty lub mieszczan, dalej ordynacye (fideicomissa, or-dinationes), dobra odziedziczone, ojczyste (bona haereditaria, pałerna, bona avita) i nabyte (acąuisita). Najważniejsza różnica między rzeczami ruchomemi, dla których istniała nazwa statki, a Ną zachodzi przy aljenacyi (ob.), gdyż co do dóbr, prawo polskie wymaga pewnych form, t. j. tak zwanej bądź rez y gnący i (ob.), donacyi (ob.), kwitu de pretio i intromisyi (wwiązania [ob.] czyli trady-cyi), przyczem zazwyczaj bywały ustalone obyczaje symboliczne. Jeśli aljenacyę zawarto przez akt prywatny, to akt ów musiał być roborowa-ny (ob. Roboratio), inaczej, stwierdzony w sądzie.    F- °-

Nierząd. Wyraz ten, posiadający znaczenia różne, w pojęcia najobszerniejszym wyraża wo-góle brak porządku i ładu wszelkiego; dalej brak rządu krajowego, sprężystego (— anarchia [ob.]), w tym właśnie znaczeniu użył go Opaliński w jednej ze swych satyr, tak się wyrażając: „Nierządem Polska stoi, nie źle ktoś powiedział, Lecz drugi odpowiedział, że nierządem zginie”; nakoniec określa się nim życie rozpustne, a miewa albo znaczenie to samo, jak nieczystość (ob.), albo, już w znaczeniu najściślejszym, wyraża oddawanie się rozpuście w celu ciągaienia z niej korzyści dla siebie, a to właśnie jest N. prawdziwy (łac. Prostitutio; franc., ang i niem. Prostitution), o którym tu ma być mowa.— Dufour w dziele klasycznym, wymienionym tu na końcu, tak mówi: „N. prawdziwy przyszedł na świat w dniu, w którym niewiasta sprzedała się jak towar, a targ ten, jak większość targów wszelkich, poddany został mnogim warunkom różnorodnym. Jeżeli niewiasta oddawała się mężczyźnie, wiedziona popędem serca, lub chęcią użycia rozkoszy, to była to miłość, albo lubieżność, lecz nie był to N. ważący i liczący, targujący się i kupczący”.— N. jest złem równie dawnym jak uspołecznienie i cywilizacya, rozpościerał się zawsze, rozpościera się dotąd, a prawdopodobnie i nadal rozpościerać się będzie po całej kuli ziemskiej, zarówno wśród narodów ucywilizowanych najwyżej, jak u t. zw. ludów dzikich; miejscami rozchełznany i swobodny zupełnie, miejscami ścieśniony mniej lub więcej przepisami prawne-mi, administracyjnemi i policyjnemi, lecz trudno-by było znaleźć kątek zamieszkały na tej ziemi, gdzieby go nie było zupełnie.— Pomniki najdawniejsze Egiptu, Chaldei, Assyryi, Fenicyi, Palestyny i t. d. dowodzą niezbicie, że we wszystkich krajach tych N. plenił się bujnie już od czasów niepamiętnych, oraz że wielokrotnie łączył się nawet najściślej z obrzędami i wierzeniami religijnemi, tamecznemi. Wszystkie miasta większe w krajach tych, zwłaszcza nadmorskie, były siedliskami N-u najbezwstydniejszego, a kupczenie wdziękami swemi często bardzo nie uchodziło bynajmniej za rzecz zdrożną i hańbiącą, co zadziwiać nie powinno, gdy się zważy, iż częstokroć prawo, wówczas zawsze idące ręka w rękę z religią, wymagało po prostu od niewiast oddawania się nierządowi na korzyść bóstw, a raczej ich kapłanów.— Stary Testament zabraniał wprawdzie surowo córom Izraela oddawania się N-owi (ks. V Mojżesza r. 23 w. 17), pomimo to jednak, jak tenże Stary Testament poucza, był on rzeczą również częstą u Żydów starożytnych, jak u innych narodów z nimi sąsiadujących (por. Mojż. ks. I r. 34, w. 31; r. 38, w. 15; ks. V r. 22, w. 21; ks. Jozue-go, r. 2 w. 1; r. 6, w. 22 i w wielu innych ustępach).— W Grecyi, stawiającej cześć piękna cielesnego tak wysoko, a ulegającej przykładom i wpływom sąsiadów swych wschodnich więcej może, niż dotąd mniemano powszechnie, N. od czasów najdawniejszych należał do objawów życia społecznego, bardzo zwykłych i powszechnych. Bardzoby się jednak mylił ten, ktoby sądził, że wszystkie nierządnice greckie były mniej lub więcej tego samego rodzaju, jak Aspazya, Fry ne, Lais, albo im podobne, większość ich bowiem nie różniła się wcale od ladacznic najpospolitszych dzisiejszych, tej zakały miast większych, zwłaszcza portowych, będących z dawien dawna, zupełnie tak samo jak dziś, gniazdami N-u najwstrętniejszego.—W Atenach prawodawca Solon (ob.) pierwszy podobno usiłował uporządkować jako tako stosunki te; za jego staraniem powstało t. zw. Dikterion, w którym mieściły się nierządnice ludowe (DiJcteriady), bez wyjątku niewolnice; wyżej od nich stały

t. zw. Aleutrydy, flecistki, tancerki i śpiewaczki, także najczęściej niewolnice, które wynajmowano, jako uczestniczki biesiad i zebrań wesołych, podobnie jak się to do dziś dzieje w Indy ach. Stanowisko najwyższe zajmowały t. z w. hetery (éxaipat), dziewczęta lub niewiasty, łączące piękność twarzy i ciała z wychowaniem i wykształceniem wykwintnym, któregoby wówczas nikt nie znalazł śród córek i żon obywateli ateńskich, chowanych skromnie po domowemu. Damy te były dostępne jeno dla bogaczów, gdyż drogo bardzo zwykły były sprzedawać swe wdzięki, a w społeczeństwie greckim odgrywały często role bardzo wybitne, nieraz nawet dodatnie. Arystofanes z Bizancyum przekazał nam imiona 135 najwybitniejszych z nich. Były to po większej części niewolnice wyzwolone, od dzieciństwa wychowywane starannie i do rzemiosła swego przyszłego przy-spasabiane umiejętnie, niejedna z nich wszakże, zwłaszcza w Atenach lub w Koryncie, bywała obywatelką wolną, dla zysku i zabawy oddającą się rozpuście, którą zresztą wówczas osądzano bez porównania pobłażliwiej, niż my to dziś czynimy.— W Rzymie, szczególnie za cesarstwa, ale już i wcześniej istniały domy rozpusty publicznej (lupanaria \s. fornices), rządowe i prywatne, zaludnione głównie niewolnicami, obok nich zaś roiło się od wszelakiago rodzaju nierządnic (meretrices, prostibula, scorta), uprawiających rzemiosło swe lubieżne w łaźniach pu-bliczuych, lub gdziekolwiek bądź indziej, ale już na własną rękę; bywały to, również jak w Grecyi, najczęściej niewolnice wyzwolone, ale też nieraz, osobliwie w czasach późniejszych, gdy zepsucie obyczajów doszło do stopnia najwyższego, także obywatelki wolne, nawet z rodzin dostojnych pochodzące. Zarówno poeci, jak prozaicy rzymscy, których utwory dotąd się przechowały, tyle nam o nich opowiadają, że bardzo łatwo ze słów ich wyrobić sobie można wyobrażenie dokładne o stosunkach tego rodzaju, panujących w stolicy Cezarów. Obrazy te,

kreślone nieraz piórem żartobliwym, darzą nas pojęciem wcale niepochlebnym o obyczajach ówczesnych. Tu oczywiście o rzeczach tych obszernie rozwodzić się nie możemy, a to z powodów łatwych do odgadnięcia; żądny szczegółów czytelnik znajdzie ich pod dostatkiem w dziełach historycznych na końcu tu przywiedzionych.— W prowinoyach olbrzymiego państwa wcale nie działo sie lepiej, niż w stolicy.

aie łagodziła jej wytwornośó cy wilizacyi grecko-rzymskiej.— Najoczywistszy dowód rozwielmoż-nioDia się N-u w średniowieczu dają nam nadzwyczaj liczne postanowienia przeciwko niemu, powzięte przez władze duchowne i świeckie, a mówiące bez osłonek o rzeczach niesłychanie zdrożnych, w których istnienie trudno nam dziś nieraz uwierzyć. Ponawiane się nieustanne w ciągu wieków postanowień i zakazów tego rodzaju, grożących karami doczesnemi i wiecznemi, świadczy najwymowniej o ich nieskuteczności, oraz o trwaniu i szerzeniu się zła, które wytępić pragnęły. — W r. 800 Karol W., aczkolwiek sam nie mogący bynajmniej służyć za wzór skromności obyczajowej, ścigać nakazał N. nadzwyczaj surowo, nawet rzec można srogo, ale bezskutecznie; to samo powiedzieć trzeba o usiłowaniach w tym kierunku podejmowanych przez następców jego, zarówno we Francyi, jak w Niemczech i we Włoszech. Największe zaś rozluźnienie obyczajów wśród wszystkich stanów, nie wyjmując duchownego, zaczyna się w okresie wojen krzyżowych, gdy Zachód zetknął się ponownie ze Wschodem, owym rozsa-düikiem N-u odwiecznym.— W szczegóły wdać się tu nie możemy, raz dla ohydy gorszącej przedmiotu samego, powtóre dla braku miejsca, któregoby nie starczyło nawet na opisanie pobieżne tego steku brudów obyczajowych; ograniczyć się więc musimy do kilku wskazówek ogólnych.— W Wiekach średnich N. uchodził

też, pomimo nawoływań Kościoła, potępiającego zawsze stosunki płciowe wszelkie po za małżeństwem (por. Nieczystość), nie starano się o usunięcie go zupełne, lecz o poddanie go przepisom moc prawa mającym, oraz ograniczeniom dążącym do ochrony niewiast i dziewic od nagabywań rozpustników, wychodząc powszechnie od założenia, któremu w tym razie nie sposób odmówić słuszności pewnej, że dając upust i możność łatwego zaspokojenia chuci lubieżnych mężczyznom, najlepiej ochrania się przez to od ich przedsiębiorczości zdrożnej dziewczęta cnotliwe, trudniejsze zawsze do zdobycia. Więc też trudnoby znaleźć było nietylko miasto większe, ale nawet mieścinę średniowieczną w Europie, nie posiadającą przynajmniej jednego domu nierządnego, czyli, jak je u nas nazywano wtedy z niemiecka, „zamtuzu” (Schandhaus). Zakłady tego rodzaju stały zwykle pod dozorem ściślejszym lub łagodniejszym władz miejskich lub książęcych, czasami nawet i duchownych, które z nich ciągnęły dochody, ponieważ osoby utrzymujące je opłacać się musiały za pozwolenie zajmowania się zarobkowaniem tak brudnym. Zajęcie ich, oraz dziewcząt w domach ich trzymanych, nie uchodziło wprawdzie za uczciwe, jednakże nikomu nie przychodziło na myśl, że czerpanie dochodów płynących ze źródła tak nieczystego jest

W Azyi mniejszej, Egipcie, Afryce i Grecyi istniał N. nad wyraz wszelki wybujały już na wiele, wiele wieków przed wcieleniem krain tych do posiadłości rzymskich; przykład ich oddziałał nawet bardzo zgubnie na obyczaje Rzymu samego. Z Egiptu i z kolonij fenicko-karta-gińskich rozszedł się N. wzdłuż brzegów morza Śródziemnego, dostał się do wysp i do Hiszpa-panii, gdzie kolonie nadmorskie Kartagińozyków, zwłaszcza zaś Gades (dziś Kadyks), stały się gniazdami N-u najwyuzdańszego, tym szkodliwszego, że religia upoważniała do niego i otaczała go swą opieką. Zawojowanie kraju tego przez Rzymian i wgłąb jego wniosło N. przedtym jeno na wybrzeżach pleniący się bujnie.—Podobnie stało się z Gallią, także już oddawna na południu kolonizowaną przez Kartagińozyków i Greków; tak samo z Germanią, o ile podlegała władaniu wiecznego miasta.—Że N. istniał już dawno w krajaoh Europy zachodniej i środkowej, przed ich zagarnięciem przez Rzymian, nie może podlegać wątpliwości najmniejszej, ale jest również pewnikiem, że pod ich panowa- powszechnie za coś koniecznego, za urządzenie niem rozrósł się tam i rozpowszechnił bardzo społeczne, którego nieodzowność uznawano, więc znacznie, a nawet u ludów barbarzyńskich stał i się jeszcze ohydniejszym i bezwstydniejszym niż w Rzymie samym, gdzie ogłada pożyczona od Hellenów nadawała mu przynajmniej wciąż pozory wykwintu, obcego zupełnie barbarzyńcom północnym.— Chrześcijaństwo, krzewiące się pomału, pomimo usiłowań najchwalebniejszych Ojców Kościoła, nie wiele mogło stan ten naprawić, gdyż wpływy jego nie ogarniały całości narodu, lecz działały jeno na jednostki; a nawet i wtedy, gdy je Konstantyn W. uznał za religię panującą, nie zdołało od wieków tylu zakorzenionej rozpusty wyplenić.—Bizancyum chrześcijańskie z dworem swym, zarażonym zbytkiem wschodnim, ani o krztę lepsze się nie stało od Rzymu pogańskiego, który, dostawszy się w wieku V pod panowanie zdobywców giermańskich, zakaził ich do reszty zepsuciem swym, przeciwko któremu napróżno piorunowali duohowui oraz prawodawcy.—Krzyż nie wypłoszył N-u znikąd, zmusił go tylko do przybrania pozorów nieco skromniejszych i do krycia się ostrożniejszego przed widokiem ogółu.— Wieki średnie, w oczach niejednego uchodzące niesłusznie za wzór nabożności i prostoty skromnej, o ile chodzi o N. i wyuzdanie bezwstydne, mogły nieraz iść o lepsze z Rzymem cesarskim, rozpusta ich była nawet o tyle wstrętniejsza, że

również upodlające, ciągnęli więc wówczas zyski pośrednie z N-u książęta, biskupi, proboszcze i magistraty miast bez zarumienienia się.—Do domów nierządnych Żydom wstęp wzbroniony był wszędzie najsurowiej; gdzieniegdzie istniały też wyjątkowo przepisy, nie dopuszczające do nich księży, mnichów i ludzi żonatych.—r- Oprócz dziewcząt zamieszkujących stale owe przybytki nierządu, urzędowo uznawane i dozorowane jako tako, roiło się nadto w Wiekach średnich od nierządnic włóczących się swobodnie (fr. ribau-des, folles femmes, niem. fahrende Frawlin, va-girende albo schöne Frauen), cisnących się tłumnie dla zarobku na jarmarki, odpusty, zjazdy i uroczystości wszelkie; spotykamy więc gromady ich pokaźne na sejmach, a nawet na soborach i synodach kościelnych; tak np. w r. 1414 sobór Konstancyeński, wedle świadectw spółcze-snych, ściągnął ich przeszło 700, a przecie wątpić nie można, że na miejscu nie brakowało ich wcale. One też bywały towarzyszkami nieod-stępnemi wojsk ówczesnych.— Pomimo zepsucia obyczajów powszechnego i bezwstydu ogólnego— toć przecie cesarz Zygmunt nie sromał się uczęszczania jawnego do domów nierządnych i nawet tańczenia na ulicy z ladacznicami—wielokrotnie starano się już wówczas o zaprowadzenie ładu pewnego, poddając i te nierządnice swobodne przepisom pewnym, wielokrotnie ponawianym. Bardzo często nakazywano im noszenie oznak pewnych, widocznych na sukniach, aby je każdy od razu mógł odróżnić od niewiast statecznych; nie pozwalano im też mieszkać na wszystkich ulicach, w pobliżu kościołów i t. d., miejscami, zwłaszcza w Niemczech, kat miejski miewał nad niemi dozór policyjny, on je też wyświecał z miasta, gdy nadto broiły. To wszystko ograniczało wprawdzie nieco swobodę ich, nie zapobiegało atoli bynajmniej szerzeniu się rozpusty.— Prostactwo nieokrzesane i rozpasa-nie obyczajów, panujące powszechnie podczas Wieków średnich, pomimo wytworności pozornej dworów i rycerstwa, sprzyjało aż nadto N-owi, nie umiejąc wyczuć i zrozumieć sromoty jego. Polepszenie tego wszystkiego zaczęło się pomału dopiero w wieku XVI, więc też i N. stał się odtąd nieco powściągliwszym i mniej jawnym, pomimo to istniał wciąż dalej po dawnemu.— Dwie przyczyny główne, chociaż bardzo różne, jednakże zależne wzajemnie od siebie, przyłożyły się bardzo wiele do uobyczajnienia społeczeństwa europejskiego. Naprzód z Włoch idące odrodzenie się ducha helleńsko-rzymskiego, działające na ludzi ogładzające i kształcąco, następnie zaś wielki ruch religijny, rozpoczęty w drugim dziesiątku wieku XVI, niewątpliwie podnoszący poczucie moralności. Reformacya Lutra, Kalwina, Zwinglego i tylu innych, oraz nie mniej reformy soborn Trydenckiego, sięgające do głębi dusz ówczesnych, wpłynęły niemało na zmianę pojęć o N-zie i na surowsze sądy o nim; szerzenie się nagminne przymiotu (ob.) od końca w. XV-go, krzewione zwłaszcza przez nierządnice wszelkiego rodzaju, także zrobiło swoje, zwracając w sposób bardzo dotkliwy uwagę na szkodliwość niesłychaną rozpusty publicznej. Atoli przeceniać nie należy wpływów tych, w każdym razie widocznych, gdyż na prawdę zła bynajmniej nie usunęły, nadały mu wszakże niewątpliwie postać znośniejszą, ochełznały je do pewnego stopnia i odjęły mu niemało szkarady dawniejszej. Był to postęp niewielki, ale zawsze postęp, niestety, jeno niezbyt trwały.—Długo srożące się wojny religijne w w. XVII-ym, oprócz wielu nieszczęść niewysłowiouych, innych wywołały też nowe ździczenie obyczajów i wzmożenie się rozpusty, w wieku poprzednim nieco przytłumionej. We wszystkich obozach stron walczących, zarówno katolickich jak protestanckich, N. rozrósł się do rozmiarów iście olbrzymich, po zawarciu zaś pokoju Westfalskiego i rozpuszczeniu wojsk, rozlał się po miastach i miasteczkach, szerząc wszędzie zgniliznę moralną, najohydniejszą. — Stan taki musiał zwrócić na siebie baczność władz, które też podjęły z nim walkę, wiedzioną sposobami rćżnemi, ale wogóle, rzec można, nie bardzo skuteczną, pomimo że osiągnięto naprawę pewną.— Wiek XVIII, aczkolwiek nie odznaczający się czystością obyczajów, zwłaszcza w towarzystwie wyższym i najwyższym, przeciwko N-owi publicznemu występował dość ostro i wytrwale, starając się ukrócić wybryki jego za pomocą przepisów prawnych i administracyjnych, bardzo surowych nieraz; ograniczył go też rzeczywiście, jeno pytanie, czy to wszystko można nazwać zasługą rozporządzeń owych, nie zawsze słusznych i rozumnych; bardzo bowiem być może, iż więcej przyczyniło się do tego podniesienie ogólne poziomu moralności publicznej, o wiele wyższej od panującej w wieku XVII i poprzednich.— W wieku XIX zmiany ku lepszemu także nie poczyniły postępów znacznych, chociaż zdziałano niejedno ku ograniczeniu i utrzymaniu w karbach N-u; zapanować wszakże nie umiano nad nim, pomimo usiłowań wielorakich, i pomimo że pojęcie o nim ogółu przybierało coraz więcej surowości i domagało się coraz głośniej, bądź wyplenienia go doszczętnie, bądź też uczynienia go o ile możności jak najmniej szkodliwym.—Od niedawna, niezależnie od rządów, ludzie dobrej woli, ze wszystkich krajów europejskich pochodzący, podjęli walkę, dążącą do naprawy stanowczej; w celn tym odbywają zjazdy, na których obmyślają sposoby zaradzenia szerzeniu się N-u i skutków jego zgubnych, widocznych szczególnie w miastach olbrzymich, nowoczesnych; spodziewać się też można, iż usiłowania ich z czasem osiągną skutek pożądany.— Nie możemy tu, rozumie się, wyliczać drobiazgowo przepisów prawnych i administracyjnych, dotyczących N-u w krajach róź-

nych, o nich dowiedzieć się można z dzieł wymienionych poniżej; jednakże dodać musimy chociażby rys pobieżny poglądów zasadniczych na N., oraz na sposoby mające na celu opanowanie go i ujęcie w karby.— Zdania są tu podzielone, bo gdy jedni, t. zw. abolucyoniści, pragnęliby znieść N. zupełnie, drudzy, opierając się na znajomości ułomności ludzkiej i na doświadczeniu wyciągniętym z dziejów, wytykając sobie cel skromniejszy, dążą tylko do uczynienia N-u jak najmniej szkodliwym, nie marząc nawet o zniesieniu tego, co się rzeczywiście znieść nie da w żaden sposób.—Nie bacząc na słowa św. Augustyna, który mówi: „Znieście nierząd zawodowy (Prosłiłutio), a wszędzie ujrzycie go wtedy", ani też Da zdanie św. Tomasza, twierdzącego, że „N. w miastach podo-bien jest do miejsca ustępowego w pałacu, jeżeli je zniesiecie, sam pałac stanie się niebawem budynkiem pełnym kału i cuchu”, już w Wiekach średnich niejeden mocarz duchowny lub świecki kusił się o zduszenie zupełne nierządu, nie przebierając przytem w środkach i nie cofając się przed użyciem srogości, zgodnej zresztą z pojęciami owych czasów odległych. Wszystkie atoli usiłowania podejmowane w tym kierunku, nigdy nie dosięgały celu swego, sprowadzając najczęściej następstwa bardzo niepożądane, gorsze daleko od zła, które usunąć zamierzały, ponieważ miejsce tłumionego N-u jawnego zajmował natychmiast tajemny, stokroć gorszy jeszcze, bo usuwający się przed dozorem wszelkim i rozlewający jad zepsucia na całe społeczeństwo. Dla tego też abolucyoniści, jako marzyciele, szlachetni wprawdzie, nie mają dziś już prawie wcale zwolenników wśród ludzi trzeźwo na rzeczy patrzących, którzy dążą tylko do poddania N-u dozorowi jak najściślejszemu i do ukrócenia wybryków i nadużyć jego, będąc przeświadczeni o tym, że nie mogąc w żaden sposób zła usunąć doszczętnie, trzeba jednak dołożyć starań wszelkich, aby szkodliwość jego uczynić jak najmniejszą. Rozwiązanie zagadnienia tego, społecznie nadzwyczaj ważnego, jest niesłychanie trudne, ale do osiągnięcia możliwe, wymagające pracy długiej, wytrwałej i oględnej, opierającej się nie na czu-łostkowości, lub na poglądach i pobudkach idealnych, bądź religijno-moralnych, bądź filozoficznych, lecz na zgłębieniu natury ludzkiej, na liczeniu się ścisłym z rzeczywistością, na wyświetleniu sprawy wszechstronnym, na wejrze-giu w głębię ustroju społecznego, którego dowolnie odrazu zmienić nikt nie zdoła. Z dwoma czynnikami liczyć się tu trzeba koniecznie: z moralnym i z fizycznym, nie dając pierwszeństwa jednemu przed drugim, ponieważ oba są jednako ważne; dążyć więc należy do tego, aby N-owi odebrać wpływ jego zgubny na obyczajność ogólną, oraz na zdrowie publiczne, narzucając mu drogi, z którychby zbaczać nie mógł.

W tych kierunkach pracują też obecnie zarówno rządy narodów cywilizowanych, jak od niedawna i zjazdy, o których już wspomniano powyżej, a po nich właśnie najwięcej spodziewać się można, byleby tylko znalazły poparcie należyte władz rządowych. Zjazdy te nie są krępowane ciasnotą. pojęć biurokratycznych, zwykle zbyt nieruchawych, ani też wstydliwością niewłaściwą, sromającą się mówić otwarcie o „rzeczach nieprzyzwoitych”, a wolącą, pod pozorem nie poruszania wstrętnych brudów społecznych, znosić ich istnienie w milczeniu, lub piorunować przeciwko nim bezczynnie, nie poznawszy ich nawet dokładnie. Jedną wielką zasługę położyły już zjazdy owe, zwróciwszy usiłowania swe przeciwko stręczeniu do N-u (ob.) i t. zw. handlowi żywym towarem, który, nawiasem mówiąc, nie jest bynajmniej nowością, gdyż znała go już Starożytność, a kupcy Hanzy (ob.) niemieckiej uprawiali go w Wiekach średnich, ciągnąc zyski ze sprzedaży dziewcząt do domów nierządnych w Londynie, Wenecyi, oraz innych miastach nadmorskich; Rostok zwłaszcza był znany z uprawiania tego handlu ohydnego, na którym i dziś jeszcze dorabiają się majątków przedsiębiorcy różni.— Dalszą, aczkolwiek dotąd teoretyczną tylko zasługą zjazdów jest opracowanie przepisów dążących do zaprowadzenia dozoru skutecznego nad N-m, ograniczenie go w mierze możliwej, stawienie zapory wpływom jego zgubnym na moralność ogólną i zapobieganie szerzeniu się chorób wenerycznych, główDie przez niego krzewionych.—Przepisy prawne i administracyjno-policyjne, N-u się tyczące, istniejące od dawna we wszystkich państwach europejskich, niejednokrotnie zmieniane i to nie zawsze na lepsze, nie są wszędzie jednakie, jako opierające się na poglądach i zasadach różnych.— Rozumie się samo przez się, że we wszystkich krajach cywilizowanych, tak europejskich, jak amerykańskich, strę ozenie do N-u, szczególnie dziewcząt małoletnich, jako też t. zw. handel żywym towarem karany bywa mniej lub więcej surowo; również wszędzie obłożony jest karami N. pokątny, czyli tajny, nie poddający się dozorowi policyjnemu, Po za tym drogi rozchodzą się.— Przekonawszy się, że zakazy bezwarunkowe zajmowania się N-em i nakładanie kar za trudnienie się nim, raczej szkodę niż pożytek przynoszą społeczeństwu, tak pod względem moralnym, jak zdrowotnym, odstąpiono od nich zupełnie, z wyjątkiem niektórych Kantonów szwajcarskich, i zwątpiwszy o możności doszczętnego wytępienia N-u, postanowiono znosić go, jako zło nieuniknione, poddając jawny dozorowi, oraz ograniczając mu swobodę, zwalczając zaś stanowczo pokątny.— W Anglii, pod wpływem przesadnym pojęć o godności osobistej i wolności obywatelskiej, N., o ile nie staje się powodem zgorszenia publicznego, rażącego, lub zbrodni, rozwijać się może zupełnie swobodnie, nie podlegając ograniczeniom; zabronione jest tylko utrzymywanie domów nierządnych. Wyjątkowo tylko w 14 miastach, prawie wyłącznie portowych, wykonywany bywa dozór pewien, bardzo niedostateczny, zmuszający osoby oddające się N-owi do poddawania się w pewnych odstępach czasu oględzinom lekarskim. — W Niemczech i w Austryi domy publiczne są zakazane (istnieją w Węgrzech), natomiast N. osób pojedyńczych jest tolerowany, ale otoczony przepisami prawno-policyjnemi , podlegający dozorowi dość ścisłemu. We wszystkich krajach innych dozwolone jest utrzymywanie domów publicznych, w których najłatwiej dozorować nierządnice, obok nieb zaś tolorewany bywa N. jawny, poddający się przepisom prawno-policyjnym; taki stan rzeczy istnieje też u nas. — Ustawodawstwo warunkowo najlepsze posiada dziś Brema. Wyznaczono tam jedną ulicę całą wyłącznie dla nierządnic (oprócz nich mieszkać tam nikomu innemu nie wolno), pozostawiając do niej dostęp wolny tylko z jednej strony. Trudnienie się N-em w każdej innej dzielnicy miasta jest karane. Urządzeuie takie ułatwia niezmiermie dozorowanie, posiadając zarazem właściwości dodatnie domów publicznych, bez ich przywar. Każda mieszkanka ulicy tej jest bowiem osobiście wolna zupełnie, nikt jej nie wyzyskuje; nadto w każdej chwili ma możność rozstauia się z rzemiosłem swym brudnym i poniżającym, by powrócić do życia uczciwego, co, jak wiadomo, bywa bardzo utrudniane dziewczętom, które się raz dostały do domów publicznych, wyzyskujących je w sposób najnikczemniejszy.— Statystyka dokładna N-u, z powodów łatwo zrozumiałych, nigdzie nie istnieje, ponieważ liczba nierządnic podlegających dozorowi stałemu, jedynie pewna, wszędzie tylko, wobec N-u po-kątnego, stanowi część całości bardzo znacznie mniejszą. Według obliczeń prawdopodobnych znajduje się osób z N-u żyjących: w Wiedniu do 25 000, w Berlinie, New Yorku i Petersburgu przynajmniej po 30 000, w Paryżu przeszło 40 000, w Londynie 60 do 70 tysięcy, w Warszawie najmniej 10 do 12 tysięcy.— Przyrostu N-owi dostarczają wciąż obficie: złe wychowanie dziewcząt uboższych, dozór niedostateczny nad niemi, nędza, praca w zakładach fabrycznych i warsztatach wszelkich, stosunki społeczne, utrudniające zawierania małżeństw, lenistwo, chęć używania bez pracy i strojenia się, strę-czycielstwo, nakoniec bardzo często uwodziciel-stwo, lekkomyślnie i niesumiennie uprawiane przez tylu mężczyzn. Usunięcie przyczyn tych przerzedziłoby niewątpliwie szeregi N-u bardzo znacznie. Skuteczniej bowiem niż przepisy prawno policyjne, mające głównie na oku tylko utrzymanie w karbach N-u już istniejącego, a zarazem zapobieganie szerzeniu się chorób wenerycznych, których jest rozsadnikiem, przeciwko krzewieniu się jego działaćby można za pomooą wychowywania lepszego dziewcząt biednych, opiekowania się niemi należytego, roztaczaniem dozoru nad ich zachowywaniem się, zwłaszcza w fabrykach i w warsztatach, zakładania przytułków dla pozostających chwilowo bez zarobku i dostarczania go im, surowości nieubłaganej nie-tylko przeciwko stręczycielstwu wszelkiego rodzaju, ale i przeciw uwodzicielom, nakoniec przez urządzanie zakładów dla dziewcząt upadłych, pragnących powrócić do życia uczciwego. Niejedno wprawdzie już w tym kierunku zrobiono, ale jeszcze bardzo, bardzo wiele do zrobienia pozostaje, aby się zbliżyć do celu wytkniętego, t. j. do położenia kresu nadmiernemu szerzeniu się N-u i uczynienia go jak najmniej szkodliwym dla obyczajności i zdrowia ogółu; o zniesieniu go zupełnym mowy być nie może, ponieważ jest to niepodobieństwem. Dla tego też dążenia abo 1 ucyonistów, stawiających sobie za zadanie wyplenienie doszczętne N-u, należących do założonej w r, 1875 „Fédération britannique, continentale et générale”, pomimo zacności swych zamiarów, do celu tego nie dotrą nigdy, a stają się wprust niebezpiecznemi dla społeczeństwa, ponieważ wymagają zakazów, oraz zniesienia nadzoru wszelkiego, policyjno - leksrskif go nad nierządnicami, co sprowadziłoby następstwa naj-opłakańsze, poniewąż gdyby zaniechano tolerowania i dozorowania N-u jawnego, pokątny, stokroć niebezpieczniejszy, rozrósłby się tymbar-dziej jeszcze, podkopując moralnie i fizycznie byt społeczeństw ucywilizowanych.— Poświęciwszy tyle miejsca N-owi wśród narodów europejskich, niepodobna nie rzec słów kilku o nim w innych stronach świata.— N. t. zw. świątobliwy, czyli religijny, u narodów starożytnych tak ściśle związany z wierzeniami ich, opuszczamy tu zupełnie, mowa o nim będzio p. w. Rozpusta (ob.); natomiast pominąć nie można N-u tego właśnie rodzaju, rozpowszechnionego dotąd w Indyach. W kraju tym, o ile nie jest muzułmańskim, do dziś dnia N. jest przeważnie związany ściśle z religią, Rodzice, nieraz nawet do kast najwyższych należący, oddają córki swe w dziecięctwie pagodom (ob.), poświęcając je jako tancerki (Nacze) służbie bóstwa. Europejczycy nazwali je za przykładem Portugalczyków baj a de ram i (ob.). Dziewczynka taka od 5-go roku życia otrzymuje wychowanie i wykształcenie odpowiednie, uczy się więc tańca i śpiewu i nabywa prócz tego jeszcze niektórych nauk innych. Gdy podrośnie, zaczyna tańczyć kilka razy dziennie na cześć boga, do którego świątyni należy. Doszedłszy do dojrzałości płciowej, niekiedy nawet wcześniej, dziewictwo swe składa w ofierze bóstwu, które w tym razie zastępuje jeden z kapłanów, albo też za odpowiednim wynagrodzeniem, przypadającym świątyni, oddawana bywa komukolwiek, mogącemu za nią drogo zapłacić. Odtąd w godzinach wolnych od służby w świątyni, zajęciem jej zwykłym jest oddawanie się N-owi. — Dziewczęta tego rodzaju nie doznają wśród swoich pogardy, owszem, uchodzi nawet za zaszczyt, być tancerką w jakiej świątyni przedniejszej. Za pohańbione uchodzą jedynie wtedy, jeżeli zadają się z mężczyznami należącemi do kasty niższej od ich własnej; stosunki z członkiem kasty równej, lub wyższej, nie uchodzą bynajmniej za hańbiące.— Liczba nierządnic tego rodzaju w Indyach jest bardzo wielka; w jednym n. p. prezydenctwie madraskim ma ich być przeszło 25 000.—Oprócz tych, — jeśli tak powiedzieć wolno — nierządnic świątobliwych, istnieją w Indyach jeszcze inne, pospolite, zwane Was z i (ang. Va-shee)\ te zaludniają domy publiczne i w społeczeństwie swym nie bywają stawiane wyżej, niż podobne im stworzenia u nas. — W Chinach N. pleni się wszędzie szeroko, nie krępowany żadnemi przepisami albo dozorem jakimkolwiek. We wszystkich miastach, szczególnie większych, istnieją liczne domy nierządne {Tsing-Lao—domy niebieskie), bardzo zaludnione i zwykle ze zbytkiem większym lub mniejszym urządzone. W miejscowościach leżących nad rzekami wielkiemi, jak np. w Kantonie, zakłady tego rodzaju częstokroć mieszczą się na statkach w sposób odpowiedni urządzonych (Hoa-Thing— okręt kwiatowy). Mieszkanki ich są niewolnicami przedsiębiorców, wyzyskiwanemi przez nich najokropniej. Zwykle od rodziców biednych nabywane bywają dziewczynki od 6 do 7 lat mające; te początkowo obsługują dziewczęta starsze i gości ich, oprócz tego do roku 14-go lub 15-go otrzymują wykształcenie, sposobiące je do zawodu przeszłego. Uczą je więc tańca, śpiewu, umiejętności strojenia i przypodobania się, nieco czytania i deklamacyi.-— Od r. 14—17-go zarabiać muszą wdziękami swemi po za domem, oddawane do użytku rozpustnikom zamożnym, później przez lat kilka, dopóki nie zbrzydną, w zakładzie samym. Gdy wdzięki ich przekwitną, co staje się dość szybko, chwytać się muszą zarobkowania ladajakiego lub żebractwa i giną zwykle w nędzy. Liczba ich bywa ogromna. W jednym z miast portowych, Amoy, liczącym 300 000 mieszkańców, według wykazów urzędowych w r. 1861, znajdowało się 3 650 domów nierządnych z 25 tysiącami dziewcząt; w miastach innych panują stosunki podobne.— W Japonij N. jest również nadzwyczaj rozpowszechniony; w miastach większych domy nierządne zajmują wszędzie ulice lub dzielnice całe (t. zw. Josziwaro—pola rozkoszy). Ludzie niezamożni oddają za wynagrodzeniem córki swe do zakładów takich, w nich też znajdują przytułek tak liczne w Japonii rozwódki młode. Stan nierządnic nie jest w kraju tym bynajmniej pogardzony i bardzo często zdarza się, że wychodzą dobrze za mąż, a podobno żyją następnie jako żony wzorowe i wierne.—W kraj ach muzułmańskich, pomimo że tam pospolicie płeć biała trzymana bywa bardzo surowo i strzeżona jest starannie, nie brak tam wszakże bynajmniej N-u; zajmują się nim jawnie tancerki publiczne (Almę) w Egipcie, Algierze, Syryi it. d. — N. pokątny podlega tam karom surowym, nieraz nawet opłacany bywa życiem.— O N-zie u ludów pierwotnych ob. niżej. — Wspomnieć tu jeszcze trzeba o pewnym rodzaju N-u, któremu oddają się czasowo bez wyjątku wszystkie dziewczęta ludu pewnego w celu zebrania sobie posagu.— Już Hero dot (ob.) wspomina o takim obyczaju, panującym u Lidyjczyków (ob.); dziś zwyczaj podobny zupełnie napotykamy wśród licznego plemienia algierskiego Uled-Nail i plemion sąsiednich. Dziewice tamtejsze, doszedłszy do dojrzałości płciowej, opuszczają bez wyjątku strony rodzinne, udając się do miast większych, by wdziękami swemi zarobić sobie posag. Zebrawszy w ciągu lat kilku dostatek pewien, wracają do swoich i szybko wychodzą za mąż, a odtąd wiodą już życie zupełnie przykładne i skromne: nikomu zaś do głowy nie przyjdzie, mieć je za osoby pohańbione. Plemię to, pierwotnie numidyjskie, dziś z Arabami pomieszane, wyznające Islam, zamieszkuje okolicę, gdzie w Starożytności stało miasto Sicca Veneria (ob.), osławione ze czci rozpustnej,oddawanej Wenerze. a zaprowadzonej tam przez Kartagińczyków. Valerius Maximus (ob.), opisując strony te, opowiada o zwyczajach mieszkańców tamtejszych, jakie panowały za jego czasu, zupełnie takich samych, jak te, które dziś widzimy u plemienia Uled-Nail. — Podobno i w Warszawie czasami dzieje się nie inaczej; jak słychać, młode żydówki ubogie także nieraz w sposób ten zdobywają sobie posagi, wyszedłszy zaś za mąż, stają się potem żonami i matkami uczciwemi.— Możnaby jeszcze rozmaite objawy życia społecznego podciągnąć pod miano N-u, o nich jednakże mówić tu nie będziemy, odsyłając czytelnika do art. Małżeństwo i Rozpusta.— Literatura zajmująca się N-ęm jest bardzo obfita; z tej wielkiej liczby dzieł i monografij możemy tu przytoczyć oczywiście jeno cząstkę stosunkowo niewielką, ograniczając się przeważnie do prac nowszych i najnowszych, a wymieniając z dawniejszych zaledwie kilka najważniejszych. I. Dzieje N-u. P. Dufour „Histoire delà prostitution chez tous les peuples du monde” (Paryż 1851 —1854; 6 tomów); E. Montagne „Histoire de la prost, dans l’Antiquité* (tamże 1869); J. A. Dulaure „Des Divinités génératrices ou du culte du Phallus chez les Anciens et les Modernes* (tamże 1805; wyd. ost. 1885); „Antonii Panormitae Hermaphroditus. Primus in Germania edidit et apophoreta adiecit Fridericus Carolus Forberg” (Koburg 1824); J. Rosenbaum „Geschichte der Lustseuche im Altertum* (Halla 1839; wyd. 4-e tamże 1888); [trzy dzieła dopiero co wymienione są niezbędne każdemu, kto chce posiąść wyobraźe-nie dokładne o rozpuście i N-ie ludów starożytnych, zwłaszcza Greków i Rzymian]; Ti s sot „Les proxénies grecques” (Paryż 1863); Cape-figue „Les Bacchantes et les jeunes patricieus de Rome” (tamże 1864); Marc de Montifaud „Les courtisanes de l’Antiquité (tamże 1883 — 1884; 6 tomów); P. Darb ley „Les Hétaïres célébrés” (tamże 188y); E. Dupouy „La prostitution dans l’Antiquité” (tamże 1898; wyd. 4~e);—Rabutaux „De la prost, en Europe depuis l’Antiquité jusqu’à la fin du XVI siècle” (tamże 1865); Débrayé „Histoire de la prost, et de la débauche chez tous les peuples du globe depuis l’Antiquité” (tamże 1887); Kühn „Die Prostitution im 19 Jahrhundert” (Lipsk 1887; wyd. 3-e);—Sabatier „Hist, de la législation sur les femmes publiques et les lieux de débauche” (Paryż 1830); E. S. Świeżawski „Nierząd w Polsce do wieku XV włącznie” (w „Pamiętniku Tow. lek. warsz.” r. 1879; Tom LXXV, str. 586—625; r. 1880, T. LXXVI, str. 317—332 i 879—892—zbiór materyałów bardzo cennych); Schegel „Hist. de la prost, en Chine” (1881). — //. N. w o gole. J. L. Rey „Des prostituées et de la prost, en général” (Paryż 1847); J. Jeanel „De la prost, dans les grandes villes au XIX siècle” (tamże 1874; wyd. 2-e; przekł. niem. wyd. 1-go, Erlangen 1869; dzieło to posiada wstęp historyczny dość obszerny i dokładny); J. M. Kamiński „O Pro-stytucyi” (Warszawa 1870); Y. Guy ot „Études de physiologie sociale. La Prostitution” (Paryż

1882); von Oettingen „Die Moralstatistik” (Erlangen 1882; wyd. 3-e); L. T a xi 1 „La prost, contemporaine” (Paryż 1884); Martineau „La proBt. clandestine” (tamże 1885); G. Tammeo „La prostituzione. Saggio di statistica morale” (Turyn 1893); C. Lombroso i G. Ferrero „La donna delinquente, la prostituta e la donna normale” (Turyn 1893; z 8 tabl.; przekł. niem. Hamburg 1893; franc. Paryż 1896, z 13 tabl.);

H. PI os s „Das Weib m der Natur-und Völkerkunde” (Lipsk 1897; wyd. 5-e, T. I str. 426— 457); Laurent Montanus „Prostit. und Entartung. Ein Beitrag zur Lehre von der gebornen Prostituirten” (Freiburg 1903).— III. N. w znaczeniu społecznym, p raivnyvn i hygienic zny m. J. W. Müller „Die Prost, in socialer, legaler und sanitärer Beziehung” (Erlangen 1868); Potton „De la pro3t. et de la syphilis dans les grandes villes” (Paryż 1842); Quan tin „Prostitution et syphilis” (tamże 1863); Lecour „De la prost, et de mesures de police dont elle est l’objet à Paris au point de vue de l’infection syphilitique” (tamże 1868); M i-reur „La syphilis et la prost, dans leurs rapports avec l’hygiène, la morale et la loi” (tamże 1874); Diday „Nouveau système d’assainissement de la prost.” (tamże 1874); J. J. Larmier „Les vénériens des champs et la prost, à la campagne” (tamże 1884); Butte „Prostit.

Enc. Powsi. Ilustr. S. ü. Zesz. 15. T. U.

et syphilis” (tamże 1890); A. B 1 a schk o „Syphilis und Prost, vom Standpunkte der öffentlichen Gesundheitspflege” (Berlin 1893); N e i s s e r „Hygiene der Prostit.” (w dziele T. Wey la „Handbuch der Hygiene” T. X); C. Stroh mb erg „Die Prost. Éin Beitrag zur öffentl. Sexualhygie-ne* (Stuttgart 1899); A. Blaschko „Hygiene der Prost, und der venerischen Krankheiten” (Jena 1900); W. T a 11 a ck „Penological and preventive principles” (Londyn 1896); L. Courcelle „Répertoire de police administrative etjudi-ciaire” (Paryż 1899; tom 3-ci).— IV. N. w krajach różnych. L. Fiaux „La prost réglementée et les pouvoirs publiques dans les principaux États des deux mondes” (Paryż 1902);

L. Reus s „La prost, au point de vue de l’hygiène et de l’administration en France et à l’Étranger” (tamże 1888); A. Desprès „La prost, eu France” (tamże 1882; z 2 map.); A. Parent-Duc h atelet „De la prost, dans la ville de Paris, considérée sous le rapport de l’hygiène publique, de la morale et de l’administration” (tamże 1857—wyd. 3-e, 2 tomy; dzieło klasyczne); Lecour „De l’état actuel de la prost, parisienne” (tamże 1874); Corlieu „La prost, à Paris” (tamże 1887); E. Richard „La prost, à Paris” (tamże 1890); O. Commenge „Hygiène sociale. La prost, clandestine à Paris” (tamże 1897); Mireur „La prost, à Marseille” (1882); Lecour „La prost, à Paris et à Londres 1789—1871” (Paryż 1877; wyd. 3-e); Riche-lot „De la prost, en Angleterre et en Ecosse, (tamże 1857); Acton „Prostitution in its moral, social and sanitary aspects in London ant other cities” (Londyn 1869; wyd. 2-e); Guardia „De la prost, en Espagne” (Paryż 1857); Marinus „De la prost, à Bruxelles” (1857); 0. Commenge „La prost, devant l’Académie de méd. en Belgique” (1888); „Le putanisme d’Amsterdam” (1882); „Les courtisanes et la police des moeurs à Venise. Docum. offic.” (1885); Hügel „Zur Geschichte, Statistik u. Regelung der Prost.” (Wiedeń 1865); J. Schrank „Die Prost, in Wien in historischer, administrativer u. hygienischer Beziehung” (Wiedeń 1886); Huppé „Das sociale Deficit von Berlin” (Berlin 1870); tenże „Das deutsche Strafgesetzbuch und polizeilich konzessionierte Bordelle” (Hamburg 1877); D u-boc „Behandlung der Prost, im Reich” (Magdeburg 1879); Stursberg „Die Prost, in Deutschland” (Düsseldorf 1887); H. Berger „Die Prostit. in Hannover. Thatsachen u. Verbesse-ruugsvorschläge” (Berlin 1902); „Geschlechts-Krankheiten u. Prost, in Frankfurt a. M. Festschrift zum I Congress der deutschen Gesellsch. zur Bekämpfung der Geschlechts - Kr. etc.” (Frankfurt n/M. 1903); C. Str öhmberg „Die Bekämpfung der ansteckenden Geschlechtskrankheiten im Deutschen Reich” (Stuttgart 1903); Shortt „The Bayadere or dancing girls of Southern India” (w „Memoirs read before the

117

Dr. J. P.

Anthropol. Soc. of London” 1867—69; Vol. III; Londyn 1870).— V. Domy nierządne, strę-c sy si elstiv o, handel żywym toiearem i t. d.: J. A. Freu de n ber g (C. G. Flittner) „Ueber Staats-und Privatbordelle, Kuppelei und Concubinat, in moralisch - polit. Hinsicht, nebst einem Anhänge über die Organisirung der Bordelle der alten u. neuern Zeit” (Berlin 1796); „Enthüllungen der Pall-Mall Gazette über sittliche Zustände in London” (Hagen 1885); Y. Guyot „La traite des vierges à Londres” (Paryż 1885); Minime „La Prost, et la traite des blanches à Londres et à Paris” (tamże 1886); Augagneur „La Prost, des filles mineures” (tamże 1887); A. Wysłouch „Ohyda wieku” (Warszawa 1902; os. odb. z „Krytyki lek”); S. P os ner „Nad otchłanią” [W sprawie handlu żywym towarem] Cz. 1 (tamże 1903); F. Car-lier „Etudes sociales. Les deux prostitutions” (Paryż 1887); Sailer „Die Magdalenensache in der Geschichte” (Magdeburg 1880); B. Tarnowsky „Briefe über Prostitution und Abolitionismus” (w W. Zülzera „Internat. Centralblatt für Physiol, u, Pathol, der Ham-und Sexual-Organe” r. 1890, T. II). — Do źródeł powyższych dodać jeszcze należy: J. Lubecki „Historya prostytucyi w Starożytności i wśród Kościoła chrześciań8kiego według najnowszych badań i źródeł” (Warszawa 1878) i tegoż autora przekład dzieła Martineau p. n. „Prosty-tucya potajemna” (tamże 1892).

Nierząd u ludów pierwotnych. Istnieje pogląd błędny, iż N.. tj. sprzedaż przez kobietę wdzięków swoich, jest dopiero wytworem okresu cywilizacyjnego nieznanym „ludom pierwotnym”, który przedostał się do nich rzekomo pod wpływem ujemnym zetknięcia się z białymi. Cywilizacya dopiero miała zbrukać czystość obyczajów ludów niższych. W dziełach, poświęconych temu przedmiotowi, jest niejednokrotnie mowa o swobodzie stosunków płciowych pomiędzy mężczyzną i kobietą, z czego wnioskuje ten i ów badacz, iż w takich warunkach N. w znaczeniu ścisłym jest niemożliwy. Zarówno twierdzenia powyżej przytoczone, jak i wnioski są błędne. Niewątpliwie u wielu ludów istnieje bardzo wielka swoboda, ale nie u wszystkich, powtóre nawet i ona nie wyklucza N-u.— Ciekawych pod tym względem przyczynków dostarczają Australczycy, najniżej stojący z pośród istniejących szczepów rodzaju ludzkiego. Są tam w zwyczaju „sobótki”, podczas których zmieszanie płci przewyższa wszelkie granice; dojrzewająca dziewczyna bywa oddawana ogółowi mężczyzn podczas uroczystości obchodzenia jej dojrzałości; istnieją jeszcze inne objawy małżeństwa zbiorowego (por. Małżeństwo). Co do rodowodów swoich są one prawdopodobnie puścizną po wcześniejszych, a raczej pierwotniejszych okresach życia społecznego, ale obecnie w życiu Australczyków raczej spełniają rolę przysłowiowej klapy bez-pieozeństwa, niezbędnej w obec tego, iż starcy przywłaszczają sobie w wielu plemionach wszystkie dziewczęta, jako wyłączne swoje małżonki. Młodzież w ciągu lat wielu jest odsunięta od prawidłowego związku małżeńskiego. Cudzołóstwo, a zarazem i N. kwitną. Oto obrazek zapożyczony u Brough Smyth a („Aborigines of Australia”, 1, 80): „kobieta, pochodząca z okolic Cooper’s Creek, zrobiła piechotą 500 mil ang , a puściła się na wędrówkę, byleby za pomocą N-u zbierać upominki. Podchodząc do jakiegoś obozu, rozpalała ognisko, co było sygnałem dla mężczyzn, a wzamian za wdzięki swoje otrzymywała tytuń, skóry i t. d. Te przedmioty wymieniała następnie na odpowiedniejsze, a wyzyskawszy okolicę, wracała do plemienia swego”. Brough Smyth mniema wprawdzie, iż ten N. powstał za sprawą oddziaływania Europejczyków, co jest możliwe, o ile chodzi o formę, bo co do istoty rzeczy, to wielu badaczy zaznacza N. u Australczyków, odróżniając go od swobody stosunków: N. należy do liczby wielkich tranzakcyj handlowych pomiędzy tubylcami.—Gdy tubylec z żoną przybędzie do obozu, pewna liczba mężczyzn zbiera pomiędzy sobą składkę, każdy coś daje, i niosą to wszystko do namiotu, gdzie para małżeńska przebywa, niekiedy biorą ze sobą własne żony; kładą oni oręż u nóg męża i pozostawiwszy żonę swoją odchodzą na niewielką odległość; przychodzień, rozumiejąc przewybornie o co chodzi, posyła własną żonę do nich. Jeden po drugim obcują z nią. Istnieją kobiety, które w ciągu nocy udzielały się 30 mężczyznom („Verhaudl. der Berliner Gesell, für Anthr.” r. 1879, str. 236). Wprawdzie w powyższym przypadku N. jest zamaskowany przez częściową wymianę żon, przez to wreszcie, iż nie kobieta dobrowolnie, ale jej mąż ją sprzedaje. W każdym jednak razie w całej tej tranzakcyi tkwi duch N-u i pojawianie się wędrownych nierządnic, w rodzaju powyżej przytoczonych, jest jego bardzo naturalnym następstwem.—U niektórych plemion austral-skich przyspasabiają nawet dziewczęta umyślnie do N-u, poddając je w dzieciństwie wytrzebieniu, t. j. wycięciu jajników (ob.), aby je w ten sposób uczynić niepłodnemi (por. Miklucho-M a cl a y „Ueber Ovariotomie bei den Australiern” w „Zeitschr. f. Ethnologie” — Berlin r. 1882, str. 26). — Niewątpliwie u wielu plemion pierwotnych jest obecny ów duch wszeteczny. Jednak rzadko uwzględniają go poszukiwania nad małżeństwem pierwotnym, gdyż po pierwsze istniejące formy stosunków zbiorowych, ofiarowywanie gościowi żon i córek, swoboda dziewcząt maskuje to, co nazywamy N-em; powtóre, samo pojęcie nie zawsze bywa z całą dokładnością odróżniane. Zresztą bardzo powszechną jest forma N-u, w której niema sprzedaży wdzięków dobrowolnej, ale także niema oddawania się z uczucia. U takich Karajów (Brazylia)

w każdej wiosce istnieją kobiety niewolne, uchodzące za wspólną własność wszystkich kawalerów; w Melanezyi wdowy są przeznaczone do zaspokajania potrzeb fizyologicznych nieżonatych mężczyzn. Muszą oddawać się każdemu. Zwyczaj ten, wyznaczający pewnym kobietom w wiosce zadanie oddawania się przymusowego nieżonatym mężczyznom, stwarza istotną klapę bezpieczeństwa, zapobiegającą cudzołóztwu, pogoni i t. d. W ohec prostoty życia pierwotnego instytucya ta nie może przybrać większego rozwoju, istnieje jednak, a prawdopodobnie służy za punkt wyjścia dla tak zwanego N-u świętego (por. Rozpusta)—Wśród tubylców Sudanu i Afryki południowej N. jest także znany i powszechny. W Lampongu (Indye hollenderskie) sami mężowie dla zarobku zmuszają żony swe do N-u. Podobnie dzieje się też u niektórych Indvan w Ameryce północno-zachodniej, żony ich oddają sie nierządowi, zarobkiem zaś dzielą się z mężami, nic przeciwko ich postępowaniu nie mającemi. Każda Buryatka Syberyjska, mężatka czy dziewczyna, zawsze jest gotowa oddać się za pieniądze komukolwiek.—Literat, por. wyżej; mnóstwo szczegółów, do N-u u ludów pierwotnych odnoszących się, znaleść można zwłaszcza w przywiedzionem tam dziele

L. K.

Red.

Red.

Rod.

PloRsa „Das Weib“.

Niese Benedykt (* d. 24 listopada roku 1849 w Burgu na wyspie Fehmarn) filolog klasyczny. Wykształcenie uniwersyteckie otrzymał w Bonnie i w Kielu; w r. 1876 został docentem prywatnym w Gietyndze, w roku następnym powołano go, jako profesora nadzwyczajnego do Marburga; w r. 1879 został tamże profesorem zwyczajnym; w r. 1881 przyjął zaproszenie na katedrę do Wrocławia, ale w r. 1885 powrócił na stanowisko dawne du Marburga. Z prac jego licznych przytaczamy: „Der Homerische Schiffskatalog als historische Quelle“ (Kiel 1873), „Die Entwickelung der homerischen Poesie” (Berlin 1882), „Grundzüge der römischen Geschichte“ (w tomie 3, I. Müll era „Handb. d. klass. Altertumswissenschaft“, Mouachium 1888), „Geschichte der griechischen und makedonischen Staaten seit der Schlacht bei Chäronea“ (Gotha 1893 nasi); wydał też krytycznie dzieło Józefa Ż y do win a (Berlin 1885—1895; 7 tomów) i „Kritik der beiden Makkabäerbücher” (1900).

Niese Karolina, (* w Burgu, na wyspie Fehmarn, d. 7 czerwca r. 1854), autorka niemiecka, siostra Benedykta N-go (oh.). Lat kilka była nauczycielką, jako tako bawiła też kilkakrotnie w New-Yorku, obecnie mieszka w Alto-nie. Pod imieniem przybranym Lucyana Bürger a ogłosiła powieść „Cajus Rungholt” (Wrocław 1886), nowelę „Auf halbverwischten Spuren“ (Drezno 1888) i „Bilder und Skizzen aus Amerika“ (Wrocław 1891); pod nazwiskiem zaś własnym: „Erzählungen für das Volk“ (Hamburg 1890) i obrazki p. n. „Aus dänischer Zeit“ (Lipsk 1892 —1894; 2 tomy), które w Niemczech miały powodzenie wielkie.

Niesen, góra w kantonie berneńskim w Szwaj-caryi nad jeziorem Thun, wznosząca się między dwiema dolinami Kanderthal i Simmenthal, a będąca zakończeniem łańcucha górskiego, dwie doliny te dzielącego. N. ma 2366 metrów wysokości nad poz. morza; widziany od strony jeziora posiada postać piramidy olbrzymiej. Z wierzchołka jego, stosunkowo dość łatwo dostępnego, roztacza się widok wspaniały na sąsiednie Alpy berneńskie.

Niesiecki Kacper, jeden z najznakomitszych gienealogistów polskich, popularnie, a niewłaściwie (ob. Heraldyka), heraldykami zwanych, autor herbarza, będącego dziełem prawdziwie epokowem w naszej literaturze „heraldycznej”. O życiu zasłużonego pisarza tego wiemy bardzo niewiele, nie znamy nawet ani daty, ani miejsca jego urodzenia; pewna jedynie jest wiadomość, że pochodził z drobnej szlachty podlaskiej Niesieckich v. Niecieckich herbu Poraj, że w młodym stosunkowo wieku został członkiem Zgromadzenia Jezusowego, że mieszkał najdłużej w kollegium Jezuickiem we Lwowie. i całe życie swoje poświęcił gromadzeniu zasobów heraldyczno-gienealogicznych z rozmaitych archiwów publicznych i prywatnych, akt, rękopisów i druków, przygotowując się do napisania sławnego dzieła swego, którego cztery części w ciągu lat piętnastu (r. 1728 —1743), wydrukował we Lwowie p. n. „Korona Polska przy złotej wolności starożytnemi wszystkich katedr prowincyi i rycerstwa klejnotami, heroicz-nem męztwem i odwagą, najwyższemi honorami, a najpierwej cnotą, pobożnością i świątobliwością ozdobiona”, wreszcie, że umarł d. 9 lipca roku 1744-go w Krasnymstawie. —Herbarz N-go stanowi pracę rozmiarami wielką, nadzwyczaj sumienną, dla wszystkich badaczów historyi i literatury ojczystej nader drogocenną, dla „heraldyka” zaś każdego przedstawia istną skarbnicę wiadomości i wszelkich badań gienealogicznych. Złożyły się nań wszystkie prace poprzedników N-go, w tym kierunku drukowane, lub w rękopisie zachowane; ten materyał uzupełnił autor dostarczonemi sobie wiadomościami z pomników i nagrobków, z dzieł historycznych, z archiwów prywatnych, wreszcie z licznych akt ziemskich i grodzkich. Nie pominięte zostały i stosy pa-negiryków, legend fantastycznych i urojonych wywodów. Niektóre z nich N. zmuszony był w dziele swem umieścić pod naciskiem niektórych wielmożów, np. głośnego w owych czasach Michała Potockiego, naciskiem graniczącym z prześladowaniem, a nawet niekiedy z gwałtem formalnym. Gdzie jednak mógł, krytycznie zachowywał się wobec przedmiotu, ostrożnie nicował lub zupełnie pomijał baśnie, a już względem współczesnych sobie osób i zdarzeń, pomimo nawet, że ze stanowiska swego, jako

Jezuita, dawał pierwszeństwo osobom pobożnym eena Bobrowicza z licznemi dopełnieniami i świątobliwym, odnosił się zawsze z nieposzla- Krasickiego, Kuropatnickiego, Mała* kowaną bezinteresownością i sprawiedliwością, chowskiego i samego Bobrowicza. Przy-Dzieło pobożnego Jezuity składa się z pięciu pisy ostatniego z nich, polujące głównie na części. (Cztery wyszły drukiem, piątą po śmier- próżność ludzką, nie mają żadnej wartości nau-ci N-go dokończył i pomnożył wielu poprawka- kowpi, mi i dopełnieniami do poprzednich, ksiądz Sta- Niesiecz, oh. C i c c a.

T).

Z. W

Red.

Niesiołowski Józef (* w r. 1728—f w Woroneży w r. 1814), syn Kazimierza N-go (ob.), możny pan litewski, naprzód kasztelan, od roku zaś 1772 ostatni wojewoda nowogródzki, prezes rządu na Litwie podczas powstania J. Jasińskiego (ob.), mąż jaśniejący zacnością i wielkim przywiązaniem do kraju, po którego upadku, usunąwszy się zupełnie od życia publicznego i świata, kilkanaście lat ostatnich życia spędził w jednym z majątków swych, Worończy.—Jako niegdyś myśliwego zawołanego, wspomina go Mickiewicz w „Panu Tadeuszu” (wyd. paryskie z r. 1868, str. 27).— Drukiem ogłoszone są jego mowy sejmowe, jak oto: „Mowa na sejmie d. 29 Augusti na sejmie w Warszawie” (in fol. i w 4-e, 1776); „Mowa w senacie względem Rady nieustającej 23 Se-ptembra” (1776); „Mowa w Senacie przeciwko przeniesieniu assessoryi do Grodna 26-o Octobra“ (Warszawa 1776; uPufoura) i „Zdania in tur-

Red.

nisław Czapliński, również Jezuita, ale nie Niesilec, wyraz użyty przez Bogatkę na wydał Rękopis ten znajdował się w kollegium oznaczenie minerału analcymu (ob.), który dostał tę lwowskim, skąd po zniesieniu zgromadzenia nazwę od Hauyego z wyrazu avaXxiçrrrbezsil-Jezuitów przeszedł w inne ręce; obecnie znaj- ny, a to dla jego pobudliwości elektrycznej, duje się w bibliotece im. Ossolińskich). Na Niesiołowski Kazimierz (połowa 1-a wio-wstępie opisuje N. arcybiskupów i biskupów ku XVIII), stronnik gorliwy króla Ajugusta III, w Polsce, wymienia ich fundacye i szereg cliro- marszałek konfederacki województwa nowogrodz-nologiczny pasterzy każdej dyecezyi, dalej podaje kiego, pułkownik usarski w chorągwi królewica, herby województw, jako też początki i szereg który zostawszy obrany królem, wywdzięczając dostojników Rzeczypospolitej aż do swych czasów, się za wierność i zasługi N-go, mianował go poczem następują bardzo dokładnie zebrane her- w r. 1734 wojewodą mścisławskim, ale N. wy-by i familie rycerskie Korony i Litwy, opisane mówił się od przyjęcia dostojeństwa tego, nie porządkiem alfabetycznym. Tu prócz wiadomo- chcąc opuszczać marszałkowstwa; później, na ści czysto heraldycznych, tyczących opisu i po- radzie senatu we Wschowie (r. 1742), król na-wstania herbów, oraz pochodzenia rodzin, znaj- dał mu kasztelanię smoleńską. — N. był mężem dujemy wiele materyału dziejowego, ceny wy- uczonym i zabawiał się piórem; drukiem ogło-sokiej, zwłaszcza do życiorysów znakomitych kra sił podług K. Estreichera: „Imię dobre i sła-jowców, rysy charakterystyczne zwyczaiów i oby* wa chwalebna” (Warszawa 1740); „Otia publi-czajów. a nawet anegdoty swego czasu. Część ca vix domestica. Próżnoty różne publiczne, piąta, niewydana, obejmuje wiadomości o kró- Satirica miscellanea raria przydane do zabawy lach polskich, wielkich książętach litewskich, pod Najj. Augustem III” (w 4-e, b. w. m. d. książętach ruskich, mazowieckich i pomorskich, 1743; dedyk. królewicowi Fryderykowi Kry-wielkich mistrzach krzyżackich i hospodarach styanowi) i „Otia domestica per velocem wołoskich. Ubogi zakonnik zapewne pozostawił- aquilam” (b. w. m. d. 1745). — F. M. Sobiesz-by był olbrzymią swą pracę w rękopisie, gdyby czański („Encyklop. powsz.” S. Orgelbran-nie hojność wojewodziny lubelskiej, Tarłowej, [da, T. XIX, str. 428) przypisuje mu nadto au-która na jej wydrukowanie ofiarowała znaczną torstwo pominiętych przez Estreichera ksią-sumę, pod warunkiem, aby dzieło wyszło w ję- żek: „Epigrammata vernacula, czyli zbiór epi-zyku polskim. Pierwsza część ukazała się z pod grammatów” (Pińsk, 1743) i „Originum Niesio-prasy w r. 1728; zaledwie jednak wyszła, próż- lovseianum” (Warszawa 1740, w 4-e; napis wi-ność szlachecka obróciła się przeciwko aWoro- docznie albo nie pełny, albo przekręcony; wi z wielką siłą, nie szczędząc mu zniewag może to samo co wyżej p. n. „Imię dobre i obelg wszelakiego rodzaju, co trwało aż do i t. d ”. samego zgonu wielkiego gienealoga. Dość powiedzieć, że wszystkie prawie grody zarzucone były manifestami przeciw dziełu i jego twórcy, że zanoszono na N-go skargi do samego giene-rała Jezuitów, Ret z a, że raz nawet podmówio-ny tłum wybił kamieniami wszystkie okna w klasztorze krasnostawskim, gdzie wtedy uczony badacz mieszkał. Dopiero w kilkadziesiąt lat po śmierci zasłużonego męża oceniono zasługi jego, jak należy: z tryumfem wprowadzony został do grona najznakomitszych naszych pisa-rzów, a dziełu jego przyznana została nawet moc prawna względem wywodów genealogicznych. Ta powaga urzędowa pozostała mu i po rozbiorze kraju w cesarstwie Austryackim, gdzie dekretem nadwornym z dnia 6 października roku 1800, wydanym w Wiedniu, praca N-go uznana została jako źródło urzędowe przy wywodzeniu się ze szlachectwa polskiego. —Herbarz N-go został powtórnie ogłoszony drukiem w Lipsku,

w latach 1839—1846 przez Jana Nepotru- no 23 Septemb.” (1776).

Red.

Niesiołowski Adam, syn Kazimierza, jest stale an^> A (albo jest stale an < — A), a brat Józefa N-go (ob.), pan możny, litew- wtedy mówimy, że granicą wielkości an jest

Nieskończoność, co piszemy w ten sposób:

C>«i, an > A (albo nr>nlt an <Z. — A),

w=oo

f(x)

lim f (x) = o. x—a

Różne N-ki w miarę zbliżania się zmiennej x do wartości a, mogą maleć z różną szybkością; na tem polega pojęcie r z ę du nieskończonostki.—Jeżeli N-kę a~x — a przyjmiemy za główną i nadamy jej rząd 1, to N. a²=(x—a)² będzie rzędu długiego, a³=(x— a)³ — rzędu trzeciego i t. d. Ogólniej rząd N-ki lub nieskończenie małej f(x)₁ w punkcie x~a jest równy liczbie m, jeżeli granica ilorazu ilości f(x)} przez (x—a)m jest w tym punkcie wielkością skoń czoną. Twierdzenia o sumie, iloczynie, ilorazie N-ek stanowią podstawę metody, z w. metodą nieskończenie małych lub metodą N-ek. Na metodzie tej Leibniz oparł zasady Rachunku wyższego. (Ob. Różniczka, Różniczkowy rachunek, Całkowy rachu- uważać jako właściwą, nek). — Oprócz tych N-ek, które są ilościami zmiennemi, niektórzy matematycy rozważają pojęcie t. zw. N-ek aktualnych; pojęcie to nie wywalczyło Robie dotąd uznania w nauce mate-

S. D.

Nieskończoność (matem ). Jeżeli wielkości pe wnego szeregu a,, a₂ , . . an , . .    . mają

tę własność, że dla rosnącego skaźnika n, pocr/aw- j tycznie do jego źródeł w doświadczeniu zmysło-szy od pewnej wartości w, tego skaźnika, wiel- j wem. Jest faktem niezaprzeczonym, że rozmaite kości a pozostają wciąż większe od jakkolwiek ! przedmioty, tudzież różne zmysłom wzroku i dodanej, dowolnie wielkiej liczby A, t.j. gdy dla nx^>n I tyku, poczęśei także i smaku dostępne przebiegi,

ski, zabawiał się układaniem wierszy i wydał „Quadragezymalne contemplacye. Oliwet i Kal-warya z Parnassem lamętuja Dominiki“ (Pińsk 1741 i powtórnie tamże 1746).

Nieskienicze wieś na Wołyniu, w pow. Włodzimierskim, nadana przez Władysława Jagiełłę jednemu z Kisielów, mianowicie synowi Aleksandra Kisiela, w nagrodę jego zasług położonych w bojach przeciwko Świ-drvgielle. W klasztorze tamtejszym, dawniej Bazylianów, zbudowanym w stylu wschodnim przez A dama Kisiela, wojewodę kijowskiego, męża wielkich zasług dla kraju, leżą zwłoki fundatora (f r. 1653). Nad niemi wznosi się pomnik piękny z napisem odpowiednim.

Nieskończenie mała, ob. Nieskończo-n o s t k a.

Nieskończenie wielka, ob. Nieskończoność.

Nieskończonostka (matem.). Ilość zmienna, której wartość może stać się mniejszą od jakkolwiek małej wielkości danej, nazywa się nieskończenie małą lub nieskończonostką; inaczej mówiąc, N. jest to ilość zmienna, dążąca do granicy równej zeru. Funkcya f(x)t zmiennej a jeRt w punkcie x~a nieskończenie małą, jeżeli przy zbliżaniu się zmiennej x do wartości a może stać się mniejszą od jakiejkolwiek liczby dowolnie małej, co piszemy w ten sposób: matveznej.

lub też:

lim an — -j- oo (albo lim an — — c*³),

Znak -f- oo jest symbolem N-ści dodatniej, znak —oo symbolem N-ści ujemnej. Funk-cya f (cc) zmiennej x staje się N-ści ą lub nieskończenie wielką dla wartości x—a, jeżeli przy zbliżaniu się zmiennej x do wartości a, wartość funkcyi może stać się większa od każdej liczby A dowolnie wielkiej; co wyrażamy, pisząc:

lim f (x) — co x=a

Rozróżniamy rozmaite rzędy N-ści, Rząd N-ści funkcyi f (x) w punkcie x — a jest

rzędem nieskończonostki (ob.) w tym punkcie. Jeżeli funkcya f (x) jest w punkcie x—a n-ścią rzędu m. to n. p. funkcya [/»]² jest w tym punkcie N-ścią rzędu 2m, funkcya [/ (a?)]³ — N-ścią rzędu 3 m i t. d. — Oprócz tych N-ści, które nazywamy potency alnemi lub niewłaściwemi, wprowadzono do nauki pojęcie N-ści, zwanej aktualną lub właściwą. Pojęcie to oparte jest na rozważaniu mnogości. Mnogość nazywa się nieskończoną jeżeli jej część jest podobna do mnogości danej, to znaczy, że można ustanowić pomiędzy niemi taką odpowiedniość, iż każdemu elementowi jednej odpowiada element drngiej, i odwrotnie; mnogości, nie posiadające tej własności, nazywają się skońezonemi. (j. Cantor (ob.), stosując pojęcie liczby do mnogości nieskończonych, wprowadził do nauki układy liczb właściwie nieskończonych, które nazwał nadskończonemi (pozaskoń-czonemi, transfinite Zahlen, ob. Dick stein, „Pojęcia i metody matematyki” str. 551.—I w teo-ryi funkcyi. gdy wartość funkcyi w punkcie, w którym jest nieskończoną, uważamy za wartość jedyną, oznaczoną, podobnie jak każdą inną wartość funkcyi, można tę N-ść

S. D.

Nieskończoność (filoz.). Jest to niewątpliwie jedno z .najtrudniejszych pojęć, posiadające jednak bardzo douiosłe znaczenie, tak w zakresie nauk szczegółowych, takich np. jak matematyka, astronomia, fizyka, jakoteż i w zakresie nauk filozoficznych, — Aby pojęcie N-i należycie rozważyć, musimy przedewszystkiem sięgnąć giene-posiadają cechę rozciągłości, wszystkie zaś wrażenia zmysłowe wogóle podlegają oprócz tego zmienności, uwydatniającej się nam jako następstwo czasowe. Skąd się rozciągłość i czasowość bierze, w rozbiór tego pytania nie będziemy się na tern miejscu wdawali, gdyż to tutaj nie należy, wystarczy nam stwierdzenie ich konieczności faktycznej. — Jako konieczne sposoby naszego postrzegania zmysłowego, możemy czas i przestrzeń uczynić także przedmiotem samoistnych rozważań, niezależnie od rzeczy i wrażeń niemi ogarnianych, i wówczas przychodzimy do przeświadczenia, że czas i przestrzeń nigdzie nie mogą się rozpoczynać, i nigdy i nigdzie kończyć. Ponieważ bowiem od rzeczy możemy myśl naszą oderwać z łatwością, ale wznieść się myślą za czas i przestrzeń, jest sprawą niesłychanie trudną, a dla przeważnej liczby umysłów ludzkich nawet wprost niemożliwą; to rozważając czas i przestrzeń, jako ciągłość, tak jak je na rzeczach dostrzegamy i sobie uświadamiamy, nie możemy ich przedstawiać sobie inaczej, tylko znowu ogarnięte czasem i przestrzenią. Gdziekolwiek bowiem przyjęlibyśmy w myśli jakichś ich początek lub koniec, to cóż mogłoby stanowić dla nas ich granice?—znowu tylko czas i przestrzeń.—Tak dochodzimy do pojęcia N-i czasu i przestrzeni, a w dalszym ciągu i do pojęcia N-i wogóle.—N. jestto „quantum”, którego wielkość nie da się zmierzyć żadną, choćby najdokładniejszą syntezą jeeo części.—Skoro do jakiejś wielkości zawsze jeszcze cos możemy dodać, wówczas powstaje pojęcie wielkości nieskończonej (oo), natomiast, jeżeli zawsze jeszcze może jej być coś ujęte, powstaje pojęcie nieskończonej małości (o).—Moglibyśmy przeto także powiedzieć, że N. jest to brak w myśli wszelkiej granicy w stawianiu jakiejś ilości. Nieskończone jest, co przekracza wszelkie w postrzeganiu tak w górę, jak na dół granice. W tem znaczeniu mówimy, że linija prosta da się przedłużać w N-ść. — W filozofii odgrywało pojęcie N-i zawsze bardzo ważną rolę. We wszystkich okresach rozwoju filozofii ciągle powraca pytanie, czy istnieje N. realnie, czy świat jest skończony, czy jest nieskończony? — Często bardzo łączono także pojęcie N-i z pojęciem bytu absolutnego, czyli Boga. —Mitologia aryjska uosobiła N-ść w postaci bóstwa A d i t i (por. Nieograniczoność), filozofia indyjska przyjmuje N. świata tak w ozasio jak w przestrzeni za fakt niewątpliwy, filozofia zaś grecka także bardzo wcześnie do tego pojęcia doszła.—Już arceipov Anaksimandra przedstawia mu się jako N., jest bowiem nietylko w przestrzeni nieograniczone, ale nadto nazywa on je nieda-jącem się zniszczyć i nieśmiertelnem. Według Archelaos a, Pitagorejczyka, świat jest nieskończony; Melissos, idąc w ślad nauki Parme ni de sa, uważa byt za nieskończony, podczas gdy Demokryt dochodzi do pojęcia N-i przestrzeni, niezależnie od materyi lub jakiegokolwiek wypełniającego ją bytu; dla niego istnieje próżnia, czyli przestrzeń próżna, jako byt samoistny i odrębny.— Gdy Demokryt postawił pojęcie przestrzeni próżnej a nieskończonej, rozpoczyna się nowy sposób zapatrywania się na N. Platon np. wyróżnia już, pod Pytagorej-ozyków i De mokry ta wpływem, przestrzeń próżną wraz z nieukształtowaną jeszcze mate-ryą, jako nieskończone, świat zaś ukształtowany nazywa skończonym: Arystoteles znowu naucza, że nie istnieje N. zupełna, całkowita nauka jednak Arystotelesa, tak co do przestrzeni, jak i N-i nie jest dosyć jasna, a przytem wiele tkwi w niej sprzeczności, dlatego też powracają znowu Stoicy do pojęcia N-i przestrzeni, a skoń-czoności świata materyalnego. — Epikurejczycy i Lukrecyusz przyjmują N. przestrzeni i nieskończoną liczbę atomów. U filozofów nowo-platońskich dokonywa się co do pojęcia N-i ważny przewrót. Aż do ich czasów uchodziła N. za cechę bytu nieukształtowanego, a więc według pojęć greckich niedoskonałego; i Philo w podobny jeszcze sposób na zagadnienie to zapatruje się. Natomiast u PI o tin a mamy oczywiste dowody, że pojmował świat materyal-nv, jako obarczony niedoskonałością, czyli jako skończony, natomiast jest u niego jedność pierwotna (iv) nieskończona i to nie w czasie i przestrzeni, ale nieskończona dlatego, że jest czemś nie dąjącem się pojąć, czemś nieskończenie do-skonalszem od wszystkiego, co tylko my wyobrazić sobie lub pomyśleć możemy. Ta myśl, że N. jest doskonalsza od skończouości, być może, iż dostała się do systemów nowoplatońskich z filozofii indyjskiej.— Filozofowie chrześciańscy, tacy np. jak Origen es lub św. Augustyn, stoją na stanowisku, że N-ą to znaczy: niedają-cą się nigdy wyczerpać pełnią wszelkich dosko-skonałości, jest tylko Bóg. który stworzył świat skończony i ograniczony.—Filozofowie arabscy przechylają się przeważnie do zapatrywania, że świat jest w czasie i w przestrzeni skończony, u nich też kiełkuje po raz pierwszy myśl krytyczna, t. j. myśl iż czas i przestrzeń są tylko w myśli nieskończenie podzielue, w rzeczywistości, natomiast tak nie jest.—Filozofowie ehrze-ściańcy, średniowieczni wyznawali przeważnie pogląd, że świat jest skończony, a tylko Bóg nieskończony. Naprzykład św. Tomasz z Akwinu tak się wyraża: „Deus dicitur infinitus sicut forma, quae non est terminata per aliquam ma-teriam” („Summa theol.n I qu. 7, 1).— W nowożytnej umysłowości zaczęły powoli zapatrywania ulegać głęboko sięgającemu przekształceniu. Przedewszystkiem wysuwa się w filozofii na pierwszy plan przekonanie, że idea N-i jest w umyśle ludzkim pierwotniejsza, aniżeli skoń-czoności i ograniczoności. Tak zapatruje się Kartezyusz i Malebranche, tak samo Spinoza i Leibniz. Szczególnie jednak dla

M. S.

w/

mm

-'63® :G

naszego zagadnienia ważne stają się odkrycia Galileusza. On pierwszy spojrzał przez teleskop w przestwory niebieskie i przedstawiła mu się N. przestrzeni, jako fakt niezbity, dla zmysłów przystępny. Co Demokryt, a za nim i inni w starożytności tylko przeczuwali, to stwierdził Galileusz, dopatrzywszy się za pozorną sklepienia niebieskiego powierzchnią jego niezmierzonej głębi. Próżną też przestrzeń nieskończoną przyjmuje Newton (ob.) jako fakt pozytywny; N. świata, t. j. Boga—natury naucza i dowodzi spekulacyjnie Spinoza, podczas gdy Leibniz wprowadza do matematyki pojęcie N-i i to prawie równocześnie zNewto-uem.— Oczywiście żaden z filozofów i uczonych nie był w możności ani wyobrazić sobie, ani pojąć N-i świata, przyjmowano ją jednak dogmatycznie, jako fakt dający się stwierdzić, tak w postrzeganiach zmysłowych jak i spekulacyjnie wyrozumować. — Nowy przewrót w poglądach sprowadził dopiero znowu Kant. Z nim rozpoczyna się dla naszego zagadnienia faza krytyczna, jak zresztą także co do wszystkich innych zagadnień z zakresu teoryi poznania i metafizyki. Kant zajmuje stauo-wisko, że świat nie może istnieć, ani jako całość nieskończona, ani jako całość skończona, gdyż świat jest tylko zjawiskiem. Wielkość świata nie jest nam nigdzie dana, w żadnem spostrzeżeniu jej nie posiadamy. Czas i przestrzeń istnieją tylko w świecie zmysłowym, a więc o rzeczy samej w sobie nie możemy i nie powinniśmy mówić, ani że jest skończona, ani że jest nieskończona. Tak więc usuwał właściwie Kant zagadnienie z zakresu rozważań ludzkich. Bezpośredni następcy jego dopatrzyli się jednak znowu N-i w Jaźni (ob.) absolutnej i znowu to pojęcie szeroko w metafizykach swoich rozważają, ale niewychodząc po za czysto słowne określenia—Dopiero znowu nowe badania matematyczne, od czasów Rie-manna, posuwają sprawę dalej. Skoro można naszą przestrzeń pojąć jako szczegółowy przypadek czegoś o wiele ogólniejszego, to w takim razie i jej N. nie jest przedmiotowo konieczna. Słusznie też pisze Diihring, że czas i przestrzeń są tylko w myśli nieskończenie podzielne, jakaś zaś bezładna N. nie istnieje wcale (ob. Dühringa „Logikę” str. 191). Tak samo i Riehl upatruje w przyjmowaniu N-i świata sprzeczność (por. Riehl „Philos. Kritizismus” t. II str. 285); Wundt dowodzi, że da się pomyśleć tylko jako postulat („Logika” t. II str. 127). Sprzeczności tkwiące w pojęciu N-i formułuje znakomicie Schuppe (ob jego „Erktheor. Logik” str. 83), Gdy jednak dochodzi do wniosku, że niedorzecznie jest wyobrażać sobie czas i przestrzeń jako ograniczone, to zapomina, że nasz czas i nasza przestrzeń są uaszemi, od wrażeń oderwauemi pojęciami. Są to konieczne dla nas wyniki współdziałania naszych

umysłów z ich otoczeniem, a więc, że przecież świat w sobie mógłby być skończony.— W takich zaś warunkach mogłoby pojęcie N-i mieć znaczenie tylko, jako nigdy i niczem nie dająca się wyczerpać intensywność. (Co do dalszych wywodów porów, artykuły Absolut, Bóg. Czas, Nieograniczoność, Podzielność, Przestrzeń, Wieczność)—Z literatury najnowszej porów. Gutberiet „Das Unendliche metaphysisch und mathematisch betrachtet” (Moguucya

1878); Kurt Geissler „Die Grundsätze und das Wesen des Unedlichen in der Mathematik und Philosophie” (Lipsk 1902); P. Deussen „Die Elemente der Metaphysik” (Lipsk 1902); Erhardt „Metaphysik” (Lipsk 1894, T. 1).

Nieskończonostkowy rachunek, ob. N i e s k o û-czonoBtka, Różniczka, Różniczkowy rachunek, Całkowy rachunek.

Nieskończonościowy rachunek, t. j. rachunek ilości nieskończonych, ob. Nieskończoność (matem.). Tak nazywano dawniej rachunek inflnitezymalny, który właściwiej nazwać rachunkiem nieskończo u ostko wym.

Niesky, osada na Łużycach Górnych — ob. N i z k i e

Niesława, Ob. Infamia.

Niesobia a. Z ł od z i ej ó w. Herb polski. Na tarczy ściętej w polu czerwonem—srebrny że-leziec strzały; zakończony w polu dolnera, złotem— ogonem orlim, czarnym. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Labry czerwone podbite złotem. Jeden z najstarszych herbów polskich. Spotykamy go już w herbarzu arsenalskim i w zapiskach sądowych z XV stulecia. Z tychże jedna z roku 1424

Fig. 183. Ni es ob i a albo Złodziejów, herb polski.

podaje go z proklamacyą Złodziejów. Rola marszałkowska z r. 1461 kładzie pole dolne tarczy czarne, a w niem ogon orli żółty. Z tego widać, że herb, o którym mowa, w tak odległej przeszłości posiadał pewne odmiany. Z pieczęci średniowiecznych z N-ą dochowały się do naszych czasów dwie — z lat 1357 i 1363, obie Wierz bięty z Pale wic, sta-

D.

J. Rei.

rosty wielkopolskiego, gienerała i kasztelana poznańskiego. Używały go i używają rodziny: Biskupskich, Doroszewskich, Doruchowskich, Gąs-czyńskich, Gubakowskich, Kempistych, Kempińskich v. Kępińskich, Kępskich, Kierzyńskich, Kieszczyńskich, Krzywosądow v. Krzywosądzkich (zgaśli), Liwskich, Łęczyckich, Łęczyńskich, Mi-jowskich, Mirowskich, Niemczyków z odm , Omę-tów, Piekarskich, Ponęckicb, Sępińskich, Sre-dnickich, Użwenckich i Złodziejów v. Słodzie-jów.— Źródła: Długosz, Paprocki, O kolski, Niesiecki, O st r o ws k i, Ku r o p a t n i c-ki, Małachowski, Borkowski, Polaczek, Małecki, Piekosiński.

Niesobka, ob. H e p i a 1 u s.

Niesplik albo Nieszpułka, Mespilus germanica L.— należy do rodziny różowatych (Rosa-ceae). Jest to krzew lub drzewo o 3—5 m. wysokości. Posiada korę za młodu brunatną, później szarą, pokrytą często włosami, szczególnie młode pędy. Gałązki posiada odstające, w stanie dzikim cierniste, a w uprawnym bez cierni. Liście naprzemianległe, krótkoogonkowe, podłużnie lancetowate, nie bardzo śpiczaste, do 15 cm. długie a 5 cm. szerokie, całobrzegie lub drobno piłkowane, zwykle na brzegach lekko zagięte, wierzchem zielonawe, a spodem gęstym białym kutnerem pokryte. Kwiaty pojedyńcze stoją na końcach gałązek na krótkich ogonkach; działków kielicha, silnie kutnerowatych, jest pięć; są one podłużnie lancetowate, nierówne, tak pod względem długości, jak i szerokości, a często dwa razy dłuższe od płatków korony, których jest także pięć, barwy białej, odwrotnie sercowatych lub jajowatych, na brzegach nieco pomarszczonych. Pręciki liczne o nierównej długości, wewnętrzne krótsze, a zewnętrzne dłuższe, nitkowate, o pylnikaeh dwuworeczkowych; za-lążnia dolna, pięcio-komorowa, komory dwuzaląż-kowe. Owoc, wielkości orzecha włoskiego, skó-rzasty, w podstawie mewgnieciony, na szczycie posiada wgłębienie, otoczone powyginanemi łatkami kielicha, jest z początku zielony, twardy, później ciemnieje, w końcu brunatnieje i ulęga się, a wtedy też bywa jadany. Nasiona, podobne do nasion gruszy lub jabłoni, są białe.—N. pochodzi właściwie ze Wschodu (Persya i inne kraje wschodnie), wcześnie jednak do Europy sprowadzony i tutaj hodowany—trafia się także w południowej części tejże, często w stanie zdziczałym. Kwitnie w maju. Hodują go, już to jako drzewo ozdobne, dla wielkich kwiatów białych, już też dla jego owoców, które, po ulęgnięeiu lub marynowane, są jadalne. • Dawniej używano fructus Mespili lub semina Mespili przeciw biegunkom lub czerwonkom (Dysenteria), a z liści robiono płókania gardła. Drzewo posiada twarde i ścisłe, które używane bywa do wyrobów tokarskich. N. znany był także pisarzom greckim, a Karol W. polecał jego hodowlę w ogrodach.— Z powodu dość znacznej jego hodowli, jest kilka odmian N-ka, odznaczających się albo całobrzegiemi liśćmi, albo pojedynczo lub podwójnie piłkowanemi.

Ńiesporczaki (Tardigrada) zool. Bardzo często w wodzie stojącej razem z pierwotniakami, również w wilgotnym mchu i między porostami można odnaleźć zwierzątka maleńkie (mikroskopijnej wielkości), o ciele owalnie wydłużonym, workowatym, niewyraźnie członkowanym z czterema parami odnoży krótkich, szczątkowych. Są to niesporczaki (tardigrada), przezwane tak z łacińska za nader powolny ruch; poruszają się bowiem, wyciągając powoli swe, zakończone ha-czykowatemi pazurkami, nieczłoukowane odnoża. W Systematyce naukowej zaliczane bywają do typu stawonogów (Artliropoda), gromady pajęczaków (Arachnoidea) i stanowią w gromadzie tej rząd samodzielny, jak dotąd o niezupełnie dokładnym jeszcze stanowisku systematycznym. Do pajęczaków włączone zostały na podstawie posiadania czterech par kończyn; brak odnoży ustnych (szczęki) i budowa układu uer-wowego zbliża je do roztoczy (Acarina), do których należą znane powszechnie ś wierzbowe e, kleszcze (ob. te wyr.). W budowie zewnętrznej ich ciała niema granicy pomiędzy głowotułowiem a odwłokiem (granica owa istnieje u większości stawonogów); ciało, nie podzielone na odcinki, posiada kształty jednolite; z boków jamy ustnej u pewnych postaci znajdują się brodawki niewielkie, u innych—szczecinki; jama ustna ma dwa sztyfciki wysuwalne; w jej ściauki otwierają się przewodziki dwu gruczołów ślinnych. Za jamą ustną znajduje się część zwężona przewodu pokarmowego, prowadząca do gardzieli okrągłej, umięśnionej (pharynx)-, ta część następnie przechodzi w przełyk; za nim znajduje się żołądek, nareszcie jelito proste, zakończone odbytem na samym końcu ciała. Do jelita prostego wchodzą dwie ceweczki ślepe; są to t. zw. naczynia Malpighi e-go — narządy wydzieluicze N-ów (por. Narządy moczopłciowe); tam również otwiera się gruczoł dodatkowy narządów płciowych i przewody ich (gruczoły żeńskie—jajniki i jądra, czyli gruczoły nasienne). —Nogi N-ów, jak już wzmiankowano, w liczbie 4-ch par, nieczłonkowaue, zakończone pazurkami (2 do 4); narządów oddychania i krążenia, jakoteż serca, N-i nie posiadają. Układ nerwowy stanowią: stosunkowo większy zwój mózgowy z dwiema parami oczu i dwu przyssawek na przodzie ciała.—N. są ustrojami rozdzielnopłciowemi; dawniej uważane były za dwupłciowe. Samce spotykane daleko rzadziej od samic. Samice składają jajeczka podczas zrzucania starej powłoki chityuowej; jajeczka te pozostają w zrzuconej skórze, aż do wyjścia z nich młodych osobników. Rozwój odbywa się bez przemiany.—N-i są bardzo ciekawe ze względu na przezroczystość ciała swego, co umożliwia łatwe rozpatrywanie ich pod mikroskopem.—

OM!

Spd.

iläfe!

Jj&jr

Md

ii

*) o

Oir

Vs

grzbiet ze sła-

T. XV]).

W warunkach życiu ich niesprzyjających, mianowicie, gdy woda, w której zamieszkują, zaczyna parować i znikać, ruchy zwierzątek stopniowo słabną i zanikają przy zupełnym wyparowaniu wody. Wtedy ciało N-ów kurczy się i marszczy, zwierzątko utrącą swe kształty do niepozuania, tak że w stanie zupełnego wyschnięcia trudno je odróżnić od ziarenka piasku. W tym stanie może pozostawać osobnik lata całe, nie zmieniając się bynajmniej. Takie wyschnięte osobniki znaleźć można pod rynnami po wyschnięciu wody deszczowej; na omszonych dachach. Znalazłszy się w wodzie taki zmieniony N-k stopniowo powraca do życia; bezkształtna bryłka jego ciała pęcznieje, zmarszczki znikają, zjawiają się kończyny,— wogóle stworzonko odzyskuje kształty pierwotne; rncliy wracają pomału i stopniowo przychodzą do stanu prawidłowego. Zjawisko tego rodzaju znane jest w biologii pod mianem anabiozy (ożywania); jest ono nadzwyczaj pożyteczne dla zwierzątka i służy mu jako środek obronny w walce o byt (zachowanie gatunku) w warunkach niepomyślnych istnienia. Rodzaj N-ów, wpadających w taki sen nazwano u nas Nastolatkiem {Macrobiotus).— Rząd N-ów {Tardigrada) stanowi jedna rodzina o kilku rodzajach: 1) rodź. Macrobiotus—Nastolatek; ciało bez odcinków; odnóża o 2 do 4-ch pazurków; budowa wewnętrzna opisana wyżej; istnieje pięć gatunków tego rodzaju: M. Hufelan-dii, M. Schultzei (ob. fig. 184), — Macr. macro-

ntjx i inne; 2) rodzaj Niesporek wodny {Arcti-seon) o cechach; głowa opatrzona 2 - ma mackami krótkiemi ; ciało z poprzecznemi brózdami odcinków, nogi o 4-ch pazurkach—jedyny gatunek tego rodzaju, Milne -sium tardigradum, przemieszkuje we mchu i pyle dachów; jajka składa w zrzuconą skórkę (wylinę) ;

3) rodzaj Nie-śmiertka {Echiniscus) — ciało z pancerzem człon-kowanym, grzbie-

Fig. 184. Nastolatek. Macro- ^owym, z kilkoma biotus Schultze. O— otwór ustny; parzystemi dodat-Fm—przełyk; Md—żołądek; Spd— kami w kształcie gruczoły élinne; Ov - jajnik; T- nitek j ₄.ch naczynia wydzielnicze Małpi- .    .    .

ghiego; Vs—grzuczoł dodatko- ¹ więcej pazur-wy (do narządów płciowych). kach ; tu należą

Enc. Powsz. Illustr. S. II. Zesz. 15. T. II.

gatunki : Ech. testudo, nieprzezroczysty, czer-wonobrunatny, o długich dodatkach nitkowatych — znajduje się w mchu dachów; drugi gatunek Ech. Sigismundi — na wybrzeżach morza Północnego bo rozwiniętym pancerzem przezroczysty; nogi o 9-ciu pazurkach. — Literatura. Doyère „Mémoire sur les Tardigrades” („Annales des sc. nat.” [II ser. T. XIV, XVII i XVIII]); C. A. S. Schultz e „Macrobiotus Hufelandii etc.” (Berlin 1834); tenże „Echiniscus Ballermani” (Berlin 1840); Dujardin „Sur les Tardigrades et sur une espèce à longues pieds vivant dans l’eau de mer.” („Ann. d. sc. nat.” [III ser.

St. M.

Niestane. W dawnej Polsce, tak samo jak dziś, znane było postępowanie sądowe zaoczne pod nazwą proces niestanny, inaczej kontumacyjny. Już samo miano przekonywa, że niestawiennictwo jednej ze stron w dniu wyznaczonym w sądzie, ustawy poczytywały za krnąbrność, opór, zuchwalstwo, pogardę względem prawa (contumacia), a więc za rodzaj występku, pociągającego za sobą skutki dotkliwe w rodzaju karnym. — Gdy powód {actor) nie przybył na termin, wtedy pozwany mógł domagać się t. zw. ewazyi (evasio) tj. upadku samej sprawy, czyli „zmazania przywołanego akto-ratu”, albo, zameldowawszy skargę wzajemną, żądać skazania {in contumaciam) powoda.— Wyraz ów evasio w ziemi krakowskiej tłómaczono przez odbycie, odbicie, czyli odparcie skargi głównej, przez sam fakt niestanności t. j. nieobecności poszkodowanego. Grzegórz Knap-ski w dziełku „Adagia polonica selecta et sen-tentiae morales” (Kraków 1632) nazywa to „wyprawieniem się z obwinienia”.—Gdy znów nie stawił się pozwany, groziła mu taż sama kondemnata (ob.) tj. wyrok (dekret) kontumacyjny. Aby jednak skutek był ostateczny, należało powtórzyć trzy razy przez pozew i zyskać trzy dekreta zaoczne, z wyjątkiem jeśli termin był zawity (ob.) vel perem toryj ny (ob.). Trzeci ów dekret (wyrok), przy zawitym pozwie, zwał się ultymarny, pociągał za sobą względem powoda, umorzenie pretensyi, odnośnie pozwanego, utratę obrony, dylacyi (ob.) suspens (ob.) i wzajemnej skargi, a co najgorsza zawieszał t. zw. activitas (ob.) tj. używalność pewnej części praw, które dziś zwiemy politycznemi, (por. Kondemnata i obacz Kontumacya). Zasadę więc rzymską „vigilanti-bus iura” (prawa są dla pilnujących się) stosowano bezwzględnie w procesie.— W kodeksie mazowieckim z roku 1454 Ap° 201 czytamy: a penis (zamiast poenis) sex marcarum nyestane et gednane (jednane), czyli groźba sześciu grzywien za niestawiennictwo przed sądem.— Pojęcie wyroku kontumacyjnego utrzymało się, rozumie się w formie złagodzonej w obecnym procesie konsystorskim. Jak zaś było ono silne

118

w umysłach naszych prawników, za dowód słu- śród fermentów tych przeważa ferment trawią-żyć mogą, pierwsze wyroki, które zapadały już cy białko, proteolityczny (ob. Pepsy-pod rządem kodeksów napoleońskich. W minucie (oryginale) tych orzeczeń spotyka się zasadę następną: pozwany nie stawił się mimo wręczonego zapozwu, ukarać więc go należy za „nieposłuszeństwo władzy sądowej i wymierzyć koszty przyzwoite”. Tu więc zwykły dzisiejszy dodatek do zawyrokowanej sumy w postaci zwrotu wydatków i wynagrodzenia za czas stracony, pojęty został wedle dawnego mazowieckiego „niestane”.—W procedurach nowoczesnych „za-oczność” (ob.) uważaną jest za epizod naturalny, choć czasami wpływa na utratę pewnych praw

F. O.

Ked.

'iii

Fig. 185. Niesten, ko w ski herb polski.

D.

powoda lub pozwanego.

Niestanowickie starostwoniegrodowe, znajdowało się niegdyś w województwie mińskim, a w powiecie mozyrskim; w r. 1771 było w posiadaniu Michała Jeleńskiego, podstolego mozyrskiego, płacącego zeń rocznie kwarty zpł. 266 i gr. 21, hiberny zaś złp. 105.— Por. „Słown. geogr.” (T. Y1I—str. 1163).—

Niesten Nieten. Herb polski. Na tarczy w polu czerwonem — trzy nogi zbrojne srebrne, zgięte w kolanach, w środku tar-

czy złączone udami i jakby w gwiazdę ułożone, jedna i dwie. Nad hełmem w koronie szlacheckiej noga srebrna zbrojna, piętą do góry w lewo obrócona. Odmiana herbu D rogom ir (ob.), używana przez rodzinę von Niesten (niektórzy piszą ją Nieten), w Prusach Zachodnich zamieszkałą. — Źródła: Niesiecki, Bor-Ostrowski, „Księga herbowa rodów polskich”.

Niestojemski Marcin, dominikanin na Litwie (żył w 1-ej połowie w. XVIII) wydał: „Snopek myrthowy gorzkiej Męki”, r. 1712.; „Rozmyślania o Męce Pańskiej na dni 9 rozłożone”, r. 1711, „Modlitwy do wszystkich części Męki Pańskiej” r. 1716. Wszystkie trzy dziełka wydane w Supraślu.—„Encyklop. Kościelna”. Niestrawa, ob. D act y lis.

Niestrawność (Dyspepsia). Pod nazwą tą rozumieć należy utrudnione i niedostateczne trawienie żołądkowe. Dla zrozumienia patologii czynności żołądka trzeba wiedzieć, jak działa prawidłowo. Zrobimy więc kilka uwag krótkich z dziedziny fizyologii żołądka (por. Trawienie). Czynność żołądka idzie w dwuch kierunkach: chemicznym i mechanicznym. (Opuszczamy czynność ohłonną, jako stosunkowo nieznaczną dla żołądka). Czynność chemiczna żołądka polega, jak wiadomo, głównie na działaniu fermentów odrębnych w obecności kwasu solnego. W po-

na). Mechaniczna zaś czynność żołądka służy przedewszystkiem do dokładnego zmieszania się miazgi pokarmowej z sokiem żołądkowym z jednej strony—z drugiej zaś do wydalania tej miazgi do jelit, w celu dalszego strawienia jej przez nowe fermenty, znajdujące się w kiszkach. Wszystko więc, co tylko zmniejsza wydzielanie się prawidłowe soków z błony śluzowej żołądka—głównie w kierunku zmniejszonej ilości kwasu solnego — wszystko, co obniża sprawność trawienną tych soków, wskutek, dajmy na to, zobojętnienia kwasu solnego, strącenia pepsyny — wszystko, co utrudnia trawienie na drodze niedostatecznego wessania się lub wydalenia peptonów (ob.), a zatem ich nagromadzenia się — wreszcie wszystko, co upośledzając czynność ruchową żołądka, stwarza warunki niedokładnego zmieszania się miazgi pokarmowej z sokami żołądkowemi—wszystko to razem wzięte wywołuje N. żołądka.— Wskutek osłabienia ruchu robaczkowego (motus peristalti-cus) żołądka przebieg trawienia prawidłowy znacznie opóźnia się,— zatem przebywanie pokarmów w żołądku bardzo się przedłuża; dalej, jeśli dodamy do tego niedokładność zmieszania miazgi pokarmowej z sokiem żołądkowym,— wreszcie uzupełnimy to obniżoną wartością soków żołądkowych,— głównie w kierunku znacznego braku kwasu solnego—wówczas jasno zrozumiemy znamieuną obfitość spraw fermentacyjnych, a nawet gnilnych, przy tak sprzyjających w żołądku warunkach.— Fermentem są różne drobnoustroje, spożyte razem z pokarmami. Kwas solny w żołądku zdrowym najzupełniej daje sobie zwykle radę z grzybkami fermenta-cyjnemi, teraz zaś, w warunkach nieprawidłowych, wskutek niedostatecznej swej ilości, już nie posiada należytej siły dezynfekcyjnej. Jako wytwory fermentacyjne i gnilne wymienić należy: kwas mleczny, maślany, octowy; gazy: kwas węglowy, błotny, siarkowodór i grupę ammonu.— Objawy niestrawności są następujące: ściskanie w dołku i pełność żołądka; odbijanie nieraz przykre (stęchłe jajka przypominające); zgaga (pieczenie od kwasów); ślinotok, nudności, nako-niec wymioty. Oprócz tego przyłącza się dość często ból głowy, niechęć do pracy, drażliwy nastrój hipokondryczny. Również spostrzega się bicie serca, wysypki (herpes labialis). Tak zw. objawy ogólne (przygnębienie) pojmować na leży, jako wynik samootrucia ustroju wytworami nieprawidłowej fermentacyi żołądkowej. Z punktu widzenia klinicznego N. u dorosłych stanowi zbiór objawów, który to zbiór spotykamy z jednej strony przy najrozmaitszych chorobach wyłącznie żołądkowych,— z drugiej strony znajdziemy go również w chorobach ogólnych ustroju, mianowicie—w chorobach zakaźnych ; mamy go również w chorobach serca, krwi (błędnica), nerek, wą-

Dr K. S.

tern.

troby, układu nerwowego. — Leczenia wymaga N. przedewszystkiem dyetetycznego, jeżeli jest samoistna, w razach innych chodzić będzie o usunięcie choroby głównej, której towarzyszy; lekceważyć nie należy jej nigdy, lecz owszem starać się trzeba zawsze o usunięcie jej wczesne za pomocą leczenia właściwego.

Niestrawność niemowląt stanowi odrębną postać kliniczną, polegającą na zaburzeniach czynności trawienia,— bez widocznych zmian anatomicznych w błonie śluzowej żołądka i kiszek. N. n. rzadko czerpie swe źródło z niedostatecznej ilości soku żołądkowego lub nieprawidłowej jego własności. O takiego rodzaju N. można pomawiać chyba niemowlęta niedonoszone, lub wogóle słabowite. — Na ogół biorąc jednak sprawę, w większości przypadków N. ta powstaje z powodu odżywiania niewłaściwego dla wieku niemowlęcia; dalej z powodu złych i szkodliwych pokarmów; wreszcie z powodu przejadania się niemowląt. Ponieważ w pierwszych miesiącach życia niemowlęta nie posiadają jeszcze fermentu, działającego na krochmal,— przeto potrawy mączne nie mogą być używane bezkarnie mniej lub więcej do szóstego miesiąca. Mięso z powodu braku odpowiednich fermentów,—również powinno być wykluczone z pokarmów dziecięcych aż do końca pierwszego roku życia. Słowa przytoczone powyżej mają wytłómaczyć, co należy rozumieć pod niewłaściwem co do wieku odżywianiem niemowlęcia.— Szkodliwym zaś i złym pokarmem nazwiemy mleko chorych i słabowitych matek; dalej mleko matek bardzo młodych (do 20 1.) lub bardzo starych (po 35 latach). Obwiniać również będziemy mleko ma-mek, które już odchowały swoje dziecko i biorą się znowu do karmienia nowego, a to dlatego, że skład chemiczny mleka bynajmniej nie jest stały w ciągu całego przebiegu karmienia (lactatio). Zmienia się bowiem stale odpowiednio do wieku dziecka. — Złe i szkodliwe jest mleko krów karmionych byle jak, np. pomyj a-mi, wywarem, wytłokami. Wreszcie smutny rozgłos posiada wogóle mleko zanieczyszczone. Zrobiwszy to konieczne uzupełnienie dla łatwiejszego zoryentowania się,—przejdziemy teraz do strony klinicznej N-i niemowląt.—Klinicznie choroba ta występuję albo w postaci zaburzeń żołądka, albo zaburzeń kiszek, albo wreszcie zaburzeń żołądka i kiszek razem (najczęściej). Tak czasami wkrótce po przyjęciu pożywienia, dziecko zaczyna wymiotować; mdli go coraz więcej; niemowlę blednie, niepokoi się; tętno małe i częste; kończyny chłodne. Wymioty te różnią się bardzo od zwracania pokarmów, spotykanego tak często u zupełnie zdrowyoh dzieci. Gdy choroba ta potrwa dni ze dwa, przyłączają się do niej objawy ze strony kiszek.— N. niemowląt ze strony jelit charakteryzują—stolec wielce znamienny, kolki, brzuch wzdęty. Prawidłowo dziecko wala się dwa, trzy razy dziennie. Stolec papkowaty, zabarwiony na żółto,— o zapachu nie przykrym, lekko kwaśnym. W razie zaś N-i niemowląt—przedewszystkiem stolec bywa częstszy: po pięć, sześć i więcej razy dziennie; W kale, również papkowatym, spotykamy kawałki niestrawionego twarogu; kolor bywa to żółty, to zielony. Otóż ta mieszanina kolorów: białego (twaróg), żółtego i zielonego (żółć) daje ową cechę znamienną stolcowi, robiąc go podobnym do jajecznicy. — Wzdęcie brzucha i kolki powstają wskutek wytwarzania się w obfitej ilości gazów,— jako wyników fermentacyi pokarmów nie-strawionych. Kolki występują w postaci napadów bolesnych, bez gorączki. Niemowlę nagle i silnie krzyknie, poczem robi znaozne ruchy nóżkami, to przyciskając je do brzuszka, to znowu je oddalając. Wkrótce atoli, po wydaleniu gazów, ból znika natychmiast i niemowlę się uspakaja.— Następuje jednak nowy napad i zno-wuż to samo. Mówiąc wogóle, kolki zdarzają się znacznie częściej w nocy i po jedzeniu. Pozostawiona samej sobie N. niemowląt może spowodować znaczne wyniszczenie ustroju, nawet do śmierci wiodące. W takich przypadkach nasamprzód występuje bladość i zanik podściół-ki tłuszczowej skóry,—później zaś zwykle rozwija się krzywica (ob.), czyli pospolicie t. zw. angielska choroba. Gdy można zastosować dietę prawidłową, wówczas niestrawność niemowląt ustępuje szybko; w przeciwnym razie przeciąga się, przechodząc w nieżyt przewlekły kiszek lub t. zw. cholerę dziecięcą, gdy byłoby to la-

Dr. K. S.

Nieszawa (właściwie Nowa Nieszawa, w dok. Nowa Nieschewa, N esch o w a), miasto powiatowe w gub. Warszawskiej, nad Wisłą, pod 50°50’ szer. płn. i 38°36’5” dług. wsch,, o 190 wiorst na płn.-zach. od Warszawy i o 4 wiorsty od st. dr. żel. Warsz.-bydgoskiej, Nieszawa, odległe. Ma kościół parafialny, zbudowany z cegły bez tynku, w stylu t. zw. krzyżackim, z wieżą wyniosłą na froncie, ze stallami bogato rzeźbionemi z r. 1655, z freskami przedstawiającemi sceny z życia św. Jadwigi i z obrazami z w. XVI, pomiędzy któremi zasługuje zwłaszcza na uwagę obraz „Sądu ostatecznego” w ołtarzu wielkim; kościół pofrancisz-kański, zbudowany w części kosztem mieszczanina nieszawskiego, Andrzeja Śmiałka, w r. 1467, z prezhiteryum starożytnem, które jedynie ocalało od pożarów kilkakrotnie niszczących kościół i zachowało cechy pierwotne. Dalej N. ma kościół ewangielicki, murowany, założony w r. 1883, synogogę piękną z r. 1849, szkołę początkową, dwuklasową i jednoklasową, dwa domy przytułku dla 18 starców im. mieszczan tamtejszych Krzywdo w i Pieńków z w. XVII, urząd powiatowy, magistrat, sąd pokoju, komorę celną, wodną, przystań, stacyę pocztową, telegraf, straż ogniową, towarzystwo pożyczkowo-oszczędnicze od r. 1900, browar, dystylar-

Red.

nię, cegielnię i fabrykę octu. N. liczyła w roku 1897 2 573 m-ców, wyznania przeważnie katolickiego, trudniących się handlem i spławem zboża, oraz połowem jesiotrów w maju i czerwcu.—Do przystani N-skiej zawija rocznie przeszło 3 000 berlinek i statków; jest tu wreszcie przewóz przez Wisłę.— Dzieje początkowe N-wy są niezbyt pewne; ponieważ istniało jednocześnie drugie miasto tejże nazwy i również spławem zboża trudniące się—pod Toruniem, nie-zawsze tedy wiadomo, o której N-wie mowa. Pewne jest, że miasto istniało już w r. 1428, gdyż w tym roku wzniesiono tu kościół parafialny. Około połowy w. XV była to już ludna osada, prowadząca handel znaczny zbożem i za-wodnicząca pomyślnie na tern polu z Toruniem. O rozległości tego handlu świadczą liczne śpich-rze, stojące w znacznej części obecnie pustkami. Roku 1559 Zygmunt August zabronił żydom osiadać w mieście i na przedmieściach i nabywać domy. O zamożności dawniejszej miasta świadczy charakterystyka N-wy we „Plisie” Klonowi cza i liczne fundacye mieszczan.—Po wielu klęskach ogólnych w drugiej połowie w. XVII miasto upadać zaczęło. W r. 1790 Stanisław August ustanowił jarmarki, lecz miasta z u-padku podźwignąć mu się nie udało. Od niedawna dopiero wzrastać zaczyna pomału na nowo.—Powiat N-ski, utworzony w r. 1867 z części dawnego włocławskiego i zwany początkowo radziejowskim, leży na samym krańcu gub. Warszawskiej, między Wisłą, w ks. Poznańskiem ł powiatami Włocławskim, Kolskim i Słupeckim. Ogółem zajmuje 1125 w. □ obszaru i liczył w r. 1897—81 687 m-ców. Jest to równina obniżająca się tarasowato ku WTiśle, stanowiąca część dawnych Kujaw, zaludnionych już w okresie przeddziejowym. Wyniszczenie lasów jest skutkiem zaludnienia tak wczesnego i rolnictwa zdawna tu rozwiniętego. Pod względem gleby powiat należy do rzędu najbardziej urodzajnych w Królestwie, rodzi doskonałą pszenicę i buraki; między Wisłą a Notecią ciągną się łąki rozległe i bujne. Hodowla owiec jest tu bardzo rozpowszechniona i doprowadzona do doskonałości wysokiej. Przemysł fabryczny, z powodu blizkiej granicy i zawodnictwa łatwego wyrobów pruskich, słabo rozwinięty.—Pod względem kościelnym pow. N-ski stanowi dekanat nieszawski, dyecezyi włocławskiej, składający się z 28 parafij.—Pod względem sądowym pow. N-ski tworzy 1 okrąg sądu pokoju (dla N-wy) i 4 okręgi sądów gminnych: N., Osięciny, Radziejów i Boguszyce. Pod względem wreszcie administracyjnym pow N-ski składa się z 1 miasta, 5 osad miejskich i 14 gmin wiejskich.

Nieszawskie jezioro leży w Królestwie Pol-skiem, w gub. Lubelskiej,'pow. Nowoaleksandryj-skim. we wsi Nieszawa, w nizinie nadwiślańskiej o 100 sążni od koryta Wisły. Od strony rzeki otaczają je bagna i trzęsawiska, od stro-ny przeciwnej piaski. Zajmuje 15 morgów obszaru i dosięga 15 stóp głębokości.

Nieszawskie starostwo niegrodowe położone było w ziemi Dobrzyńskiej, województwie Inowrocławskim. Podług lustracyi z r. 1662 powstało z dawniejszego starostwa kowalskiego, przez oddzielenie od niego miasta Nieszawy (ob.) z przewozem przez Wisłę i wsiami Czar-nocice, Przypust i Dymiec. Po r. 1736 st. N. zaliczono do województwa Brzesko-kujawskiego; w r. 1771 było w posiadaniu lgn. Mogilnic-kiego; w r. 1789 siedział na nim Serafin Sokołowski, poseł inowrocławski, płacący kwarty rocznie złp. 412, hiberny zaś zł. poi. 480.

Nieszawskie statuty. (Powstanie statutów tych, oraz okoliczności, śród których były wyda-dane, zostały wyłożone szczegółowo w art. Encyklopedyi: Cerekwicki przywilej, t. XI sir. 322, do którego też nasamprzód odsyłamy czytelnika). Pod tą nazwą rozumiane są cztery odrębne statuty, czyli przywileje, wydane w r. 1454 przez króla Kazimierza IV Jagiellończyka dla poszczególnych dzielnic Polski, reprezentowanych przez rycerstwo, zgromadzone w obozie pod Nieszawą na początku wyprawy pruskiej. Są to: 1) Statut d 1 a Małopolski (z wyszczególnieniem ziem krakowskiej, sandomierskiej, lubelskiej, radomskiej i wiślickiej), 2) Statut dla Wielkopolski (mówiący ogólnikowo o ziemiach tej dzielnicy: „in terris Majoris Poloniaeu, bez wymienienia ich); 3) Statut dla ziemi sieradzkiej i 4) Statut dla ziemi chełmińskiej. Pierwsze trzy datowane są w Nieszawie, w kolejnym porządku chronologicznym: d. 11, 12 i 16 listopada roku 1454, ostatni zaś—statut chełmiński—datowany jest d. 11 grudnia tegoż roku, już nie w Nieszawie, ale w Radzyniu, kiedy wojsko polskie, przeprawiwszy się przez Wisłę, stanęło na ziemi chełmińskiej, gdzie dopiero połączyło się z rycerstwem tamecznem.—Porównywając treść tych statutów, łatwo rozpoznać, że tylko dwa z nich: wielkopolski (którego pierwowzorem był akt cerekwicki) i małopolski (oparty na t. zw. pety-cyach opockich), różniąc się dość znacznie między sobą, posiadają znamiona samodzielności; pozostałe zaś dwa są niewolniczo wzorowane na pierwszych, mianowicie statut chełmiński całą treść swoją przejął żywcem ze statutu małopolskiego, podobnie jak statut sieradzki, acz w mniejszym nieco stopniu,—ze statutu wielkopolskiego. Świadczy to, że szlachta chełmińska i sieradzka nie łamała sobie głowy nad formułowaniem sa-moistnem żądań, lecz mając do wyboru dwa różne, wcześniej opracowane statuty, przyjęła dla siebie z drobnemi jeno zmianami ten statut, który więcej potrzebom i stosunkom jej odpowiadał. Zresztą większa część postanowień zasadniczych jest wspólna wszystkim statutom i zredagowana w tych samych słowach.—Z zesta-

wienia obu głównych statutów: małopolskiego i wielkopolskiego okazuje się, że pierwszy zawiera tylko pięć właściwych sobie artykułów, których nie masz w drugim, natomiast drugi ma takich artykułów dziewięć. Ta liczba nierówna przepisów odrębnych stała się powodem, że statut małopolski liczy paragrafów 31 (chełmiński 30),

księgi sądów ziemskich winne być chowane pod trzema kluczami (§ 16 st. Mp.—§ 17 st. Wp.), do czego statut wielkopolski dodał, że po limicie sądów przez 3 dni powinny pozostać na miejscu, dla udzielania z nich wypisów żądającym.— W statucie wielkopolskim znajdujemy nadto godne uwagi przepisy, które nie weszły do statutu małopolskiego: a) aby stawającemu w sądzie, gdy sam nie będzie zdolny wyłożyć jak należy swej sprawy, był wyznaczony obrońca (;procurator) z urzędu (§ 21), b) aby sędziowie w sądzeniu spraw stosowali się do preju-dykatów i w tym celu wpisywali do ksiąg wszystkie wydane wyroki, (§ 15) i c) aby na każde opróżnione miejsce notaryusza, sędziego i pod-sędka szlachta na zjeździe ziemskim wybierała czterech zdolnych kandydatów, z których król jednęgo zatwierdzi na urzędzie (§ 16).—Atoli najważniejsze z tej grupy przepisów jest wspólne wszystkim statutom postanowienie, nakazujące sędziom przy wymiarze sprawiedliwości ściśle stosować się do praw pisanych (iura scripta) Kazimierza W. i Władysława Jagiełły, to jest sądzić wedle księgi statutów wiślickich i warckich (ex libro statutorum régis Casimiri et ex statutis in Wartha confectis) (§ 26 st. Mp.—§ 15 st. Wp.).— Największe różnice między statutami nieszawskiemi zauważyć się dają w części ich trzeciej, omawiającej prawa i przywileje społeczności szlacheckiej, a nacechowanej wybitną dążnością do zapewnienia szlachcie górującego nad innemi stanami stanowiska. Tu należą: §§ 20 i 21 statutu małopolskiego, a 23 i 24 st. wielkopolskiego, podciągające dzierżawców dóbr królewskich pod ogólne prawo ziemskie, oraz chroniące szlachtę od zdzier-stwa burgrabiów i poborców; §§ 22, 23, 29 st. małopols., a 25, 26, 27 st. wielkopols., broniące interesu szlachty wobec miast i ograniczające ich samorząd, przez ustanowienie prawa wolnego dla wszystkich kupna i sprzedaży na targach miejskich pod groźbą kary pieniężnej, gdyby mieszczanie temu jakie przeszkody czynili; pociąganie mieszczan za zabójstwo lub zranienie szlachcica przed sądy ziemskie, czyli sądzenie ich wedle „prawa polskiego”, nie zaś magdeburskiego; nakaz wydawania zbiegłych poddanych; dalej § 30 st. wlkp., ustanawiający kontrolę nad miarami i wagami kupieckiemi, i wreszcie wspólny wszystkim statutom paragraf, uchylający wszelkie swobody nadane żydom od chwili objęcia rządów przez Kazimierza W., jako „przeciwne prawu boskiemu i ustawie ziemskiej” (w tym wypadku żydzi odpokutowali za klęskę wojska polskiego pod Chojnicami, którą nie tylko ciemny ogół szlachty, ale nawet tacy mężowie, jak Zbigniew Oleśnicki iJan Ka-pistran objaśniali, jako karę bożą za utrzyma-

wielkopolski—34 (tyleż i sieradzki).

W każdym statucie odróżnić można trzy główne części, kolejno po sobie następujące.—Część pierwsza wylicza zasadnicze obowiązki króla, w których określeniu między statutami nieszaw-skiemi niemal zupełna panuje jednozgodnośó.

Nasamprzód król Kazimierz przyrzeka, że zachowa wszystkich mieszkańców królestwa w prawach, jakie przez poprzedników jego były im nadane, i że nikomu nie pozwoli zabrać jego mienia ani też go więzić, chyba że prawem będzie pokonany (§ 1). Dalej następują postanowienia: Że szlachta, wezwana na wyprawę za granice kraju (extra metas regni) otrzyma na każdą tarczę 5 grzywien (§ 2).— Że urząd wojewody lub kasztelana nie będzie łączony z urzędem starosty (§ 3.— Statut małopolski czyni od tej zasady wyjątek dla kasztelana krakowskiego).— Że wszystkie urzędy wyższe (dignitates) będą rozdawane tylko osobom posiadającym, oprócz odpowiednich ku temu przymiotów, dobra w tej ziemi, w której wakans się otworzy, a w Wielkopolsce, oprócz Wielkopolan, także Małopolanom (§ 4).— Że zamki i główne dobra królewskie nie będą dawane w zastaw (§ 5), — Że szlachta z łanu ziemi, zostającej w jej posiadaniu, nie będzie więcej płacić podatku, jak dwa grosze (§ 6).— Że król nie będzie odmawiał rozgraniczenia dóbr swoich stołowych z dobrami prywatnemi, a czynność tę uskuteczniać będzie sąd komisarski (§ 7).— Że król nie będzie udzielał listów wzbronnych (lit-teras prohibitorias) dla wstrzymania lub odroczenia sądu ze szkodą pozywającego lub pozwanego (§ 8 st. Mp.—§ 9 st. Wp.).—Że król obiecuje, iż po ukończonej wojnie będzie się starał zagodzić spory między szlachtą a duchowieństwem (§ ten jest wyłączną własnością statutu wielkopolskiego).— Część druga statutów nieszaw-skich obejmuje postanowienia porządkujące sądownictwo i znoszące jego nadużycia rażące.

I tu jeszcze przeważa zgodność pomiędzy statutami, chociaż, rozumie się samo przez się, względy i odrębności lokalne większego nabierają znaczenia.—Główne z tych postanowień są następujące: Że starostowie sądzić mają tylko cztery rodzaje spraw, gdy szlachcic schwytany będzie na gorącym uczynku: rozboju na drogach królewskich, podpalania, najścia gwałtownego domów i gwałcenia kobiet (§ 10 st. Mp.—§ 11 st.

Wp).— Że król, przyjechawszy do jakiejś ziemi, powinien przed wyjazdem z niej wymierzyć nie przywilejów żydowskich^.—Pomijając kilka sprawiedliwość ziemianom, którzyby się na sta- odnoszących się do tej samej grupy przepisów rostę skarżyli (§12 st. Mp.—§ 13 st. Wp.).—Że czysto lokalnej natury, przechodzimy w końcu

nych,” Serya II).

do najdonioślejszego postanowienia, wogóle zawartego w statutach nieszawskich. Jest to § 33 statutu wielkopolskiego, a § 31 st. sieradzkiego. Brzmi on: „My (król) przyrzekamy iż ani nowych konstytucyj wydawać, ani ziemian na wojnę pociągać nie będziemy bez uprzedniego zwołania zjazdu powszechnego ziemskiego w Środzie” (w st. sieradzkim: w Sieradzu). Dążenia polityczne tłumów szlacheckich wiekn XV znalazły w tym przepisie swój wyraz i sankcyę prawną. Wytknięty zarazem został kierunek rozwoju prawno-politycznego Rzplitej polskiej na przyszłość. Rzecz dziwna i dotychczas należycie nie wyświetlona, dlaczego Małopolanie tak ważnego postanowienia nie przyjęli do swego statutu. Należy chyba przypuszczać, że nie przywiązywali wielkiej wagi do formalnego na piśmie zatwierdzenia tego, co de facto było ich przywilejem na mocy prawa zwyczajowego. Gdyż nie korzystać z treści onego postanowienia nie mieli bynajmniej zamiaru. Świadczy o tem fakt, że w r. 1456 uzyskali od króla wyraźne zapewnienie, że niepowoła pospolitego ruszenia przeciw Prusom, dopóki wprzód nie odbędzie dla narad zjazdu ziem: krakowskiej, sandomierskiej, ruskiej i podolskiej.— Taka jest treść statutów nieszawskich, wydanych—jak powiedziano we wstępie do nich—przez króla Kazimierza Jagiellończyka na naleganie całej szlachty (ad instantiam omnium nobilium) za radą baronów i konsyliarzy królewskich. Tworzą one niejako—jak mówi R. Hube—średniowieczną chartam magnam naszego rycerstwa. W nich zebrane są i utwierdzone wszystkie swobody i prawa, które szlachta drobniejsza uzyskała do owej pory w walce z przemożnym wpływem baronów i prałatów, a które wywiodły ją z podrzędnego stanowiska i podniosły „społeczność szlachecką”, jako stan odrębny, do znaczenia pierwszorzędnego czynnika w ustroju państwa ogólnym. Uzyskawszy wielkie przywileje przeciw magnatom, szlachta nie omieszkała wyzyskać ich także przeciw władzy królewskiej i przeciw chłopom i mieszczanom. Statuty nieszawskie zapewniły jej stanowczą przewagę wobec niższych warstw ludności, przez ograniczenie na jej korzyść swobód miejskich, przez nchylenie przywilejów żydowskich i przez złożenie w jej ręce juryzdykcyi nad ludnością wiejską.—Opierając się na tych statutach, walczyła szlachta o rozszerzenie swego wpływu przez całą drugą połowę XV wieku, pokonywając opór możnowładztwa. Największym, bo bezpośrednim, był wpływ statutów nieszawskich na rozwój władzy ustawodawczej. Stały się one bowiem podstawą późniejszego ustawodawstwa sejmowego.—Zjazdy, czyli sejmiki ziemskie, stanowią odtąd część składową kon-stytucyi polskiej, podkopującą coraz bardziej znaczenie dawnej Rady koronnej, złożonej z dostoj

ników państwa (baronum et praelatorum regni). Z tych sejmików wytwarza się ku schyłkowi w. XV sejm. —Wydany na pierwszym sejmie polskim w Piotrkowie r. 1496 statut Jana Olbrachta jest, jak to wykazał M. B o b rz y ń-8ki, niczem innem, jak zlaniem dzielniczych statutów nieszawskich w jeden ogólny statut dla całego królestwa, przyczem za podstawę jego redakcyi użyto tekstu statutu sieradzkiego (Piotrków leżał w województwie sieradzkim), zastępując wzmiankę o pojedynczych ziemiach przez wyrażenie: „in terris universis regni nostri” lub „in terris singulis"Tekstu statutów nieszawskich, zwanych także nieszawsko-radzyń-s kie mi, nie znamy w oryginale. Czy i kiedy pierwopisy ich zginęły—niewiadomo. Są tylko odpisy rękopiśmienne w liczbie 17, pomiędzy które-mi jednak duże zachodzą różnice. Kilka kopij pochodzi jeszcze z czasów Kazimierza Jagiellończyka. Na podstawie tych kopij, przez umiejętne porównanie ich między sobą, a także przez zestawienie ich z tekstami drukowanemi, jako też z tekstem statutu powszechnego Jana Olbrachta, M. Bobrzyński dokonał resty-tucyi pierwotnego tekstu ustaw nieszawskich. On też pierwszy wykazał, że posiadamy nie jeden—jak mniemano przedtem—statut nieszawski, tak jak go wydał Łaski pod nazwą nieszaw-8ko-opockiego (Statutum Kazimiri in Nyeschova et OppoJcy), a który jest właściwie statutem dziel-niczym małopolskim, i ze zbioru Łaski eg. o przeszedł następnie do „Volumina Legum*—lecz że ich było aż cztery. Zasługa Bobrzyń-8 kie g o jest tem większa, że J. W. Bantkie w swej „Historyi prawa polskiego” a za nim inni kwestyonowali przez pewien czas nawet sa-mo istnienie statutów nieszawskich (I).— Statut małopolski jest w starodawnem tłomaczeniu polskiem Macieja z Lipnicy r. 1518 w Kodeksie Aleksego Stradomskie g o—Por.

M. Bobrzyński „O ustawodawstwie nieszaw-skiem Kazimierza Jagiellończyka” (Kraków 1883), R. Hube „Statuta Nieszawskie” z r. 1454” (Warszawa 1875—„Biblioteka Umiejętności Praw-

Hml.

Nieszczotta Michał Nikodem, (* w roku 1815 w Goślinie Murowanej [W. Ks. Poznańskie]—f w Poznaniu d. 2 czerwca r. 1870) lekarz, siostrzeniec K. Marcinkowskiego (ob.), który się też jego wykształceniem troskliwie opiekował. Do szkół uczęszczał w Poznaniu i w Głogowie, a po ukończeniu ich zapisał się w r. 1836 do wydziału lekarskiego we Wrocławiu, tamże w r. 1841, po obronieniu rozprawy „De eclampsia, morbo evolutionie“ dyplom doktorski osiągnął, a złożywszy następnie egzamin rządowy, osiadł w Poznaniu i zajął się wykonawstwem lekarskim, które uprawiał z powodzeniem, używając wziętości niemałej. Był także ordynatorem w szpitalu miejskim. — Por. L. Gąsiorowskiego „Zbiór wiadomości do hist.

sztuki lek. w Polsce“ (T. III, str. 617) i S. Kosmińskiego „Słown. lek. polskich“ (str. 353).

bombardyerów w Warszawie, w nocy d. 29 listopada r. 1830 rolę pewną odegrał. Walczył potem w szeregach ojczystych, po upadku zaś powstania, jak tylu iunych, opuścił kraj, udając się do Francyi, gdzie umarł po r. 1865.— Drukiem ogłosił: „Szkoła Bombardyerów w nocy 29 Listopada, czyli Odpowiedź... Kapitana Arty-leryi na zarzuty mu poczynione w Historyi Spa-ziera o rewolucyi polskiej” (Mont-de-Marsan 1834; w 8-e, str. 23); „O systemie wojny partyzanckiej” (Paryż 1835; w 8-e, str. 38); nadto z języka francuskiego przetłómaczył dzieło J o-m in i eg o p. n. „Obraz rozbiorowy przedniej-szych kombinacyj wojny... na język polski przełożony przez Wincentego Nieszokoć (tale!) Kapitana artylleryi wojsk polskich w Mont de Marsan” (Paryż 1835; w 8-e, k. nl. 2, str. 140

Dr. J. P.

Cieszkowski Jan (f w Orenburgu r. 1866), lekarz i przyrodnik, rodem z Królestwa Polskiego. Nauki gimuazyalne odbył w Słucku, po-czem udawszy się do Dorpatu (dziś Jurjew), zapisał się do wydziału lekarskiego i w r. 1858 osiągnął dyplom doktorski po obronieniu roz-De euryptero ramipede”, przedtym był

prawy

Red.

Nieszporkiewicz (Nieszporkowic) A m-

już napisał rozprawę konkursową „O trylobi-tach”, nagrodzoną medalem złotym przez uniwersytet dorpacki, który mu też w r. 1858 przyznał stopień kandydata filozofii. Jako studeut oddawał się gorliwie naukom przyrodniczym, po ukończeniu zaś uniwersytetu zajął się wykonawstwem lekarskim w Bobrujsku. Za udział czynny w ruchu politycznym ówczesnym, w ro- i III, 2 tabl.).— Por. H. S ch mi tt a „Dzieje Pólku 1865 skazany był na wywiezienie do Oren- ' ski XVIII i XIX wieku” (T. IV, str. 422). burga, gdzie wkrótce potym zmarł.— Por. S. Ko-

ś miń skie go „Słownik lekarzy polskich” (str. broży (* w końcu w. XVII—f w pierwszej

353).

Dr J. P.

Nieszkowski Zdzisław (* w r. 1840 — f w Warszawie d. 12 sierpnia r. 1897), lekarz, brat młodszy Jana N-go (ob.) Po ukończeniu gimnazyum w Słucku, udał się do Kijowa i w uniwersytecie tamtejszym od r. 1859 do 1862 oddawał się naukom matematycznym; wyjechawszy stamtad, wstąpił do Szkoły politechnicznej w Puławach (dziś Nowa Aleksandrya). Jako uczestnik ruchu politycznego, opuścił kraj rodzinny w r. 1864 i w Paryżu zapisał się do wydziału lekarskiego, który ukończył w r. 1869 i uzyskał dyplom doktorski po obronieniu rozprawy „De l’emploi thérapeutique de l’iodoforme sidéré comme cicatrisant et anesthésique local” (w streszczeniu Erlickiego po polsku w „Gazecie lek.” [Warszawa r. 1870, T, VIII, str. 687 — 692]; jest to pierwsza praca, napisana przez Polaka o środku tym, tak bardzo dziś rozpowszechnionym). Udawszy się w r. 1870 do Krakowa, osiągnął od uniwersytetu Jagiellońskiego potwierdzenie dyplomu paryskiego, a zarazem możność zajęcia się wykonawstwem lekarskim w granicach Austryi. Otrzymawszy 1877 pozwolenie powrotu do kraju, poddał się ponownie egzaminowi w Warszawie i po złożeniu go, podczas miesięcy zimowych tu jako lekarz przemieszkiwał i pracował, latem zaś pełnił obowiązki lekarza zdrojowego w Szczawnicy, zażywając uznania ogólnego.—Będąc studentem jeszcze, ogłosił spostrzeżenie bardzo ciekawe

X. W. B.

połowie w. XVIII), Paulin na Jasnej Górze w Częstochowie. Otrzymał wykształcenie wyższe za granicą i stopień doktora teologii. Był gorliwym szerzycielem czci Maryi. Pisał wiele o cudownym obrazie Matki Boskiej Częstochowskiej, oraz o cudach, które za wstawiennictwem Maryi w Częstochowie się zdarzyły. Najwięcej rozpowszechnione w w. XVIII jego dzieło: „Analecta mensae reginalis”, przetłómaczone na polski język i później przez samegoż autora przerobione, oraz poprawiane, kilkakrotnie (r. 1686, 1706, 1720 i in.) wydawane było w Częstochowie p. n. „Odrobiny stołu królewskiego”, eon- Zawiera krótką historyę obrazu cudownego

N. M. Panny Częstochowskiej, oraz wielu cudów. Z innych prac jego zasługują na uwagę: „Triumphales honores ku czci Matki Boskiej” (Kraków r. 1682) i „Officina emblematum” (Kraków r. 1680). Inne mniejszej wartości.

S Pł.

Nieszpory Sycylijskie. Po zwycięstwie odniesionym nad Manfredem pod Beneventem, legło królestwo Sycylii i Neapolu u stóp Papieża, który udzielił je w lenno Karolowi Andegaweńskiemu (por. Neapolitańskie

lek. pols.’’ (str. 353).

Nieszokoć Wincenty, oficer wojska polskiego z czasów królestwa kongresowego. Będąc kapitanem artyleryi, stojącym na czele szkoły

Nieszpory (łacińskie Vesperae od hesperus, loîcspoç—gwiazda wieczorna), godzina kanoniczna (ob.), część brewiarza (ob.), nabożeństwo odprawiane wieczorem lub pod wieczór. N. skła-w r. dają się z 5 psalmów, antyfon, kapitulum, hymnu, kantyku „Magnificat” i modlitw. Codziennie odmawiane przez duchownych wyższych święceń, w soboty, wigilie świąt; w niedziele i święta odprawiane są w kościołach dla wiernych. W Wielkim Poście na pamiątkę, że w tym okresie roku kościelnego pierwsi chrześcijanie przyjmowali posiłek dopiero wieczorem po nie-p. n. „Anémie. — Mort.—Infarctus de la rate, et szporach, N. odprawiane bywają przed połu-hypertrophie du système ganglionaire. Colora- dniem. W przeddzień dnia Zadusznego odby-tion bronzée de la peau, sans lésion des cap- wają się w kościołach N. żałobne z uroczystą suies surrénales” (w „Gazette des hóp.” r. 1867, procesyą za dusze zmarłych nr. 129).— Por. S. Kosmińskiego „Słownik

Dr j. p.

kroi es two).— Nowy monarcha, otoczony rycerstwem francuskiem, objął w posiadanie wyspę Sycylię, wprowadzając nowe porządki. Zniesiono przywileje dawne i wolności, udzielone przez cesarza Fryderyka II (ob.), jego następców, i na każdym kroku ograniczano samodzielność ludności miejscowej. Przyłączyła się do tego samowola otoczenia monarszego, z czego nie omieszkał skorzystać przedstawiciel dynastyi poprzedniej Konradyn (ob.). Na wezwanie Włochów odpowiedział mężnym wystąpieniem w pole. Początkowo szczęściło się młodemu wodzowi. Po pierwszych udanych krokach wybuchło nawet powstanie w Sycylii. Ruch ten jednak nie był zorganizowany, ani kierowany należycie i po zwycięstwie, które odniósł Karol pod Taglia-cozzą, został z łatwośccią zduszony. Ludność jednakże została nauczona, jak z Francuzami należy walczyć, przekonała się o konieczności prawidłowej konspiracyi i zawiązania stosunków z mocarstwami ościennemi. Tymczasem Karo-1 a dłoń zaciążyła nad krajem. Konfiskowano majątki i stronników Konradyna wysyłano z Sycylii, a ziemie ich rozdawano szlachcie francuskiej. Podatki i pobory rosły ciągle, niszcząc i wycieńczając kraj. Uciążliwość wzmagała się, pomijając wysiłki konieczne, na płacenie i uiszczanie się skarbowi, z powodu powiększającego się stale personelu urzędniczego. Byli oni wyposażeni prawami rozległemi, a czując się zdobywcami i panami krainy zajętej, pod przykrywką prawidłowości pozwalali sobie na najprzeróżniejsze wybryki, które oburzały ciemiężoną ludność sycylijską.—Stronę niezadowolonych wziął obecnie Papież w opiekę. Karol bowiem dał się we znaki nawet Głowie Kościoła. Jako wikary papieski rozporządzał się samowolnie w Państwie Kościelnem, budząc grozę i oburzenie w kołach wyższych tego państwa. By w części osłabić potęgę tę, której podniesieniu przysłużyło się samo papiestwo, Mikołaj III próbował podnieść wpływy niemieckie we Włoszech, podtrzymywał reakcyę ludową przeciw obcym władzcom. W tym celu łączył się z ludnością niezadowoloną, darzył ją względami swemi i opieką. Trzecim czynnikiem w szykującym się ruchu miał być dwór bizantyjski. Przewaga Karola poczęła grozić niebezpieczeństwem Pal eo logom (ob.), którzy chętnie się przyczyniali do osłabienia przeciwników.—Został uknuty spisek, obejmujący jak najszersze koła. Piotr III Aragoński, jako mąż jednej z córek Manfreda, i jako potomek Stauf ów w linii żeńskiej, mógł rościć sobie niejakie pretensye do tronu sycylijskiego. Oparto się na tej podstawie prawnej. Duszą i środkiem całego ruchu stał się Jan z Proc idy. Ten szlachcic z Salemu, lekarz znakomity, używał wielkiej sławy i znaczenia za poprzedników Karola. Już za to samo nowy monarcha usunął go od urzędów, a iż się nie taił ze swemi sympatyami dla dawnych władz-ców, skazał go na wygnanie. Jan użył wszelkich wysiłków, aby wprowadzić w czyn zamysły swoje nowej dynastyi. Nawiązał więc stosunki z dworem aragońskim, przygotował grunt dla ostatecznego działania. Uzyskał nawet zasiłek pieniężny od Michała Paleolo-ga.—Wykonanie planu było w części powstrzymane z powodu zmiany, która nastąpiła w polityce papieskiej. Po śmierci Mikołaja III tron objął Marcin IV, który był stronnikiem Francuzów i od którego nie można się było spodziewać żadnej pomocy. Tymczasem Pi otr III, pod pozorem wyprawy krzyżowej, wysłał flotę nad brzegi Algieru i tam rozpoczął kroki wojenne przeciw Maurom. Myślauo w ten sposób mieć siły wojskowe w pogotowiu w razie jakiegokolwiek poruszenia w Sycylii. Co się zaś tyczy usposobienia wewnętrznego Sycylijczyków, napięcie oburzenia już było doszło do szczytu. Lada sposobność, a oburzenie to mogło wybuchnąć przeciwko ciemiężycielom. Okoliczności odpowiednich nie zbrakło.—Urzędnicy-celnicy mieli prawo poddawania rewizyi wszystkich ludzi podejrzanych. Nadużycie jednego z nich stało się powodem i początkiem rozruchów. W r. 1282 Wielkanoc przypadła na dzień 30 marca. Pobożna ludność w Palermie w świątecznym dniu tym dążyła w uroczystym nastroju na nieszpory. Pewien Francuz (urzędnik) podszedł do damy, która szła w towarzystwie mężczyzny, i poddał ją publicznie rewizyi, w sposób uwłaczający moralności. Uczynił to jakoby pełniąc swój obowiązek. Natychmiastowa śmierć zuchwałego obcokrajowca była odpowiedzią na ten jego czyn. Oburzenie ludu nie miało granic i potęgowało się co godzina. We dzwony kościoła San Giovanni degli Eremiti, który się niedaleko zamku królewskiego znajduje, bito na alarm. Cała ludność męska Palerma odezwała się na nie zgodnym spółudziałem w powstaniu. Wymordowano w krótkim czasie wszystkich cudzoziemców. Stolica była uwolniona od jarzma francuskiego. Rozgoryczonych Sycylijczyków nie za-dowolnił ten pierwszy akt samoobrony. Namiętna zemsta objęła wszystkie główniejsze miasta.—Mesyna pierwsza poszła w ślady stolicy. Część nieprzyjaciół została wymordowana. Pozostali zdołali zbiedz, szukając schronienia u Karola. Monarcha zwrócił swe wojska, które miały wyruszyć przeciw Grekom, — przeciwko własnym poddanym i przystąpił do oblężenia Mesyny. Próżne jednak były jego usiłowania. Wkrótce nadpłynęły posiłki Piotra III, które wraz z Sycylijczykami, dzięki pomocy Genueńczyków i Bizantczyków, zmusiły Francuzów do usunięcia się z wyspy.—Nareszcie poczuła się ludność wolną od długoletniego ucisku i z wdzięcznością składała przysięgę Piotrowi i małżonce jego Konstancy i, jako swym władzcom prawowitym. Nie było to jednak zakończeniem wojny, która trwała lat dwadzieścia. Dopiero

M. Han.

oznacza

Dr A. W.

D.

w r. 1302 dynastya andegaweńska uznała wszelkie prawa swych przeciwników do tronu sycylijskiego. Nieszpory Sycylijskie zaś uzyskały u wszystkich ludów prawo obywatelstwa, jako nazwa oznaczająca odruchowe, namiętne, a gwałtowne zrzucenie obcego jarzma przez ludność ciemiężoną. —Por.: Amar i „La guerra del Ves-pro Siciliano” (wyd. 9, Medyolan 1885, 3 tomy, przekł. niem. Lipsk 1851, 2 tomy); tegoż „Al-tre narrazzioni del Vespro Siciliano” (Medyolan

1880), oraz „Racconto popolare del Vespro Siciliano” (Rzym 1882); Ca di er „Sur l'administration du royaume de Sicile sous Charles 1 et Charles II d’Anjou” (Paryż 1891),

Niesztowice (ecthyma). Choroba skórna, występująca , w postaci płaskich, okrągłych ropia-nek, o podstawie twardej, nacieczonej; ropianki te pokrywają się strupem, który pozostawia po sobie plamę czerwoną, albo bliznę. N. spotykane bywają głównie na rękach, nogach i pośladkach.— Postać ostrą cechuje pojawienie się guzików bolesnych, twardych, czerwonych, wielkości soczewicy lub fasoli. Stopniowo podstawa guzika rozszerza się, a na wierzchołku jego ukazuje się pęcherzyk napełniony ropą, niekiedy zaś płynem ciemnym. Pęcherzyk ten później zamienia się w strup mocno przylegający do skóry. Po pewnym czasie strup odpada, pozostawiając plamę czerwonosiną, i małą bliznę. Powodem N-c ostrych bywa zazwyczaj świerzb lub wszy.— P ostać przewlekła różni się od poprzedniej tern, że wykwity ropianek powtarzają się częściej i mają przebieg powolny. U dzieci N. przewlekłe są chorobą bardzo ciężką. N. przewlekłe charłacze, spotykane u osobników wycieńczonych i żyjących w warunkach hygie-nicznych niepomyślnych—są to ropianki płaskie, wypełnione mieszaniną ropy, krwi i surowicy. W końcu wspomnieć należy, że N. są jedną z postaci przymiotu wtórnego; w przypadkach tych umiejscowione są przeważnie na goleniach.— W języku czeskim wyraz nasz N. ospę (ob.).

Nieszpułka, ob. Nies plik.

Nieszyjko, herb polski. Na tarczy w polu

Fig. 186. Nieszyjko, herb polski.

czerwonem dwie krokwie srebrne złączone, tworzące znak w kształcie litery W; nad niemi serce od dołu strzałą przeszyte. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Labry czerwone, podbite srebrem; odmiana herbu Syrokomla (ob), powstała prawdopodobnie w drugiej połowie XVI-go stulecia, a używana przez rodzinę Nieszyjków, osiadłą w Witebskiem.—Źródła: Kojałowicz, Niesiecki, Borkowski, Żernie ki.

Nieściśliwość, ob. Ściśliwość.

Nieśmiertelnik, tą nazwą oznacza się kilka rodzajów roślin uależących do rodziny złożonych (Compositae). Rośliny te, których łuski pokrywy są jakby uschnięte, a przytem pięknie zabarwione i połyskujące, mogą bardzo długo jako cięte, czy to w bukietach, czy też w wiankach być przechowywane. Najczęściej hodowany u nas po ogrodach jest Xeranthemum annuum

L.— suchokwiat albo nieśmiertelnik. Jest to roślina piękna, dochodząca od 30 do 60 cm. wysokości. Łodyga jego, jak i gałązki wznoszą się zwykle prosto w górę i są pokryte białym kutnerem. Liście lancetowate, siedzące, całobrzegie, dołem większe, a ku górze coraz to mniejsze, są również spodem białokutnerowate, a wierzchem zielone. Każda łodyga kończy się jednym koszyczkiem kwiatowym, którego okrywa składa się z łusek dachówkowato ułożonych; kwiatki środkowe, czyli w koszyczku, są pięcio-zębne, różowo - czerwone lub lila, zewnętrzne zaś, czyli promieniowe, dwuwargowe i białe. Kwitnie w czerwcu i lipcu. U nas hodowany głównie jako kwiat ozdobny i to w kilku odmianach pełnych, o koszyczkach mniejszych lub większych, o kwiatach białych, lila, fioletowych, purpurowych i t. d. Kwiaty celem zasuszenia należy ściąć zaraz po zakwitnięciu, związać je i przechować w miejscu suchem, a później, kiedy wyschną, robi się z nich bukiety. Do tego samego celu służą nasze Kocanki (Helichrysum arenarium D. C. [ob.]), zbierane przez lud. Liczne odmiany Kocanek hodowane bywają po ogrodach dla swoich wielkich i pięknych kwiatów. Wymieniamy je tutaj: H. bracteatum Willd, do 80 cm. wysokości, kwiaty złoto-źółte; piękna jest odmiana o kwiatach białych lub ciemno-purpurowych; H- macranthum Bentham, podobne do poprzedniej, lecz kwiaty mają do 7 cm. średnicy; H. lanatum, o liściach białych i małych żółtych kwiatkach; H. momtrosum Hort., o kwiatach bardzo dużych, ognisto-szkarłatnych lub purpu-rowo-białych, hodowane bardzo często po ogrodach; H. odoratissimum Less., kwiaty żółte i pięknie pachnące; H. grandiflorum Less., i wiele innych. Z rodzaju Helipterum, do najpiękniejszych nieśmiertelników należą: H. ca-nescens Dl., z licznemi odmianami i w najrozmaitszych barwach; H. eximiuni Dl., purpurowy i połyskujący; H. humile, hodowany bywa w pokojach. Liczne odmiany Serratula (Si er pik)

119

Enc. Poważ, llnatr. Ser. U. Zeaz. là T. II.

J. Hel.

ks. W. B.

bywają także hodowane jako nieśmiertelniki. Na-kouiec i nasze szarotki (Onaphalium dioicum [ob.]) rosnące u nas po suchych i piaszczyHtych miejscach, i drugie Gn. Leontopodium Seop., rosnące w Tatrach, są także jako nieśmiertelniki używane, i każdy z chęcią, szczególnie to drugie, zasusza ua pamiątkę pobytu w górach, a czasem i niebezpiecznej wycieczki, gdyż rosną zwykle na stromy« h urwiskach.—Wszystkie te N-ki Dależy zrywać zaraz po zakwitnięciu, związać w pęki, owinąć papierem lub bibułką, i tak przechowywać, aż zupełnie wyschną, w miejscach suchych, np. w pokojach. Później robi się z tak wysuszonych kwiatów bukiety, które czasem farbują sztucznie, albo wianki. Wiauki takie kładą w dzień zaduszny na grobach krewnych, przyjaciół albo znajomych. W niektórych krajach Europy, jak Niemcy, Anglia i Franeya, handel nieśmiertelnikami jest dość znaczny. Na targach kwiatowych widzi się tam mnóstwo bukietów lub wieńców, które jedni ku.mją jako suche bukiety, inni do ubierania ołtarzyków domowych.—Prawie wszystkie N-ki lubią grunt suchy, piaszczysty i położenie słoneczne—a ponieważ są to rośliny roczne, należy w kilka tygodni po okwitnięciu zbierać nasiona. Sieje się je w jesieni albo ua wiosnę w m'cjsc», h słonecznych.

Nieśmiertelność jako atrybut boski.— Przez atrybuty czyli przymioty Boga rozumiemy Jego doskonałości. Przymioty boskie dadzą się podzielić na pozytywne, t. j. takie, które przypisują Bogu jakąś doskonałość, i negatywne, te, które przez przeczeuie wykluczają niedoskonałość w pojęciu zawartą. Do tych właśnie należy nieśmiertelność. Wyraz ten, jako negacya śmierci, oznacza życie nigdy nieustające, a zatem wyklucza jedynie tylko koniec istnienia. Przeto, ściśle mówiąc, wyraz nieśmiertelność powinien być stosowany tylko do istot stworzonych, mających początek, lecz obdarzonych życiem mającem trwać bez końca. Bóg zaś, jako istniejący sam przez się, jako źródło wszelkiego bytu i życia, nie tylko wyklucza koniec, lecz i początek istnienia; nie tylko więc nieśmiertelnym jest, lecz i odwiecznym. Jakkolwiek, idąc za przykładem Pisma św., możemy nazywać Boga nieśmiertelnym: „a królowi wieków nieśmiertelnemu... samemu Bogu cześć i chwała” (1 Tym. 1, 17), „który sam ma nieśmiertelność” (1 Tym. 6. 10);—to jednak powinniśmy brać ten wyraz nie tylko w znaczeniu wyłączającem koniec lecz i początek istuienia, t. j. w znaczeniu równoważącem wyrazowi wiekuisty. Ob. Wiekuisty.

Nieśmiertelność (filoz.). Wyraz ten w dwojakiem używany bywa znaczeniu. Po pierwsze: służy do wyrażenia bardzo długo trwałej parnię ci, którą zachowywują potomni dla różnych osobistości wybitnych w dziejach, tudzież na oznaczenie ich wpływu wybitnego i trwałego na wieki późniejsze. Tak pojęta N. ma jednak tylko znaczenie przenośne. Po drugie służy wyraz ten na oznaczenie istnienia duszy po śmierci człowieka. W tym drugim właśnie przypadku posiada pojęcie N-i znaczenie dla myśli ludzkiej bardzo doniosłe.— Empirycznie można stwierdzić, iż u wszystkich ludów na świecie istnieje wiara w N. duszy. Pojawiające się co do tego faktu u różnych etnologów i filozofów wątpliwości, polegają przeważnie na powierzchownie zbieranych doświadczeniach, lub na nieporozumieniach, których trudno nieraz uniknąć, gdy się wybady-wa plemiona nizko w rozwoju umysłowym stojące, nie znając dokładnie ich języka; zresztą często zdarza się też, że człowiek tak zwany dziki, nie ufa przybyszowi białemu i obawia się wyjawiać przed nim swoje tajemnice mniemane. Skąd się wiara w N. duszy u wszystkich ludów wzięła, w rozbiór tego pytania tutaj wdawać się nie będziemy, istnieją bowiem co do tego niezmiernie daleko idące różnice.—Jedui uczeni i filozofowie uważają wiarę w N. za wiarę pierwotną, razem z religią człowiekowi wszczepioną, inni znowu za wynik rozmaitych nastrojów wewnętrznych, tudzież za następstwo różnych przejść i doznań.—Już człowiek pierwotny dostrzegał różnicę między ciałem martwym a ożywionym, i budziło się w nim przeświadczenie, że ciało martwe musiała jakaś odrębna opuścić siła. Nadto zjawiał mu się nieboszczyk w marzeniach seunych, a więc widocznie musi on gdzieś przebywać. Wszystkie tego rodzaju poglądy naukowe mają coś za sobą, niewątpliwie bowiem wzmacnia wiarę w N. duszy, tak widok nieboszczyka martwego jak i sny, ale to jednak nie wystarcza do całkowitego rozjaśnienia gienezy wiary w N. osobistą duszy, tak samo jak nie wystarcza do wyjaśnienia pierwotnego źródła re-ligii wiara w duchy.— Oczywiście wiarę w N. duszy przejęła z wierzeń religijnych wszędzie także filozofia, i zagadnieniem tern zawsze bardzo gorliwie zajmowała się, a nawet możemy stwierdzić, że i w naszych czasach gorliwość filozofii w tym kierunku nie osłabła.— N. duszy nauczali już Ferekide8 i Orficy także P y t a-goras i Alkmajon, wraz z całą szkołą pyta-gorejską.— Sokrates był głęboko o N-i duszy przekonany. Platon przytacza w dyalogu „Fedon” szereg dowodów mających w sposób niezbity wykazywać N. jej. Arystoteles nie jest w rozpatrywaniu naszego zagadnienia ja-Rny, według niego tylko część duszy, t. j. vobę nieśmiertelny, nie mówi jednak wyraźnie, czem to voôç jest, czy osobistym pierwiastkiem, czy też jakimś bytem powszechnym.— Ta sama niejasność powtarza się także u stoików i u Filo-n a, który nauczał N. tylko intellektu.—Między filozofami starochrześciańskiemi, byli tacy, którzy uważali N. osobistą tylko za dar łaski Bożej, podczas gdy inni znowu, np. św. Augustyn, uważali N. za najistotniejszą cechę pierwiastku

M. S.

duchowego.—Filozofowie arabscy, między niemi zaś szczególnie Averroës, wyzyskują niejasność Arystotelesa i dowodzą, że nieśmiertelny jest tylko voùç, czyli intellekt powszechny. W przeciwieństwie do Arabów obstają znowu filozofowie chrześciańscy przy N-i każdej osobistej duszy z osobna. Te same przeciwieństwa powtarzają się u Spinozy i u Leibniza. Spino-z a dowodzi, że „mens humana* jest wieczna, ale nie w znaczeniu N-i osobistej; przeciwnie z zasady pluralistycznej Leibniza wynika N. osobista.—Według Kanta nie da się Ń. duszy uzasadnić, pozostanie ona na zawsze tylko postulatem umysłu praktycznego, jest bowiem z drugiej strony, jako podstawa moralności, niezbędna.— Niemieccy idealiści transcendentalni przyjmują tylko N. w absolucie. Według Fechnera zaś, istnieje osobisty duch ludzki po śmierci dalej w Boskim wszechduchu, natomiast Herman Lot ze dochodzi po rozmaitych wahaniach ostatecznie do przekonania, że N. osobista nie może być przedmiotem teoretyczuo-naukowego rozstrzygnięcia, Hartmann, a za za nim wielu filozofów współczesnych, uważa N. osobistą, za budzącą okropny niepokój, lepiej jej nieuznawać.— Dla Heck la i materyalistów tylko wszechświat jest nieśmiertelny.—Zagadnienie N i osobistej jest dla tego takie ważne, ponieważ z niem łączy się rozważanie istoty moralności i ideałów moralnych. Jedni rozumują tak: jeżeli nie istnieje N., to nie ma także odpowiedzialności moralnej, nie ma złego i dobrego. Dlaczego miałbym się od czegokolwiek w życiu wstrzymywać, lub cokolwiek wbrew moim zachceniom czynić, jeżeli z życiem doczesnem wszystko się kończy. Drudzy zaś mówią: wprawdzie z życiem kończy się wszystko, ale moralność jest wynikiem rozwoju życia tu na ziemi, jest dla krzewienia i potęgowania życia tego niezbędna, a więc należy ją utrzymywać. Takie rozumowanie jednak utrzymać się nie da, cóż nas bowiem może obchodzić jakaś idea życia zbiorowego?—któż wie zresztą, czy życie jest czemś dobrem i pożądanem, może lepiej by było dla wszystkich istot, gdyby nie istniały wcale, w takim zaś wypadku może o wiele lepsze Dam byłyby czyny niemoralne i życie niszczące. Na tej drodze więc nic nie wskóramy dla uzasadnienia moralności.—Sprawa N-i przedstawia się nam więc i da się też ująć w następujące antytezy zasadnicze: 1) Albo istnieje jeden tylko byt, tj. jakaś uiedająca się wcale określić praca, działanie przejawiające się w nieskończonej rozmaitości zjawisk, a w takim wypadku o N-i osobistej mowy być nie może (stanowisko mo-nizmu). 2) Albo istnieje wielość bytów, ostatecznie zniszczeniu nie podlegających, życie duchowe zaś jest uświadomionym wyrazem działania takiego czegoś jednostkowego, niedająeego się zniszczyć, a rozmaitych doznającego stanów. W tym drugim wypadku wiara w N. dałaby się

metafizycznie uzasadnić.— Druga zaś antyteza jest taka: 1) Albo życie ludzkie, duchowe jest jednym z ogniw w nieskończonej zmienności wszechświata, tak, że świadomość z konieczności powstaje, jakby jakiś błędny ognik, który za* błyska tylko na chwilę i przepada. 2) Albo też z życiem ludzkiem duchowem rozpoczyna się jakiś nowy, wyższy i doskonalszy porządek, który wrasta w świat zmysłowo-przyrodniczy, tu się rozpoczyna, ale sięga nieskończenie wyżej w dziedziny, których nie znamy, ale których istnienie poręcza nam w sposób oczywisty nasze życie świadomie duchowe, tudzież wszystkie z tem życiem najściślej związane nasze wartości i ideały. W tym drugim wypadku N. jest do uzasadnienia możliwa. — Kto nie może pogodzić się z pierwszemi obu antytezami, ten przyjmie drugie, chyba, że zechce być pozytywistą i powie sobie: nie chcę i nie będę wdawał się w rozbiór zagadnienia N-i, lecz pozostawiam to wierze religijnej i uczuciu każdego człowieka z osobna. I takie stanowisko jest możliwe. Trudno jednak przypuścić, aby mogło ono kiedykolwiek s'ać się powszechnem. Los osobisty jest dla każdego człowieka zagadnieniem najważnieiszem, życie zaś zawiera tyle rozterki, tyle sprzeczności i cierpień nigdy nie-wyrównanych, iż człowiek nie może przestać pytać: dla czego tak jest? czy to może być, aby wszystko tak się kończyło, jak się kończy? I oto zagadnienie N-i już poruszone. Także i poczucie osobistości wzdraga się przeciw pojęciu całkowitego zniszczenia tego co raz jest. Fakt ten, to jest niemożność pojęcia absolutnego zniszczenia, staje się też powodem, dlaczego wielu filozofów zastępuje pojęcie N-i osobistej, które odrzucają, pojęciem jakiejś N-i zbiorowej w bycie ahRolutmm.

Nieśmiertelność (relig.) w pojęciu nauki chrześcijańskiej oznacza przymiot niezniszczal-ności, przysługujący samym wyższym, do bytu przez Boga powołauym, istotom. W rzędzie tych istot stoi człowiek. Możnaby więc rzec, że człowiek jest nieśmiertelny, gdyby nie zmiana w jego istnieniu, którą zowiemy śmiercią. Stąd odrzucając to, co podległe j«st zmianom patologicznym— ciało, przymiot N ści przypisujemy pierwiastkowi, który w człowieku czuje i myśli, pierwiastkowi odrębnemu, duchowemu, rozumnemu, obdarzonemu zdolnością morfologiczną, per-cepcyą i samowiedzą, słowem, duszy ludzkiej, niezniszczalnej, stanowiącej formę istotną człowieka, formę istniejącą substąncyalnie. Przez duszę, po śmierci ziemskiej, trwa we wszechbycie człowiek, jako istota odrębna przez cały okres czasu, zanim nastąpi zmartwywstanie ciała, czyli połączenie duszy z ustrojem cielesnym, widzialnym i dotykalnym (Perrone „Praelec-tiones theologicae” 1864 1. str 884). początek wiekuistego, wolnego od istotnych zmian, bytowania człowieka.— Odsyłając czytelników, pragną-

S. Pł.

cych wiadomości co do stanu człowieka w okre sie rozdziału duszy i ciała, do artykułów: Śmierć, i Zmartwychwstanie, ograniczymy się tu do podania dowodów uzasadniających naukę o N-ści duszy. Prócz dowodu zaczerpniętego z nauki, która powiada, że nic w naturze nie ginie, że odbywa się ciągła przemiana stanu i formy, lecz pierwiastki trwają wiecznie, a więc i dusza, jako osobny pierwiastek bytu, czyli istota, choć zawieszone jest wskutek zaszłych zmian w ciele, ujawnianie jej przymiotów, istnieć musi, prócz tego dowody, czerpiemy inne z rozważania już to samej Istoty Boga, już to z badania natury człowieka. Bóg dlatego że jest Bogiem, Istotą Najdoskonalszą, w najwyższym stopniu posiada wszystkie doskonałości moralne jak oto: mądrość, sprawiedliwość, dobroć, świętość. Istota dobra musi kochać swe rozumne stworzeuie; nieskończenie, święta musi kochać dobro, nienawidzić zła; nieskończenie sprawiedliwa musi nagradzać za dobro, karać za zło. W okresie życia człowieka na ziemi nie widziemy wymiaru ścisłego sprawiedliwości Bożej, a więc ona musi być wymierzana poza progiem śmierci. Mądrość i dobroć nie pozwoliłyby na tworzenie czegoś bez celu, a więc wlewając w serca ludzkie pragnienia, dając im rozum poza własny byt sięgający, nie byłby Bóg nieskończenie dobrym i mądrym, więc nie byłby Bogiem.—Ś. Tomasz z Akwinu, zastanawiając się nad istotą człowieka, tak dowodzi: Niepodobieństwem jest, aby pragnienie natury było daremne, natura bowiem nie robi nic napróżno. Każda zaś istota rozumna pragnie być zawsze... Te bowiem istoty, które mają byt teraźniejszy, pragną być teraz, nie zaś zawsze, ponieważ nie pojmują bytu wiecznego. Te zaś istoty, które pojmują byt wieczny, pragną go pożądaniem naturalnem. Że zaś pojęcie takie właściwe jest wszystkim istotom duchowym, więc też wszystkie istoty duchowe naturalnem pragnieniem pożądają bytu wiecznego. Zatem niemożliwą jest rzeczą, aby być przestały. („C. Gentes”, b. II c. 55 s. 12). Prócz tego człowiek pożąda szczęścia doskonałego. To pragnienie szczęścia jest uajwyższem pragnieniem natury. Niem utrzymuje się społeczeństwo i człowiek pobudza się do działania. Gdyby dusza nie była nieśmiertelna, pragnienie nie byłoby zaspokojone, a więc dane byłoby na igraszkę i torturę.— Do szczęścia zupełnego potrzeba trzech warunków: usunięcia wszystkiego źłego, posiadania wszystkiego dobra odpowiedniego naturze, pewności niestracenia nigdy tego stanu. Ostatni ten warunek jest najważniejszy, bo: 1) szczęście stworzenia rozumnego polega raczej na nadziei i pewności szczęścia przyszłego, niż na posiadaniu dobra obecnego. 2) Do szczęścia potrzeba, aby dobro posiadane odpowiadało pragnieniu posiadającego je; pragnienie zaś szczęścia tak daleko sięga, jak daleko sięga pozna-Die odpowiedniego nam dobra. Nie możemy za-

tem być szczęśliwi, jeżeli znamy wyższe dobro nad to, które posiadamy. A że właśnie wiemy o szczęściu wiecznem, pragniemy go i rozumiemy, że jesteśmy do niego zdolni, przeto jakkolwiek wielkie byłoby szczęście, jeżeliby nie było wieczne, nie będzie doskonałe 3) Stąd, jeżeli trzeciego nie będzie warunku, nie będzie i dwucb poprzednich. Nie będzie usunięte wszelkie zło, gdyż bojaźń utracenia dobra najwyższego jest złem wielkiem; nie będzie posiadania wszelkiego dobra odpowiedniego naturze, bo dobrem, istocie rozumnej najbardziej odpowiedniem, jest byt wieczny. Jeżeli tedy dusza nie byłaby nieśmiertelna, pragnienie szczęścia nie będzie nigdy zaspokojone („Encyklop. Kość.” IV, 403).— O N-i mówi zdolność doskonalenia się człowieka i popęd jego w tym kierunku. Im więcej człowiek bada i rozszerza zakres spostrzeżeń swoich, tym więcej odkrywa w świecie wielkości, tym więcej widzi w nim majestatu. Widzi, iż wszystko, co najdłuższe życie i najpotężniejsza inteligieneya odkryć mu pozwolą przez własne poszukiwania» albo przez korzystanie z prac cudzych, prowadzi go zaledwie po brzegach tajemnic. Czyż można się dziwić, woła 8. F. W. Herschel („Discourse on the study of natural philosophy”), że istota tak utworzona, żywi zrazu nadzieję, następnie dochodzi do przekonania, że jej pierwiastek intelektualuy nie ulegnie temu samemu losowi, co zamykająca go powłoka... Możnaż się dziwić, że się przekonywa, iż nietylko nie zostanie unicestwiony, ale że przejdzie do nowego życia, w którem wolna od mnóstwa przeszkód, krępujących jej polot, obdarzona rozumem subtelniejszym, zdolnościami wyższemi, czerpać będzie z tego źródła mądrości, która tak żywo wzruszała ją na ziemi! — Nakoniec, jako dowód poniekąd N-i, dodać można, że człowiek instynktowny wstręt czuje na myśl o możliwości unicestwienia jego istoty, wreszcie że z N ą zginęłaby wszelka moralność na świecie.— W rozważaniu N-i człowiek stawiał rozmaite przypuszczenia, tworzył teorye i metody, o czem wspomniano w artykule poprzedzającym (ob. wyżej).— Literatura w tej sprawie niezmiernie bogata, lecz jako dział tworów myśli ludzkiej o duszy, jest rozsiana w rozmaitych dziełach treści psychologicznej (ob. Psy oh o 1 ogi a). Wymienimy tu więc tylko kilka dzieł szczególnie N-i poświęconych, a zawierających wykaz źródeł: Martin Th. Henri „La vie future” (Paryż 1870); Fr. Hettinger „Apologie des Christenthums”; Meric „Życie Przyszłe” (tłom. ks. Prusałejty-sa [Warszawa 1885, t. II]); Wład. M. Dębicki „Nieśmiertelność człowieka...” (Warszawa 1883, 1887 i późniejsze wyd.).

Nieświadomość (filoz.), ob. E. K. R. Hartman u.

Nieświcki a. N e s w i c k i, ród książęcy, litewski, wywodzący się od Teodora, syna Kory-buta, wnuka w. ks. Olgierda, a od udzia

Éw>

łu Nieświd na Wołyniu biorący swe nazwisko. Kniaź Iwan w roku 1404 podpisał jako świadek akt, którym Witold zobowiązał się nie zawierać przymierza z krzyżakami bez wiedzy Władysława Jagiełły. Syn jego, kniaź Fiedor, wtrącony przez Świdrygiełłę do więzienia, a oswobodzony zeń przez Buczackiego, otrzymał w posiadanie dożywotnie od króla Władysława zamki: krzemieniecki i bra-cławski (r. 1434).—Wnuki jego: Wasyl i Semen stali się protoplastami rodzin książęcych — pierwszy Zbaraskich, W i ś nio wi e c ki ch, Poryckich i Woronieckich; drugi Rówieńskich. Trzeci wnuk Fiedora, również Semen, poprowadził dalej dom Nieświc-kich, który spotykamy jeszcze w XVII stuleciu, ale już bez tytułu książęcego, zarzuconego widocznie w skutek upadku majątkowego rodu. Obecnie rodzina Nieś wic kich. zdaje się że wygasła.—Źródła: „Codex Epistolaris, s. XV”; „Skarbiec Daniłowicza”; Stadnicki; „Metryka litewska”.    D-

Nieświcki, herb polski. Na tarczy w polu barwy niewiadomej trąba, obrócona barkiem na dół, a wylotem w prawo; na jej związaniu kotwica, w środku przekrzyżowana, z końcami w kształcie orlich głów. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie. Pieczętowała się nim rodzina książęca Nieświckich (ob.), na Wołyniu osiadła.— Źródła: pieczęć Wasyla Nieświckiego, ziemianina wołyńskiego, z roku 1560 w zbiorach p. S o u b i -Fig. 187. Nieświc- ge. Bis i er a, antykwaryu-ki, herb polski.    J

sza.    u-

Nieśwież, miasto w gub Mińskiej, pow. Słuckim, nad rzeką Uszą. Leży pod 53°13’ Bzer. półn. i 24°21' dług. wsch. od Paryża, odległe o 103 wiorsty od Mińska, o 84 w. od Słucka, o 13 w. od stacyi Horodzieje dr. żel. Moskiewsko-Brzeskiej. Posiada zamek starożytny Ks. Radziwiłłów, ordynatów Nie-swieskich, kościół parafialny, pojezuicki z grobami Radziwiłłów, (piękne malowidła i nieco ciekawych sprzętów kościelnych), 4 cerkwie z kościołów przerobione, bóżnicę i 7 domów modlitwy żydowskich. W N-u znajduje się se-minaryum nauczycielskie (założone w r. 1689, uczniów 83) i szkoła początkowa przy nim (77 uczniów). Na zamku zachowało się bogate archiwum; biblioteka, licząca około 20 000 tomów, przewiezioną została do Petersburga. Mieszkańców według obliczenia w dniu 1 stycznia roku 1896 liczył N. 10 237 (5 448 mężczyzn 4 789 kobiet); w tern żydów 5 692, prawosławnych 2 890, katolików 1 545, protestantów 32, innych wyznań 78. Według podziału na stany liczono-szlachty 165, ze stanu dnchownego 59, obywateli honorowych i kupców 63, mieszczan 7 885, wojska 791, włościan 1 180, innych stanów 94. Spis jednodniowy w r. 1897 znalazł w N. tylko 8 446 mieszk. (4 722 mężczyzn 3 724 kobiet).— Kiedy N. założony został, niewiadomo. W r. 1224 w bitwie nad Kalką uczestniczył książę Nieświeski, Teodor; w wieku XIII N. był stolicą księstwa, hołdującego naprzemian książętom Wołyńskim, Kijowskim. Halickim i Połockim. W połowie wieku XIII książęta Nieświescy stali się lennikami Litwy. Ród ich musiał wygasnąć w początkach wieku XV, gdyż w r. 1430 panuje tu już Fiedko Kory buto wicz, wnuk Olgierda. I ten ród musiał też wkrótce wygasnąć, w r. 1492 bowiem król Aleksander obdarzył N-em z przyległościa-mi Jana z Ciechanowca Kiszkę. Ostatnia z rodu Kiszków, Anna. poślubiła w r. 1513 Jana Radziwiłła, zwanego Brodaczem; odtąd N. znajduje się w ręku Radziwiłłów. Pierwszy z Radziwiłłów, dziedziców N-a, książę Mikołaj, przezwany Czarnym, przeszedł na wyznanie helweckie (r. 1554), a N. stał się wkrótce ogniskiem ruchu reformacyjnego na Litwie. Książe Mikołaj oddał protestantom kościół parafialny w N-u i założył tu drukarnię, z której, m. in wyszła biblia polska Budnego.—Ze śmiercią księcia Mikołaja skończyły się dobre czasy dla protestantów litewskich; syn jego, ks. Mikołaj Krzysztof, przezwany Sierotką, wrócił do katolicyzmu i w r. 1584 osiadł w N-u, gdzie wziął się gorliwie do przetwarzania roboty ojca. Odebrał kościół famy protestantom i oddał go jezuitom, którzy zabrali się do tępienia nowatorstwa i zacierania jego śladów. Na rynku w N-u palono książki protestanckie, biblię Brzeską i Nieświeską. Książę Mikołaj Krzysztof rozpoczął w r. 1584 w N-u budowę wspaniałego zamku, w r. 1589 pięknej bazyliki jezuickiej; w r. 1586 wyjednał u króla Stefana nowe przywileje dla mieszczan nieświeskich i oddał im wszystkie browary, gorzelnie i t. p. zakłady przemysłowe, znajdujące się w mieście. Miasto szybko podniosło się i zakwitło za jego rządów. W r. 1586 książę Mikołaj Krzysztof wyjednał też u króla Stefana przywilej na utworzenie trzech ordy-nacyi, Nieś wies kiej, Ołyckiej i Kleckiej. Ordynacya Ołycka w r. 1614 połączona została z Nieświeską, ordynacya zaś Kiecka w roku 1874.— Ks. Mikołaj Krzysztof założył jeszcze w N-u, oprócz wyżej wymienionych, klasztory benedyktynów i bernardynów; syn jego, ks. Albert, cerkiew unicką, która z czasem upadła. W r. 1617 bawił w N-u królewicz Władysław, po drodze do Moskwy; podejmował go wspaniale ks. Jan Jerzy.—W r. 1625 i 1651 panowała w N-u zaraza morowa.—W roku 1654 wojska carskie oblegały zamek nie-

M. S.

Red.

świeski i spustoszyły miasto do szczętu, przy-czem zginęło dużo ludu, który się schronił był do kościołów. — W r. 1659 znów kniaź C h o-wauskij oblegał zamek, spustoszył miasto i wyrżnął sporo ludności.—W r. 1672 ufundował tu klasztor dominikanów Bazyli Raka-nowski, podstoli Smoleński; w r. 1678 opactwo benedyktynów książę Michał Kazimierz Radziwiłł.— Podczas wojny Północnej ordynat Nieświeski, ks. Karol Stanisław, stauął po stronie Augusta II; za to też w r. 1706 Karol XII zdobył N. i strasznie spustoszył, oszczędzając tylko kościoły.—Urszula z Wiśnio-wieckich Radziwiłłowa, żona ordynata Michała Kazimierza (f 1762), urządziła w N-u teatr, pomnożyła bibliotekę i otworzyła na nowo drukarnię nieświeską. Za Czasów ba-nicyi następnego ordynata, księcia Karola Stanisława, zwanego Panie Kochanku (ob.) dobra Nieświeskie ulegały dwa razy sekwestrowi, przez eo bardzo ucierpiały. Ks. Karol wrócił do N-a na stałe dopiero w r. 1778 i rozpoczął tu życie huczne, o którym mnóstwo podań zostało. Do zasług ks. Panie Kochanku należy zaliczyć otworzenie w N-u szkoły artyleryi dla 30 biednych uczniów. W r. 1785 ks. Karol podejmował tu wspaniale króla Stanisława Augusta.—Po ks, Karolu objął ordy-nacyę synowiec jego, ks. Dominik, który po dojściu do pełnoletności pędził tu życie świetne i przyczynił się niemało do podniesienia dobrobytu N-a.—W r. 1812 książę Dominik, ua czele pułku jazdy, uczestniczył w pochodzie do Moskwy, co ściągnęło smutne skutki na N.; sławny skarbiec Radziwiłłowski został wtedy spustoszony.— Po śmierci księcia Dominika (r. 1813) ordynacya Nieświeską przeszła na linię Radziwiłłów pruskich, w których ręku do dziś dnia zostaje.—Wielkie pożary w r. 1836 i 1843 zniszczyły miasto, które się odtąd już nie podniosło.:—Powiat Nieświeski, jeden z 13-u namiestnictwa Mińskiego, ustanowiony został w r. 1793 ukazem Katarzyny II; w roku 1796 zniesiono go jednak i podzielono pomiędzy powiaty Słucki, Miński i Nowogródzki.— Por. Wł. Syrokomla „Wędrówki po moich okolicach” (1853); Edward Kotłubaj „Galerya Nieświeską” (1857).

Niethammer Fryderyk Immanuel (* w r. 1766 w Beilsteinie w Wirtembergii) tam też uczęszczał do szkół; w Jenie uczył się teologii, i tam otrzymał stopień magistra filozofii na podstawie rozprawy napisanej po łacinie p. n.: O istotnej podstawie objawienia (r. 1792). W tym samym roku został docentem prywatnym filozofii w Jenie i wykładał zasady filozofii Kanta, nie minęło zaś parę miesięcy, gdy powołano go na profesora nadzwyczajnego wydziału teologicznego tamże. Skutkiem napisania krótkiej rozprawy „o próbie (Fichtego) krytyki objawienia” zaznajomił się z F ich tern (ob.), zawiązał z nim stosunki bliższe i ogłosił w dalszym ciągu, pod wpływem jego, następujące prace: „Ableitung des moralischen Gesetzes aus der Form der reinen Vernunft” (1793) dalej: „Üeber Religion als Wissenschaft” (1795) i „Versuch einer Begründung des vernunftmässigen Offenbarungsglaubens” (1798) —Od roku 1795 rozpoczął N. wydawanie pisma peryodycznego p. n.: „Philosophisches Journal”, do którego przystąpił w r. 1797 także jako współredaktor Fichte. W r. 1799 ogłosił obronę Fichtego, którego zaczęto oskarżać o ateizm. W czery lata później (r. 1803) przenosi się N. razem z Schellingiem do Würzburga; tam otrzymuje stanowisko starszego proboszcza; po ustąpieniu Würzburga (r. 1805) powołują go na radcę konsystorza i radcę szkolnego do Bambergu. Po bitwie pod Jeną wyrabia tam He glow i posadę redaktora, sam zaś przenosi się (r. 1807) jako radca starszy do Monachium i tu pisze rozprawę polemiczną p. n. „Der Streit des Filantropismus und Humanismus” w niej zaś potępia energicznie utyli-taryzm i empiryzm w wychowywaniu młodzieży.—Umarł N. w Monachium w r. 1848.

Nieto albo Neto Dawid (* w Wenecyi w r. 1654 — f w Londynie w r. 1728), uczony żydowski. Był lekarzem i zarazem rabinem w Li-wornie, następnie w Londynie zajął stanowisko rabina starszego. Dokonał ulepszenia kalendarza żydowskiego, a w r. 1714 wydał dzieło teologiczne po hebrajsku i po hiszpańsku, noszące napis „Mateh Dan“ (Pokolenia Dana), cenione przez współwyznawców autora, jako dowodzące prawdziwości nauk tradycyjnych. Prócz tego N. ogłosił jeszcze kilka prac polemiczno-teologicznyoh przeciw sekciarzom żydowskim, jako też przeciw Inkwizycyi portugalskiej. — Podł. F, Straucha w „Encykl. powsz.” S. Orgelbranda (T. XIX, str. 441).

Nietoperze czyli rękoskrzydłe (Chiropte-ra) są to drobne zwierzęta ssące, których cechę wybitną stanowi zdolność do lotu, do czego też przystosowana jest budowa ich ciała. Wzrost mały, szyja krótka, głowa śpiczasta, kości kończyn przednich wydłużone dla rozpięcia błony lotnej, utworzonej ze zdwojeń Bkóry. Błona lotna rozpościera się pomiędzy wydłużonemi kośćmi dłoni i palców, ramienia i przedramienia, zbiega po bokach ciała, obejmuje kończyny tylne, a niekiedy, jak np. u naszych N-y, i ogon. Paluch kończyn przednich i wszystkie palce kończyn tylnych nie są spięte błoną. Część przednia ciała jest mocniej rozwinięta, niż tylna; obojczyki stosunkowo lepiej rozwinięte, niż u innych ssaków, klatka piersiowa szeroka i obszerna, a mostek wskutek doskonałego wykształcenia kończyn przednich, przystosowanych do lotu, posiada wystający grzebień, jak u ptaków, grzebień ten zwiększa powierzchnię przyczepienia silnych mięśni, wprawiających w ruch skrzydła. Miednica wąska i długa, kość krzyżowa mocno rozwinięta, zrośnięta z kośćmi kulszowemi, od przodu nie zamknięta spojeniem kości łonowych. W skrzydle przedramię jast dłuższe od ramienia, składającego się głównie z kości promieniowej (radius), gdyż kość łokciowa (ulna) jest szczątkowa. Palec wielki, krótki i zakończony ostrym, mocno zakrzywionym pazurem, pozostałe zaś palce u wszystkich nietoperzy, z wyjątkiem palca wskazującego u owocożernych, są pozbawione pazurów; palec trzeci zwykle najdłuższy.— W budowie kończyn tylnych wypada zaznaczyć, jako wybitną cechę, zanik kości strzałkowej (fibula) i wydłużenie u większości N-y, np. u naszych krajowych, kości piętowej w długą ostrogę (calcar), służącą do napięcia międzyu-trzonowe właściwe (sieczno-trąee) wszędzie po 3, szersze od przedtrzonowych,— N-e, jako zwierzęta nocne, latem cale dni spędzają w rozmaitych kryjówkach, w dziuplach starych drzew, w jaskiniach skalnych, w lochach budynków i t. d, i dopiero o zmroku wylatują, jedne wcześniej, inne później, by uganiać się za owadami koło zabudowań, w pobliżu drzew, lub nad wodą. Oprócz lotu wszystkie inne rodzaje ruchu mają bardzo utrudnione. Chodzić właściwie nie mogą, pełzają jednak popychając się nogami tylnemi, a przód ciała podpierają na napięstkach skrzydeł złożonych.—Odpowiednio do sposobu życia. N. mają najlepiej wykształcony zmysł słuchu i dotyku: szczególnie czuła jest

1/

V.

^ügpi

ÄÄ;-:!

•v

m

Ą mu

<£i

IPN

HS*

Übte»

SPSS

SP

WMm

ÄÜ

itei

ii

mêi

v-

y-

■‘M+S

l«fk?

vMm

h«Rr ♦ ......**$!

pl

ÜBLf

1ÜX.

tßC

Fig. 188. Nietoperze. 1. Mopek (Synotus barbastellus), 2. Długouch (Plecotus auritus)-, oba w j/₂

wielkości właściwej (podług F. Spechta).

dowej i ogonowej części błony lotnej. Pięty zwrócone są ku sobie, stopy krótkie o pięciu palcach, prawie równych, z ostremi, zakrzywio-nemi pazurami. — Ciało nietoperzy, z wyjątkiem błony lotnej, uszu i narośli na nosie, jest pokryte cienkiemi i miękkiemi włoskami, które u jednych gatunków bywają bez połysku, ba-wełniste i szare, u innych jedwabiste i barwne.— Uzębienie N-y jest zupełne, t. j. składające Bię z zębów siecznych, kłów i trzonowych. U owadożernych zębów siecznych w szczęce górnej mniej, niż w żuchwie; kły bardzo ostre; zęby trzonowe dzielą się na 1) prz edtrz o no we (tDące), małe, z każdej strony po 1—3, i 2) delikatna błona lotna, bogata w liczne rozgałęzienia nerwów; prócz tego u niektórych gatunków znajdują się czułe narośle nagie na nosie. Uszy najczęściej duże, a niekiedy ogromne; u wielu gatunków jest wykształcona przykrywka uszna, koziołek {tragus). Oczy najczęściej małe.— Nietoperze pomiędzy ssakami stanowią grupę najbardziej rozpowszechnioną, ponieważ zamieszkują nawet takie wyspy, na których nie znajdujemy innych przedstawicieli ssących.—Większość N-y trzyma się krajów gorących, im bliżej strefy umiarkowanej liczba ich coraz bardziej maleje, a do koła biegunowego dochodzi zaledwie parę gatuków.— Niektóre gatunki przed

Cz. St.

rozpoczęciem się chłodów zimowych opuszczają ojczyznę swoją, udając się do krajów cieplejszych, większość jednak, a także nasze gatunki krajowe, odbywa sen zimowy, zawiesiwszy się ha-czystemi pazurami nóg tylnych, z głową zwieszoną na dół, w kryjówkach, zabezpieczających od nagłych zmian ciepłoty i innych nieprzyjaznych wpływów, przyczem ciepłota ich ciała znacznie się obniża. — Z wyjątkiem okresu parzenia się osobniki płci odmiennych trzymają się oddzielnie. Samica rodzi raz tylko do roku jedno młode, najwyżej dwoje. Młode z początku są bardzo niedołężne, nagie i ciągle przyssane do sutków matki. Sutki w ilości jednej pary mieszczą się na piersiach lub po bokach ciała pod pachami. Matka póty nosi z sobą swoje dziecię, dopóki nie podrośnie i nie stanie się zdolne do lotu.— Żywią się N-e najczęściej owadami, które umieją chwytać w locie, a że są żarłoczne, więc przynoszą wielką korzyść, bo tępią ogromne masy szkodliwych owadów; niektóre tylko gatunki żywią się owocami lub krwią ptaków i ssących.—Wszystkich znanych N-y, jest około 400 gatunków, z tych dwadzieścia kilka krajowych, dzielimy je na: I) owo-co żerne (Frugwora), mieszkające w krajach gorących półkuli wschodniej, z uszami krótkie-mi i tępo-sęczkowatemi zębami; do nich należą gatunki największe. Tworzą jedną rodzinę (Pte-ropina) z najliczniejszym rodzajem rudawki (Pteropus). II) Owadożerne (Entomophaga), liczniejsze od poprzednich i spotykane na całej kuli ziemskiej. Długie albo szerokie uszy; zęby ostro-sęczkowate. Obejmują dwie grupy: 1) liścionosych (Phyllorhina), u których nos otoczony jest błoniastemi, nagiemi naroślami; u nas reprezentowane tylko przez jeden rodzaj podkowca (Rhinolophus). W Ameryce południowej spotykają się wampiry, gatunki największe w całej grupie; 2) gładkonosych (Oymnorhina), mających nos gładki, bez narośli błoniastych, uszy z koziołkiem. Do najpospolitszych należą u nas: uszak długouch (Ple-cotus auritus), nocki i mroczki, (ob. fig. 188 na str. 951). Szczątki kopalne nietoperzy znane są z dolnych pokładów trzeciorzędowych.— Poszczególne rodzaje i gatunki N-y opisane będą w artykułach właściwych.

Nietnlisko Duże, N. Małe i N. Fabryczne, leżące obok siebie dwie wsi i osada fabryczna w gubernii Radomskiej, powiecie Opatowskim, gminie i parafii Kunowskiej, przy uściu Swiśliny do Kamiennej; odległe o 2 wiorsty od stacyi Kunow dr. żel. Nadwiślańskich. N. Duże liczy 582 mk. N. Małe 396 mk. Jest osada dawna, wspominana już u Długosza; posiada cmentarzysko starożytne, które zbadał i opisał F. M. Sobieszczański („Wycieczka archeologiczna”, str. 33). N. Fabryczne liczy 650 mieszk; posiada dwie walcownie żelaza, dużą i małą z 7 piecami szwejsowemi; należą oue do zakładów górniczych Starachowickich i poruszane są przez motor wodny (mają jednak zapasowy motor gazowy). Oświetlone są elektrycznością. Zatrudniają około 150 robotników.

Nietykalność, nietykalny. Wyrazy te od powiadaj u łacińskim inviolatus, immuniłas, francuskim inviolable, immunité. Jeśli mowa o wyłączeniu pewnych osób, klas lub majątków od ciężarów publicznych, należy wtedy używać drugich z kolei obcych odpowiedników (ob. w Eucyklo-pedyi naszej i m m u n i t a s). Obszerniej znów powyższe nagłówki pojmować można w znaczeniu prawa, mającego na celu zabezpieczenie wolności osobistej, fizycznej i ochronienie od samowoli bądź prywatnej, bądź organów władzy państwowej, samorządowej (autonomicznej) lub kościelnej. Życie każdej jednostki wymaga swobody ruchu, jest bowiem jedną z jego odmian. Owa zaś swoboda należy do najdrogocenniejszych właściwości bytu, złączonej z naturą samą. Pozbawienie wolności fizycznej, bywa często jedyną karą za występki ciężkie. Gdy więc człowiek zmuszony był podporządkować wiele z swych czynów pod wymogi państwa, starał się, choć nie wszędzie, zapewnić, jeśli nie sobie, to przynajmniej swoim przedstawicielom N.—Myśl przewodnia prawa leży w tern, aby zapewnić spokój i swobodę od nadużyć bezprawnych organów władzy, zemsty osobistej, aby drobne lub sztuczne podejrzenia nie poczytywano na równi z winą istotną. Powyższe więc prawo jest albo przywilejem osób pojedyńczych, nprz. dostojników, naczelników państwa, posłów dyplomatycznych, sejmowych, albo należy do praw ogólnych wszystkich obywateli.— 1) Co się tyczy przywileju, to już a) w starożytnym Rzymie osoba trybuna ludu (ob ), była nietykalna (sacrosancta), a gdy urząd ten zjednoczył się z godnością cesarską, wtedy każdy najmniejszy gwałt przeciwny czci należnej panującemu stanowić zaczął zbrodnię obrazy majestatu (crimen laesae Maiestatis). Potem w każdej ustawie ustrojowo-państwowej (por. Franc y a, Niemcy i t. p.), jak i w kodeksach karnych, owo prawo monarsze jest szczegółowo zabezpieczone, b) co się tyczy członka poselstwa dyplomatycznego, nawet u ludów, noszących mało właściwe miano „dzikich”, osoba wysłańca poczytuje się za świętą, wolną od wszelkiego pozoru przymusu, tembardziej swawoli, służy jej t. zw. zakrajowość (ob.), c) w sejmach znów parlamentarnych, każdy ich uczestnik ma prawo N-i. Tak np. angielski freedom from arrest and molestation datuje się jeszcze z czasu Ethelharta z r. 600, t. j. z końca stulecia VII-go, a prerogatywa ta służyła całej rodzinie i domownikom; zaszła wreszcie potrzeba ograniczenia jej w r. 1770 tylko do samej osoby członka parlamentu na 40 dni przed kadencyą sejmową, w ciągu niej i w takimże okresie czasu po zamknięciu obrad. Lordom służy dożywotnie.—W Austryi bez pozwolenia Izby Sejmo-

F. 0.

ją-

wej właściwej, nie wolno pociągnąć przed kratki sądowe karne, ani aresztować, z wyjątkiem t. z w. gorącego uczynku (Ust. z d. 3/X roku 1861 i d. 21 /XII r. 1867). Izba ma prawo żądać zawieszenia śledztwa na czas kadencyi lub na cały okres wyborczy.—Takaż ustawa jest we Francyi, podobna w Grecyi, gdzie i przymus osobisty nie może być wykonywany na 40 dni przed otwarciem sejmu i w trzy tygodnie po zamknięciu. Toż samo w Hiszpanii; trybunał najwyższy rozstrzyga tymczasowo sprawę wol-nośoi posła lub senatora, aż do zebrania się kortezów.— Przytaczamy w końcu przepisy kon-stytucyi Rzeszy niemieckiej (§ 31), pruskiej, rumuńskiej, szwedzkiej i t. p.—W Stanach Zjednoczonych Ameryki Północnej, jakkolwiek zastrzeżona została N. poselska, ale wyjątek stanowi zbrodnia treason (zdrady państwa) i felony and breach of the peace (pogwałcenie spokoju publicznego). Ze względu więc, że pod ostatnie przestępstwo praktyka sądowa podciąga prawie wszystkie występki, osoba członka kongresu mogłaby być narażona na samowolę, lecz tam klapą bezpieczeństwa jest obyczaj i opinia ogółu.— 2) Z kolei pod pojęcie w nagłówku umieszczone zamieścić trzeba prawo obywatelskie ogólne, służące wszystkim mieszkańcom kraju.— ADglia stoi na czele pod względem dokładności gwarancyi i praktyki w życiu. W słynnej Charta magna za Jana bez Ziemi z roku 1215, stoją słowa następne: „żaden człowiek wolny nie ma być chwytany, ani uwięziony, ani z posiadłości swej wyzuty, ani jako po za prawem ogłoszony, ani na wygnanie skazany, aui żadnym innym sposobem uszkodzony, ani sami go nie najdziemy, ani nikogo nań nie naślemy, oprócz na mocy wyroku równych mu sędziów, albo na mocy prawa krajowego”. Zasady powyższe, ściśle rozwinięte w akcie Habeas corpus z r. 1679 (ob.). Ztąd każdy może za pomocą writ of habeas domagać się natychmiastowego postanowienia sądu, co do właściwości uwięzienia. Tylko parlament władny jest zawiesić chwilowo Habeas corpus act z r. 1679. Nic dziwnego, że w Anglii istnieje przysłowie: my house is my castle (mój dom jest moim zamkiem), a znany pisarz C h a t a m mało przesadza, gdy mówi: „w Anglii nawet królowi nie wolno nachodzić chałupy, choćby była najlichsza i do najuboższego z poddanych należała”. W chronologicznym porządku należy się miejsce ustawie pod nazwą: Neminem captivare permit-temus, nisi iure victuni (ob.) Władysława Jagiełły z r. 1433, rozwiniętej w latach 1454, 1496, 1505, 1520, 1550 i powtarzanej w paktach konwentach. Ustawa Jagiellońska tyczyła się szlachty i mieszczan, a W. ks. litewski Zygmunt, oraz król Kazimierz Jag. i król Zygmunt Stary zastosowali ją do krajów swych dziedzicznych.—W związku z poruszonym przedmiotem jest ognniczenie u nas orzecznic-

Ënc. Powsz. Illustr. S. II. Zesz. 15. T. II.

twa konsystorskiego biskupów. Kościół coraz bardziej rozszerzał swą władzę w stosunku do ludności świeckiej, nawet w zakresie, który dziś mianujemy karnym, kryminalnym. W Wiekach średnich starostowie po ziemiach i powiatach obowiązani byli wykonywać wyroki biskupie, aż koniec temu położyły ustawy z r. 1562/3 i 1565, wstrzymujące egzekucyę świecką orzeczeń duchowieństwa w Polsce.—W Historyi Francyi słynne są nadużycia w XVII i XVIII stuleciu, gdy in blanco podpisane przez króla smutnej pamięci lettres de cachet (ob.) są narzędziem zemsty w rękach ministrów, dworaków i ich nałożnic. Ponieważ Francuzi lubują się w szumno brzmiącym frazesie, wbrew najprostszym u nich objawom życia, przeto prawo nietykalności pomieścili w głośnej „deklaracyi o prawach człowieka” w r. 1791, na lat parę przed czynami Konwencyi narodowej (ob.) a potem w konstytucyi z r. 1814 (§ 4), z r. 1848 (§ 2) i luźną sankcyę stanowią groźby kodeksu karnego (art. 341/4) za gwałty przeciw osobom obywateli.— W Niemczech ustawy zasadnicze z r. 1848 w art. III § 8 tworzą normę, że areszt może nastąpić z mocy nakazu prawnego, wręczonego natychmiast, lub w ciągu 24 godzin. Policya obowiązana w dniu następnym skierować uwięzionego do — sądu właściwego, który zażąda kaucyi lub poręczenia „chyba, że zachodzą poszlaki ważnej zbrodni”. Państwo musi wynagrodzić niewinnie zatrzymanego. Ogólniki powyższe mimo gróźb kodeksu karnego są ogólnikami i dają swobodę do nadużyć, a jednak służą za podstawę ustawie pruskiej z d. 12 lutego r. 1850, procedurze karnej Rzeszy z r. 1877, ustawie austryackiej z r. 1867 (art. VIII i tamże procedury karnej z r. 1873), W innych państwach zacytować wypada § 145 art. z r. 1827 w Portugalii, § 7 w Belgii, art. 4 i 5 z d. 30 czerwca r, 1876 w Hiszpanii i t. p.—Wogóle z wyjątkiem Anglii można powtórzyć słowa pisarza rzymskiego: quid leges sine moribus i ubolewać nad ogólnikami bez dostatecznej sankcyi, nad praktyką policyi i sędziów śledczych, jakkolwiek np. w Austryi ustawy z r. 1867 i 1879 zapewnić usiłują wynagrodzenie poszkodowanemu i odpowiedzialność karną urzędników przekraczających granice powierzonej sobie władzy.

Nietypowy, raczej Nietypowość (łac. A t y p i a z gr. a (przeczące) i o rÓ7ioę= piętno, wzór, zarys i t. p.) oznacza odbieżenie od pewnego przebiegu prawidłowego, zwłaszcza gdy mowa o chorobach, albo takich, które mając zwykle rozwój i bieg nie zbaczający ze znanej przez doświadczenie kolei, jak np. zapalenie płuc, zimuica i t. p. wyjątkowo przebiegają inaczej, albo też takie, które wogóle nigdy przebiegu zupełnie prawidłowego nie posiada-Mową nietypową nazywana bywa za-jąkliwa lub inną wadą jaką dotknięta. Nako-niec miano nietypowości zastosować można do

120

zjawiska każdego, odbiegającego od prawidła danego.

Dr. J. P.

Dr. J. P.

Nietzki Adam, (* w Rheinie [Prusy książęce] d. 10 sierpnia r. 1714—f w Halli d. 28 września r. 1780) lekarz. Przykładał się naprzód do nauk teologicznych w Królewcu, następnie przeniósł się do Halli, gdzie zapisawszy się do wydziału lekarskiego w r. 1753 dyplom doktora medycyny uzyskał, W r. 1768 został drugim profesorem lecznictwa w Altdorfie, ale już w następnym przeniósł się do Halli i tam do śmierci wykładał, jako profesor zwyczajny. N. był stronnikiem gorliwym poglądów F r. Hoffmanna (ob.), jak się pokazuje z jedynego dzieła jego większego „Elementa pathologiae uni-versae” (Halla 1756 i Yverdou 1766). Przytaczamy tu życiorys N-go tylko dla tego, ponieważ L. Gąsiorowski w „Zbiorze wiadomości do hist, sztuki lek. w Polsce” (T. III, str. 143 i 158), pisząc samowolnie nazwisko jego „Niecki”, z zastrzeżeniem wszakże („zdaje się że Polak”), chciałby go zaliczyć do lekarzy polskich, a to, co na poparcie zdania swego przytacza, żadną miarą za dowód nie stanie. Pomimo to F. M. Sobieszański w „Encykl. powsz.” S. Orgelbranda (T. XIX, str. 345) „Nieckiego”, pomijając zupełnie pisownię właściwą nazwiska jego, robi już stanowczo Polakiem, którym nie był z pewnością największą, chociaż prawdopodobnie zaliczyć go można do potomków zniemczonych Mazurów pruskich.— S. Kośmiński pominął go słusznie w „Słown. lekarzów pols.”

Nietzsche Fryderyk Wilhelm (*w Röcken pod Lützen d. 15 października r. 1848 —f w Wejmarze dnia 25 sierpnia r, 1900). Należy do najwybitniejszych postaci w ruchu umysłowym europejskim z końca stulecia XIX-go. Można nawet stwierdzić, iż wpływ jego dzieł i poglądów wzrasta jeszcze ciągle.—Ojciec N-go kształcił się na teologa, był jakiś czas nauczycielem domowym na dworze Altenburskim, w końcu został proboszczem w Röcken, zalecony przez Fryderyka Wilhelma IV. Był to człowiek szanowany, zdolny, pełen uczuć głębszych, a przy-tem zamiłowany w muzyce, co niewątpliwie wywarło wpływ na syna. Niestety, wcześnie bardzo ojciec syna osierocił, umarł bowiem już w roku 1849, skutkiem nadwerężenia mózgu przez upadek ze schodów. Dziad N-go był su-perintendentem, pisał wiele, a sprawy i ruch religijny bardzo żywo go zajmowały. Matka N-go, Franciszka, była z domu O e h le r, osoba wesoła i żywego usposobienia, miała lat 24 gdy ją mąż odumarł, ojciec jej zaś był także pastorem. Można więc śmiało powiedzieć, że duch protestantyzmu religijnego i prawowiernego czuwał nad kolebką N-go, zamiłowanie zaś do zagadnień religijnych i moralnych tkwiło mu już we krwi. Jego wielka później do chrześciań-stwa nienawiść dowodzi najlepiej, jak bliskie było mu ono niegdyś; coś w rodzaju propagatora religijnego leżało niewątpliwie na dnie jego osobistości. N. sam wyprowadzał później pochodzenie swojej rodziny z Polski, a mianowicie od Niecki ch, herbu Radwan. Miała to być rodzina protestancka, która w początkach stulecia XVIII-go, pragnąc uniknąć prześladowań, przeniosła się do Niemiec. Jest to rzeczą wielce znamienną, iż N. chlubił się tym swoim pochodzeniem od szlachty polskiej i cieszył się bardzo, gdy go za granicą brano za Polaka, miał też istotnie rysy i typ słowiański. Jego skrajny indywidualizm ma w sobie także coś słowiańskiego; zachwycał się również polskiem „Liberum veto”, a o Koperniku wyrażał się z podziwem, iż „jako Polak stanął sam jeden w sprzeczności z doświadczeniem zmysłowem całej reszty ludzi”; uwielbiał także Szopena za to, że „uwolnił muzykę od wpływów niemieckich i od zamiłowania w brzydocie i ponurości”. Znalazł się też nawet jakiś oszust, który, na podstawie sfałszowanego dokumentu, utwierdził N-go w mniemaniu, iż na prawdę ze szlachty polskiej pochodził. Po śmierci ojca (r. 1849), przeniosła się matka wzraz z dwojgiem dzieci: Fryderykiem i Elżbietą (obecnie pani Förster-Nietzsche, kierowniczka archiwum N-go w Wej-marze) do Naumburga nad Salą, gdzie rozpoczęło się wychowanie szkolne dzieci, najpierwej w szkole wydziałowej, później w gimnazyum. Niezwykłe uzdolnienie chłopca sprawiło, iż otrzymał miejsce funduszowe w szkole wyższej w Pforta, gdzie też aż do r. 1864 pozostał. Tutaj rozbudziło się w nim zamiłowanie do filologii i historyi, natomiast naukami przyrodnicze-mi nie miał sposobności zajmowania się, do matematyki zaś brakło mu wprost uzdolnienia.—Już w gimnazyum zaczął N. zajmować się poetą greckim Theognisem z Megary, fakt ten jest ważny, albowiem u tego właśnie poety greckiego spotykamy się z poglądem na moralność, odpowiadającym późniejszym zapatrywaniom N-go. W ostatniej też klasie gimnazyum zaczął N. zajmować się po raz pierwszy dziełami R. Wagnera (ob.); z owych także czasów pochodzą pierwsze jego zachwyty dla dziewiątej symfonii Beethoven a, tudzież dla dzieł Ajschilosa i Platona. Z tych lat pochodzi także pierwsza jego przyjaźń, np. z Deus-senem, obecnie profesorem filozofii w Kielu, i z niektórymi innymi. Lata od r. 1864 do 1867 obejmują czasy pobytu N-go w uniwersytecie, najpierwej w Bonnie (dwa kursa), później w Lipsku (cztery kursa).—Najwybitniejszemi jego nauczycielami w Bonnie byli R its chi i Jahn. Gdy Ritschl pokłóciwszy się z Jahne m, przeniósł się do Lipska, N. poszedł za nim i tu słuchał głównie wykładów C u r ti u s a, Rose h era (ekonomisty) i Tischendorfa (oryentalisty). Już gdy N. był uczniem uniwersytetu lipskiego, wyszły pierwsze jego prace drukowane w „Rheinisches Museum*, a mianowicie rozprawa p. n. „Zur Geschichte der Theo-gnideischen Spruchsammlung” (tom XXTI), tudzież uwieńczona przez uniwersytet liński praca: „De fontibus Diogenis Laertii” (tom XXIII).—Po uniwersytecie, przyszła kolej na rok służby wojskowej, którą N. odbył od jesieni r. 1867 do jesieni r. 1868 w pułku artyleryi w Naumburgu, W wojsku, skacząc na konia, doznał przypadku, chorował ciężko, a po przebytych cierpieniach wrócił w r. 1868 do Lipska. Tu przysposabia się do promocyi doktorskiej i do habilitacyi na docenta. Ale zanim jeszcze jednego i drugiego dokonaó zdołał, otrzymuje powołanie na profesora do Bazylei.—Wydział filozoficzny w Lipsku nadaje mu doktorat bez egzaminu, tylko na podstawie prac, i tak już w 24-ym roku życia kończą się dla N-go lata nauki, a zaczyna się okres nauczycielski.—Do charakterystyki czasów studenckich z życia N-go, należy jeszcze dodaó, że w Bonnie wstąpił razem z Deussenem do związku burszów „Franconia”, nabrał jednak do tego rodzaju życia takiego obrzydzenia, że go ze związku wyrzucono, gdy kolegom zaczął dosadnie wykazywać czem oni właściwie są. Nieprzezwyciężony wstręt do palenia, pijaństwa i rozpusty, oto jedyna korzyść, którą N. z tego krótkiego pobytu swojego wśród burszów wyniósł. W Lipsku zdaje się, zerwał także N. stanowczo z chrześciaństwem na wierze pozytywnej opartym. Łatwo zrozumieć, że nie mogło być inaczej. Suchy, a połowiczny protestantyzm nie mógł zaspakajać potrzeb tego umysłu gorącego; zresztą nie szukał on spokoju, którego mu w powietrzu zawieszony protestantyzm dać nie mógł, lecz szukał prawdy. „Czyż w badaniach naszych”— pisze do siostry—„szukamy ciszy, spokoju, szczęścia? Niel Tylko prawdy, choćby najbardziej odstraszającej i szpetnej. Chcesz być uczniem prawdy to badaj”. Tak budzi się w nim i opanowywuje całe jego jestestwo, namiętna miłość i pragnienie prawdy, niech ona będzie jaką chce, byle była prawdą. Staje się więc N. powoli „filozofem” w dosłownem tego miana znaczeniu, to jest mądrości i prawdy miłośnikiem; najwznioślejszy „Eros” w sensie platońskim, oto treść całego jego życia dalszego. W Lipsku zapoznaje się N. także z filozofią Schopenhauera i przez lat dalszych dziesięć widzimy go jej uczniem. Zachwyciły go głównie dwie myśli Schopenhauera, tj. metafizyozna o pier-wotności woli i etyczna o wyzwoleniu; sprzeczności natomiast tkwiące w rozwinięciu systemu dostrzegł N. wcześnie. W Lipsku zaprzyjaźnił się także z Ervinem Rhodem (ob.), znakomitym później filologiem i przejął się bezgranicznem uwielbieniem dla R. Wagnera. Napewno można twierdzić, że już w tych czasach zarysowywał się przyszły kierunek umysłowy N-go.—Z zawodu filolog, narzeka jednak na drobiazgowość stu-dyów filologicznych: „Nasz sposób pracowania” — pisze w liście do Gersdorf a —„jest straszny, te sto książek, które leżą przedemną na stole, to tyleż kleszczy wypalających we mnie nerw samoistnego myślenia”.--Na prawdę zajmowały go już wówczas nie szczegółowe zagadnienia, lecz dalekie widnokręgi i bardzo szerokie pomysły. Powołany więc do Bazylei na profesora filologii, rozpoczyna tam N. rozwijać działalność z duchem ówczesnej uczoności filologicznej wcale niezgodną. W kwietniu r. 1869 przybywa do Bazylei i pełen otuchy rozpoczyna zawód profesorski od wykładu „Homer i filologia klasyczna”. Już w marcu r. 1870 zostaje profesorem zwyczajnym; ale w lecie wybuchła wojna, jako Szwajcar, już naturalizowany, wstępuje do oddziału sanitarnego; pielęgnując chorych nabawia się sam ciężkiej choroby i ze zdrowiem już na zawsze nadwerężonym wraca do Bazylei na katedrę, zabiera się do pracy zawodowej, ale siły nie wytrzymują. W styczniu r. 1871 uzyskuje urlop; także w latach 1875/76 i 1876/77 przerywa wykłady, dla poratowania zdrowia; bawi we Włoszech, zresztą pełni gorliwie obowiązki swoje, aż nakoniec w r. 1879, na wiosnę, ustępuje zupełnie ze zajmowanego stanowiska.—Jego wykłady w Bazylei obejmowały różne działy filologii, głównie jednak zajmował się w nich historyą literatury greckiej; napisał także parę rozpraw dla „Rheinisches Museum”, z których najważniejsze dotyczyły Homera i Hezyoda, a wr. 1871 ogłosił pierwsze swoje sławne dzieło: „Geburt der Tragödie aus dem Geiste der Musik”; z czasów bazylejskich pochodzą także jego cztery „Unzeitgemässe Betrachimgen” (1878—1876), tudzież „Menschliches, Allzumenschliches, ein Buch für freie Geister” (1878).—Co do wpływów duchowych, to w Bazylei miejsce Schopenhauera, którego znał tylko z dzieł, osobiście zaś nigdy go nie wdział, zajmuje Ry s z a r d Wagner. Jego stosunek do Wagnera przeszedł w czasach bazylejskich wszystkie stopnie. Najpierwej oddany mu całkowicie, pragnie przy pomocy sztuki Wagnera zreformować całą kulturę współczesną. W towarzystwie Wagnera przebywa N. w latach 1869 i 1870 nad jeziorem czterech kantouów w Tribschen; mistrz muzyk i poeta staje się dla N-go wcieleniem prawdziwie filozoficznego ducha; dla Wagnera jedynie gotów odtąd działać i całkowicie się poświęcić. Owocem tego niesłychanego zapału dla Wagnera było właśnie dzieło: „Die Geburt der Tragödie aus dem Geiste der Musik”. Wpływ tej książki na Wagnera, jego rodzinę i wszystkich jego zwolenników był olbrzymi, filolodzy natomiast z zawodu przyjęli je z lekceważeniem. Wila-mowitz von Möllendorf, obecnie profesor filologii w Berlinie, napisał broszurę p. n. „Zukunftsphilologie, eine Erwiederung auf Friedrich Nietzsches Geburt der Tragödie” i napadł w niej na N-go w sposób niezmiernie gwałtowny. Odpowiedzieli mu nie mniej ostro w obronie przyjaciela, sam Wagner i Erwin Rhode, którego: „Afterphilologie zur Beleuchtung des Pamphletes Zukunftsphilologie” nie ustąpiła w niczem co do ciętości W i 1 a m o w i t z a krytyce. —W czterech rozprawach zebranych razem p. n. „Unzeitgemässe Betrachtungen” przebija się także jeszcze gorący kult dla Wagnera. Ąle już w roku 1874 rozpoczyna się w umyśle N-go zwrót. Wagner staje się coraz większym mistykiem, twórczość jego przybiera cechy coraz więcej religijne, jakieś szczególnego rodzaju dążności metafizyczne zaczynają go opanowywać; przeciwnie N. zwraca się coraz więcej do życia rzeczywistego, duch czasu ówczesny zaczyna go ogarniać; od Schopenhauera przechyla się nie do mistycyzmu, ale raczej do pozytywizmu. Do zerwania przychodzi w r. 1876. W tymże właśnie roku odbywały się pierwsze przedstawienia oper wagnerowskich w Bayreuth. N. przybył zaproszouy, ale już po pierwszych próbach ucieka; wraca raz jeszcze, przekonać się jednak do tej nowej sztuki nie może i zrywa z Wagnerem na zawsze.—W czasie przedstawień w Bayreuth powziął N. plan dzieła „Menschliches Allzumenschliches”, to jest pierwszy zwiastun jego właściwej filozofii: „Teraz odważyłem się nareszcie”—pisze—„szukać mądrości samoistnie, odważyłem się zostać „filozofem” podczas gdy pierwej „filozofów” tylko uwielbiałem”. N. posłał dawnemu przyjacielowi egzemplarz dzieła „Menschliches etc.” równocześnie Wagner jemu tekst „Parsivala”. Przesyłki dziwnym zbiegiem okoliczności skrzyżowały się i odtąd oba dla siebie stali się obcemi. Wagner przeszedł ostatecznie do mistyki, N. do pozytywizmu. Widoczne to z ostatniego dzieła, należącego jeszcze do okresu bazylejskiego, które wyszło w r. 1879 p. n. „Vermischte Meinungen und Sprüche”.—Jeżeli teraz zapytamy, dlaczego ci oba, tak serdeczni niegdyś przyjaciele, rozstali się ze sobą, to można na takie pytanie odpowiedzieć, iż rozeszli się, gdyż ich poglądy na świat rozeszły się w kierunkach wprost ze sobą sprzecznych, tak samo, jak to zresztą dokonywało się w całej umysłowości europejskiej z owych czasów. Mistycyzm i pozytywizm, albo zwrot do chrześcijaństwa z jednej, do myślenia tak zwanego ściśle naukowego z drugiej strony, oto co się przygotowywało; te dwa prądy sprzeczne porwały także Wagnera w jednym, a N-ego w drugim kierunku. Być może, iż przyczyniły się także do rozdziału przyjaciół jakieś niechęci osobiste, lub plotki, ale były to napewno pobudki natury bardzo drugorzędnej.— Ostatni okres twórczości N-go obejmuje lata od 1879 do 1889. — W Bazylei traci zdrowie, opuszcza posadę i przyjaciela najlepszego, pozostaje mu tylko jego nowa filozofia; życie prowadzi odtąd wędrowne, lata spędza w Engadinie, zimy na Riwierze albo dalej we Włoszech. Cierpienia fizyczne jednak zwiększają się u niego ciągle, ogólny rozstrój nerwowy wzrasta, życie staje mu się—jak sam pisze w jednym z listów—„strasznym ciężarem”. W takich to warunkach powstają główne jego dzieła. W r. 1880 wychodzi: „Der Wanderer und sein Schatten”; w 1881 „Morgenröte”; w 1882 „Die fröliche Wissenschaft”; od r. 1883 do 1885 „Also sprach Zarathustra” w czterech częściach. W lecie r. 1886 wydaje: „Jenseits von Gut und Böse”; w jesieni r. 1887 „Zur Genealogie der Moral”. Jeszcze rok 1888 obfituje w nowe prace, na wiosnę tego roku pisze „Fali Wagner” w lecie „Götzendämmerung”; w jesieni „Antichrist”, jako pierwszą część wielkiego dzieła, które miało wyjść pod zbiorowym napisem „Der Wille zur Macht, Versuch einer Umwertung aller Werte”; wreszcie w grudniu r. 1888 pisze „Nietzsche contra Wagner”; do tego przybywa jeszcze wiele niezużytkowanych ułamków, przybywają liczne poezye filozoficzne, pomysły, studya i t. d. Jego filozoficzny „eros” opano-wywuje go w stopniu coraz gwałtowniejszym, z jakiegoś gieniusza dobroczynnego, staje się dlań jakby jakimś demonem strasznym; od zerwania z tradyeyami religijnemi domu rodzinnego, prowadzi go dalej do zerwania z metafizyką Schopenhauera, mistyką Wagnera, aż do pozytywizmu, który go również zadowolić nie zdołał. Powoli zrywa ze wszystkiemi złudzeniami, ze wszystkiem co ukochał, a przytem opa-nowywa go jakiś dziwny fanatyzm i chęć nawracania wszystkich na swoją nową wiarę. Przyjaciele zaczynają powoli odsuwać się od niego, publiczność czytająca jego dzieł nowych nie rozumie, prasa, krytyka, uniwersytety ignorują go. N. skarży się na opuszczenie, na samotność: „Jestem coraz samotniejszy” — pisze w jednym z listów—„coraz chłodniejsze wieją na mnie wichry” — „o jakże wszystko odemnie ucieka” — „około mnie tylko moje dawne zagadnienia, czarne jak kruki“. „Oto samotność, nie mam nikogo, ktoby dziełił ze mną moje „tak” i moje „nie“. Zanim jednak jego los się spełnił, doczekał się N. jeszcze pierwszych błysków uznania. W r. 1888 ogłosił Brandes w uniwerstytecie w Kopenhadze wykłady o N-em, liczba słuchaczy była ogromna, dzienniki zaczęły się nim zajmować, a wtedy zaczął doznawać pierwszych wrażeń zbliżającej się sławy. Ale już w styczniu r. 1889, popadł w chorobę umysłową, nieuleczalną.—W Turynie dostał napadu apoplektycznego ; przewieziono go do zakładu obłąkanych w Bazylei, potem do instytutu w Binswangen (w pobliżu Jeny). W marcu r. 1890 zabrała go matka do Naumburga, a po jej śmierci siostra do Wejmaru, gdzie umarł w r. 1900. Pochowany jest w Röcken na wiejskim cmentarzu, obok rodziców bez żadnych cerymo-nij religijnych, pożegnał go tylko nad grobem w imieniu młodzieży jakiś obcy student niemiecki. Oto krótki rys życia tego niezwykłej miary myśliciela i pisarza: rozważmy teraz jeszcze krótko główoe i zasadnicze myśli jego filozofii. Przechodząc do filozofii N-go, należy przedewszyst-kiem stwierdzić, iż charakterystyka jego poglądu filozoficznego na świat nastręcza trudności wielkie. N. bowiem systematykiem nigdy nie był, poglądów swoich nie rozwijał w formie rozpraw lub wywodów naukowych, metodycznie opracowanych, jak to czynili i czynią inni filozofowie. Był to umysł nietylko filozoficzny, ale nadewszystko poetyczny, gorący, dla którego jedyną w życiu namiętnością było pragnienie prawdy; przeważał u niego zawsze nastrój dy-tyrambiczny, opanowywał go, jakby jakiś szał dyonizyjski i wówczas wyrzucał z siebie owe, wspaniałym stylem pisane aforyzmy.— Do spokoju N. nie doszedł nigdy, jego pogląd na świat zmieniał się ciągle; zaledwo ujął jakąś myśl lub zasadę w stałą formę, zaraz szedł dalej, przekształcał ją, rozwijał i urabiał na nowo. Jego filozofia, to nie jakaś teorya naukowa, spokojnie urabiana, to raczej cząstka jego istoty, coś co on czuł, czego doznawał; szukając prawdy, cierpiał lub radował się, dźwigał się w tryumfie ku górze, lub zrozpaczony upadał. Mógł on mówić razem z Mickiewiczem „Myśli moje! gwiazdy moje! Czucia moje! wichry moje!”—Jest to bardzo możliwe, że takie N-go usposobienie miało jakiś związek z jego pochodzeniem sło-wiańskiem. W każdym razie, jest on w dziejach myśli niemieckiej zjawiskiem całkiem nie-zwykłem i odosobnionem. Wprawdzie filozofem z nastrojem był już Schopenhauer, ale ten nastrój był u niego sztuczny, kto zna życie Schopenhauera wie dobrze, iż inaczej pisał, a innym był w życiu; przeciwnie N.— ten wlał w pisma swoje całą gorącą duszę swoją. Jego życie to tragedya, będąca wynikiem współczesnego przesilenia umysłowego, tragedya rozdzierająca, potężna, rozegrała się ona w jednej duszy, pod wpływem tych wszystkich czynników, które umysłowość europejską przy końcu stulecia XlX-go opanowały. Jego los, to wielkie memento! dla każdego, kto je usłyszeć i zrozumieć zechce.—Podczas gdy wiele umysłów powierzchownych z ostatnich dziesiątków lat wieku XlX-go przyjmowało dokonywujący się w poglądach na świat przewrót lekkomyślnie, podczas gdy nawet wiele umysłów głębszych dochodziło do zerwania z dawnemi zapatrywaniami z pewnym względnym spokojem i stawało się skeptykami, pozytywistami, agnostykami, ale tylko w teoryi, nie tracąc ani gustu do życia, ani nawet dobrego apetytu, to przeciwnie, N, przypłacił te wszystkie przewroty własną swoją osobistością. Duch jego chłonął w siebie nową treść, ale promieniała z niego, skutkiem tego wikłania, taka jakaś straszna, demoniczna potęga, że najbliższe ducha otoczenie, t. j. własny mózg i ustrój, tego nie wytrzymały i pękła duszy pracownia, poszarpana w kawały przez

te wszystkie pierwiastki wybuchowe, które tam nagromadziły się pod wpływem dążności z końca zeszłego stulecia.—Należy także i na to jeszcze zwrócić uwagę, że N. był z zawodu filolo-giem-literatem, bardzo przytem muzykalnie usposobionym. nie miał zaś wcale wykształcenia matematyczno przyrodniczego, brakło mu więc, jako filozofowi, na wybujałość myśli, jedynie skutecznego lekarstwa. Tak jak Herbertowi Spencerowi (ob.), brakowało wyrobienia humanistycznego, tak N-mu brakowało znowu tej szkoły, która daje zamiłowanie do studyów ma-mateczno-przyrodniczych. Na obu tych wielkich myślicielach mamy oczywisty dowód, że na szczytne wyżyny syntez najwszechstronniejszych zdołają wznieść się w naszych czasach tylko takie potęgi umysłowe, które równomiernie opanują i w sobie przetrawią, zarówno pierwiastki z dziedziny duchowej jaki przyrodniczej. Uwzględniając wszystkie trudności powyższe, spróbujemy naszkicować krótko, nie filozofię, ale rozwój i proces filozoficzny w umyśle N go—Wychowany w protestantyzmie, oczywiście dla uczuć religijnych na tym suchym i jałowym gruncie zadowolenia znaleść nie mógł, ale zapał do propagandy religijnej jednak odziedziczył po przodkach. Zerwawszy z chrześciaństwem, stał się N. zwolennikiem Schopenhauera, poszedł więc na tory pesymizmu, poczem pod wpływem R. Wagnera zaczął przechylać się do mistycyzmu. Ale łatwo to było bawić się pesymizmem Schopenhauerowi, bo łatwo być nim także i takiemu Hartman nowi (ob.) flegmatycznemu, ciężkiemu, a w pisaniu niezmiernie rozwlekłemu, który przy całym swoim pesymizmie dawniejszym nie uronił nic z natury brutalnej Prusaka.— N pesymizmem zadowolić się nie mógł, on szukał wyzwolenia i zdawało mu się, że je znalazł w twórczości mistycznej Wagnera. Ale stając się zwolennikiem jego, N. przeliczył się z siłami umysłu własnego, to znaczy, oceniał je zbyt uizko. Były one za wielkie, za śmiałe, zanadto rwące się do jasnego słońca prawdy, aby mętny mistycyzm wagnerowski mógł im wystarczyć. Wagner, to oczywisty dowód rozpaczliwego stanowiska protestantyzmu. Zawieszony w powietrzu bez steru żadnego, bez podstawy, szuka W agner oparcia w jakiejś mistyce, najpierw pragiermańskiej, potem prachrze-ściańskiej. Muzyka jego, niewątpliwie wielka, wspaniała, ale ramy twórczości muzykalnej już rozsadzająca, a przytem tak sztucznie złożona, że żadna dusza prosta a namiętna w niej się nie rozkocha, Czyj umysł rwie się do światła i do prawdy, ten u Wagnera zadowolenia nie znajdzie. Oto powody dla których N. zerwał z Wagnerem, zerwał zaś w czasie, gdy na niego nowe zaczęły działać czynniki. Jakie zaś one były i na czem polegały, okazuje się z dzieła, które powstało w chwili zrywania z Wagnerem „Menschliches Allzumenschliches”. Po-

święcił je pamięci Voltaire a, w setną rocznicę jego śmierci. Czyż ta dedykacya nie jest znamienna?—Cóż się się to stało? —Oto śmiały duch N-go, szybując ku szczytom prawdy, skruszył pęta dogmatyzmu protestanckiego, przebił chmury mistycyzmu i dostał się na wyżyny chłodne skeptycyzmu i tu dostawszy się, wydało się mu, iż znajduje się już w krainie prawdy ostatecznej, powiedział sobie: „teraz zmierzam do prawdy samoistnie, teraz dopiero odważyłem się byó filozofem na prawdę” (ob, «Listy» [T. I, str. 426]). — Jako prawda najwyższa, przedstawia się mu teraz pogląd, że prawdy nie ma żadnej. W miejsce jakiejś mniemanej prawdy można doskonale postawić fałsz, jeżeli on tylko na coś przydać się może. Zrzekać się fałszu, to znaczy zrzekać się życia. A więc cóż jest prawdą?—Oto prawdą jest, że zamiast dążyć do prawdy, mamy szukać zaspokojenia i silnego rozwinięcia instynktów życia. Życie najpełniej rozwinięte, najpotężniejsze życie, które wszystkie inne życia przygniata, które buja i rozrasta się i siłę swoją całemu otoczeniu uczuwać daje, oto prawda! Zawiera ją biologia, głosząca zasadę walki o byt, tudzież oparta na niei teorya o wykształcaniu się coraz silniejszych instynktów życiu właściwych.—Człowiek powinien być silny, powinien cieszyć się tym światem, do którego w całości i jedynie należy; nie jest jego rzeczą uwielbiać dobro lub jakieś cnoty, które sobie sam pozmyślał, lecz jego rzeczą jest, po za wszelkiemi utartemi pojęciami o złem i dobrem, za dobre uważać to, czego chce wola pragnąca siły, mocy, panowania, gdyż takie tylko są cele życis; kto jest cały przepełniony pragnieniem panowania, kto nie pożąda ani używania, ani szczęścia, lecz siły, kto sam sobie prawa nadaje, kto sam siebie stwarza i sam sobą rządzi, kto jest wolny, może być nawet miłosierny, ale nie ze słabości, taki oto jest dostojny, zacny i możny, taki jest nad-człowiekiem. Dla takiego nadczłowieka isnieje moralność zupełnie odmienna, aniżeli dla reszty ludzi, on ma prawo wyznawać moralność pańską (Herrenmoral) w przeciwieństwie do moralności niewolników (Sklavenmoral), która jest moralnością pokory, zaparcia się siebie, miłości bliźniego. Co jest dobrem?—Wszystko co stopniuje uczucie siły. Co jest złem?—Wszystko co ze słabości pochodzi, —Co jest szczęściem?—Uczucie, że siła wzrasta. Szczęście daje nie spokój, lecz walka, nie cnota, lecz tęgość, nie miłość ludzi, lecz miłość siebie samego. Ludzie nie są i nie powinni byó równi.—Radykalizm arystokratyczny, oto stanowisko N-go. Bezprawie nie tkwi nigdy, według niego, w nierówności praw, lecz w roszczeniu sobie prawa do równości. Złem jest co? — Wszystko co się rodzi ze słabości, z zawiści i zemsty. — Anarchista i chrześcianin jednego są pochodzenia!—Oto, jak się dokonywa u N-go przemiaua, odwrócenie wszystkich wartości ( Umwerthung aller Werthe).—Co do pojęcia nadczłowieka, to można łatwo dostrzedz u N-go pewne niejasności i niedokładności. Nad-człowiek mieni się u niego w świetle dwojakiem. Raz jest ów pan dostojny i możny, ów duch wielki, samoistuy, pojedyńczy, górujący nad szarym tłumem, jakby „Król-duch” Słowackiego; drugi raz znowu przedstawia nam N. nadczłowieka, jako jakiś gatunek ludzki, doskonalszy, do którego wytworzenia zmierza cały rozwój społeczny. „Człowiek jest ogniwem między zwierzęciem a nadczłowiekiem” woła N. w „Zarathustrze”.—W jakimże to jednak celu mamy zmierzać do tego, aby stawać się nad-ludźmi? — Wszak ze śmiercią wszystko się kończy!— O wcale nie —woła N.—i tu naraz zjawia się nam jego myśl w nowej postaci. Od skep-tycznego pozytywizmu, od biologii i od uwielbienia siły, walka i życie przechodzi naraz do wytworzenia nowej religii. Trudno bowiem nazwać inaczej jego wiarę w wieczyste, ciągłe, ponowne powtarzanie się wszystkiego („Ewige Wiederkunft aller Dinge”): taki jest dogmat nowej religii. Mamy więc dążyć do nadczłowie-czeństwa dlatego, że tak, jak teraz żyjemy, będziemy żyli jeszcze nie wiem ile razy; wszystko ciągle wraca i powtarza się na nowo!—„O jakżeż nie mam pałać do wieczności; do owej obrączki ślubnej, będącej pierścieniem pierścieni wszystkich, do owego kręgu wiecznie w siebie wracającego, Nigdy jeszcze uie spotkałem kobiety, z którą byłbym pragnął mieć potomstwo, dopiero tę pierwszą, którą kocham, gdyż kocham cię o wieczności”. — Główna myśl metafizyki N-go w ostatniej fazie polega, zdaje się, na uznaniu za jedynie rzeczywiste jakichś ilości dynamicznych, które znajdują się w stanie napięcia w stosunku do wszystkich innych ilości dynamicznych. Wszędzie wszystko polega na stopniu oporu i na stopniu przemocy. Wszechświat to walka pierwiastków nierówuych.—Każde ciało zmierza do opanowania całej przestrzeni i natrafia na opór. Wszystko sprowadza się do woli jednostkowych i punktacyjnych. Jest więc N. w metafizyce pluralistą, tak samo, jak indywidualistą jest w etyce i socyologii. Niekiedy jednak mienią się jego poglądy także w świetle monizmu. „Pragnienie siły”—pisze— „nie mogło powstać. Należy wyobrażać sobie świat jako jakąś określoną ilość siły i jako określoną liczbę ośrodków sił, każdy inny pogląd jest do niczego”. — „Ten świat to potwór siły, która się tylko przekształca, to ocean jakichś mocy ciągle burzących się i wzbierających—oto ten mój świat dyonizyjski—on już był nie wiem ile razy i będzie jeszcze —nie wiem ile razy ”.— Zasada utrzymywania się energii wymaga wieczystego powtarzania się wszystkiego. Nie potrzeba, jak się zdaje, szeroko rozwodzić się, aby wykazać, że taki wniosek z zasady utrzymywania się energii wcale nie wynika.—Cała filo-

Motto Stir nera:

M. S.

zofia N-go zbiega się ostatecznie w myśli, którą on tak wyraża: „W świecie co jest najbardziej pocieszającego, oto, że nie ma on ani żadnego celu, ani sensu”. Zaiste myśl ta musiała być dla niego nielada otuchą, skoro w walce tragicznej ze samym sobą i z własnym na świat poglądem doszedł do tego, że aż dostał pomieszania zmysłów. „Zagadnienia czarne jak kruki” zagryzły go i zadziobały. Gdyby był żył dłużej, któż wie, coby się było jeszcze z niego zrobiło?—Wielu znawców rozwoju umysłowego N-go przypuszcza, że byłby wkoń-cu rzucił się w objęcia jakiejś religii pozytywnej, I to możliwe, wszak rozwój jego nie był skończony.—N. ciągle sam siebie przezwyciężał i obalał. Jego dusza, to zwierciadło życia umysłowego, dzisiejszego, pełnego niepokoju, zmieniającego się ciągle z dnia na dzień, prawie z godziny na godzinę; morze ludzkich myśli i pragnień burzy się, wre i kotłuje się tak, jak wrzało w duszy N-go. Oto tajemnica szalonego powodzenia jego pism w latach ostatnich. Filozofia jego działa nastrojem, styl wspaniały, dytyrambiczny wszystkich porywa. — Wielu jest w Niemczech znawców literatury, którzy dowodzą, że od czasów Goethego nie było nikogo, ktoby mógł co do piękności języka mierzyć się z N-em. Liczba jego wielbicieli zapalonych ciągle w Niemczech wzrasta, pomimo, że on sam charakterem niemieckim gardził, wielbił natomiast słowiańskc-polski indywidualizm, nawet razem z polskiem „Liberum veto”.— W etyce są poprzednikami jego Spinoza i Hobbes, (ob. t. naaw.), codo ewo-lucyonizmu zaś biologicznego, to możnaby wskazać na Augusta Comta, Karola Darwina i Herberta Spencera (ob. te nazw.) jako na tych, którzy są mu najbliżsi. Motywów do tragedyi, która nosi nazwę: „Fryderyk Nietzsche” należy szukać w gruncie rzeczy u tamtych trzech, on z ich stanowisk wyciągnął wnioski ostateczne, bez oglądania się na cokolwiek; on wszystkie te wnioski sam wywalczył, odczuł, doznał i własny mózg rozsadził.—Niektórzy wprowadzają N-go także w związek ze Stir-nerem (ob.), nie wydaje się to słusznem. Stir-ner jest anarchistą i nihilistą. N. jest radykałem arystokratycznym.

„Ich habe mein Sach’ auf nichts gestellt”. Motto N-go „Ich liebe dich o Ewigkeit”.— Literatura dotycząca N-go jest olbrzymia i wzrasta jeszcze z dnia na dzień. Wpływ jego sięga obecnie już za granicę Niemiec, do Francyi, do Anglii, Skandynawii, także i u nas zaczyna się objawiać. Z dzieł i prac najnowszych wymieniamy tu tylko następujące, jako najważniejsze: 1). Elisabeth Förster-Nietzsche „DasLeben Friedrich Nietzsches” (T. I i T. Ii-go cz. I. Lipsk 1895 i 1897), 2.) Paweł Deussen „Erinnerungen an Friedrich Nietzsche” (Lipsk

1901). 3). Möbius „Das Pathologische bei N.”

(Lipsk 1902). 4). Licht enberger „Die Philosophie Fr. N es. eingeleitet und übersezt von Frau Dr. Förster - N.” (Drezno i Lipsk 1899). 5). Riehl „Fr. N. der Künstler und der Denker” (Stuttgart wyd. 3-e 1901).—6). Ziegler „Fr. N.” (Berlin 1899). 7). L. A. Salom é „Fr. N, in seinen Werken” (Wiedeń 1894). 8). Eisler „N-es Erkenntnistheorie und Metaphysik” (Lipsk 1892). 9). Hor ne ff er „N-es Lehre von der ewigen Wiederkunft” (Lipsk 1900). 10). Naumann „Zarathustra-Kommentar* (Lipsk 1899— 1901). — 11). Gaultier „De Kant à Nietzsche” (Paryż 1900). 12). Tille „Von Darwin bis N.” (Lipsk 1895), 13). Steiner „Fr. N. ein Kämpfer gegen seine Zeit” (Weimar 1895).—14). Horneffer „Zu N-es Gedächtnis” (Göttingen 1901).    15). Ritteimeyer

„Fr. N. und das Erkenntnisproblem” (Lipsk

1903). 16). Dzieła N-ego wychodzą w dwu wydaniach, wielkiem i małem u Neumanna w Lipsku od roku 1895. Wyszły dotąd tomy od I — VIII dalej tomy IX, X, następnie tom XV, ostatni; oprócz tych także tomy XI i XII brakuje więc właściwie jeszcze tylko tomu XIV. 17). „Gesammelte Briefe N-es” (Berlin i Lipsk Tom I wyd. 3-e 1902. tom II (koresp. z R h o-dem), dotąd tyle wyszło).—18). Najnowsza, właśnie wydana praca o N-em jest Raoul Richter „Fr. N. sein Leben und sein Werk, fünfzehn Vorlesungen gehalten an der Uniw. zu Leipzig” (Lipsk 1903).

U nas również od lat kilku zajęto się żywiej N-m, bądź tłómacząc utwory jego, bądź też pisząc o nim samym, czy to osobno, czy w wydawnictwach peryodycznych, poważniejszych. Przytaczamy tu: „Tak rzekł Zarathustra” (Warszawa 1898, przekład Stan. i Maryi Pieńkowskich); „Dusza dostojna” (w „Chimerze” r. 1901, T. II, zeez. 4 i 5); „Tak mówił Zarathustra” (Warszawa 1901); „Ryszard Wagner w Bayreuth” (tamże 1901); I. Przybyszewski „Chopin und N.” (1892); Z. Daszy ûs k a-G oliń-ska„ N. Zarathustra” (Kraków 1896); Jerzy Kurnatowski „Nietzsche” (Łódź 1903); pisali też o N-m W. Go8tomski, H. Struve i inni. Red-Nieudolność umysłowa, inaczej G łup o wato ść (Inibecillitas), jest stopniem drugim idy o-tyzmu (ob., jak równie porów. Karła et w o), t. zn. jego postacią lżejszą. Zwyrodnienie właściwe idyotyzmowi, obejmujące nie tylko narządy i władze umysłowe i fizyczne, występuje u osobników głupowatych z mniejszą siłą; nadto nie dotyka ono wszystkich narządów i władz składających się na zmysłowość jednostki głu-powatej.— Zaburzenia w sferze wrażeń u głupowatych, należą do rzadkości. Wyobrażenia ujętne (konkretne), a więc obrazy pamięciowe wrażeń, dotyczących bezpośredniej rzeczywistości, istnieją: głupowaty rozpoznaje osoby i przedmioty, których tygodnie, miesiące, a nawet lata całe nie widywał. Za to wyobrażenia

two.

i t. d.”; Karel van Mander „Het Schilder Boeck”. (T’Amsterdam 1618, z portretem tego

K. B.

K. B.

F. O.

bardziej złożone, a więc oderwane, w rodzaju pojęć o ilości, przestrzeni, pojęć społecznych, moralnych, są dla głupowatych przeważnie niedostępne. Zrozumienie ilości sięga zaledwie dziesięciu.— Kojarzenie wyobrażeń, oczywiście ujętnych, objawia się u dotkniętych N-ą umysłową w rozpoznawaniu i odróżnianiu przedmiotów i osób otoczenia najbliższego. Już uwaga, a więc zdolność uwarunkowana kojarzeniem się większej naraz ilości wyobrażeń celowych, t. zn. skierowanych ku danemu wrażeniu, jest mocno upośledzona. — Sądy głuptaków są bardzo ograniczone i dotyczące tylko wyobrażeń ujętnych, wypowiadają się w zdaniach prostych: „woda ciepła, papier biały i t. p.— Kojarzenie wyobrażeń oderwanych, nie istnieje prawie zgoła. Niektóre tylko osobniki potrafią dodawać w szczupłych, rzecz prosta, granicach ilościowych, o mnożeniu zaś mowy niema. •— Uczucia głuptaków są bardzo jednostajne, przeważnie egoistyczne. Nieusprawiedliwiony ni-czem płacz i śmiech, napady złości, wściekłości nawet, są nieomal objawem codziennym. Uczucia dla rodziny i blizkich są bardzo powierzchowne. Uczucia strachu przed karą lub nadzieje na nagrodę w mniejszym lub większym stopniu istnieją i mogą się stać bardzo poważnym środkiem wychowawczym.— Czyny głuptaków, zresztą dosyć różnorodne i nacechowane często niepoślednią zręcznością, mają zawsze charakter czynów odruchowych, a więc obce im jest współzawodnictwo wyobrażeń, zwane namysłem, lub rozmysłem, poprzedzające wszelki czyn człowieka prawidłowego.— Naśladowanie jest w czynach głupowatych czynnikiem rozstrzygającym. Włóczęgostwo, żebranina, występki na tle płciowym są częstemi wynikami N-ści umysłowej, szczególnie u tych osobników, które nie korzystały z dobroczynnych wpływów leczniczo-wychowawczych.— Objawy zwyrodni eni a fizycznego są tu te same jak w idyotyzmie (ob.), tylko znacznie słabiej wyrażone. Mowa np. jest względnie mało upośledzona. Głuptacy jąkają się i bełkocą wprawdzie, posiadają jednak obfity zasób słów i potrafią używać tego zasobu w wypowiadaniu najprostszych zdań (ob. niżej). Zdolność mówienia rozwija się bardzo późno. N. umysłowa jest szczególnie w postaciach cięższych, a więc graniczących z idyotyzmem, nieuleczalna. Zabiegi leczniczo-wychowawcze mają tu jednak wdzięczne pole, tern wdzięczniejsze, im osobnik dotknięty N-ścią jest młodszy. Istota tych zabiegów ob. Karłactwo (lżejsze formy).— Literatura ob. Idyotyzm i Karła c-

Dr J. G.

Nieulant albo Nieuwelandt Wilhelm van, malarz flamandzki (* w r. 1584 w Autwerpii— f w Amsterdamie w r. 1635). Przybył dzieckiem do Amsterdamu, gdzie się nim zaopiekował Jakób Saverij. W r. 1602 udał się do Rzymu, pracował tam pod kierunkiem Piotra

B r i 1 a, gromadząc obok tego w ciągu trzechletniego pobytu ogromny zapas szkiców i notatek z krajobrazu włoskiego, oraz z zabytków dawnej architektury klasycznej, które po powrocie do ojczyzny zużytkował w swoich obrazach. W r. 1606 zostaje przyjęty do cechu św. Łukasza w Antwerpii, w r. 1628 osiada w Amsterdamie. Speoyalnością jego były widoki miejskie, place targowe i t. p., które malował z wielkiem poczuciem koloru, sharmonizowanego szarością, i z wielkiem wyrobieniem technicznem. N. znany jest nadto jako poeta, dramaturg i sztycharz. Pozostało po nim około 60 akwafort wykonanych w części z krajobrazów B r i 1 a, w części z własnych. Obrazy jego znajdują się w zbiorach Antwerpii, Wiednia, Kopenhagi i in.— Literatura: Immerzeel „De Lewens en Werken der Holland, en Ylaam. Kunstschilders artysty).

Nieuland Adryan van, malarz hollender-ski (* w Autwerpii w r. 1587 — f w Amsterdamie r. 1658). Był uczniem Piotra Isacxa i Fr. Badensa; malował obrazy biblijne, mitologiczne i krajobrazy, ożywione małemi figurkami. Współcześni snadź cenili jego talent, powierzono mu bowiem dokończenie znakomitego obrazu puszkarzy Piotra Lastmana (brata mistrza Rem brand ta), znajdującego się dzisiaj w muzeum amsterdamskiem. Prace jego znajdują się w Antwerpii, Brukselli, Madrycie, Brun-świku, Darmsztacie, Hamburgu, Kopenhadze. Śród nich wymieuiamy: „Wjazd Chrystusa do Jerozolimy” (Kopenhaga); „Dzieci tańczące na tle krajobrazu” (Berlin, podpisany A. V. Nieuland F. 1657) i „Tryumf Bachusa” (Kopenhaga).

Nieunita, inaczej dyzunita, nazwa dawna dla tych, co nie przyjęli zasad zjednoczenia kościołów wedle postanowień Soboru Florenckiego w r. 1439, Synodów Brzeskich z lat 1590, 1594 i 1596, oraz Synodu umyślnego w Zamościu w r. 1720.—Względem dyzunitów i dysydentów w przypadku sporu z katolikami rzym-skiemi istniał sąd odrębny wedle ustawy z roku 1768 p. n. judicium mixtum z 17 osób, tj. z 8 dysydentów 8 dyzunitów, i biskupa greoko-wschodniego, białoruskiego, jako prezesa. Rozpatrywano tu sprawy: o zniewagę religii, zabójstwo lub gwałty na księżach, gwałty na Kościele, pokrzywdzenia funduszów szkół, szpitalnych, cmentarzy, domów duchownych, przywłaszczenia z rzecznictwa i wszelkie sprawy tyczące się wyznań protestanckich i dyzunickich. W r. 1775 judicium mixtum przestało istnieć, a wokandy przeniesiono do sądu Asesorskiego dla Korony i dla Litwy.

Nieuport (Nieuwport), miasto w Belgii, w prowincyi Fłandryi Zachodniej, okręgu Furnes, nad Yserą, stacya dróg żelaznych: Dixmuyden-N. i Furnes - Ostenda, o 3 ’/₂ km. od morza po-

Red.

Red.

M. S.

K. B.

łożone; posiada piękny kościół, okazałe sukiennice (wiek XV), port, warsztaty żagli i lin okrętowych, warzelnie soli; szkolę średnią rządową dla chłopców, kolegium biskupie, niższą szkołę marynarki i latarnię morską; do portu N. wpłynęło w r. 1892: 61 okrętów, objętości 18 496 tonn. Wielu mieszkańców zajmuje się rybołówstwem. Od r. 1869 są tu kąpiele morskie. Mieszkańców liczy N. 3 339 (1893).— Pod N.-em w dniu 2 lipca r. 1600 odniósł zwycięstwo Maurycy Orański nad Hiszpanami pod arcyksięciem Albrechtem Austryackim. W r. 1745 Francuzi oblegali N. i zmusili do kapitulacyi; temuż losowi uległ N. w r. 1794.

Nieustrojew Aleksander, (* r. 1825) bibliograf i pisarz rossyjski. Już w wieku bardzo młodym odezwało się w nim zamiłowanie do książek, ujawniające się tym, że w r. 1843 założył muzeum ksiąg drukowanych w Rosyi, gdy zaś zbiory te zniszczył pożar, rąk nie opuścił bynajmniej, lecz zbierał w ciągu dalszym i doszedł z latami do posiadania wielkiego doboru dzieł najrozmaitszych, które rozdał za kładom różnym. Drukiem ogłosił między iu-nemi: „Istoriczeskoje rozyskanije o rus. po-wrjemienuych izdanijach i sbornikaoh za 1703— 1802 gg.” (Petersburg 1874); „Pisma J. M. Snjegirjewa k. W. G. Anastasjewiczu” (tamże 1882) i „Mody w Rossiji sto ljet nazad” („Rus-skaja Starina” r. 1873 i 1874). — Por. „Ottûv Slovnlk Naucny’ (T. XVIII, str. 252).

Nieuwenhuis F. Dome la (* w Amsterdamie d. 31 grudnia r. 1846), głośny socyalista hollen-derski. Ojciec jego F. G. Domela N. (* w Utrechcie w r. 1808—f w Nieuwkande r. 1869), profesor teologii w seminaryum protestanckim w Amsterdamie, autor wielu dzieł cenionych, z zakresu teologii oraz dziejów Kościoła i religii, przeznaczył syna również do stanu duchownego. N. więc, po ukończeniu nauk uniwersyteckich, lat 9 był pastorem luterskim, ale porzucił zawód ten, aby się oddać namiętnie krzewieniu socyalizmu w ojczyźnie swej i stał się jednym z założycieli stronnictwa społeczno-demokratycz-nego w Hollandyi. Nie umiejąc hamować się w czynach i słowach, w r. 1886 skazany był na rok więzienia za obrazę majestatu, przez co urósł niezmiernie w oczach socyalistów, którzy go też zaraz po odcierpieniu kary wybrali na posła do sejmu, ale nie długo w nim zostawał, nie potrafiąc się przystosować do porządku parlamentarnego, z pod którego wciąż się wyłamywał, gorsząc tym nawet umiarkowańszych członków stronnictwa swego. W końcu doszło do tego, że zerwały się zupełnie stosunki jego z so-cyalistami, pragnącemi osiągnąć cele swe na drodze legalnej, a wtedy wspólnie z Cornelis-s e n e m założył nowe stronnictwo polityczne, skrajne, komunistyczno-anarchiczne i stał się głównym jego filarem.— Lat 20 blisko redagował pismo socyalistyczne „Recht voor allen”

Enc. Powsz. Ilustr. Ser. 11. Zesz. 16 T. II.

(Sprawiedliwość dla wszystkich), lecz gdy wydawnictwo to w r. 1897 stało się organem głównym socyalistów umiarkowańszych, wystąpił z redakcyi, i od czasu tego wydaje pismo inne p. n. „De vrye Socialist” (Socyalista wolny), hołdujące kierunkowi społecznemu, krańcowemu. Oprócz tego napisał po hollendersku mnostwo książek i broszur podburzających i krzewiących przekonania, którym służy.— Por. „Grande Encyclop.” (T. XXIV str. 1091).

Nieuwelandt W., ob. Nieulant.

Nieuwentyt Bernard van (* r. 1654 w Westgraafdyk w północnej Hollandyi). Był synem duchownego protestanckiego, kształcił się w medycynie i matematyce, zapoznał się także z filozofią Kartezyusza i jako burmistrz miasta Purmerende umarł w roku 1718. Oprócz rozpraw matematycznych i medycznych, wydał także dzieło: „Het regt gebruyk der weereld beschouwinge” (r. 1716), w którem usiłuje dowieść istnienia Boga, przy pomocy fizyczno-teo-logicznych wywodów. Także po hollendersku napisał krytykę systemu Spinozy, wyszła ona jednak dopiero po jego śmierci w r. 1720. Z pierwszego pisma podał wyjątki Chateaubriand w dziele sławnem: „Génie du Christianisme” (część I, ks. V).

Nieuwerkerke Alfred Emilian, hrabia, rzeźbiarz francuski (* w r. 1811 w Paryżu—f w Gattajola w r. 1892). Jest on mniej znany z powodu prac swoich, niż z powodu przyjaźni z księciem Napoleonem i księżniczką Matyldą, której zawdzięczał stanowisko dyrektora muzeów narodowych, oraz stanowisko naczelne w sprawach sztuk pięknych. Rządy jego nie podobały się ogólnie; skończyły się też wraz z cesarstwem. Oprócz licznych biustów osób ze sfery domu cesarskiego, N. wykonał z bronzu posąg Wilhelma Milczącego, Descartesa, Izabelli Katoliczki i Napoleona Iii-go.

Nienwport, Ob. Nieuport.

Nie-van-Dyck, pseudonim Józefa Szujskiego (ob.).

Nievo Hipolit, (* w Padwie d. 30. listopada r. 1832 —utonął w morzu d. 4 marca roku 1861) poeta i pisarz włoski, bardzo wybitny.— W uniwersytecie miasta rodzinnego przykładał się do nauki prawa, od której odrywało go często uczestnictwo w spiskach i walkach dążącyoh do oswobodzenia i zjednoczenia Włoch. Należąc do wyprawy Garibaldiego (ob.) pod Marsalę na wyspie Sycylii, gdy stamtąd powracał na parowcu „Ercole”, utracił życie w pobliżu Neapolu, podczas rozbicia się okrętu tego.— N. był obdarzony zdolnościami poetycznemi niezwykłej miary, więc też pomimo śmierci tak wczesnej, obdarzył literaturę swą ojczystą szeregiem dzieł bardzo cennych wierszem lub prozą napisanych, z pomiędzy których wymieniamy: poezye p. n. „Le Lucciole” (Medyolan 1858) i „Amori garibaldini” (tamże 1859) oraz nowe-

121

Red.

S. K.

le i powieści, z których za najlepsze uchodzą „II conte pecorajo” i „Angelo di bonta”. Praca N-a najznakomitsza wyszła dopiero po śmierci jego, jest to „Confession) di un ottuagenario” (Floreneya 1867), romans historyczny, obejmujący dzieje włoskie od r. 1775 do 1858, napisany po mistrzowsku. Wybór wierszy jego wydano we Florencyi (1883) p. n. „Poesie di Ippo-lito Nievo”.— Por. Fontanelli, „lppolito N.” (w „Rivista universale”, r. 1875, zeszyt czerwcowy) i P. Heyse „Italienische Dichter” (Berlin 1889; w tomie 4-ym).

Nièvre, rzeka we Francyi środkowej, prawy dopływ Loary; długa jest na 48 km; wpada do Loary pod Nevers (ob.).

Nièvre, departament we Francyi środkowej, utworzony z dawnej prowincyi Nivernais i z części prow. Gâtinais, graniczy na północ z departamentami Loiret i Yonne, na wschód z Côte-d’or i Saône-et-Loire, na południe z Allier, na zachód z Cher; zajmuje powierzchni 6 887 km.

kw. (125,1 mil. kw.). Kraj jest górzysty; najwyższą w nim miejscowością są góry Morvan (ob.), w części wschodniej departamentu. Loara płynie przez południowo-zachodnią część departamentu; z prawej strony wpadają do niej rz. Aron, Nièvre i Nohain, z lewej Allier.— Do zagłębia Sekwany należy rzeka Yonne, która ma tu swoje źródło. Klimat w doliuach jest umiarkowany

1    zdrowy, na płaskowzgórzu wschodnim jednak chłodny i wilgotny (w górach Morvan opady atmosferyczne dochodzą do 187 cm.). Mieszkańców liczyło N. w r. 1891: 343 581, t. j. 50 na km. kw. Grunt w N. jest dosyć żyzny. Z przestrzeni ogólnej przypada na ziemię orną 3 326 km. kw., na łąki 1020, winnice 113, lasy

2    004, pastwiska 51 km. kw.—Wytworami głów-nemi departamentu są: zboże, zwłaszcza pszenica (w r. 1894: 1 801428 hl.) i owies (1345248 hl.), dalej żyto i jęczmień, ziemniaki, rośliny strączkowe, buraki, konopie rzepak, jabłka i wino (przeciętnie 178 400 hektolitrów rocznie). Znaczne lasy dostarczają wielkiej ilości budulca i drzewa na opał, spławianego do Paryża. Hodowla bydła jest bardzo rozwinięta; znane jest bydło rogate rasy Nivernais (w r. 1893 sztuk 174 637) i owce (137 314), które dostarczają mięsa smacznego i wełny cienkiej. Z minerałów jest tu węgiel kamienny (188 039 ton. w r. 1894), ruda żelazna, marmur i in.—W N. znajdują się licznie odwiedzane źródła mineralne Pougues-les-E aux i St. Honoré (ob.). Przemysł reprezentują wielkie fabryki żelaza i stali (w Fourchambauld, La Chaussade, Imphy i Nevers), porcelany, fajansu, szkła i in. Handel jest bardzo ożywiony; głównemi przedmiotami jego są: żelazo, drzewo, węgiel, wino i bydło. Oprócz wielu dróg bitych i żelaznych, oraz rzek spławnych Loary i Allier, przecina departament kanał Nivernais długi na 178 km., który łączy Loarę z Yonną.—N. dzieli się na cztery okręgi (arrondissement): Château-Chinon, Clamecy, Cosne i Nevers; stolicą jest Nevers (ob,).—Por. Soul trait „Dictionnaire topographique du departament de la Nièvre” (Paryż 1865), J u Hien „La Nièvre à travers le passé” (Paryż 1883).

Nieważniki, ciała nieważkie, płyny ni e w aż k i e (Imponderabilia) , istoty hypo-tetyczne, przyjmowane w dawnej fizyce, jako źródła objawów ciepła, światła, magnetyzmu i elektryczności. Rozumiano, że wszelkie działania przez ciepło powodowane są następstwem obecności w ciałach pewnej istoty właściwej, zwanej cieplikiem (caloricum), a przyrost lub ubytek jej ilościowy w danem ciele wywołuje zmianę w natężeniu objawów. Podobnież trzeba było przyjmować odrębną istotę dla wyjaśnienia objawów światła ; dwa płyny elektryczne, dodatni i ujemny, oraz dwa płyny magnetyczne, północny i południowy.—Hy-poteza ta rozwinęła się istotnie w końcu wieku ośmnastego, a gdy w tymże czasie chemicy w badaniach swoich zaczęli się ściślej wagą posługiwać, przekonali się i fizycy, że przy ogrzewaniu i oziębianiu ciał ciężar ich zgoła zmianie nie ulega, należało więc przyjąć, że hypotety-czne te płyny są zgoła nieważkie. Od ma-teryi więc zwykłej, dotykalnej, ważkiej, odróżniono drugą kategoryę materyi, ciała nieważkie, którym przypisywano siłę świece nia lub siłę ogrzewania ciał, albo też wzbudzania w nich Bił elektrycznych i magnetycznych. W ciągu pierwszych dziesięcioleci wieku XIX panowanie nieważników utrzymywało się bezspornie, a fizycy materyalność ciepła i światła uważali za rzecz tak niewątpliwą, jak istnienie materyi ważkiej. Oddzielano mechanikę, jako naukę o ciałach ciężkich, od fizyki właściwej, obejmującej naukę o nieważnikach, a Radwański, znany z przesady w gwałtownem polszczeniu nazw naukowych, nie wahał się fizyki nieważni ct w era nazwać.— Hypoteza nieważników rozwiewała się stopniowo, ustępowały kolejno, w miarę, jak nowe odkrycia nie dawały się z niemi pogodzić. Oba płyny magnetyczne okazały się niepotrzebne, gdy Ampère własności magnesów sprowadził do działania prądów w sole-noidach (ob.); zbadanie interferencyi światła przez Fresnela zapewniło zwycięztwo teoryi undu-lucyjnej nad materyalną teoryą emisyjną, a cieplik nie mógł się utrzymać, gdy Mayer, Joule i Helmholtz wykazali związek między ciepłem a pracą mechaniczną. Najuporczywiej trwały płyny elektryczne, a badania ostatnich czasów skłaniają rzeczywiście do wniosku, że elektryczności pozostawić należy charakter pewnej istoty (ob. Jony, Katodalne promienie).

Nieważność (franc, nullité, niem. Nullität, Nichtigkeit), w znaczeniu prawnem: skutek ujemny, t. j. pozbawiony wartości z przyczyny umyślne-

F. O.

go lub mimowolnego braku co do fermy, albo warunku z góry przez ustawę przepisanego. Trudno przytaczać wszystkie przykłady N-i, choćby w ustawach jednego kraju. Dość przypomnieć, że w kodeksie cywilnym N ap o 1 e o n a, obowiązującym w Królestwie Polskim, prawo dozwala między innemi skarżyć o N. umowy z powodu gwałtu, błędu, podstępu, braku asy* stencyi męża przy akcie przez mężatkę zawartym, dalej, gdy bezwłasnowolni lub małoletni są współkontrahentami (art. 1 304—1 314, 887— 892, 2 053 — 2 057), z przyczyny pokrzywdzenia w akcie przedaży (art. 1674—1685) i w działach przez rodziców i wstępnych (art. 1079). Nieważne są darowizny małoletnich, czynione w umowie przedślubnej, beż należytej asystencyi (art. 1 095), a mogą mieć skutek fatalny wszelkie obwarowywania się poślubne między wszyst-kiemi małżonkami (art. 1096). W końcu procedura cywilna, ustawa notaryalna grozi N-ą wielu aktom ze znanym bez zachowania form i terminów. Teorya naukowa zaleca, aby same ustawy jak najmniej stanowiły ograniczeń, zostawiając zainteresowanym prawo domagania się N-i. Wzorowa pod tym względem jest procedura cywilna francuska, w porównaniu z innemi europejskiemi.

Niewęgłowski Grach Henryk, matematyk polski (* d. 18 stycznia r. 1807 w Międzyrzecu Podlaskim — f r. 1881 w Paryżu), kształcił się w szkole wojewódzkiej w Łukowie, a następnie w Liceum warszawskiem. Po ukończeniu tegoż, wstąpił do Uniwersytetu królewskiego w Warszawie, jako uczeń oddziału matematyczne-

Fig. 189. Niewęgłowski Grach Henryk, matematyk polski.

go i równocześnie uczęszczał na wykłady w wydziale prawa i administracyi. W czasie tych studyów, po wybuchu powstania listopadowego, wszedł do 7-ej legii akademickiej, uczestniczył w bitwach pod Białołęką, Brudnem, Grochowem i Ostrołęką; w bitwie pod Warszawą ^raniony kartaczem, został za odznaczenie się zaszczycony krzyżem srebrnym i, po uprzedniem już zdaniu egzaminu, mianowany porucznikiem artyleryi. Na emigracyi wstąpił do Towarzystwa demokratycznego i był sekretarzem sekcyi centralnej paryskiej, a po przeniesieniu centralizacyi Towarzystwa do Poitiers, N. założył sekcyę panteoń-ską, z której później wzięło początek Zjednoczenie. Wydawał przez czas krótki pisma „Postęp” i „Polak”. Zaproponowanej sobie zaraz po przybyciu do Francyi posady nauczyciela matematyki w jednem z liceów w Bretanii, nie przyjął. Około r. 1840 zapisał się na kursa matematyczne w Sorbonie, gdzie, odbywszy przepisane studya, pozyskał w r. 1842 stopień naukowy licencyata. Będąc słuchaczem w Sorbonie, zawiązał bliższe stosunki z profesorem Lebefu-redeFourcy. Po ukończeniu studyów, pracował z zapałem i wytrwałością na polu nauoza-nia matematyki oraz piśmiennictwa dydaktyczno-matematycznego. Przez lat przeszło dwadzieścia wykładał matematykę w szkole polskiej Montparnaskiej, a od r. 1859 do 1864 był dyrektorem tego zakładu, w którego radzie opiekuńczej zasiadał hr. Jan Działyński (ob.), dawny uczeń N-go, niezapomniany mecenas nauk ścisłych w Polsce. W chwili zakładania Szkoły Głównej w Warszawie, N. był jednym z kandydatów na katedrę matematyki w tej Szkole. N. ogłosił cały szereg książek do wykładu matematyki, wydanych staraniem i kosztem hr. Jana Działyń s ki ego. Najpierwszą jego pracą była „Geometrya” (Poznań 1852), której wydanie drugie (Paryż r. 1869), jest dotąd jedną z najobszerniejszych książek polskich, poświęconych geometryi elementarnej. „Arytmetyka” (Paryż 1861), była również przez czas dłuższy jedynym obszernym wykładem arytmetyki szkolnej, obejmującym teorye przybliżeń liczebnych, wiadomości z teoryi liczb oraz liczne ciekawe i dobrze dobrane zagadnienia. „Trygonometrya” (Paryż 1870), zawiera obszerny wykład teoryi funkcyj kołowych; trygonometryi prostoliniowej i kulistej, oraz niektóre działy teoryi analitycznej funkcyj trygonometrycznych, stanowiące przejście do matematyki wyższej. „Mechanika rozumowa” (Paryż, t. I, 1873, t. II. 1876), stanowi pierwszą w języku polskim pracę w tym przedmiocie, obejmującą obszerny wykład statyki, dynamiki, kinematyki, hydrostatyki i hydrodynamiki, „Algebra” (część I, Paryż 1879), zawiera kurs gimnazyalny tej nauki z obszerniej-szem rozwinięciem niektórych działów. Dzieła N-go są owocem wytrawnego doświadczenia pedagogicznego; mniej może zadawalające pod względem ścisłości w stosowaniu prawd zasadniczych nauk, odznaczają się za to jasnością i przystępno-ścią wykładu i pod tym względem dorównywają klasycznym dziełom dawniejszych autorów francuskich. N. ogłosił nadto po francusku pewną liczbę drobniejszych artykułów w „Nou

niewiadomemi są x, y\ wartości tych N-ch wyrażają się w ten sposób:

x _ C\ ^2    C2 ^1    _ (l\ Ci    °2 c\ .

— al b₂ — a₂bx    ~ a, b% — a₂ bx ¹

wartości te. podstawione za N-me w oba równania dane, zamieniają je na tożsamości. Z równania stopnia drugiego ax² bx -j- c — 0 znajdujemy na N-ą x dwie wartości:

— b — V b² — 4 ac

S. D.

velles Annales de Mathématiques” z dziedziny algebry i geometryi.

Niewęgłowski Bolesław Ale ks and er matematyk spółczesny, syn poprzedniego (* w Paryżu d. 15 maja r. 1848), kształcił się w Szkole normalnej wyższej w Paryżu (r. 1865), był profesorem w liceum w Mont-de-Marsan (r. 1868 —1872), w Cler-mond-Ferrand (1872 — 73), w Reims (1873—76),

w Collège Rollin w Paryżu (1876 — 1880),    _

w liceum Ludwika Wielkiego tamże (1880—    —b -j- V b² —

1895). — W r. 1880, po napisaniu rozprawy „Exposition de la méthode de Riemann pour la détermination des surfaces minima de contour donné”, pozyskał stopień doktora nauk matematycznych. W r. 1895 mianowany inspektorem akademii (Inspecteur de l’Académie de Paris), w r. 1903 oficerem Legii honorowej.— Ogłosił podręczniki: „Cours d’Algèbre” (2 tomy, wyd.

5-e 1903); „Cours de Géométrie analytique”

(3 tomy 1894 —1896); „Cours de Géométrie élémentaire” (z L. Gerardem, 1898), oraz dość liczny szereg rozpraw, artykułów i not matematycznych, z których wymieniamy następujące: w «Comptes rendus» Akademii paryskiej „Sur les courbes uuicursales" (1871); „Sur les foyers des courbes planes” (1876); „Sur les courbes gauches qui admettent leR mêms normales”

(1877). W «Annales de l’École Normale supérieure» „Sur la transformation par rayons vecteurs réciproques”; w «Nouvelles Annales de Mathématiques» „Étude sur la sphère” (1870);

„Sur les centres de gravité des surfaces de révolution” (1875); „Démonstration d’un théorème de Sturm” (1890); w «Wiadomościach matematycznych» „O metodzie skróconej wyciągania pierwiastku kwadratowego” (1901); „O teoryi momentów” (1901). Napisał noty do „Mechaniki rozumowej ’ swego ojca (86 stron). Był redaktorem dwóch czasopism dydaktycznych „Revue de Mathématiques spéciales” (1891—1894) i „Bulletin de Mathématiques spéciales” (1894).

Niewiadoma. Tak nazywa się w matematyce wielkość (ilość, liczba, funkcya), mająca czynić zadość jednemu związkowi lub warunkowi, albo też większej liczbie związków lub warunkom; wartości lub wyrażenia tej N-ej na mocy tych związków szukamy, albo wartości te i wyrażenia staramy się ze związków tych wyznaczyć. Tak np. w równaniu a x -j- b — 0, gdzie a, b są liczby dane, x jest N-ą, której wartość z tego równania wyznaczamy; wartością tą czyli pierwiastkiem (ob.) lub

wiązaniem równania jest liczba----

podstawiona zamiast N-ej x w równanie ax -j- b = 0, zamienia je na tożsamość. W układzie dwu równań:

ai x -f 6, y = c,, w których ax bx cv av b₂, c% są liczby dane,

4 ac

x -\- b y — c

Równanie nieoznaczone (ob.) ma nieograniczoną liczbę rozwiązań na N-e x i y\ liczba tych rozwiązań może stać się skończoną, gdy poddamy te rozwiązania pewnym warunkom, np. aby były całkowite dodatnie i t. p. Nierówności 7 « > 25, w której x jest

25

N-ą, czyni zadość każda liczba większa od — ; w układzie dwu nierówności

16 < 3 .x < 21,

N. x może przybierać tylko wartości większe od 5V₃, mniejsze od 7; jeżeli więc położymy jeszcze warunek, że wartości te mają hyć całkowite, to N. będzie miała jedną tylko wartość mianowicie 6. N-me oznaczamy zwykle ostatuiemi głoskami alfabetu łacińskiego x, y, z. u, v,.. literami greckiemi 8, 7], C i t. d. Dio-fantos oznaczał N-mą głoską ę', w wiekach średnich nazywano niewiadomą radix, res, cosa (po niemiecku Coss-, stąd Reguła Coss, nazwa nadawana Algebrze) i oznaczano zwykle przy pomocy symbolów, przypominających literę r.

s. D.

Niewiadomością prawa nikt się tłóma-czyć nie może, inaczej po łacinie toż samo brzmi: ignorantia juris nocet, facti vero ignorantia non nocet (nieznajomość prawa szkodzi a brak wiedzy faktycznej nie przynosi szkody). Obszerniej formułka ta starożytna w kształcie acus. c. inf.: reguła est juris quidem ingnoran-tiam cuique nocere, facti vero ingnorantiwn non noccre.—Względy praktyczne stworzyły odwieczną ową zasadę, inaczej każdy frant bronić się mógłby nieznajomością ustaw obowiązujących; istnieje więc t. zw. fi key a pra wn a, że ustawy są wszystkim znane. Przeciwko owemu sztucznemu domniemaniu powstawano już za czasów rzymskich, a potem w stuleciu XV, XVI i XVIII i czasami, szczególnie co się tyczy odpowiedzialności karnej, prawo robiło pewne wyjątki i tak: w starożytnym Rzymie N. p. mogli się czasami bronić nieletni, kobiety, włościanie, żołnierze. Dawne kodeksy kryminalne: hanowerski i wirtemberski zwalniały od winy gdy sprawca dowiódł „że czyn uważał za dozwolo-uy”; w Anglii znów „gdy sprawca nie miał żaduej sposobności dowiedzieć się o przepisie ustawy”. Wogóle cytowane przykłady są wyjątkowe, a zasadą jest ignorantia juris nocet.

S. D.

roz-

; liczba ta

a₂ x -Y \ y — c₂

F. 0.

Red.

D.

atl

iii)

\j.

Fig. 190 Niewia- Fig. 191. Niewiadomski II,

domski I, herb polski.

Niewiadomski II herb polski. Na tarczy w polu czerwonem trzy miecze, końcami do V góry, w gwiazdę, środkowy prosto, boczne ukośnie skrzyżowane. Nad hełmem w koronie szlacheckiej pięć piór strusich: dwa srebrne między czerwonemi. Labry czerwone podbite srebrem. Używa go rodzina czeska Kropa-czów, z której Wacław otrzymał w r. 1473 od Macieja Korwina dobra Niewiadom w ks. Raciborskiem, skąd przybrał nazwisko Niewiadomskiego. Jedna gałąź Niewiadomskich osiadła w XVIII stuleciu w w. ks. Poznańskim, gdzie dotąd kwitnie jako polska w zupełności— Źródła: Borkowski, Ostrowski, Siebmacher (IV, 11, 27).

Niewiadomski Tymoteusz (* w Żako wie, dyecezyi Przemyskiej, r. 1682—f r. 1740) pijar, nauczyciel w szkołach swego zakonu i kaznodzieja, później rektor kolegium w Łukowie. Pisarz panegirysta. Wydał po łacinie „Victi ma regni coronata in Boleslao Kryvousto Polo-niae principe” (Varsaviae 1718). Jest to mowa panegiryczna na cześć Chryzostoma Zału-

Por. „Enc.

Ks. Wł. Kr.

S. M

Niewiadomska Cecylja, spółczesna autorka warszawska, zajmująca się powieściopisar-stwem, zwłaszcza dla dzieci, jako też wydawaniem prac pedagogicznych i tłómaczeniem dzieł angielskich na język polski. Z powieści N-ej wymieniamy „Odrodzona“ (Warszawa 1896), „Stracona” (tamże 1897), „W kółku rodzinnem” (tamże 1903).

Niewiadomski I herb polski. Na tarczy w polu czerwonem półtora krzyża srebrnego; obok niego z prawej strony podkowa srebrna, z lewej—połowa dolna takiejże podkowy. Nad hełmem w koronie szlacheckiej trzy pióra strusie białe. Odmiana herbu Prus I (ob.), powstała prawdopodobnie w XVI tern stuleciu, a używana przez rodzinę Niewiadomskich przydomku Goleń, na Podlasiu i w Oszmiańskiem licznie rozrodzoną.— Źródła; Kojałowicz, Niesiecki, Borkowski.

Cs

fort

fti

■I

herb polski.

D.

s kie go, wraz z krótkim utworem dramatycznym z dziejów Bolesława Krzywoustego, odegranym z powodu objęcia przez wspomnianego męża urzędu starosty lubelskiego. „Culmen in-fulati honoris” (Varsaviae 1723); panegiryk wypowiedziany przy sposobeości konsekracyi Feliksa Kretkowskiego na biskupa chełmińskiego „Panegiryk na cześć Teodora ks. Lubomirskiego,“ z powodu uroczystej tegoż installacyi na województwo krakowskie, druk. w Warszawie r. 1732.

Kość.”.

Niewiadomski Wincenty (*w Warszawie w r. 1826—f r. 1892). Był to przyrodnik literat, który przeplatał stałe swoje zajęcia artykułami i pracami przyroduiczemi, tłomaczonemi z obcych języków. Badań przyrodniczych i prac oryginalnych nie dokonał żadnych. Pracował jako probierz w mennicy warszawskiej, następnie był urzędnikiem kolei Terespolskiej. Po ustąpieniu ze służby zajął się pracą literacką i oprócz wielu artykułów różnorodnej treści, wydał kilka przekładów z dziedziny nauk przyrodniczych. Znane są jego; „Ziemia i morze” (1873) przekład z Figuier a; „Człowiek i zwierzę” Man gin a (1873); „Machina zwierzęca” Mareya (1874) „Obrazy z życia flory” (1880), „Życie i obyczaje zwierząt” (1873), opracowane podług Brehma; książki te wyszły wszystkie w Warszawie.

Niewiadomski Stanisław (* d. 4 listopada r. 1859 w Soposzynie, pod Lwowem), kompozytor i krytyk muzyczny. Pierwotnie kształcił się na technika; lecz, gdy w czasie pobytu w szkołach lwowskich, ujawniło się w nim zamiłowanie nadzwyczajne do muzyki, i, co ważniejsza, wybitne zdolności kompozytorskie, postanowił poświęcić się wyłącznie muzyce. Po ukończeniu szkół i początkowych study ów muzycznych u Wittego, Mikulego i innych, N. wstąpił do konsewatoryum wiedeńskiego w r. 1882, gdzie uczęszczał do dwuch klas jednocześnie: do klasy fortepianu, prowadzonej przez Sturm a, oraz do klasy wyższej teoryi muzycznej i kompozycyi, wykładanej przez Kren-II a. Nauka, otrzymana w konserwatoryum wiedeńskim. niezadowoliła jednak chciwego wiedzy młodzieńca. Po trzech przeto latach pobytu w kou-sewatoryum, N. wyjeżdża do Lipska, gdzie uzupełnia studya kontrapunktyczne pod kierunkiem głośnego teoretyka i kompozytora, Salomona Jada8sohna, poczem osiedla się na stałe we Lwowie, gdzie rychło daje się poznać jako kompozytor wybituy i utalentowany krytyk muzyczny. W r. 1887 N. obejmuje w konserwatoryum lwowskim klasę teoryi niższej i historyi muzyki, następnie klasy harmonii, kontrapunktu i śpiewu chóralnego.—Jako kompozytor, uprawiał z początku muzykę w wielkim stylu; tworzył symfonie, uwertury oraz inne dzieła dla orkiestry. Później jednak poświęcił się wyłącznemu upra-

Arcta).

K. B.

wianiu mniejszych form muzycznych, a głównie pieśni. Na tem właśnie pracując polu, N. zdobył laury obfite i popularność, oraz wyrobił sobie imię wybitnego pieśniarza polskiego. Liczba dzieł jego pozornie skromnie się przedstawia, nieprzekracza bowiem cyfry 40-tu. Ale zważyć trzeba, że na jeden numer wielu dzieł tych idzie niekiedy po sześć utworów fortepianowych, bądź też po sześć i więcej nawet pieśni, oryginalnych, czy opracowanych z tematów ludowych, na głos pojedyńczy, bądź w układzie na cztery głosy, męskie i mieszane. Wogóle więc dorobek duchowy N-iego przedstawia się woale pokaźnie. — Dotychczas utworzył stokilkanaście pieśni, na jeden i więcej głosów, oraz na chóry męzkie i mieszane, z towarzyszeniem fortepianu, czy orkiestry, bądź bez towarzyszenia (a ca-pella). Wiele z tych pieśui, drukowanych w kraju i zagranicą (w Medyolanie, Lipsku, Paryżu, z tekstami włoskiemi, niemieckiemi i franous-kiemi) dużą cieszą się wziętością, jak np. pieśni: „Nie swatała mi cię swatka”., „Między nami nic nie było”, „Jakże cię mam brać”, „Białe róże, senne róże”, „Gdy ostatnia róża zwiędła”, „Dzwony” (z cyklu „Jaśkowa dola”), „Polały się łzy”, oraz chóry męzkie: „Zaszumiał las”, „Siwy koniu”, i opracowanie dwudziestu czterech kolend polskich w układzie na jeden głos z towarzyszeniem fortepianu.—Na sam fortepian N. utworzył trzydzieści kilka dzieł różnej formy: „Album łatwych utworów fortepianowych na 4 ręce”, ułożonych z pieśni polskich, sześć zeszytów pod ogólnym tytułem „Wiosną o zaraniu”; „Fêtes galantes” (5 utworów charakterystycznych), oraz sporą wiązankę humoresk, kaprysów, menuetów, walców, mazurków, serenad, romansów, pieśni bez słów, i t. p. Prócz tego spoczywa w tece kompozytorskiej N-ego kilkadziesiąt pieśui dotąd niewydanych, kilkanaście chórów a capella, oraz parę większych utworów chóralnych z towarzyszeniem orkiestry. Talent kompozytorski N-ego, zwłaszcza jako pieśniarza, charakteryzuje uczuciowość szlachetna, prostota i jasność w wypowiadaniu się mową dźwięków, melodyjność oryginalna, rytmika rdzennie polska, i styl wykwintny. Jego melodye mają rysunek zawsze poprawny, a formy kształty symetryczne. W harmoniach unika rozdźwięków, chyba że te są mu potrzebne do wyraźniejszego uwydatnienia bądź nastroju melodyi, bądź też do silniejszego podznaczenia treści słów tekstu. Jako krytyk N. odznacza się gruntowną znajomością przedmiotu, erudycyą głęboką i bezstronnością w sądzie.—Krytyki i sprawozdania umieszczał, począwszy od r. 1885, w różnych pismach lwowskich i warszawskich; obecnie jest stałym współpracownikiem „Słowa polskiego”. Jemu też literatura polska zawdzięcza piękny przekład słynnego studyum Hanslicka „O pięknie w muzyce” (Warszawa, 1903 nakład M.

A. Pol.

Niewiadomski Eligiusz, malarz, (* w Warszawie r. 1869), uczęszczał najpierw do szkoły rysunkowej i do W. Gersona (ob.) w ciągu półrocza w r. 1890. Dalsze studya malarskie odbywał w Akademii petersburskiej, którą ukończył w r. 1895—6. Poczem czas jakiś przebywał w Paryżu, gdzie zwyczajem uczących się tara artystów młodych, chodził to do tej, to do owej szkoły. W r. 189 7 powrócił do Warszawy i na stałe tu osiadł. Dotychczasowy dorobek artystyczny N-go jest niewielki; składają się na niego obrazy „Zmierzch”, „Cisza leśna” i—wystawiony na ostatniej (r. 1903) wystawie Wiosennej—portret powieściopisarza’ Żeromskiego. Wszystkie te prace świadczą dodatnio, zarówno o samym talencie N-go, jak o wynikach jego studyów akademickich. Cechuje je: poczucie siły, kształtu i spokojnej harmonii barwnej, czuć w nich jednak zarazem przewagę in-teligiencyi, zrozumienia artystycznego nad odru-chowośeią objawu talentu. Tej właściwości nastroju duchowego niewątpliwie w znacznej mierze można przypisać, że N-ego w ostatnich latach bardziej pociągała teoretyczna strona sztuki,— „Kuryer Codzienny”, „Kuryer Warszawski”, „Tygodnik Ilustrowany“ zamieszczały jego sprawozdania krytyczne z wystaw i ruchu artystycznego, pisane żywo, jędrnie, czasem za jednostronnie, ale z wiarą dobrą w sprawę dobrą. N. jest sprawozdawcą bibliograficznym miesięcznika „Książka“ w dziale sztuki, znanego wydawnictwa księgarni E. Wendego i Sp. oraz autorem „Atlasu do dziejów Polski“ (nakład własny, Warszawa 1899).

Niewiarowska z Łapińskich Walerya, (* w Warszawie w r. 1835), artystka teatrów rządowych warszawskich, w sztuce swej wykształcona pod przewodnictwem Jana Królikowskiego (ob.). Poraź pierwszy wystąpiła w Warszawie na scenie teatru „Rozmaitości” d. 11 listopada r. 1853, jako Klemeucya w dramacie „Niemowa” i zdobywszy sobie odrazu uznanie publiczności, długie lata potem należała wciąż do ozdób prawdziwych sceny warszawskiej, występując w dramatach i komedyach, jako aktorka zdolna, inteligientna, w sztuce swej zamiłowana, pojmująca postaci odtwarzane przez siebie głębiej i uwydatniająca je szlachetnie. W dniu 19 kwietnia r. 1903 pięćdziesięciolecie jej pracy scenicznej, wyłącznie teatrowi „Rozmaitości” poświęconej, obchodziła Warszawa bardzo uroczyście, składając hołd tej rzeczywiście wielce zasłużonej artystce.— Zakres ról granych przez N-ą podczas jej półwiekowej działalności artystycznej był tak szeroki i bogaty, że tu w żaden sposób krytycznie rozpatrywać go nie można, zaznaczyć tylko możemy pobieżnie, że jaśuiała zwłaszcza w rolach następujących: Mary a („Doktór Robin”), Królowa („Dzieci Edwarda”), Lady Marlborough („Szklanka wody”), Pani de Pompadour („Narcyz”),

Red.

pod Łojowem.

P. Chm.

Baronowa („Helena de la Seglière”), Milady („Muszkieterzy”), Ciotka („Walka kobiet”), pani Desmuremus („Cudzoziemiec”) i Sy 1 wina („Krytycy”).

Niewiarowski Stauisław, pochodził z rodziny szlacheckiej h. Półkozic, osiadłej w wo-jew. krakowskim, a wywodzącej się od Jana Ligęzy, wojewody łęczyckiego. Ojciec St-a, Feliks, pułkownik królewski, odznaczył się pod Białym Kamieniem w r. 1603, w r. 1605 pod Kircholmem, w r. 1612 pod Moskwą. Stauisław kształcił się w Krakowie i tu miał dysputę na temat „De meteoris in commune”, którą to rozprawę później wydał w r. 1635 i przypisał Krzysztofowi Wiesiołowskiemu, marszałkowi nadwornemu litewskiemu. (Z notatki dyr. dr. K. Estreichera do mającego się ukazać tomu „Bibliografii”). Potem był prawdopodobnie jednym z towarzyszy Władysława IV w czasie jego podróży po Europie, jako królewicza (Kluczycki „Pisma do wie ku Jana III“), wreszcie uczestnikiem licznych wypraw wojennych Władysława IV, zwłaszcza przeciwko Moskwie, o których zostawił pamiętnik p. n. „Corona obsidionalis” (Kraków 1634), głównie opis oblężenia Smoleńska. Brat jego Paweł, rotmistrz hussaryi i pułkownik królewski, posłował do Francyi w roku 1650 wraz z wojewodą smoleńskim, Gosiewskim, w sprawie uwolnienia Jana Kazimierza z więzienia; odznaczył się także dzielnością w wojnie kozackiej, a zwłaszcza w bitwie

M. G-y.

Niewiarowski Aleksander, pseud. Półkozic (* r. 1824—f r. 1897), feljetonista i powie-ściopisarz, urodził się we wsi Prostym na Podlasiu; nauki gimnazyalne pobierał w Warszawie. Z wierszami, powiastkami i recenzyami wystąpił młodo w r. 1843 w „Gazecie teatralnej”, wydawanej w Warszawie przez Kiesewette-ra. Następnie był współpracownikiem „Przeglądu Naukowego”, gdzie zwrócił na siebie niejaką uwagę wierszem „Człowiek”.—N. należał do grona tych literatów, których przezwano „cyganami”, a czasowo „cechem głupców”; wespół z Dimi wydał książeczkę zbiorową p. n. „Jaskółka” (1843), W r. 1847 wyjechał za granicę i przebywał tam do r. 1851; wtedy poznał się z Juliuszem Słowackim. Powróciwszy do kraju w r. 1852 przez lat 10 był bardzo czynny w dziennikarstwie, pisując feljetony, t. zw. „gwiazdki⁴ w Gazecie Warszawskiej” (od r. 1854 do 1857 włącznie), oraz sprawozdania literackie w rubryce: „Poezya“. Bezstronnością ani sumiennością nie odznaczały się, ale błyskotliwym stylem, dowcipem ostrym, aluzyami do współczesnych zdarzeń budziły ciekawość i zajęcie. W końcu r. 1857 objął redakcyę główną „Gazety Codziennej“ i prowadził ją do końca r. 1859, wtedy ją sprzedał Leopoldowi Kronenbergo-wi (ob.). W kilka miesięcy potem zaczął wydawać, a raczej pisać sam całe pisemko, co dziesięć dni wychodzące, p. n. „Gwiazdka” (wyszło 15 zeszytów). W r. 1861 założył wespół z Jó-zefem Miniszewskim, Romanem Zmor-skim, Wło dz. Woiskim i Lud wikie m Brzozowskim gazetę p. n. „Pszczoła“ (wyszło 295). Sprzedawszy „Pszczołę" Ludwikowi hr. Krasińskiemu, zaczął wydawać „Kuryer Niedzielny“, od r. 1862, przezwany „Kuryerem Świątecznym“, który z początkiem r. 1865 odstąpił Ar-kadyuszowi K1 ec z e w s kiem u (ob.). W przeciągu tegoż czasu (1853—1857) ogłosił kilka utworów powieściowych, przeważnie ujemne strony życia malujących, jak oto: „Rękopis mego kuzyna waryata“, „Laokoon“ (1854, przedrukowany w r. 1885 w czasopiśmie „Romans i powieść“), „Rotmistrz bez roty“, „Los opiekun“, „Stara osa“, „Życie na żart“, „Galerya panien“, „Ga-lerya konkurentów i konkurentek“.— Od r. 1865 do 1875 nie należał właściwie do literatury polskiej; pisywał feljetony teatralne i literackie w „Dzienniku Warszawskim". Próbował wprawdzie występować z odczytami publicznemi o dziennikarstwie, ale te się nie udały, a szkic psychologiczny „Paweł i Wirginia“ (1867) przeszedł bez wrażenia. Dopiero gdy Zyg. Sarnecki założył w r. 1877 „Echo“, wystąpił na nowo pod zasłoną swego herbu (Półkozic) na widownię szerszej działalności, pomieszczając tu głównie wspomnienia ze swych lat młodych. „W ruinach czerskiego zamku“ i t. p. Po trzyletniem spół-pracownictwie w tym dzienniku, przeniósł się do „Wieku", gdzie przez lat pięć pracował. W „Kuryerze Warsz.“ w r. 1883 pomieścił obszerny, ale niezbyt ważny niby-pamiętnik o „Cygane-ryi warszawskiej". Od r. 1887 nie należał już do składu redakcyi w żadnem piśmie, ale w kilku („Kłosy", „Biesiada“, „Tygodnik mód“) drukował swe artykuły. W „Dzienniku dla wszystkich“ r. 1888 ogłosił większą powieść, bez wartości artystycznej.

Niewiarowski Stanisław, kanonik, proboszcz parafii Narodzenia N. M. Panuy na Lesznie w Warszawie (* r. 1849). Urodził się w Warszawie, tu się uczył i mieszkańcom też Warszawy siły swe i energię poświęcił. Po ukończeniu gimnazyum (r. 1866), kształcił się w Szkole Głównej, poczem suknię duchowną przyoblekł (r. 1870). W niespełna trzy lata został kapłanem, niósł posługi religijne wiernym na Pradze, potem przy kościele św. Karola Boromeusza. Władza duchowna, oceniając gorliwość ks. N-go, a zarazem chcąc wyzyskać wielostronne zdolności jego, przeniosła go do kościoła św. Józefa Oblubieńca, powierzając mu jednocześnie wykłady literatury polskiej w 8eminaryum duchownem, zarząd gospodarczy tegoż semiuaryum, a zarazem włożyła nań obowiązki katechety oddziałów równoległych przy Instytucie Głuchoniemych i Ociemniałych. Kiedy po przeniesieniu ks. Seroczyńskiego (ob.) na probostwo na Koszykaoh, potrzeba

s. Pł.

ig. P.

1899 — 1900).

było kapłana, któryby z rowutsin co i poprzednik zamiłowaniem i gorliwością porządkował i zarządzał starożytną katedrą św. Jana, wybór Władzy Duchownej padł na ks. N-go. Do obowiązków wikaryusza i vice kustosza katedry, dodano mu ważne stanowisko katechety szkoły realnej. Wśród pracy koło świątyni i nad rozwijaniem młodocianych umysłów i serc, schodziły lata, wreszcie wyczerpanie i poważna choroba zniewoliły go do opuszczenia zajmowanych stanowisk. Po krótkim wypoczynku, mianowany został proboszczem parafii na Lesznie i za jego tam rządów widzimy powstający, niesłychanie donośny objaw bliższego zainteresowania się duchowieństwa życiem duchowem warstw robotniczych. Ks. Arcybiskup, wynagradzając ks. N-go za tyloletnią i tak wszechstronną pracę, obdarzył go godnością kanonika.— Pracując i piórem, ks. N. napisał i wydał: „Książkę do nabożeństwa dla uczniów i uczennic”; «Krótkie wiadomości z historyi kościelnej w pytaniach i odpowiedziach"; „Wiadomości o Archikatedrze Warszawskiej”. Nadto swoimi artykułami zasilał „Przegląd katolicki”, „Kronikę Rodzinną” i inne pisma.

Niewiaża, rzeka na Litwie, prawy dopływ Niemna, wypływa z błot, położonych na południe od miasteczka Traszkun, w powiecie Wił-komierskim. Wije się przeważnie wśród miejscowości lesistych, zmieniając kilkakrotnie kierunek, przepływa koło miast: Rogowa, Poniewie-ża, Nowego Miasta, Surwiliszek, Kiejdan, Bobt, Czerwonego Dworu i Słomianek, i pod wsią Borkami wpada do Niemna. Długość N-y wynosi około 190 wiorst, z czego 50 przypada ua powiat Wiłkomierski, 60 na Poniewieski i 80 na Kowieński. Szerokość rzeki w pobliżu Kiejdan wynosi 15—20 sążni. Głębokość przy uściu dochodzi do stóp 12. Nie ma w N-y ani kamieni podwodnych, ani wirów; spadek ma umiarkowany, bieg spokojny. Spławna jest tylko do Bobcyna, leżącego poniżej miasteczka Bobt, w czasie przyboru wód do Kiejdan.—Do N-y wpadają z brzegu prawego: Dorpis, Josta, Se-strowta, Sonżyła, Sidortira; Szoja, Lauda, Kroju-pis, Krosta, Datnówka, Śmigła, Szuszwa, Straba, Struna i Wiejona; z lewego: Troupianka, Piena, Inszys, Dubis, Joda, Malunka, Upita, Linkówka, Abela, Barupie i Hinia. N. stanowiła dawniej granicę pomiędzy Litwą a Żmudzią.— Por. B u-szyński „Brzegi Niewiaży” (Wilno 1873).

NiewierkÓW (Niewirków), wieś na Wołyniu w powiecie Rówieńskim, w blizkości Międzyrzeca Koreckiego. Kościół parafialny katolicki, zbudowany w r. 1807; zwaliska dawnej rezy-deucyi Lubomirskich.—N. należał w połowie drugiej wieku XVIII do Ignacego Wy-leżyńskiego, rotmistrza kawaleryi narodowej, który tu zostął d. 30 marca r. 1789 zamordowany z żoną i 5 służącemi przez własnych poddanych. Zbrodnia ta wywołała wielki popłoch i obawę buntów chłopskich, pociągnęła za sobą uwięzienia, srogie śledztwa i wyroki krwawe w kilku pobliskich miastach wołyńskich. Wywołane przez to rozgoryczenie wśród ludu nie zostało bez wpływu na bieg wypadków krajowych najbliższych. Por. Kalinka „Sejm Czteroletni”, księga III, § 87 i następne.

Niewieski Stanisław (f w Zamościu w roku 1699), profesor Akademii zamojskiej. Podług S. KośmińskiegO („Słown. lek. pols.” str. 353), był doktorem filozofii i medycyny, wykładającym początkowo w Krakowie matematykę, później zaś został w Zamościu profesorem fizyki i medycyny teoretycznej. „Anacephaleosis pro-fessorum” Akademi zamojskiej nazywa go „Ar-tium et Philosophiae Doctor, Matheseos Professor”. Z tegoż dokumentu urzędowego dowiadujemy się, że N. był powołany do Zamościa ua profesora w d. 18 czerwca r. 1671 i że od r. 1676 wykładał „Philosophiam naturalem“ (t. j. zapewne fizykę i astrologię). Stanowisko to zajmował do śmierci, będąc jednym z wybitniejszych profesorów akademii rzeczonej i piastując wielokrotnie godność rektorską, mianowicie w latach: 1678/9, 1682 — 84, 1686—88, 1689—91 i 1695/6.— Za jego rektorstwa w roku 1684 opracowano nową ustawę dla akademii; w r. 1689 wmieszany był, jako rektor, do sporu akademii z biskupem Święcickim, który go nawet za to wyklął. Zasiadał nadto, jako asesor, w sądach komisarskich na zamku zamojskim i sądził sprawy żydowskie.— Na polu nauki N. nie błyszczał, doszedł jednak do rozgłosu szerokiego, jako wydawca kalendarzy od r. 1676 poczynając; wylicza je K. Estreicher w „Bibliografii” swej (T. VIII, str. 361 i nast.); najciekawszy z nich jest z r. 1684, jako zawierający opisanie wyprawy wiedeńskiej króla Jana III, obejmujące wierszem 5f arkusza; przedruk wierszy tych znajduje się również w zbiorze „Rytmów” J. E. Mi nas o wieża (Warszawa 1756). Oprócz tego drukiem ogłosił jeszcze: „Archetypus animorum” (Kraków 1668, uSche-dla in fol.; jest to panegiryk na 27 kandydatów); „Obrót słoneczny zmian dni i nocy, tudzież własności każdego miesiąca” (Zamość 1674,u S. Piątki e wieża, w 4-e, 6 arkuszy): „Magna splen-doris et gloriae Zamoscianae revolutio” (tamże 1674 w 4-e, dedyk. Marcinowi Zamoyskiemu); „Komety r. 1680 widziane o których iest relacya z prognostykiem do r. 1686 służącym” (tamże 1681, w 4-e, 2 ark.); „Gotowość rytmów czyli zbiór drobnych wierszy z kalendarzów“ (tamże 1695 w 4-e; toż z dodatkiem nowych wierszy, tamże 1698 w 8-e, 7 ark.; toż w wyd. bezimiennym, b. w. m. dr. [1751] w 8-e, str. 107).—Por. Ks. J. A. Wadowski „Wiadomość o profesorach Akademii Zamojskiéj” (Warszawa

Dr J. p.

Niewieścin, wieś w Prusach królewskich, w regiencyi Kwidzyńskiej, powiecie Świeckim

572.

Red.

Red.

F. 0.

kościół parafialny katolicki, gorzelnia parowa, cegielnia, wiatrak i młyn; mieszkańców 822, w połowie katolików, w połowie protestantów.

Niewieściński Mikołaj, prawnik z końca XVI i początku w. XVII, z rodziny szlacheckiej h. Przegonią, osiadłej w województwie pomor-skiem. Sekretarz Zygmunta III i starosta tucholski, złożył jednak ten urząd wkrótce z powodu złego zdrowia; posłował na sejm w roku 1607. Wraz z Reinholdem Heidenstei-nem (ob.) pracował nad poprawą i uzupełnieniem prawa chełmińskiego (ob.), a w roku 1598 sejm ich projekt przyjął i zatwierdził. Ta „korrektura pruska” wydana poraź pierwszy w Toruniu w r. 1599 (nakładem Coteniusa) p. n. „Jus terrestre nobilitatis Prussiae correctum“, obejmuje 7 rozdziałów: 1) De successionibus 2) De donationibus et testamentis; 3) De tutelis;

4) De praescriptionibus, 5) de magistratibus et iudiciis, 6) de processu in causis civilibus,

7) de finibus pegundis. Powtórnie wyszła także w Toruniu w r, 1622 „typis Henrici Frissi”, w przekładzie polskim i niemieckim przez Gdańszczanina Daniela Petersona w Gdańsku w r. 1625. Potem jeszcze 3-krotnie (1685, 1728, 1736), nie licząc jej przedruku (po łacinie) w „Volumina legum” tom VI p. 549 —

M. G-y.

Niewieściński F e 1 i c y a n Antoni (połowa druga w. XVIII i początek XIX-go), proboszcz lemburski, w dyecezyi chełmińskiej, pochodzący z rodziny szlacheckiej, na Pomorzu osiadłej. Przełożył na język polski wszystkie dzieła F é-nelona (ob,), wydał atoli jeno „Dowody jasne bytności Boga z poznania natury” (Warszawa 1805—wyd. 2-e tamże 1822).

Niewieżyn Piotr (* w r. 1841) znany dramaturg rossyjski, wychowaniec pierwszego korpusu kadetów w Moskwie. Pracę literacką rozpoczął dośó późno, gdyż dopiero w r. 1880. Ceniony jest przez ziomków jego zwłaszcza dramat „Wtoraja mołodost’” i komedya „Błaz”, napisana wspólnie z A. N. Ostrowskim, oraz dramaty, „Siestra Nina” i „Niepogriaszimyj”.— Nadto N. jest współpracownikiem wydawnictwa „Rus8kij Wie8tnik” i pism humorystycznych ros-syjskich.—Por. „Ottûv Slovnik naucnÿ” (T. XVIII, str. 258) i Brockausa i Efrona „Encikłop. Słowar” (T. XX A., str. 810).

Niewłaściwość (prawo), pojęcie przeciwstawne czemuś właściwemu, należytemu, odpowiedniemu. W znaczeniu prawnem każdy organ władzy administracyjnej, samorządowej (autonomicznej), sądowej, ma ściśle nadaną przez ustawy kompe-tencyę (ob.) i jurysdykcyę (ob.), czyli to, co obejmujemy wyrazem polskim orzecznictwo. Każdy organ, zwłaszcza sądowy, posiada wyłącznie orzecznictwo, czyli właściwość, t. j. że nie wkracza w zakres czynów innego organu i wkraczać nie powinien. Naodwrót np. sprawa oddana sądowi nienależytemu, jest nie-

Enc. poważ. Ilnatr S. n. Zesz. 16. T. II.

właściwie skierowana i sam sędzia ma obowiązek, a strona zainteresowana prawo, poruszyć t. zw. kwestyę, inaczej ekscepcyę N-i {exceptio fori) i żądać odpowiedniego kierunku procesu.—W dawnej Polsce odróżniano, tak samo jak i dziś, forum proprium vel competens, t. j. sąd właściwy, od incompetens, niewłaściwego, a nadto orzecznictwo właściwe ratione personae, ze względu na osobę pozwanego i ratione materiae, ze względu na przedmiot sporu. Tak samo powód obowiązany był pozwać przed sąd zamieszkania pozwanego, lub gdzie dobra osoby „obżałowanej” są położone (forum rei sitae). Gdy przeciwnik posiadał dobra w kilku powiatach, a spór wynikł o spadek, lub dotyczył tychże dóbr, to tam, gdzie ich większość się znajduje.— W sprawach o należne pieniądze z obligu, wierzyciel miał swobodę wyboru sądu tam, gdzie pozwany ma jakąś posiadłość lub przebywa (forum ubiguinarium); gdy rzecz szła o występek, to miejsce czynu {forum commissi delicti)-, jeśli o zbiegłego poddanego, sąd grodowy dziedzica, nie zaś tego, kto uprowadził, lub gdzie chłopek przebywa. Odróżniano też forum commune, jednakie dla wszystkich, i privïlegiatum, uprzywilejowane dla wojskowych, duchownych, członków uniwersytetu. Trzeba było być ostrożnym, co do pozwania, za N. bowiem, czyli ewoka-cyę, groziły kary ewokacyjne, tj. „sześć niedziel wieży i sto kóp groszy”. W procedurach cywilnych, obowiązujących dziś w Europie, prawodawcy szczegółowo przepisują orzecznictwo i warunki, kiedy można i należy wnieść wyłączenie, t. j. ekscepcyę niewłaściwości sądu, z jakiego powodu sędzia sam winien sprawę umorzyć i uznać własną niekompetencyę. Bywają sprawy ze względu na osobę lub przedmiot tak powikłane, że powstaje spór między organami władzy sądowej, albo między sądem i admini-stracyą co do właściwości orzecznictwa. Spór taki nosi miano jurysdykcyjnego.

Niewód, nazywany też Drgubicą, drugu-b i c ą, albo drygubicą, a jeśli wyłącznie do łapania jesiotrów przeznaczony, także drygą; jest to sieć rybacka wielka, używana do połowu ryb w rzekach większych i jeziorach, bądź w wodzie otwartej, bądź pod lodem, sporządzona z nici bardzo grubych, konopnych; od sieci rybackiej, zwykłej różni się właściwie tylko rozmiarem i grubością znaczniejszą użytych do niego nici.— N. składa się z trzech części, t. j.: z matni (dawniej „macica” albo „włok”), worka obszernego, na kilka, do kilkunastu łokci długiego, zwężającego się ku końcowi coraz bardziej, tak że w wodzie przybiera postać stożka leżącego. Matnia stanowi środek N-u, z nią łączą się bezpośrednio, na prawo i lewo od jej otworu ziejącego, t. zw. skrzydła (dawniej „poły”), będące równej z nią szerokości, długie na kilkanaście lub kilkadziesiąt łokci, co zależy od wielkości matni, a stosuje się do obszerności

122

Por. Sieć rybacka.

Dr J. P.

wody, w której odbywa się połów. N-y bardzo wielkie, rozpięte mierzą nieraz, od końca jednego Bkrzydła do drugiego, po 60 i więcej sążni.— Gdy N. w wodzie jest rozciągniony, skrzydła jego stać powinny pionowo, opierając się brzegiem dolnym o dno, górnym zaś powierzchni wody sięgając. Aby skrzydła i matnię w położeniu tym utrzymać, opatruje się ich brzeg dolny w pewnych, nie zbyt odległych od siebie odstępach ciężarkami o postaci krążków lub pierścieni grubych, z ołowiu lub żelaza, które są nanizane na długim powrózku cienkim, przeciągniętym przez oka sieci, brzeg jej dolny stanowiące. Ciężarki te noszą nazwę ciążków, grzęzów lub grzęzideł.— Dawnemi czasy ciążki takie wyrabiano też z kamyków przedziurawionych lub z gliny wypalonej.— W końcu matni, aby ją utrzymać w położeniu należytym na dnie wody, wwiązywany bywa kamień większy nieco, stosownie do jej wielkości.— Powrózek, będący brzegiem górnym skrzydeł i matni, opatrzony jest w t. zw. pławy czyli pławidła, t. j. kawałki kory lub drzewa lekkiego, zwykle czworokątne, o kilkunastu calach powierzchni, przewiercone w środku i w sposób podobny nanizane wzdłuż brzegu górnego N-u, jak grzęzi-dła u dolnego. Pływając po wodzie utrzymują N. w położeniu właściwym. Ponad środkiem otworu matni jest przymocowany pław znacznie większy, wydłużony, do łopaty podobny, z kawałka deski wycięty, przez rybaków nazywany „kaczką”, ten wskazuje, którędy matnia posuwa się pod wodą. Do końców wolnych skrzydeł przytwierdzone są drągi, długością odpowiadające ich szerokości, do nich zaś przymocowane są postronki długie, służące do ciągnienia N-u w wodzie; drągi te noszą nazwę kumul-ców albo kum ułów.— Łowiąc ryby w wodzie otwartej, rozkłada Bię N. na brzegu, z otworem matni zwróconym ku wodzie, poczym rybacy, ciągnąc za postronki do kumulców uczepione, zwolna ściągają go do wody; brodząc w niej, lub idąc wzdłuż brzegu, ciągną N. w stanie rozpiętym przez wodę do połowu upatrzoną. Gdy go już przeciągnięto dosyć daleko, zbliżają wzajemnie ku sobie końce skrzydeł i wydobywają je pomału z wody, nakoniec za niemi ukazuje się na brzegu matnia, zawierająca ryby złapane.— N-y bardzo wielkie i ciężkie ciągnione bywają przez konie lub woły zaprzężone do kumulców.— Chcąc łowić pod lodem, wyrębuje się dokoła obwodu podłużnego, na łów przeznaczonego, szereg przerębli (ob.) o rozmiarze mniej lub więcej łokcia kwadratowego, w odstępach przeciętnie 5-u do 6-u łokci jedna od drugiej, w dwu zaś krańcach przeciwległych zakłada się po jednej przerębli znacznie większej, stosującej się do wielkości N-u; przeręble te po rybacku zowią się „toniami*. W pierwszej z toni tych zatapia się N., zapuszczając naprzód matnię, pociągającą za sobą skrzydła. Gdy już sieć cała jest

pod lodem, za pomocą tyczek na 6 do 7 łokci długich, zwanych chochlami, przywiązanych do końców powrozów u kumulców, a posuwanych widełkami, ciągnie się N. od przerębli do przerębli, aż go się dowlecze do toni drugiej, z której wydobywa go się na lód, naprzód skrzydłami.— Sposób ten łowienia pod lodem, zimą jedynie możliwy, uprawiany jest zwłaszcza pomyślnie i korzystnie na licznych jeziorach kujawskich, obfitujących w leszcze, gromadzące się porą zimową na dnie jeziór w t. zw. gniazdach. Ryb tych poławia się nieraz jednym zaciągnięciem N-u po kilka lub nawet po kilkanaście korcy od razu. — Najdawniejsza ze znanych u nas wzmianka o N-e i częściach jego, znajduje się w rejestrach wydatków skarbnika królewskiego Hinczki pod d. 13 lipca r. 1393 zapisana („Rachunki dworu kr. W ład. Jagiełły i kr. Jadwigi” [Kraków 1896, wyd. prof. Pie kosińs kiego — str. 157 i 158]).—

Dr J. P.

Niewód ptaszy, sieć do chwytania ptaków, zwłaszcza przepiórek i skowronków, podobna do N-u używanego do łowienia ryb (ob. wyżej), jeno, rozumie się, mniejsza znacznie, ale posiadająca matnię stosunkowo znacznie dłuższą, o okach drobnych i gęstych, podtrzymywaną obręczami w postaci stożkowatej; oka skrzydeł, zwanych tu ścianami, są większe i rzadsze.— Ponieważ dziś łowienie ptaków sieciami wyszło już nieomal zupełnie z użycia, u nas przynajmniej, więc też i N. p. należy tylko do przeszłości.

Niewola, niewolnik,-ca. (Łac. servitudo, servus; franc, esclavage, esclave, servitude; niem. Sklaverei, der Sklave, die Sklavin; rossyj. rabstwo, rab, raby-nia). Pokrewne, choć w zasadzie różne pojęcia znajdują się w wyrazach: jeniec, braniec i poddany prywatny. Jeńcem (fr. captif, niem. Kriegsgefangener, ros. pliennik) jest żołnierz wzięty do niewoli. Br a n iec, inaczej p o j-maniec, branka (franc, prisonniers de guerre), są zwykłemi obywatelami, zabranemi podczas wojny przez najezdcę.—Poddany prywatny (niem. Erbunterthan, ros. kriepostnyj czelowiek), różni się od niewolnika tym, że ma pewne prawa i obowiązki względem rządu ogólnego i państwa (ob. Poddaństwo),— niewolnik zaś jest uważany na równi z rzeczą {res), poczytywany za przedmiot żywy, prawie na równi obok inwentarza domowego. Wprawdzie i poddaństwa prywatnego bywały różne stopnie, począwszy od tak zwanego niewolniczego (niem. Leibeigenschaft), aż do ustawami umiarkowanej zależności osobistej (łac. nexus subditelae). od władzy patrymonialnej właściciela dominium (ob.). Z drugiej strony, N. w rozwoju dziejowym u jednych plemion pozbawia ofiarę wszelkich praw wobec pana-gospodarza, u innych zaś narodów przybiera charakter łagodniejszy pod wpływem bądź religii, bądź obyczajów, bądź rodowodu niewolnika, bądź interesów państwo-

F. O.

wych.— Tam, gdzie N. istnieje jako stała insty-tucya, starano się ją określić teoretycznie i podciągnąć pod pewne prawidła, tembardziej, gdy pierwotne rolnictwo i przemysł domowy obejść się nie mogły bez robocizny w tej formie. Filozofowie greccy nazywali niewolnika: narzędziem żywem, uduchowioną własnością lub wprost bydlęciem j u cznem; prawnicy rzymscy wyliczają go między kategoryami rzeczy (res), twierdząc, że niewolnik nigdy nie będzie podmiotem (subjektem) prawa.—Por. Niewolnictwo.

Niewolnictwo. Staa człowieka pozbawionego wolności osobistej, zmuszonego służyć ludziom innym, których jest własnością prawnie uznaną. 1) Szranki ekonomiczne istnienia niewolnictwa. Wielu badaczy spogląda na N. jako na konieczne stadyum, przez które przejść musi każdy naród w swoim postępie dziejowym od pierwotnych form społecznych ku wyższym. „N. należy do urządzeń, które są właściwe każdemu narodowi na określonym szczeblu rozwoju” (Bagehot). „Czyż na tę powszechną prawie plagę, sięgającą początków każdego narodu i ciążącą nad każdym, nie należy patrzeć jako na konieczne stadjum rozwojowe, przez które przejść musi każdy naród, jako na ewolucyę, której obowiązkowo podlega każdy naród, zanim dosięgnie wyższych szczebli cywilizaeyi?” (T o ur ma g ne). Bodaj jedynie Neeboer obwarowywa poglądy swoje w tej mierze zastrzeżeniami, posiadające-mi zresztą doniosłość raczej formalną, niż rzeczywistą, gdyż wychodzą one z założenia, że dotychczas nie posiadamy klasyfikacyj ustrojów według skali postępowej i wogóle w stanie dzisiejszym nauki nie wolno formułować takich uogólnień. Z poglądem na N-o, jako na stadyum konieczne rozwojowe każdego ludu, wiąże się ściśle pytanie, na jakim szczeblu dziejów to urządzenie powstaje. „Aui jeden lud, który nie dosięgnął jeszcze pasterskiego lub rolniczego trybu życia, nie posiada niewolników” (Sc hm oil er). „W okresie myśliwskim dziki wojownik nie zamienia jeńca w niewolnika, ale zabija go; jednak kobiety plemienia zwyciężonego uprowadza ze sobą i przywłaszcza je sobie, jako żony lub służące, gdyż wszelka robota dokoła domu ciąży w tym okresie całkowicie na kobiecie. W okresie pasterskim niewolników biorą, ażeby sprzedać ich następnie (co każe domyślać się w sąsiedztwie ludów stojących na wyższym poziomie kultury i posługujących się pasterzami, L. K.) z wyjątkiem niewielu, którzy przydać się mogą do pilnowania trzód lub do mało rozwiniętej, ówczesnej uprawy roli. Ale w miarę tego, jak byt osiadły potężnieje i rolnictwo jest prowadzone na coraz szerszą skalę, praca niewolników znajduje też coraz szersze zastosowanie, dostarcza panom środków spożycia i oswobadza ich od robót nieprzyjemnych. W tym okresie rozwoju N., zdaje się, było urządzeniem koniecznem i powszechnem” (Ingram). Pierwszy Neeboer, trzymając się metody statystycznej E. B. Ty lora, wykazał, iż nauce nie wolno poprzestawać na powyżej przytoczonych ogólnikach. Zestawił zwyczaje ludów niecywilizowanych na całym globie i otrzymał wraz z rozmieszczeniem gieograficznem N-a, następujące wyniki. Zestawił wszystkie dane o ludach myśliwskich i rybołówczych i znalazł, iż na 83 takich ludów, stojących na szczeblu najniższym, o których zebrał wiadomości, znalazł 16, u których daje się spostrzedz N. Ale starczy rozejrzeć się w jego tablicy, ażeby się przekonać, iż porównywał rzeczy niespółmierne, tak iż procent ludów najniżej stojących, hołdujących N-u, jest znacznie większy w pracy jego, niż rzeczy się mają w istocie. Niewolników posiadają na tym szczeblu jedynie ludy, które trudnią się rybołówstwem i wskutek obfitego, a systematycznie otrzymywanego w określonych odstępach czasu pokarmu, prowadzą tryb życia osiadły. Są to plemiona takie, jak Kamczadalowie, Aleuci, Tlinkici, Hajdowie, Nutko-wie, Chinooki i in., siedzące na wybrzeżu oceanu Spokojnego, niekiedy w osadach ludnych i w wielkich budynkach spólniczych, raz prowadzące pomiędzy sobą handel ożywiony. Niekiedy N. dosięga tam znacznych rozmiarów, u Tlin-kitów, dwie trzecie całej ludności to niewolnicy. Co zaś do Abiponów i Techuelchów, dwuch plemion myśliwskich Ameryki południowej, mających posiadać niewolników, to nawet Neeboer zmuszony jest wyznać, iż N. albo jest wątpliwe, albo nie posiada jeszcze właściwego sobie oblicza. Słowem, jako fakt stwierdzony, można powiedzieć, że N. jest nieznane koczownikom myśliwcom i ukazuje się dopiero u rybołówców, przebywających w wyjątkowo dogodnych warunkach.—Ameryka myśliwska, ani Nowa Hollandya nie znały niewolników właściwych, tj. osób obojga płci, zaprzężonych do pracy systematycznej na rzecz panów swoich. Co do ludów pasterskich, Neeboer zebrał dane o 22 ludach: 11 z pośród nich posiada instytu-cyę niewolników, pozostałe zaś 11 nie mają jej. Wogóle, w okresie pasterstwa N., jako forma odrębna organizacyi pracy, posiada znaczenie niewielkie i większość pasterzy, którzy posiadają niewolników, ima się już rolnictwa. Dopiero z rolnictwem N. zaczyna wzrastać na dobre. U ludów, u których uprawa roli jest jeszcze źródłem podrzędnem utrzymania, niewolnictwo jest względnie mało rozwinięte: na ludy na tym szczeblu przypada tylko 43.6% takich, które korzystają z pracy niewolników. Na tym szczeblu zaś, na którym rolnictwo stanowi bardzo ważne, ale jeszcze nie .jedyne źródło utrzymania, aż 54.3°/₀ ogółu wynotowanych ludów hołduje N-u. Wreszcie z liczby 20 ludów nieucywilizowanych, u których rolnictwo stanowi jedyny sposób utrzymania, wszystkie mają niewolników. Wywody

Ne eb o era stwierdziły niezbicie, iż N-o jest orga-nizacyą pracy, pojawiającą się dopiero z trybem życia osiadłym, wzrastającą wraz z rozwojem uprawy rolnej i jedynie sporadycznie towarzyszącą sposobowi życia pasterskiemu. Nastręcza się więc pytanie, jakiego rodzaju czynniki rozstrzygają o tej spółrzędności N-a z osiadłym, zwłaszcza zaś z rolniczym trybem życia. Ale odpowiedź, udzielona na to pytanie, nie rozwiązuje jeszcze całej sprawy, bo wyjaśnia jedynie czynniki, które są niezbędne, ażeby dany szczep trzymał niewolników. Obok tego pytania istnieje jeszcze drugie, którem nauka dotychczas nie zajmowała się, a mianowicie, jakie ludy dostarczają z pośród siebie niewolników, a jednak oba te pytania znajdują się w związku ścisłym ze sobą i odpowiedź na drugie z nich rzuca światło i na pierwsze. Otóż niewolnicy pochodzą zawsze z pośród plemion osiadłych, których członkowie wskutek osiadłego właśnie sposobu życia zostali wdrożeni w karby sforności i systematyczności. Zwłaszcza rolnictwo sprzyja takiemu obdarzaniu człowieka przymiotami, czyniącemi z niego osobnika, poddającego się wymaganiom ustroju niewolniczego. Przyroda za rolnictwa wdraża ple-mieńca do cierpliwości, bierności; życie społeczne poddaje go takiej samej tresurze, a nadto przyucza do pracy. Z takiej to szkoły życia pochodzili czarni niewolnicy, których ongi wywożono z Afryki do plantacyj amerykańskich, wszyscy oni wyszli z pośród plemion rolniczych, wówczas gdy Busz me ni i nawet pasterscy I odpowiada wymaganiom gospodarczym, dopóki K afro wie bardzo mało nadawali się, albo | rolnictwo, prowadzone w sposób ekstensywny, wcale nie nadawali się na niewolników. Również nie udało się zaprządz do niewoli Indy an myśliwców. Z drugiej strony bynajmniej nie jest rzeczą przypadkową, iż plemiona myśliwskie nie posiadają niewolników.

niezdatny do spełniania zajęć życia myśliwskiego, myśliwy zaś skorzysta z pierwszej sposobności ażeby odzyskać wolność. Ludy myśliwe więc mordują jeńców, lub w ostateczności usy-nowiają ich i wcielają do plemienia własnego, o ile chodzi o mężczyzn.—Tryb osiadły, istniejący u niektórych ludów rybołówczych, a zwłaszcza u rolniczych, oto faza rozwoju społeczna, sprzyjająca powstaniu N-a i zamieniająca je na urządzenie społeczne, stałe. Ale warunki społeczne, uniemożliwiając pojawienie się N-a, zanim plemię nie dosięgnie określonego szczebla kultury, kładą również kres jego istnieniu, gdy w rozwoju społecznym mają ukazać się udoskonalone formy wytwórczości i rozwinięte stosunki społeczne. Np. industryalizm dzisiejszy w żadnym wypadku nie mógłby posługiwać się pracą niewolną. Rozstrzygają o tym dwie przyczyny bardzo zasadnicze. Po pierwsze, niewolnik, jak wykazało doświadczenie, jest najnie-zręczuiejszym z pośród robotników, niepodobna mu powierzyć bardziej złożonych narzędzi, ja-kiemi są maszyny dzisiejsze. Powtóre, o ile gospodarstwo niewolnicze wytwarza na sprzedaż, musi posiadać zabezpieczony rynek; dzisiejsze przesilenia przemysłowe, podczas których przemysłowiec zawiesza roboty w fabryce i pozostawia robotników na pastwę losu, zniszczyłyby od jednego razu pana niewolników, zmuszonego utrzymywać ich przez czas braku obstalun-ków. Wogóle, praca niewolnika w zupełności

stanowi rdzeń działalności wytwórczej społeczeństwa. I nawet w tym wypadku, jak wykazał naprzód Rodbertus, a następnie Loria, ustrój niewolniczy na mocy nieodłącznych od siebie dążności, podważa swój byt i prowadzi zwolna do kolonatu, tj. pańszczyzny. Przynajmniej tak było w Italii (tj. dzisiejszych Włoszech), a prawdopodobnie i w Grecyi i innych prowincyach państwa Rzymskiego.—Olbrzymie latifundia wytwarzały częściowo na sprzedaż ziemiopłody. Praca niewolnicza zmuszała do uprawy tych samych zbóż i zwolna prowadziła, wskutek stosowanych metod uprawy, do wyjałowienia obszarów. To robiło pracę tę coraz mniej wytwórczą. Przyłączyły się i inne czynniki: w miarę rozszerzania się granic państwa Rzymskiego, o niewolników było coraz trudniej i towar ten stawał się coraz droższym, a nadto zgromadzenie rzesz ludu niewolnego w willach ówczesnych usposabiało je do rokoszu i zmuszało utrzymywać liczniejszych dozorców. Pod działauiem wy-łuszczonym tych przyczyn, oraz wielu jeszcze innych, które odpowiednio wiązały się z ustrojem niewolniczym, dochód ze ziemi spadał coraz bardziej i gospodarstwo przestawało opłacać się właścicielom. Ci wtedy dzielą majątki swoje na cząstki, osadzają na nich niewolnika z rodziną, pozwalają mu tam samodzielnie gospodarować

Usiłowano wyjaśnić to zjawisko tem, że wytwórczość ręki ludzkiej w tym okresie jest tak nieznaczna, iż niewolnik pracą swoją zdołałby jedynie siebie utrzymać, ale nie dostarczyłby najmniejszej przewyżki zdobyczy ponad własne potrzeby. Jest w tem wiele prawdy, ale istnieją przyczyny jeszcze poważniejsze. Po pierwsze, N-ctwo pociąga za sobą konieczność kontroli, zarówno nad niewolnikiem, ażeby nie uciekł, jak i nad napięciem i sumiennością jego pracy,

Tymczasem taka kontrola jest niemożliwa w okresie myśliwskim: praca jest tak nieregularna, przypadek odgrywa w niej taką doniosłą rolę, że nigdy niepodobna określić wydajności wysiłku ludzkiego; życie zaś tak rozstrzelone i samo myśliw-stwo niekiedy wymaga obecności tylko jednego człowieka, tak, że dozór nad niewolnikiem nie może być stosowany na każdym kroku. Powtóre, rozmiary plemienia są tak nieznaczne, zaludnienie tak rzadkie, obszar plemienny tak mały, iż niewolnik miałby tysiączne sposobności do ucieczki. Nakoniec o tem należy także pomyśleć, iż rolnik, jedynie nadający się na niewolnika, jest

za opłatą pewnych powinności. Pojawiają się coloni, a z niemi N-ctwo upada.—Słowem, ustrój niewolniczy zależy w swoim początka i upadku, o ile ten następuje w drodze powolnej ewolucyi stosunków gospodarczych, od ściśle określonych warunków. Powstaje on na określonym szczeblu rozwoju ekonomicznego i musi zaniknąć, zanim ukażą się formy wyższe ustroju towarowo-pie-niężnego, posługujące się udoskonalonemi metodami i wytwarzające dla rynków, któremi w pewnych odstępach czasu wstrząsają huragany przesileń.—Literatura (co do ogólnych tendencyj rozwoju ustroju niewolniczego): Loria A. „Analisi della proprietà capitalista” (1889, tom II); Rod bertus „Zur Geschichte der agrarischen Entwickelung Roms unter den Kaisern” („Jahrb. für National-oek., Statistik etc.” 1864, tom II).

I. K. Ingram „A history of Rlawery and serfdom” (1895); poniekąd A. Tourmagne „Histoire dH 1’esclavagn ancien et moderne” (1880).

*2) Szczeble zasadnicze w rozwoju N-a. W rozwoju N-a uależy starannie odróżniać dwa zgoła różne okresy: naturalistyczuy, kiedy niewolnik wytwarza dobra materyalue jedynie na Rpożycie bezpośrednie rodziny pana swego, oraz pieniężuo-towarowy, gdy wytwarzane rzeczy przybierają formę towaru, innemi słowy, są przeznaczone na sprzedaż. W pierwszym z tych okresów, początkowym, N-o nie grzeszy zbytnią surowością: rozmiary jego są nieznaczne, praca niewolników jest mało napięta, sami oni poniekąd uchodzą raczej za niepełnoletnich członków rodziny pańskiej, niż za obcych. Taki charakter łagodny niewolnictwa wypływa z natury pożycia ówczesnego. Rodzina pańska posiada rozmiary określone, potrzeby jej są proste i nie-wykwintne, a nadto mają kres naturalny w ograniczonej rozciągłości własnej. Jeszcze do dziś u Murzynów los niewolników jest dość znośny. Np. na wybrzeżu Gwinejskim: „Dola niewolnika wogóle nie jest ciężka lepsza nawet niż najemnika rolnego w Anglii. W zasadzie uważają tam niewolnika za członka rodziny. Może on posiadać majątek własny i użytkować z niego według swej woli. Niewolnik miewa nawet sam niewolników, a niekiedy posiada większe mienie i zajmuje stanowisko wyższe niż pan jego. Niewolnik mówi do pana: „mój ojcze!” pan zaś nazywa niewolnika „swoim synem”. Ale pan posiada zupeł-uą władzę nad niewolnikiem, może go karać dowolnie, jednak do kary śmierci ma prawo tylko naczelnik okręgu” (A. B. Ellis). U barbarzyńców Ameryki południowej stosunki również nie posiadają tak odrażającego charakteru, jakim N-o odznacza się w okresie cywilizacyi, t. j. za gospodarstwa pieniężno-towarowego. Np. Mun-druki i Gwajkurowie „rzadko pozostawiają życie dorosłym (jeńcom), ale zabierają niemowlęta i każą wychowywać je swoim żonom. Obchodzą się bardzo dobrze z takimi niewolnikami, uważając ich za część własnej rodziny.

Uczestniczą oni we wszystkich świętach i uroczystościach domu. Swoją drogą, związek wolnego z niewolnicą uchodzi za rzecz hańbiącą, syn zaś pogardza matką która obcuje z niewolnikiem. Niewolnicy nie mogą nosić na ciele swoim takich samych utatuowań jak ich panowie, ani używać ozdób i znaków własnego swego plemienia, aui nosić ozdób, używanych przez panów” (Martius).—Położenie zupełnie się zmienia, gdy gospodarstwo niewolnicze zacznie wytwarzać na sprzedaż, czemu towarzyszy wzrost potrzeb pana i zastąpienie obyczajów prostych okresu pierwotuego przez zbytek. Potrzeby pa-ua są obecnie nieograniczone, łaknienie gotówki nie napotyka żadnych ograniczeń; niewolnik im więcej będzie pracował, tym bardziej przyczyni się do wzrostu zamożności. Jednocześnie dawny stosunek ojcowski do pana zanika, rzesza niewolników w gospodarstwie pojedyńczem wzrasta, a niekiedy dosięga liczby paruset i więcej głów, zjawiają się dozorcy, których zadaniem jest wycisnąć z pracującego, ile można, największą ilość wysiłku. W takich warunkach może się okazać, iż dla przedsiębiorstwa korzystniejsze będzie w ciągu lat kilku zużycie sił niewolnika i doprowadzenie go do śmierci, niż obchodzenie się z nim łagodne, niż pozwolić mu się zestarzeć i dać chleb łaskawy. N-o naówczas przybiera charakter niemiłosierny, istota zaś ludzka zostaje przyrównana w całej pełni do bydlęcia. Wszystkie dotychczas ukryte dążenia N-a uwydatniają swoje istnienie. Małżeństwo pomiędzy N-ami nie posiada mocy prawnej i zależy od woli pana. Taki Kato Starszy trzymał obie płci zdała od siebie i zezwalał na ''obcowanie fizyologiczne, jednorazowe za uprzednią opłatą i pod swoją kontrolą. Był to nierząd domowy sui generis. — Dzieci nie należą do rodziców, ale wzbogacają pana, jak dochówek od bydła na folwarku. Pan sprzedaje dzieci oddzielnie od matki.—W Sycylii niewolników znaczono jak bydło, dając jedynie najniezbędniejsze pożywienie. I gdyby wypadło układać zasady teoretyczne takiego gospodarstwa niewolniczego, rozwiniętego w okresie pieniężnotowarowym, należałoby niewolnika uważać w nich jako inwentarz żywy. Niewolnik otrzymuje nie zapłatę, lub wogóle nie wynagrodzenie za swoją pracę, ale jedynie „paszę”, t. j. taką ilość jadła, jaka jest niezbędna dla jego wyżywienia.

3) Wpływy niewolnictwa społeczne. A. Lor i a usiłuje wykazać, iż N-o było niezbędnym szczeblem rozwoju, ażeby ustrój gospodarczy przeszedł od rozstrzeleuia, w którym każda rodzina gospodarowała oddzielnie, posługując się jedynie siłą roboczą członków własnych, do zespolenia rozleglejszego. Posługuje się on dowodami, zaczerpniętemu głównie ze stosunków osadnictwa w południowych koleniach Ameryki Północnej. Pomimo, iż osadnicy otrzymali tam olbrzymie dobra, gospodarstwo było włościańskie i wielcy posiadacze byli jedynie włościanami, gdyż nie

było siły roboczej. Zaprowadzenie niewolnictwa zapłodniło życiem te wielkie latifundia i pchnęło technikę na nowe tory. Wywody badacza włoskiego są niewątpliwie słuszne—w zakresie rozpatrywanej dzielnicy globu, jako też i w wielu innych przypadkach, ale zawierają w sobie niektóre przesłanki błędne, jeśli uogólnić je na wszystkie miejsca.—Usiłowano także dowieść, iż N-o było wielką dźwignią postępu kulturalnego, bo stwarzając wczasy dla panów, przyczyniło się do rozwoju filozofii, techniki i sztuki, gdyż pewna liczba obywateli wolnych, swobodna od pracy fizycznej, mogła poświęcić się zajęciom umysłowym. „Wprowadzenie N-a, w stosunku do warunków ówczesnych, było wielkim postępem. Rodzaj ludzki wymagał barbarzyńskich, niemal zwierzęcych środków, ażeby wydobyć się z barbarzyństwa pierwotnego. Starodawna 8pólnota w ciągu tysiącoleci tworzy podstawę najbardziej nieokrzesanego ustroju państwa — despotyzmu wschudniego. Tylko tam, gdzie ta spóluota rozprzęgła się, ludy wkroczyły samodzielnie na drogę postępu, a bezpośrednie objawy tego postępu polegały na wzroście i ulepszeniu techniki za pomocą pracy niewolniczej. Rzecz jasna: póki praca ludzka była tak mało wydajna, iż dostarczała ledwie nieznacznej nadwyżki ponad środki utrzymania konieczne, póty wzrost wytwórczości, oraz wymiany, rozwój państwa i prawa, powstanie sztuki i nauki były możliwe jedynie wskutek wzrostu podziału pra- własnych książek szkolnych, ponieważ tak po-cy, który tkwił w urzeczywistnieniu wielkiego wyodrębnienia pomiędzy tłumami, spełniającemi proste roboty ręczne, a niewielu uprzywilejowanemu którzy kierowali pracą, handlem i sprawami państwa, oraz zajmowali się sztuką i nauką. Najprostszą i najnaturalniejszą formą tego podziału pracy było N-o. Dopiero ono umożliwiło na wielką skalę podział pracy pomiędzy rolnictwem i przemysłem, oraz stworzyło rozkwit świata starożytnego—Grecyę. Bez N-a nie powstałoby państwo greckie, ani sztuka i nauka grecka; wreszcie nie ukazałoby się państwo Rzymskie, Bez Grecyi i Rzymu nie byłoby Europy spółczesnej” (P. Engels). Ale N-o, stwarzając po raz pierwszy w rozwoju dziejowym rozległy podział pracy i przyczyuiająe się do powstania wydajniejszych metod wytwarzania, doskonalszych form ustroju państwa i wreszcie postępu sztuki i nauki, jednocześnie zwolna niszczy społeczeństwo, w którem usadowiło się i dosięgło rozwoju wyższego.—Na pewnym szczeblu liczba niewolników zaczyna stanowić wśród zaludnienia bardzo znaczny procent, U Tlinkitów amerykańskich ²/₃ całego zaludnienia są to niewolnicy, u Garów (w Himalajach) ²/₅. u Man-dingów (Afryka) ³/₄, w Bussa (Afryka) ⁴/₅, a w państwie afrykańskiem Kano przypada nawet 30 niewolników na jednego człowieka wolnego. We wszystkich prawie powyższych przypadkach niewolnicy są w społeczeństwie liczniej-

si niż obywatele wolni. Zdaje się, iż stosunki w rzeczachpospolitych greckich ukształtowały się jeszcze niepomyśluiej. Według Platona w Atenach przypadało 50 niewolników na jednego dorosłego obywatela, w Koryncie zaś na przestrzeni 4 mil kwadr. 5 000 obywateli miało posiadać 460 000 niewolników (por. niżej). Naturalnie liczby powyższe są, wogóle jak wszelkie dane statystyczne, ówozesne, dość podejrzane, jednak nie o tyle, ażeby obalić twierdzenie, iż liczba niewolników znacznie przewyższała liczbę obywateli. Ludność rdzenna kraju staje się coraz mniej liczna procentowo, rozwielmożniają się zaś żywioły obce, pochodzące z różnych krajów, reli-gii odmiennej, innych tradycyj narodowych. N-o jednocneśnie zaczyna oddziaływać na obywateli wolnych w sposób najujemniejszy. Każda praca fizyczna, będąc spełniana przez niewolników, jest obecnie lekceważona, jako okrywająca hańbą tego, kto ją spełnia. — Wśród społeczeństw cywilizacyi nowoczesnej istnieją liczne niedomagania, ale te społeczeństwa są pełne zdrowych pierwiastków, wynikających z tego, iż praca fizyczna została „zrehabilitowana”. Właśnie tego poczucia brakuje społeczeństwom niewolniczym. U Tlinkitów „wolny uważa to za poniżenie dla siebie, jeśli ma dokonywać roboty, spełniane przez niewolników i gminn (Krause). W Loan-dzie „czarni uczniowio mojej płatnej szkoły — pisze Châtelain — nie chcą nawet dźwigać

stępują dzieci niewolników; obawiają się, iż ktokolwiek weźmie ich za niewolników, jeśli będą spełniały rzecz właściwą tymże. Wielka dawka lenistwa, przypisywanego Murzynom afrykańskim, wypływa właśnie z takiego poczucia kastowego”. „Żaden Aszantyjczyk nie będzie niósł ciężaru, bo to jest obowiązkiem uiewolnika” (A. B. Ellis). W Abisynii „mężczyzna ani nawet kobieta nie będzie obracała żaren”—dla tego samego powodu (Baker). Murzyn więc patrzy ze wstrętem na wszelkie zajęcie fizyczne, bo pragnie żyć w sposób „szlachetny”, i nie ima się pracy, bo to odróżnia wolnego człowieka od niewolnika. Poglądy te znalazły wyraz i w wywodach społecznych świata starożytnego. Arystoteles zaznaczał, żo obywatele nie powinni zajmować się ani rzemiosłem ani kupiectwem, bo te sposoby do życia mają w sobie coś sprzeciwiającego się cnocie. I uietylko wśród zamożnych obywateli krzewi się pogarda pracy, ale i niezamożne warstwy wolne zaczynają stronić od niej — dla tych samych przyczyn. A ponieważ żyć z czegoś potrzebują, więc frymarczą swojemi prawami politycznemi, sprzedając głos swój możniejszym, zamieniają się na pieezeuiarzy u patrycyu-szy, lub domagają się od państwa środków utrzymania. Zwyrodnieniu takiemu ulegli plebeju-sze rzymscy w miarę rozwoju N-a—zamienili się oni faktycznie na nieposiadającą, ale uprzywilejowaną „szlachtę”, patrzącą z pogardą na daw-

Niewolnictwo u ludów pierwotnych. — Niewolnictwo w Egipcie.

nych ludów rolniczych Brazylii i dzielnic sąsiednich. Spotyka się u niektórych plemion Pa-puańskich, u Maorów N. Zelandyi i na archipelagu Tahiti. Jest także znane różnym grupom Battaków, Dajaków, Tagalów i innym wielu Malajom (w tej liczbie Howom madagaskarskim), wielu ludom półwyspu indo-chińskiego (Kahye-nom, Karenom, plemionom północnego Arakanu), Nagom i wielu góralom Indyj północnych (Garom, Luszajom, Miszmijczykom, Kafirom). Wreszcie, jako powszechna i stała organizacya pracy domowej i rolnej, istnieje u wszystkich rolników Afryki czarnej. N-o dosięga tutaj w Afryce niekiedy bardzo znacznych rozmiarów, a czerpie siłę roboczą nietylko z obcych plemion, ale i z naturalnego przyrostu ludności niewolniczej i nawet z pośród wolnych obywateli, którzy podupadli i znaleźli się w położeniu bez wyjścia. Pożyczają oni od zamożniejszych rodaków środków utrzymania, pożyczka jest, jak zwykle bywa w tym okresie dziejowym, udzielana na bardzo ciężkich warunkach i kończy się tym, iż dłużnik zamienia się w niewolnika u wierzyciela, lub wza-mian za siebie daje kogoś z pośród swej rodziny.— Literatura: K. Letourneau „l’Esclavage chez les diverses races humaines” (Paryż), oraz świeża praca Neeboera „Slavery as an industrial system”. To drugie dzieło zawiera bardzo obfitą literaturę dotyczącą N-a u ludów pierwot-

L. K.

ne swe ideały powrotu do ziemi. Całe życie publiczne społeczeństwa podupada i opiera się na sprzedajności. Wreszcie pan znajduje we własnym domu kompletny harem wśród niewolnic, które nie mają własnej woli, i tam trwoni zdrowie swoje od lat bardzo młodych. Słowem, N-o zwolna doprowadza do rozpadu społeczeństwo, w którym rozwielmożniło się, aż wreszcie na jego miejscu ukaże się nowy faktycznie naród, który żadną tradycyą nie jest związany z przeszłością historyczną obywateli dawnych, wolnych, ale wyłonił się z pośród rzesz niewolniczych.

4) N-o u ludów pierwotnych. W dotychczasowem przedstawieniu rzeczy niejednokrotnie dotknięto N-a u ludów pierwotnych. Jak już wiadomo, nie istnieje ono wśród ludów, u których myśliw-stwo przeważa, przytaczane bowiem przykłady Abiponów i Techuelchów są bardzo wątpliwe.

Ukazuje się u ludów rybołówczych w kącie pół nocno-zachodnim Ameryki i na sąsiednim cyplu Azyi, a więc u Aleutów, Kongjagów, plemion z nad cieśniny Puget, Tokolliów, Tlinkitów,

Haidów, Czymsianów, Nutków, Bilballów,

Atnów, Chinooków, plemion oregońskich (z pół noco-zachodniego Oregonu) oraz plemion z nad zatoki Waszyngtona, wreszcie u Kamczadalów. Wyliczone plemiona pędzą sposób życia osiadły i prowadzą pomiędzy sobą dosé ożywiony handel.

h)N. w Egipcie. Oniewolnictwie w Egipcie starożytnym napisy hieroglificzne z natury rzeczy niewiele podają wiadomości, a obfitszy materyał, niewątpliwie zawarty w papyrusach hieratycznych i demotycznych, różnych umowach i aktach prywatnych, dotychczas nie jest należycie wyzyskany. Wnosząc z napisów, niewolnicy w Egipcie rekrutowali się przeważnie z jeńców wojennych „żywych pobitych” (anech seher), jak ich nazywano. Po każdej wyprawie faraon rozdzielał część jeńców, pojmanych w bitwie, oraz ludu uprowadzonego z wrogiej krainy, pomiędzy wodzów i świątynie; resztę pozostawiał sobie, jako „niewolników królewskich”. W ten sposób, po ostatnich walkach z Hyksami i pierwszej wojnie Syryjskiej za XVIII dynastyi, admirał floty Ahmes otrzymał wszystkich jeńców, których osobiście pojmał (Lep si u s „Denkmäler". T. III, str. 12). Ramzes III (XX dynasty a) w ciągu trzydziestoletniego panowania podarował świątyni Amena w Tebach 86 486 niewolników.—

Niewolnicy pochodzą z pośród plemion obcych, niekiedy są używani do posługi wojennej i do nych. obław; podczas wypraw rybołówczych wiosłują zwykle, lecz przedewszystkiem uskuteczniają roboty w gospodarstwie domowem, które stanowią główne zadanie ich zatrudnienia. Liczba niewolników w stosunku do wolnych jest niekiedy dość znaczna.—Na szczeblu sposobu życia pasterskiego N-o, jako instytucya stała, istnieje u koczowników semickich w Arabii, oraz u wielu cha-mickich (np. u Beni-Amerów, Somalów, Dauaki-lów, Fulbów, Maurów Senegambii, Tuaregów), wreszcie istniało u Czerkiesów i Kabardyńców.

Sporadycznie zaś niewolnicy spotykają się u wielu innych plemion tego szczebla kulturalnego.

Pozatem, przynajmniej za Nowego Państwa, kwitł pokojowy handel niewolnikami z Azyą; poszukiwano zwłaszcza Syryjczyków, którzy byli bardzo cenieni podówczas, jak wogóle wszystko azyatyckie.—Czy rodowiciEgipcyanie bywali i mogli być niewolnikami—trudno odgadnąć. Prawa zabraniającego zapewne nie było, ale faktycznie o niewolnikach krajowcach nie słychać; są tylko cudzoziemcy zegipeyonizowani w drugiem lub dal-szem pokoleniu (jak nieraz widać z imion oj-

Zresztą w ciągu dziejów pasterze, zwykle wojujący koczownicy, występują w roli dostarczycieli żywego towaru na rynki niewolnicze , jak to jeszcze obecnie dzieje się w Afryce.—Niewolnice stają się często nałożnicami, a dzieci ich wsiąkają do plemienia panów i z tego to powodu np. ludy koczownicze Arabii i Sahary są silnie zabarwione krwią murzyńską.

Niewolnicy używani są tutaj do posług domowych oraz zajmują się uprawą roli. Wreszcie na szczeblu rolnictwa barbarzyńskiego N-o potężnieje, gdyż zarówno gospodarstwo domowe jak i uprawa roli—te dwa zajęcia, do których praca niewolników zwłaszcza nadaje się —przybierają rozmiary większe.- N-o istniało u dawnych ludów Hondurasu w Ameryce środkowej, u plemion Costa-Riccy i Panamy, u Karaibów,

Mundruków, Mauków, Mbajów, Kaduwejów i in-

W. Ch.

ludności.

we-

ców). Przyczyną mogło być między innemi i to, że w Egipcie nie było we zwyczaju sprzedawać niewypłacalnych dłużników. Nawet najbardziej wymagający wierzyciel, skarb egipski, zadawalał się karą kijów i zesłaniem dłużnika do robót publicznych na czas określony, póki długu nie odrobi. — Posiadali niewolników nietylko król, szlachta i instytucyę publiczne, do których zaliczyć trzeba i cmentarze, ale nawet prości rzemieślnicy (np. kamieniarze).—Można rozróżnić dwie kategorye niewolników: jednych używano do posług domowych (semedet) i robót przygodnych; — drugich osadzano stale na roli (me-retu, iwaït), nakształt średniowiecznych poddanych. Wątpliwe jest jednak, czy istniała jaka różnica w położeniu prawnem tych dwuch kategoryi, czy np. rolnicy niewolui rzeczywiście byli przytwierdzeni do ziemi, którą uprawiali (glebae adscripti). Zdają się temu przeczyć tak częste pomieszanie nazw semedet i meretu, oraz często powtarzane skargi (np. pisarza In-nany; papyrus Anastas i), że komuś odebrano z roli niewolników, przyczem odbierający do ziemi nie miał żadnej pretensyi. O ile można wnosić z obfitości danin, zbieranych ze wsi nie-wolnych, rolnikom pozostawiano zaledwie drobną część zbiorów; kobiety obowiązane były dostarczać pewną ilość sztuk płótna. Mieszkali wsiami w oddzielnych chatach, lub we wspólnym budynku aret, na wzór rzymskich erga-stulów. Każdą wsią zarządzał „przełożony” (mer). — Niowolników, przynajmniej rządowych i należących do świątyń, pilnie regiestrowano i stemplowano na ciele znakiem właściciela. Wykazy takie, bardzo dokładne, ułatwiały znalezienie zaginionych. W ten sposób, gdy niewolnik, podarowany świątyni Thota przez faraona, zaginął w drodze,—„prorok” tej świątyni, Ramzes, natychmiast mógł się dowiedzieć, że zbiegły nazywał się Nakatï, był synem Sa-r u rata, pochodził z krainy Artu i poprzednio pełnił służbę na okręcie „kapitana” Kenra (pap. Boloński J||° 1086).—Nie ma jednak dowodów, aby regiestrowanie niewolników było obowiązkowe i zapisanie do jakiegoś publicznego regiestru stanowiło o prawie własności do niewolnika.—Dola niewolników była ciężka. Wprawdzie „Księga zmarłych” w niędość jasnych słowach zdaje się wskazywać, że na sądzie pozagrobowym poczytywano za grzech uciemiężanie niewolników (Lepsius „Denkm”. II, str. 43): wszakże w życiu doczesnem ogół wolnych gardził niewolnikami, jako niemającemi ,,serca”, t. j. rozumu, czy nawet duszy. Położenie ich maluje wiersz jakiegoś dumnego pisarza, bynajmniej nie wyrażający litości: ,,dziecko na to się rodzi, aby było wyrwane z objęć matki; a gdy stanie się mężem, kości jego są rozbite, jak kości osła; kierują nim, bo przecież niema serca w piersi” (pap. Anastas i, 5). To też legien-dy zachowały wspomnienie o jakichś powszecb-

nych buntach niewolników azyatyckich, skutkiem ucisku, które miały doprowadzić do założenia przez nich miast Babylonu (egip. Alm) i Troji (eg. Truu) w środkowym Egipcie (Diod or. I, 56).— Pomimo wszystko, niewolnicy na dworze faraona nieraz osiągali wysokie godności. Są poszlaki, że liczną rzeszę podczaszych królewskich (nw), z których przełożonym spotkał się w więzieniu Józef biblijny, stanowili niewolnicy.—Ilość niewolników w Egipcie za Nowego Państwa była ogromna. Świadczy o tern chociażby ten fakt, że Ramzes III podarował świątyniom ogółem 113433 niewolników (pap. Harris). —Jaką rolę odegrały te massy w życiu ekonomiczuem, nie daje się wyśledzić. Warto jednak zaznaczyć, iż rzemiosła nie przeszły do rąk niewolników, jak w Rzymie Cezarów. Te tłumy rzemieślników, które za Ramzesa IX (XX dynastya) urządzały w Tebach bezrobocia i zaburzenia, byli to ludzie wolni (pap. Turyński). Zrzadka tylko ukazuje się rzemieślnik-niewolnik, jak „bronzownik Pich ar u z Zachodniego miasta, niewolnik domu Ramzesa III w świątyni Amo-na” (pap. Abbot. 4, 4).—Por. Ermann „Aegypten”. (1885). Maspero. „Histoire ancienne des peuples de l’Orient.” (T. I. str. 308),

6) N. u Indów. Mało wiadomo o N-ie u pierwotnych ludów, zamieszkujących półwysep indyjski. W ustroju pierwotnym ludów tych mało było miejsca na instytucyę Na. U Bodów, Dhimalów i Lepchów panowała zupełna równość. Ślad istnienia N-a znajdują w podaniu, że dusza zwyciężonego nieprzyjaciela staje się niewolnikiem zwycięzcy w innym świecie. Przeciwnie u Garów niewolnicy stanowili ²/5 Wpływ wojownika określał się ilością posiadanych niewolników, a na wojnę szedł każdy, otoczony strażą przyboczną złożoną z 60 wiernych niewolników. U Gondów i Kaudhów N. uświęcała religia; kupowano niewolników na ofiary bogom, w szczególności bogini Tari. U Lak-ka-Kolów N. przybiera formy bardziej ludzkie, poddańcze.— W okresie Wed (ob.) żyli Arjo-wie pod władzą drobnych królików feodalnych. Wspominają o ludziach, których przynoszono w darze narówni z dobytkiem.— Prawodawstwo Manu (ob.) zajmuje się niewolnikami bardzo szczegółowo, (w VIII księdze), Niewolnik nie może świadczyć w procesie, chyba w zupełnym braku innych świadków (werset 66 i 707, dług przekładu Joli y ego). Wolno go ćwiczyć rózgami, postronkiem albo bambusem, ale wyłącznie tylko po tylnych częściach ciała i nigdy po części szlachetnej [kto czyni inaczej grzeszy tak ciężko, jak złodziej, werset 299 i 300]. Su-dra (ob.), uwodzący bądź strzeżoną, bądź niestrzeżoną niewiastę, pochodzącą z obcej kasty, (ob.) traci w drugim wypadku prącie, w pierwszym życie i majątek (374). Bramin, który przymusza wolnych albo święconych (t, j. opasanych świętym sznurem) do pełnienia czynności

S. P.

niewolniczych (mycie nóg, wymiatanie śmieci i pomiotu)—karany bywa przez króla grzywną 600. Sudrę może przymusić do tych czynności bez względu na to, czy kupił go, czy też nie, albowiem ten, który sam przez się istnieje (Brahma) stworzył go, jako niewolnika (413). Sudra nie przestaje być nigdy niewolnikiem, wtedy nawet, gdy go pan wyzwala; urodził się z tym stanem — któżby go od niego uwolnił (414). Manu odróżnia siedm rodzajów niewolników: 1, wziętych do niewoli na wojnie, 2. służących .za utrzymanie, 3. urodzonych w domn przez niewolnicę, 4. kupionych, 5. ofiarowanych w darze, 6. odziedziczonych, 7. odsługujących dług, którego wypłacić nie mogą (415), Sudra nie posiada majątku; co zarabia należy do pana (4l6). Bramin może bezkarnie przywłaszczyć sobie jego własność (417). Król powinien zmuszać Sudrę do pełnienia obowiązków; gdyby ich nie spełniał—ruszyłby świat z posad (418).— Dziś jeszcze zasady kastowości bezwzględnej w stosunku do Sudry pozostały te same. Rozpadli się tylko za przykładem innych kast na cały szereg podkast, stworzyli porządek hierarchiczny wewnątrz kasty. Dziś stanowisko par-jów (ob.) odpowiada obrazowi nakreślonemu przez Manu. Nie wolno im przechodzić ulicami, za-mieszkanemi przez Braminów. Mogą być bici z tego powodu (nie uczyni tego bramin, ażeby nie skalać rąk swoich, ale poleci uczynić). Par-ja wchodzący do domu bramina mógł być pozbawiony życia. W północnej części półwyspu obchodzą się z niemi ponoć lepiej: wolno im wchodzić do obory, gdzie znajdują się krowy i stawać jedną nogą na progu domu pańskiego. Rzadko gdzie wolno im uprawiać ziemię na własny rachunek. Po największej części pełnią najcięższe obowiązki. Na wybrzeżu malabarskiem stanowią klasę poddanych, przywiązanych do ziemi i odprzedawanych razem z ziemią. Gdzieniegdzie po wsiach istnieją parjowie, będący, jak gdyby niewolnikami publicznemi: zajmują się oczyszczaniem dołów ustępowych. Parjowie zżyli się ze stanem swoim tak dalece, że nie skarżą się na los swój, nie żądają reform, znajdują się w stanie zupełnego upadku moralnego. Tworzą największą ilość przestępców, nie mając świadomości grzechu albo winy. Z głodu odbierają szakalom, psom i wronom na pół zgniłe mięso padliny i suszą je w chatach swoich. Lit.—Le f mann „Geschichte des alten Indiens” (1885), Sén art „Les castes dans l’Inde” („Rev. d. d. Mondes” t. 121, 122, 124 i oddz. 1895), Wallon „Histoire de l’esclavage” (wyd. 2-e I, 32 inast.) Buhler „Grundriss der indo - arischen Philologie u. Alterthumskunde * (tom II: „Staatsalterthümer Recht und Sitte”) Jolly e go (także oddzielnie 1896). Tegoż przekład Manu „Die juristischen Abschnitte aus dem Gezetzbuch des Manu”, (w „Zetischr. f. vergl. Rechtswissenschaft” t. III i IV).

Enc. Powsz. Ilnstr. S. U. Zesz. 16. T. II.

7) N. w Assyryi i Babilonie. Najstarszy, w grudniu r. 1901 i w styczniu r. 1902 odnaleziony, kodeks świata t. z w. kodeks króla Hammura-biego (ok. r. 2200 przed Chr.) odtwarza obraz kultury Babilonu w okresie pierwszej dyna-styi babilońskiej [ob. Persy a, Suza, Scheil, Winek 1er]. Kodeks nie czyni różnicy pomiędzy niewolnikiem pochodzenia obcego lub swojego, jednego i drugiego Dazywając ardu. Jak wszędzie na Wschodzie N. ma swoje źródło w wojnie. Niewolników dziedziczy się, jak każdy majątek inny. Można ich też kupować w kraju albo za granicami jego (Kod. Ham. § 278 —280). Źródłem N-a była też niewypłacalność dłużnika. Kodeks orzeka (§ 54), że jeżeli kto przez niedbalstwo własne uszkodzi groblę i sprowadzi wylew rzeki i zatopienie pól sąsiada, a nie będzie w Btanie opłacić szkód wyrządzonych, powinien być sprzedany wraz z majątkiem gwoli pokrycia długu. Niewypłacalny dłużnik może też sprzedać w niewolę (ana ki-is-sa-a-tim) żonę i dzieci, nie na dłużej jednak, jak na przeciąg lat trzech (§ 117). Dłużnika niewypłacalnego może wierzyciel wziąć do niewoli do domu swego i zmusić go do pracy pod kierunkiem swego zarządcy (dam-garu). Jeśli umiera tam śmiercią nienaturalną (wskutek złego obchodzenia się z nim), wtedy umrzeć musi syn zarządcy, jeżeli dłużnik był pochodzenia wolnego; jeśli był niewolnikiem, płaci zarządca ¹/3 miny srebra, a wierzyciel traci wszelkie preten-sye (§ 116, 116).—Za pozbawienie oka odpowiada się przed właścicielem niewolnika do wysokości połowy ceny jego (§ 199); kto znęca się nad brzemienną niewolnicą i wywołuje poród przedwczesny, płaci 2 sekle srebrne (§ 213); jeśli zaś umrze, otrzymuje właściciel 20 seklów (V, miny § 214). Lekarz, który operuje szczęśliwie niewolnika, otrzymuje od właściciela 2 sekle, podczas gdy za operacyę na wolnym otrzymuje 10 sekli (§ 217). Jeśli operacya nie uda się i niewolnik umrze, musi lekarz dostarczyć innego na miejsce zmarłego (§ 219). O znęcaniu się właściciela nad niewolnikami

K. H. milczy; oczywista, że nie było karane. — Przyjaźniejsze stanowisko zajmuje w domu niewolnica, po której właściciel miał potomstwo, Nie wolno jej odprzedawać, a w razie potrzeby koniecznej sprzedana, powinna być natychmiastowo wykupiona (§ 119)—Kto ułatwia ucieczkę niewolnika z domu właściciela, albo przechowuje go w domu swoim, odpowiada życiem. Natomiast, kto uciekającego niewolnika schwyta i zwróci właścicielowi, otrzymuje tytułem wynagrodzenia 2 sekele (§ 17). Zdaje się, że ucieczki niewolników musiały być częste, co znaczy, że obchodzono się z nimi niekoniecznie dobrze. — Gdy niewolnik zachoruje w pierwszym miesiącu po kupnie, wraca do sprzedawcy, który zwrócić musi cenę jego (§ 278). Kupujący niewolnika, który uciekł, w obcym kraju, o ile wraca z nim

123

s p.

do ojczyzny, musi zwrócić go właścicielowi bez wynagrodzenia, ile że niewolnik jest pochodzenia miejscowego (§ 280). Jeżeli był cudzoziemcem, właściciel prawowity obowiązany jest zwrócić nabywcy cenę, którą wyłożył (§ 281). Niewolnikowi, gdy oświadczy prawowitemu właścicielowi; „nie jesteś moim panem”—obrzyna się ucho i czyni to sam właściciel (§ 282), symbolizując w ten sposób (ucho=posłuszeństwo względem pana) wieczną władzę nad nim. Niewolnik na znak niezbywalności nosił znak: strzyżono mu w pewien sposób włosy, albo go tatuowano. Tyle przepisy K. H.—Na podstawie innych, coraz liczniejszych pomników daję się nakreślić obraz następujący stosunków panujących w dolinie Mezopotamii (mniej lub więcej na 1000 lat przed Chr.): Niewolnicy byli liczni, podzieleni nierówno między bogaczów i biednych. W pałacach roiło się od nich, w klasie średniej nigdzie nie bywało ich więcej nad 1—2. Pod względem pochodzenia przedstawiali masę niejednolitą, porywani przez Beduinów w Syryi, w Egipcie i uprowadzani na rynki Babilonu, Uru i innych miast, jeńcy wojenni, Elamici. Gromadnie zajęci byli przy budowie pałaców i innych budowli na wielką skalę wznoszonych przez królów i możnowładców, pracowali na roli; praca była ciężka, ginęły krocie, zastępowane wnet przez gromady wciąż napływające. Pozostali przy życiu zawierali związki małżeńskie i przystosowywali się do warunków życia miejscowego. Tworzyli jak gdyby szerokie podłoże ludności kraju, opanowanego na zewnątrz przez Sumeryjczyków i Semitów, podłoże wypełniane obok cudzoziemców podrzutkami, pochodzenia krajowego, żonami i dziećmi sprzeda-wanemi przez małżonków i ojców, dłużnikami spłacaj ącemi długi—wolnością, przestępcami ka-rauemi przez sądy. Liczono ich, jak liczy się inwentarz roboczy, i jak inwentarzem albo drzewami z ogrodu swego mógł rozporządzać niemi właściciel. Odnajmował ich, wymieniał, płacił nimi należność, sprzedawał na targu. Ceny były nie wysokie: kobieta kosztowała 4| sekela, cena młodego chłopca wahała się pomiędzy 10 a 20 sek. Spisywano umowę sprzedaży, akt kupna przechodził w ręce nabywcy, poczem łamano tabliczki na znak, że pierwszy właściciel stracił prawo swoje do niewolnika; w ten sposób trądycya była zupełna. Uciekających łowiono, jak zwierzynę, nakładano im kajdany na ręce i nogi, znaczono grzbiety uderzeniami bata. Właściciel zezwalał im na zakładanie rodziny. Starano się, aby nie rozłączać rodziców i dzieci (kupowano całe rodziny), dzieci uczono rzemiosł. Najzdolniejszych czyniono zarządcami majątku, uczono ich czytać, pisać, rachunków; bywali nadzorcami nad towarzyszami, stawali się ludźmi zaufania. Mogli gromadzić oszczędności, za zgodą właściciela odnajmować się osobom trzecim, kupować niewolników, któ-

rzy pracowali później na ich rachunek, jak oni na rachunek właściciela. Gdy dochodzili do posiadania majątku, mogli wykupić siebie zarówno jak żonę i dzieci. Zdarzało się, że właściciel w uznaniu wieloletniej służby wyzwalał niewolnika; ten pozostawał nadal jego klijentem i w dalszym ciągu, jako wyzwoleniec, pracował. Zyskiwał wtedy wszelkie prawa: mógł dziedziczyć, rozporządzać majątkiem, świadczyć przed sądem, posiadać ziemię i dom. Synowie żenili się z przedstawicielkami stanu średniego. Za-możDi i roztropni dochodzili do wysokiego poszanowania na dworze królewskim. — Nie ulega wątpliwości, że liczne rodziny możnowładcze pochodziły od niewolników.— Lit. Kodeks Hammurabi eg o w przekł. Wincklera („Die Gezetze

H.-s Königs von Babylon um 2250 v. Chr.” wyd. 2-e Lipsk 1903)—Oppert et Ménant „Documents juridiques de la Chaldée et de l’Assyrie” (1877 str. 145, 164—7, 201—3, 235—9), Oppert „La Condition des Esclaves à Babylone* („Comptes rendus de l’Acad. des Inscriptions et d. Belles-lettres” 1888) Meissner „De servitute Babyloniaca”; tenże „Beiträge zum altbabylonischen Privatrechf; Revillout „Les Obligations en ‘ droit Egyptien comparé aux autres droits de l’Antiquité” (rozdział „Sur le droit de la Chaldée”), Kohler-Peiser „Aus dem Babylonischen Rechtsleben” (zeszyt I, str. 1 — 7, zeszyt II, str. 52—56), Peiser „Skizze der babylonischen Gesellschaft” (1896 str. 13 —14), Maspero „Histoire ancienne des peuples de l’Orient classique“ (1895 t. I 742—5).

8) N. u Żydów. Niewolnikiem był tylko nie-żyd. Jeżeli czytamy w „Pentateuchu” [„Deutoron ”15, 12; „Exodus” 21, 2; „Levit.” 25,40] lub n Jeremiasza [34,14] — „zaprzeda ci się brat, hebrajczyk albo hebrajka, służyć ci będzie lat sześć, a w siódmym musisz mu dać wolność”. Jednak dla określenia jednego i drugiego używa Biblia jednego wyrazu „ebed”, co zdaje się świadczyć, że ich stan był niemal jednakowy.— Dopiero prawodawstwo talmudyczne wprowadziło różnicę, nazywając niewolnika „ebed Kanaani”.— Źródła N-a, jak gdzieindziej, pochodzą z utraty wolności (wojna, kupno-sprzedaż) i przez urodzenie. Niewolnik musiał być obrzezany i pełnić niektóre obowiązki religijne. Jeżeli w ciągu roku od chwili zakupienia nie był obrzezany, musiał być odprzedany nie-żydowi. Natomiast odprzedanie niewolnika obrzezanego w ręce nie-żyda, albo po za granice ziemi Izraelskiej było nieważne: tym samym niewolnik stawał się wolnym. Obrzezany wchodził do rodziny.— Nie wolno niewolnikowi zawierać umów (podobnie u Rzymian, Arabów i t. d ). W zakresie stosunków cywilnych był—„rzeczą”. Natomiast w granicach prawa karnego cieszył się opieką prawa, które karze każdą obelgę czynną, wyrządzoną obcemu niewolnikowi; rozmyślne zabójstwo jego karane było śmiercią, a przypadkowe—banicyą do miast

s. p.

azylowych; kary niewolników z tytułu wyrzą dzonych obraz, odpowiadały karom stosowanym do wolnych.— Niewolnik nie mógł świadczyć w procesie.— Władza właściciela obejmowała nie tylko osobę niewolnika ale i jego zarobek. Co zdobywa, zdobywa dla właściciela. Zajmuje się W8zystkiem, co uważa za korzystne dla siebie właściciel. Może byó odnajmowany albo oddawany w zastaw. Jeden tylko czyni prawo wyjątek: nie wolno niewolnicy oddawać się nierządowi na korzyść właściciela (prawo greckie inaczej). W tym względzie posuwa prawo swą opiekę dalej: niewolnica prowadząca życie rozwiązłe, musiała być wyzwolona; prawo talmu-dyczne przyjmowało bowiem, że wolność wpłynie na zmianę jej obyczajów.— Właściciel nie posiadał nigdy prawa „życia i śmierci”, w stosunku do niewolnika. Prawo przepisywało, aby właściciel był karany na wypadek, jeżeli niewolnik umierał od jego uderzeń. Znęcanie się właściciela było tytułem do uzyskania wolności. Prawo talmudyczne poszło w tym kierunku bardzo daleko: jeżeli niewolnik, znajdujący się w służbie u lekarza, choruje na oko, a leczony przez pana, oko traci—musi być wyzwolony.— Prawo rozciągało opiekę i na niewolników szukających ucieczki przed panami na ziemi Izraela; wydawanie było wzbronione. Przywilej ten służył też niewolnikom szukającym tu schronienia przed właścicielami-żydarni, żyjącemi po za granicami ziemi żydowskiej.— Wyzwolenie było nader ułatwione: ujawniało się drogą wykupu, z własnej woli, przez testament i z tytułu prawa. Niewolnik mógł być wykupiony tylko przez osobę trzecią (sam nie mógł nic posiadać). Wyzwolenie z woli właściciela następowało przez akt nadania wolności, podpisywany albo doręczany niewolnikowi, w obecności dwu świadków. Przez „testament”— niewolnik zyskiwał wolność, gdy zostawał z woli właściciela zapisobiercą ogólnym, albo gdy właściciel na łożu śmiertelnym w obecności dwu świadków wyraził życzenie, aby otrzymał wolność. — Więcej szczegółów ob. p. w. Żydzi.— Lit. Po za literaturą ogólną (ob. Żydzi), por. Zadoc Kahn „L’esclavage chez les Juifs” (1867); Far b s tein „Das Recht der freien und unfreien Arbeiter nach jüdisch - talmudischem Recht” (1896); Uettli „Die sozialen Grundgedanken in d, Gesetzen Israels” w Hilty „Polit. Jahrb. d. Schweiz. Eidgenossen” (V, 301 i in.).

9) N. w Chinach powstało dość późno. Znak „n u” oznaczający niewolnika, ujawniony po raz pierwszy został za dynastyi Cze u w wieku XII przed Chr. i oznacza tylko poddaństwo publiczne. To obejmowało skazanych i wziętych do niewoli, pierwszych o tyle, o ile nie byli dygnitarzami i nie byli starsi nad 70 lat. (ob. T sch eu li w przekł. Biota 1851 II, 63). Była to zwykła kara na burzycieli porządku publicznego, obejmowała i synów właściwych przestępców, których zamieniano często w rze zańców (ob.), obejmowała rodziny całe, nie kiedy nawet prowincye całe (za czasów King ty 168 r. przed Chr). Liczono niekiedy na fermach cesarskich do stu i trzystu tysięcy niewolników, a że musiano ich żywić, tedy zdarzało się, że w latach nieurodzaju wyzwalano ich.— Po za temi źródłami niewolnictwa istniało jeszcze jedno: zaprzedawanie siebie w niewolę. Prawo karało sprzedaż człowieka wolnego (sto uderzeń bambusowych i wygnanie), jednak nakazywało ją w wypadkach cudzołóstwa kobiety.— Pomimo dość surowych przepisów prawnych, które między innemi karzą niewolnika, jeżeli wniesie skargę na pana swego, albo jego krewnych, moraliści chińscy zwalczają instytucyę niewolnictwa. „Aczkolwiek ludzie rodzą się w różnych warunkach, jedni szlachetnymi, drudzy— prostakami, to jednak natura jednych i drugich jest jednakowa”.... „Cóż powiesz? Azali ten niewolnik nie jest synem człowieka, a więc sam jest człowiekiem?.... Nędza zmusiła jego rodzinę do sprzedaży jego ciała...” Mimo to handel dziećmi jest dziś jeszcze jednym z najpoważniejszych źródeł niewolnictwa w Chinach. Prawo domaga się tylko zgody formalnej przedmiotu sprzedaży. Gdy sprzedawca zgodę uzyska może sprzedawać nie tylko dzieci, ale i braci, siostry, siostrzeńców, drugą żonę, wnuka i brata stryjecznego. Prawo ogranicza tylko kupującego: nie wolno mu odprzedawać dziecka. Handlarze radzą sobie w ten sposób, że za pośrednictwem „słomianych” agentów odprzedają dziewczęta na wyspy Filipińskie. Ceny zależą od popytu i podaży i niekiedy w szczególności w latach nieurodzaju nie są większe od garści ryżu za dziecko.— Dzieje Japonii (ob.) nie wspominają o N-e, które było zapewne względnie rzadkie i istniało tylko w domach możno-władców. W kronice z początku w. XVIII znajdujemy opowieść o służących, którzy rzucają się do dołów przy kopaniu fundamentów pod dom pana; inni znowu rozcinają sobie brzuchy na wiadomość o jego śmierci. Wiadomo również, że w starożytności grzebano żywych niewolników wraz z trupem ich właściciela. W początkach naszej ery cesarz Ikume-iri-bika, ^łyaząc jęki nieszczęśliwych, postanowił dokonać reformy. Polecił mianowicie, zastąpić żywe ofiary lalkami z fajansu. I dziś jeszcze pozostały przeżytki dawniejszych tych zwyczajów prawnych. Rodzice mianowicie, odnajmują córki swoje dla celów nierządu (ob.) za cenę 100 czy 200 franków rocznie. Zdarzało się dawniej, że jeżeli dziewczyna oddawała się nierządowi na własny rachunek, bez wiedzy i bez zezwolenia rodziców, była karana rózgami dla tego, że pozbawiała rodziców pewnego dochodu. Jednak ustrój społeczny Japonii nie zna już oddawna urzędowej klasy czy kasty niewolników. — Lit. Biot „Sur la condition des esclaves et des

serviteurs en Chine” (w .Journal asiatique” mu mężczyzn—pozbawiać życia, a kobiety upro-1837, III, 246 i nast.), W a 11 on „Histoire de Tes- wadzaó w niewolę. Przytem nie należy matki clavage”, (2 wyd. 1879 I, 38 i nast.), Plath oddzielać od dziecięcia. Koran stanowi również, „Verfassung und Verwaltung Chinas unter den drei ersten Dynastien” (w „Abh. d. Münch. Akad”.

że mahometanin, który zabił współwyznawcę powinien wyzwolić niewolnika prawowiernego. Jeśli niewolnika nie znajdzie, czyni odkupienie postem. Humanitarna ta zasada dotyczy oczywiście tylko wyznawców Mahometa i ma na eelu zapełnienie luki powstałej w społeczeństwie prawowiernej, a wolnej klasy. Pozatem życie niewolnika nie ocenia się na równi z życiem współwyznawcy wolnego.—Źródłem N-a bywa poza wojną—handel, a nawet wypadki losowe, jak np. rozbicie się statku na morzu. Rozbitki stają się własnością emira okręgu, na którego brzeg wyrzuceni zostali.—Handlarze niewolników, dziesiątkujący zbrodniczą działalnością swoją plemiona afrykańskie—są to w znacznej części Arabowie. Przez jedno tylko Marokko przechodzi rocznie około trzech tysięcy karawan, prowadzących niewolników na potrzeby śwata muzułmańskiego. Większa część nałożnic arabskich pochodzi z Abisynii. Zwyczaj nakazuje pojmowanie za żonę nałożnicy, która urodziła dziecko (t. zw. umenwalad t. j. matka dziecka). Między dziećmi od żon prawowitych i od nałożnic pochodzących, nie czynią już dziś różnicy.— Niewolnice, jak wogóle kobiety arabskie, pracują i zdarza się często, że muzułmanin wstępuje w czterokrotny związek małżeński po to tylko, aby być wolny od wszelkiej pracy.— Prawo w całym szeregu przepisów opiekuje się małżeństwem niewolników. Cudzołóstwo nie-

s p.

Hist.-phil. Kl. X, 453, 688), K o h 1 e r w „Zeitschr. f. vergl. Rechtswissenschaft” (t. VI, 361 i nast.).

10) N. w Persyi i Medyi. Starożytność spowita jest w mroku zupełnym. Przypuszczać należy, że N-o w krajach wymienionych odpowiadało stosunkom panującym w Indyach pierwotnych.

Gdy zaś za czasów monarchii uprawa ziemi otoczona była wielkim poszanowaniem, nie należy mniemać, aby rolnicy byli niewolnikami.

N-cy będąc pomocnikami, służącemi, byli (jak w Persyi współczesnej) nieliczni. Kasty czy klasy zorganizowane wedłue podania przez Z o-roastra (ob), ograniczały się do liczby trzech wolnych (kapłani, rycerze, rolnicy), później za rządów mitycznego króla Dżem sz y da, przybyła czwarta klasa, rzemieślników. O niewolnikach wzmianki niema.— Za czasów Wielkiej monarchii wschodniej Persko-Medyjskiej, ilość niewolników wzrosła znacznie. U Medów pałace królewskie, domy magnatów pełne były rzezańców i niewoluików, byli także niewolnicy pracujący dziedzicznie na roli. U Partów (ob.), niewolnicy bywali w każdej rodzinie. W wojsku, które walczyło z Antonjuszem (ob.), na 50000 konnicy liczono tylko 900 wolnych oficerów.

wolnicy nie bywa tak ciężko karane, jak zdrada kobiety wolnej.— Wolny muzułmanin nie bywa karany śmiercią za zabójstwo niewolnika, nawet gdyby zabił muzułmanina. Niewolnik jest wolny od pielgrzymki obowiązkowej do Mekki. Nie może być kamienowany, gdyż wogóle powinien być karany w stosunku o połowę zmniejszonym, względnie do kary spotykającej wolnego, a przecież do połowy kamienowanym być nie można. Mahomet nakazywał wyzwalanie niewolników. Mówił: „Bóg według ilości wyzwolonych przez was niewolników będzie wyzwalał oddzielne części waszego ciała z mąk piekielnych”. Wogóle jurysprudencya, która rozwijała się na tle przepisów Koranu, w czasie późniejszym odznacza się wielkim poczuciem humauitarno-ści i stara się wszelkiemi sposobami stwarzać powody do wyzwalania niewolników. Tak, jeżeli w obecności świadków właśoiciel nazwie jakąkolwiek bądź część ciała wolną—niewolnik staje się wolnym. Niewolaik, który przez czas jakikolwiek, wskutek przypadku był wolny, nie może wrócic więcej do stanu niewoli. Wzięcie w niewolę przez niewiernych czyni niewolnika wolnym. Niewolnik bywa wyzwalany sądownie w razie znęcania się nad nim właściciela. Niewolnice poza przywilejem macierzyństwa (ob. wyż.) i niewolnicy korzystają z for-

W świcie Daryusza liczono niewolników na krocie; Parmenion naliczył tam 329 muzykantów, 46 kwiaciarzy, wijących wieńce, 277 kucharzy, 70 kiprów, 40 balwierzy. Żony Ar-tabadesa i Mentora posiadały niewolnice, przezwane climacides służyły bowiem właścicielkom jako drabiny, po których te wstępowały na wozy.— W Persyi dzisiejszej niewolników w znaczeniu formalnym liczą niewielu. Rodzaj despotyczny rządów sprawia, że cała ludność znajduje się w bezwględnym posiadaniu szacha, czyli że stanowiskiem społecznem niewiele róż-

ni się od dawnych niewolników.

s. p.

11) N. u Arabów. Pierwotny klan arabski wykluczał w zasadzie niewolników, jednak dawne podania opiewają, że Arabowie posiadali n.-ów, murzynów afrykańskich. Pełnili obowiązek pasterzy. Ciągłe wojny między plemionami kończyły się wyrzynaniem mężczyzn—zwyciężonych, z kobiet czyniono niewolnice, prowadzono niemi handel, albo obracano je na nałożnice.—W czasach przed Mahometem niewolnik był przedmiotem pogardy. Później obyczaje po części złagodniały.—Bokhari przechował słowa Mahometa: „Wasi niewolnicy, to bracia wasi; Bóg uczynił was przełożonymi nad nimi; alić kto brata gości koło siebie, powinien dzielić z nim posiłek, odzież, a gdy praca jego zbyt ciężka— to i pracę”.—Koran skodyfikował jednak w znacznej części zwyczaje pierwotne, i tak: nakazuje zwyciężonych, a opierających się przyjęciu isla-

s. p.

Ko h 1 er

my odrębnej t. zw. wyzwolenia umownego (ketobet), Strony umawiają pewną sumę wykupu, którą opłaca powoli niewolnik i aż do chwili zupełnej spłaty długu pozostaje w posiadaniu właściciela—Lit. Cremer „Kulturgeschichte des Orients” I,; Weil „Mohammed der Prophet”; Tornau w „Das moslemische Recht” (1855); tenże „Das Erbrecht nach den Verordnungen des Islams” („Zft. f. vergleich. Rechtsw.” V, 153 i nast.); Friedrichs „Das Eherecht des Islams (tamże VII, 240 i nast.).

12) N. u Ormian. W związku z N. u Żydów należy rozpatrzyć N. u Ormian w tej formie, w której ono przechowane zostało w t. zw, „lwowskim zwodzie prawnym” („Das Lemberger Rechtsbuch vom XVI Jahrh, darin das armenische Recht aus dem arm. Rechtsbuch von 1184 von Mekhitor Kosch, herausg. von Bischoä 1877). Owo prawo ormiańskie stanowi recepcyę prawodawstwa mojżeszowego, zmienionego pod wpływem chrześcijaństwa i zwyczajów plemiennych. Odróżnia niewolników swoich (współwyznawców) i obcych. Niewolnik odzyskuje swobodę, o ile odrobił pieniądze, za które kupiony został. Zrzeczenie się swobody raz na zawsze, mimo, że uczynione publicznie, nie stanowi o wolności niewolnika. Ojciec ma prawo wykupu córki w każdym czasie (roz. 16—17). Niewolnik poganin, o ile przyjmie chrzest, korzysta z przywileju chrześcijańskiego (rozd. 18). Właściciel, który zabił niewolnika, płaci grzywny do sądu, o ile niewolnik umiera natychmiastowo, jeżeli nie umiera bozpośrednio wskutek ran, właściciel nic nie płaci, niewolnik bowiem stanowi jego własność W tym przypadku odbywa tylko pokutę (rozd. 24, por. Exodus 2, 21, 20). Niewolnik, który traci oko od uderzeń właściciela, zdobywa wolność, o ile jest współwyznawcą (rozd. 27), w przeciwnym razie musi go właściciel odprzedać za pół ceny. Niewolnik nie może zostać duchownym, chyba że będzie wyzwolony, albo właściciel wyrazi na to swoją zgodę (rozd. 15 podobnie w prawie kanonicznem ob. „Decr. Grat.” c. 2, 7, 12, 21 Dist. L. IX, c. 3 X de serv. non ord. —

w „Zeitschr. f. vergl. Rechtswissenschaft” (VII, 404 i nast).    s p'

13) Niewolnictwo u Greków. Żywy udział w sprawach publicznych, któremi wolny obywatel grecki, czy to na zgromadzeniach ludowych, czy to w radzie państwa, lub w urzędzie i w sądzie się zajmował, wymagał wielkiej niezależności, wytrawnego, zdrowego sądu, którego napróżnoby się wymagało od ludzi, poświęcających wszystek czas wolny i siły pracy ręcznej, mozolnej, aby sobie i rodzinie utrzymanie zapewnić i na chleb powszedni zarobić. Obywatelstwo greckie, którego czas wypełniały nadto liczne uroczystości pubilczne, święta prywatne i ćwiczenia Bił fizycznych w gimnazyaeh, chąc wypełnić sumiennie wszystkie obowiązki, które państwo na nie nakładało, potrzebowało koniecznie pewnego podłoża nieobywatelskiego, barbarzyńskiego, jak się Grecy wyrażali, ludzi pochodzenia obcego, którzyby w miejsce jego w pocie czoła pracować musieli na utrzymanie klasy wolnej, rządzącej. Według przekonania Greków, wszelka bowiem praca ręczna, mechaniczna przytłumia każdy szlachetniejszy poryw ducha, a każde zajęcie, którego celem jest osiągnięcie zysku, psuje łatwo charakter, wyradza samolubstwo i chciwość, zamiast poświęcenia się dla ojczyzny i rzetelnej troski o dobro publiczne. Najlepsza konstytucya, tak twierdzi najgłębszy myśliciel starożytnych wieków, Arystoteles („Polit. m.” [3, 2]), nie zdoła z rzemieślnika, zajętego tylko pracą podrzędną, prawdziwego obywatela wyrobić. Stąd też głównem dążeniem państw greckich było, aby wszelkie prace ręczne, chociaż nie wyłącznie, to przecież przeważnie, ludzie wykonywali, nie-należący do stanu wolnego, obywatele zaś, o ile możności, zupełnie od prac takich byli zwolnieni. Wprawdzie, aby celu tego dopiąć, nieodzownym był dość wysoki stopień »amożności, dozwalający wyręczać się zawsze w pracy przez innych.—W wiekach starożytnych stan robotniczy, klasa pracująca i służebna, pozbawiona też była wszelkich praw politycznych; byli to poddani, do ziemi stale przywiązani (glebae adscripti), osobiście wolni, albo, jak to było prawidłem niemal we wszystkich państwach greckich, niewolnicy (SoöXoi) kupni. A chociaż źródła wyraźnie podają, że w niektórych krainach, gdzie poddanych, osobiście wolnych wyrobników nie było, jak w Focydzie i Lokrydzie, obywano się także aż do połowy wieku IV-go przed Chr. bez niewolników, to wiadomość tę ograniczyć pewnie należy tylko do niewolników, przeznaczonych do osobistej usługi domowej. W późniejszych czasach nie było z wszelką pewnością żadnego państwa greckiego, w któremby nawet biedniejszy obywatel nie miał niewolnika albo niewolnicy. Jedyny wyjątek stanowiła pewnie Macedonia, która niewolnictwa (SooXooôv/]) u siebie nie znała; grunta szlachty, siłą miecza zdobyte, uprawiali tam dawniejsi właściciele, zajmując stanowisko osobiście wolnych poddanych, albo też biorąc je, jako wolni, w dzierżawę wieczystą. Koniecznej potrzeby klasy ludzi, którzy, zwłaszcza niższe usługi spełniając, umożliwiają, że inni, od prac takich wolni, szlachetniejszym zajęciom i sprawom oddać się mogą, wobec danych waruuków życia ludzkiego, zaprzeczyć nie można, a ludzi takich napotykamy zawsze i wszędzie, nawet w krajach najwięcej ucywilizowanych, których prawo iustytucyi niewolnictwa nie zna. Nie jest przytem konieczne, co prawda, aby ludzie owi istotnie w stanie niewolniczym pędzili życie, ani też ze stanowiska moralnego przenigdy takiego urządzenia usprawiedliwić nie można. Kto zaś z tego względu powołanym się czuje ciskać piorunami potępienia na pogańskie wieki starożytne ze stanowiska nowszych czasów, które chrześciańskiemi zwiemy, temu służy szczególnie niewolnictwo jako pożądany, jako najwalniejszy argument. Lecz nie pora zastanawiać się na tem miejscu, nad tak drażliwą sprawą, w jakim też stopniu i ile udziału w zniesieniu niewolnictwa w czasach nowszych miały istotnie chrześciańskie, najszlachetniejsze pobudki, a jaką rolę odegrały w tem inne czynniki poboczne, bardzo poślednie, podłe noszące znamię; nie mniej jak i tego zagadnienia rozwiązanie jest ciekawe, ile też rzeczywiście zyskały klasy pracujące i służebne przez to, że przestały nazywać się niewolnikami. Zresztą i dla Greków samych nie pozostała tajemnicą krzywda, bezprawie krzyczące, którem jest w rzeczy samej niewolnictwo, i oni wiedzieli dobrze, że człowiek istotnie nie ma prawa poniżania bliźniego swego do upośledzonego pod każdym względem stanu niewolniczego, lecz chwycili się wybiegu subtelnego, nie uznając ogólnej godności natury ludzkiej, twierdząc, że nie wszyscy ludzie są ich bliźuiemi. z natury równemi, że pomiędzy ludźmi, którzy nie z greckiej krwi pochodzą, są tacy, których natura sama do słuchania i do służenia w stanie niewolniczym przeznacza, jak Greków znowu wyłącznie sprawowaniem rządów nad nimi i wolnością zaszczyca. Arystoteles, stosując empirycznie teorye swe filozoficzne, zowie niewolnika narzędziem, ożywio-nem duszą, a każde narzędzie niewolnikiem bez duszy, i twierdzi, że niewolnik w życiu prak-tycznem mało się różni od zwierzęcia domowego. Nawet ów „boski“ filozof Platon mówi, że niewolnik tyle się różni od wolnego człowieka, ile ciało od duszy, albo jak zwierzę od człowieka. Istotnie też nieprzejrzane tłumy niewolników w Grecyi składały się niemal wyłącznie z ludzi obcego, barbarzyńskiego pochodzenia, a owo w gruncie rzeczy solistyczne usprawiedliwienie nie wiele jest w istocie samej gorsze od podobnego tłómaczenia, z którem w ubiegłym wieku w obronie niewolnictwa murzynów poza Oceanem zwykle występowano. Dając charakterystykę porównawczą Greków i barbarzyńców, twierdzi Arystoteles „(Polit”. VII 6. 1), że ludy północne Europy są odważne, jednakże, iż zbywa im na wszelkiej energii umysłu, że natomiast ludy wschodnie, w Azyi osiadłe, są wprawdzie wyżej uzdolnione w dziedzinie refleksyi i sztuki, wszakże z natury są nieśmiałe, tchórzliwe, stąd też bez szemrania poddają się pod twarde jarzmo niewoli, chociaż umieją i ład polityczny utrzymać i nad drugimi panować, do czego znowu ludy północne wcale się nie nadają, że Grecy jednakże, zajmując pośredniczące stanowisko pomiędzy obu grupami, odznaczają się męztwem wielkim, energią stanowczą, a szczególnie umysłem dziwnie ruchliwym, a stąd już przez naturę samą wybrani i przeznaczeni są do wolności i do panowania nad wszystkiemi innemi ludami. Ile w tych spostrzeżeniach istotnej prawdy się mieści, lub jaką miarą przydać się mogły takie wywody na potwierdzenie teoryi, usprawiedliwiającej niewolnictwo, nie tutaj miejsce dochodzić. W każdym razie charakterystyka owa barbarzyńców, w zastosowaniu do ludów greckich jest istotnie wielce trafna, a przyznać też Arystotelesowi należy, iż życie państwowe według jego pojęcia, mogło tylko w ludach greckich się rozwinąć. Że zaś ouo nie wszędzie, nie w każdym szczepie greckim istotnie się tak rozwinęło, że żadne państwo tego szczytnego ideału nie dosięgnęło, a wiele ludów nawet daleko wtyle poza celem owym wysokim pozostało, a i te państwa nawet, które najbliższe były owych wyżyn idealnych, nie długo w pełni rozwoju na nich utrzymać się zdołały, o tem wiedział sam Arystoteles najlepiej.—Wolny zatem stan obywatelski, zwolniony od troski męczącej i ciężkiej pracy na chleb powszedni, nieodzowny był bez wątpienia, nietylko dla ustroju najlepszego państwa greckiego, lecz wogóle dla rozwoju każdego państwa jest on i dzisiaj warunkiem koniecznym.— Wiek ów złoty, w którym według świadectwa późniejszych komedyopisarzy attyckieh, niewolników wcale nie było, trzeba niezawodnie do bardzo rychłych czasów odnieść, gdyż, jak daleko grecka tra-dycya, nawet poetyczna sięga, byli zawsze niewolnicy w ziemiach nad greckim Archipelagiem położonych, gdzie ciągle rabowano Indzi i handel żywym towarem ludzkim tak bardzo był ułatwiony pod mistrzowskim przewodem dzikich i na zysk chciwych Fenicyan.—W dwuch nieśmiertelnych postaciach otoczył wielki Homer niewolnictwo aureolą prześliczną, a to w wiernym Eumajosie pięknem owem uosobieniem własności i dobytku pańskiego, broniącego się dzielnie przeciw rabusiom i łotrom niezbożnym, i w Euryklei, poczciwej szafarce Odysseusza, władcy wyspy Itaki, mającej do swego rozporządzeaia 50 niewolnic, z których dwadzieścia na żarnach miele, a dwadzieścia razem po wodę do źródła chodzi. Jednakże Homer może starczyć tylko jako dowód dla dworów królewskich i panów możnych, a co się tyczy poglądu Hezyoda w dydaktycznym poemacie, noszącym tytuł „Prace i Dni“, pozostaje wątpliwem, azali paroboy chłopacy, o których ten poeta kilkakrotnie wspomina, byli istotnie niewolnikami. Tyle jednakże pewna, że Hezyod w uczoiwej pracy na roli ojców nie widzi jeszcze zatrudnienia hańbiącego i upadlającego człowieka wolnego, lecz wielbi ją, jako właściwe jego i zbożne zajęcie. Pominąwszy też takie krainy, w których mieczem podbita ludność pierwotna przeszła zaraz w stan uie-wolniczy, uprawiali jeszcze w wieku IX przed Chr. sami wolni Grecy swe role. Jednakże i osobiście wolny stan chłopski (łHjtsę) czuł się już w owych czasach bardzo nieszczęśliwym. Cień Achillesa, który ponad berło nad światem podziemnym przekłada najsmutniejszą dolę człowieka na ziemi, słońcem jasnem oświeconej, zowie wyraźnie jako taką vbjteoetv, być wyrobnikiem na roli panów zamożniejszych. Stosunek tych wyrobników rolnych mógł był przybrać stalsze i poniekąd możliwe formy, jednakże taka praca ciężka, nie na własnej roli podejmowana, a szczególnie wspomnienie na dawniejsze czasy, kiedy ojcom ich, jako wolnym właścicielom gruntu działo się lepiej, zanim potworzyły się majątki większe i silniejsze politycznie ustroje państwowe, przejmować ich musiały coraz większą zawziętością i nienawiścią ku obecnym panom, a zarazem i coraz gorętszem pragnieniem wyswobodzenia się z pod jarzma uciążliwego. Gdy potem owe wielkie gminoruchy w greckich ziemiach się rozpoczęły, aby po wszelkich wybrzeżach i zakątkach morza Śródziemnego osady nowe zakładać, udawały się na te wyprawy kolonizacyjne liczne tłumy, złożone także z owych wolnych parobków, aby zwolnić się od pracy ciężkiej na ziemi ojczystej; szczerby zaś w ludności powstałe, łatwo było zapełnić ludem kupionym, ponieważ właśnie owe kolonie nowe chętnie świeżego i licznego materya-łu w ludziaoh dostarczały; leżały one przecież przeważnie na wybrzeżach, dokąd mnóstwo niewolników z wnętrza krajów, po części przeludnionych, na targi spędzano.—Ilość jeńców wojennych w stosunku do ludzi na targach kupowanych wchodziła w ziemiach greckich zaledwie w rachubę. Gratka taka, jaka się udała Ge łonowi, samodzierżcy syrakuzańskiemu po klęsce zadanej Kartagińczykom nad rzeką Hi merą, kiedy się to wydawało, jakoby „cała Libia dostała się w niewolę“, była nie tylko rzadkim, lecz i jedynym wyjątkiem, a byli to nadto jeńcy pochodzenia barbarzyńskiego. Wyjątek ten zresztą skwapliwie Grecy sami wyzyskali. Jeńcy owi, jako niewolnicy, pomagali w budowie przepysznych gmachów publicznych, domów prywatnych, a całą okolicę miasta Agrigentum obsadzili drzewami owocowemi i winogradem. Niektórzy obywatele agrygentyńscy nabyli z tych jeńców nie mniej jak po 500 ludzi na własność. Zważać wreszcie i na to należy, że w wojnie nie zawsze był czas po temu, ani stosownej sposobności, aby pojmanych barbarzyńców, albo mieszczanów barbarzyńskich wysyłać do ojczyzny, jako zdatnych do pracy niewolników. Gdy Ateńczycy podczas wyprawy sycylijskiej napadli niespodzianie na miasto sykańskie Hykkarę i wszystkich mieszkańców w niewolę zabrali, woleli ich zaraz na miejscu, prawdopodobnie w mieście Katana, za 120 talentów sprzedać, aniżeli do Aten wysłać. Przy innych sposobnościach znowu liczono na wykup jeńców ze strony krewnych, jak np. Cymon, gdy licznych Lidyjczyków i Frygijczyków przy zdobyciu miasta Sestos pojmał. Kto zaś miał tyle krewnych zamożnych, którzy pieniędzy na okup jego nie szczędzili, z tego byłby też niezawodnie bardzo lichy niewolnik. W wojnach zaś Greków, toczonych z Grekami, zabijali zwyczajnie zwycięzcy dorosłych mężczyzn, a kobiety i dzieci sprzedawali za granicę. Kiedy zwyciężonym życie darowano, nie czyniono tego nigdy, aby ich przeznaczyć na niewolników domowych, lecz wysyłano ich do kopalń, albo też wyczekiwano wykupu drogiego z poręki krewnych. Od kiedy też w niektórych krainach cały ustrój pracy na roli i w domu tylko na niewolnikach polegał, stanowiłaby wojna źródło bardzo nierówne i niepewne, aby z niego zasilać targi na niewolników, to też handel jedynie regularny dawał rękojmię stałej i pewnej podaży.—Dorosłego jeńca greckiego, jako niewolnika w domu trzymać, uchodziło zawsze za rzecz wstrętną i niebezpieczną, dlatego też przy każdej sposobności słyszymy, że niewolnicy w gospodarstwie domowem i rolnem byli, jak się samo przez się u Greków rozumiało, pochodzenia barbarzyńskiego. Jedynie w zażartej walce Ateńczyków z wyspą Samos, podczas wojny peloponeskiej, zaszedł niesłychany w dziejach greckich wyjątek, że Ateńczycy jeńcom wypalili na czole hańbiące piętno sowy, godła swego miasta, Samijczycy zaś zemścili się na jeńcach ateńskich, piętnując ich na czole okrętem, symbolem swej wyspy. W niektórych krainach mniejszych, gdzie głównie jeszcze po wsiach, bez wysokich aspiracyj politycznych, spokojne życie pędzono, utrzymała się praca wolna jeszcze przez bardzo długie czasy. Tak w Lokrydzie i Focydzie służyła młodzież w domu starszego krewnego, albo brata pierworodnego, a dopiero krótko przed Wojną Świętą wieku IV przyjęto tam na służbę niewolników. Wiemy np., że żona dowódzcy focyjskiego F Horn elo sa miała do usługi tylko dwie niewolnice. Lecz kraje z doskonalszym ustrojem politycznym zaprowadziły u siebie wszędzie pracę niewolniczą. Biedny zaś obywatel godził się tutaj chętnie na zmienny i niepewny zarobek codzienny, ponieważ zobowiązanie kontraktowe na dłuższy czas zwało się już niewolnictwem (ôooXeta), stanem niewolnym, zależnym, ubliżającym obywatelowi wolnemu. Jedną z najrychlejszych prac, którą ogólnie niewolnikom powierzano, było najprawdopodobniej mielenie na żarnach. Przedtem gospodynie wiejskie same rychłym rankiem ziarno męłły, tak że po całej wsi łoskot młynków ręcznych się rozlegał, kiedy po dworach pańskich pracę tę najkonieczniejszą już dawniej niewolnice spełniały. Źródła starożytne podają także pewne miejsce, i to wyspę Chios, na której najwcześniej używano niewolników kupnych, barbarzyńskich. Wyspa ta i późniejszemi czasy odgrywa w dziejach niewolnictwa w wiekach starożytnych rolę znaczną. Lecz mimo to,

ważne pytanie do dsisiaj czeka rozstrzygnięcia, razie rzuciliby się skwapliwie chciwi spekulanci kiedy i w których państwach naprzód zwyczaj- na hodowanie niewolników w swym domu. Jenny chłop do uprawy swego kawałka roli, oby- ców rzymskich, których Hannibal w bitwie watel miejski do usługi domowej, rzemieślnik pod Kannami pojmał, sprzedawano do Grecyi w zawodzie swym, regularnie zaczął niewolni- po 175 talarów. Za harfiarki, śpiewaczki, he-ków używać, albo gdzie i kiedy zaczęto brać tery płacono oczywiście ceny daleko wyższe, niewolników na wioślarzy, lub też, kiedy po- dochodzące nieraz blizko do 1000 talarów. N i-wstały fabryki wielkie, gdzie zorganizowano cyasz zapłacił za dozorcę głównego swych ko-naprzód pracę w wielkich kopalniach greckich, palni srebra przeszło 1500 talarów, a Platon w których, jak się domyślać można, od samego wspomina, że niewolnika, będącego uczonym początku tylko niewolników zawsze zatrudniano, architektem, truduo dostać za sumę 2 700 tala-Niewolnicy pochodzili z krajów najrozmaitszych, rów. Stosunki takie zmieniły się dopiero w cza-Byli pomiędzy nimi Scytowie, Trakowie, Geto- sach późniejszych, niezawodnie skutkiem upadku wie, Myzyjczycy, Lidyjczyoy, Frygijczycy, Pa- politycznego i zubożenia państw greckich, a wte-flagończycy, Kappadocyjczycy, Karyjczycy, Li- dy też słyszymy częściej o osobnym chowie cyjczycy, a bardzo ostrożni panowie chętnie niewolników, ponieważ pieniędzy nie starczyło brali niewolników swych z szeregów najrozma- na kupienie tego potrzebnego towaru. W osta-itszych, aby ci pomiędzy sobą zbyt łatwo poro- tniej wojnie achajskiej przeciw Rzymianom, w rozumieć się nie mogli. Negrowie służyli jako ku 146 przed Chr., nakazał niegodziwy Di ai os niewolnicy tylko w razaoh wyjątkowych, jako miastom, któremi zawładnął, z pomiędzy w do-przedmiot zbytkowy, w domach obywateli boga- mu zrodzonych i wychowanych niewolników, tych, chcących ujść za wielkich panów. A tak 12 000 zupełnie wyrosłych uwolnić i do Koryn-o jednym z nich czytamy, że czarnych swych tu sobie przysłać; miastom zaś, które takich, niewolników zabrał na pielgrzymkę pobożną do w wymaganej liczbie nie mogły dostawić, wolno Delfów, aby licznie zgromadzonym pątnikom było ilość nakazaną z pozostałych niewolników zaimponować tak niezwykłym okazem (Teo- uzupełnić (Polybius [XI, 2]).—Na związki mał-frastus „Charact” 21). Że na wyspie Sycylii żeńskie pomiędzy niewolnikami, które w istocie i w Italii Dolnej często używano czarnych nie- uważać można jeno jako tolerowany przez pana wolników, rzecz to zwyczajna, którą tłómaczy konkubinat, dozwalano w razach takich, kiedy blizkie sąsiedztwo Afryki. Rzeczywiście też gło- zamierzano zaufanych i wiernych niewolników wa Negra stanowi w tamtejszych lepszych wy- przez młode pokolenie więcej jeszcze do domu robach garncarskich typ bardzo pospolity. Nie- i jego dobrobytu przywiązać. Według zdania wiadomo też, czy barbarzyńcy, od których towar K senof ont a, staje się zły niewolnik, skoro dosta-żywy kupowano, na targ raczej spółziomków nie towarzyszkę, tylko jeszcze hardziejszym i do aniżeli jeńców wojennych albo zdobycz z łowów każdej zbrodni sprawniejszym. Dzieci zaś sta-na ludzi w krajach obcych na targi sprowadzali, deł niewolniczych nie miały nigdy dobrej sławy. Najgłośniejszemi targowiskami takiemi były w cza- Drogi więc towar taki, jaki reprezentowali mesach klasycznych wyspy Chios, Delos i miasto wolnicy, wyzyskiwano też jak najdłużej, jak Bizancyum; za czasów rzymskich zażywały sła- zwierzę pożytyczne. „Z zimną krwią, zupełnie wy tej nader wątpliwej targi na wyspie Delos, obojętnie”, jak opowiada Ksenofon („Memor.” Zdarzało się też, że nawet najwykształceńszy [II 3, 4]), „patrzy się na przyjaciela, gdy biedę Grek, za czasów potężnego rozkwitu swej oj- cierpi wielką i marnieje; lecz dla chorego nie-czyzny, zostawał niewolnikiem innego Greka, wolnika zaraz lekarza się sprowadza, bierze się go Potrzebował tylko wpaść w ręce potężnego nie- w pieczę troskliwą, a gdy umrze, biada się nad przyjaciela albo korsarzy, a skoro go raz sprze- tą stratą jak nad jakiem wielkiem nieszczęściem”, dano, nie przydawało mu się na wiele ani wol- Cóż zaś działo się w takich stronach, które ne urodzenie ani prawo obywatelskie. —Fedono- skutkiem wojen i stosunków politycznych ogól-wi i samemu Platonowi los taki przypadł nych tak bardzo zubożały, iż na kupno niewol-w udziale, pierwszemu za lat młodyoh, drugie- ników grosza nie było, a ludności wolnej, boją-mu zaś, kiedy już zasłynął jako wielki filozof; cej się pracy jak ognia, coraz więcej ubywało? obydwóch z niewoli wykupiono. Na okup zaś Zapewne w krótkim czasie okolice te zupełnie taki spekulowała pewnie zwykle druga ręka, opustoszały i zdziczały.— W mniejszem gospo-która dla zysku wielkiego niewolnika drogiego darstwie, domowem i rolnem, praca niewolników nabyła. Dy o g e n e s jednakże, wierny oryginał- była zwyczajna.—W pieczeniu chleba byli naj-nym swym zasadom, pozostał dobrowolnie w do- zręczniejsi Kappadocyjczycy, Frygijczycy i Limu pana swego, Kseniadesa, w Koryncie jako dyjczycy. Na większych gospodarstwach dozo-niewolnik. — Przeciętna cena za niewolnika zwy- rował zaufany niewolnik, jako starszy, swych to-czajnego wynosiła w wieku V przed Chr. dwie mi- warzyszów. Pomiędzy niewolnicami ważną rolę ny—50 talarów, w wieku IV około 90 talarów, odgrywała szafarka, którą, według wzmianki Cena owa nie jest zbyt wysoka, dowóz więc I starożytnego źródła, należało obowiązków dobrze towaru był obfity i zapewniony, gdyż w innym > wyuczyć, lecz zawsze dyskretnie i łagodnie się

z nią obchodzić.—Niewolników męskich, którym powierzano lepszą i więcej odpowiedzialną pracę, radzi Arystoteles lepiej traktować i więcej szanować, kiedy dla zwyczajnego niewolnika wystarcza tylko dostatnia strawa, obchodziś się zaś z nim można jak ze zwierzęciem. Ciekawą byłoby też rzeczą sprawdzić, jak to niejedno piękne dzieło przemysłu artystycznego Ateńczy-ków wyszło z rąk niewolników, do pracy takiej należycie wdrożonych, przypisywane zwyczajnie obywatelowi wolnemu! „Właściciel, który, jak Ksenofon („Memor.” [II 7]) opowiada, kupuje barbarzyńskich niewolników i zmusza ich do pracy dokładnej”, musiał przecież być sam dobrze obeznany ze swym zawodem przemysłowym, przez pewien czas zniewolony był więc zstąpić z wysokiego piedestału wolnego obywatela dumnego, gardzącego każdą pracą ręczną, i sam się w rzemiośle wyćwiczył. Źródła starożytne zamilczają rozmyślnie takie szczegóły. Ojciec Sofoklesa miał tylko takich niewolników, którzy znali się na wyrabianiu przedmio tów ze śpiżu i na budownictwie; ojciec Izo kratę sa miał znowu tylko takich robotników, którzy flety wyrabiać umieli. Niektóre z podobnych warsztatów zatrudniały stale, zależnie od warunków pomyślnych, setki niewolników; w kopalniach zaś było ich wiele tysięcy, pracujących albo z polecenia rządu, albo prywatnych przedsiębiorców. O pożałowania godnej doli tych właśnie biednych robotników myślało obywatelstwo mianowicie wtedy tylko, jeżeli mu niebezpieczeństwo ze strony tych, wszelkiemi sposobami dręczonych i ciemiężonych tłumów nieprzeliczonych groziło.—W naszych czasach trudno sobie nawet wystawić ową czarującą Grecyę, liczącą obok 4—5 milionów wolnej ludności, dwanaście milionów niewolników, wszystkich prawie rodu barbarzyńskiego, ową zachwycającą Attykę, gdzie ilość niewolników cztery razy przenosiła liczbę obywateli wolnych, albo niektóre środowiska przemysłowe, jak Korynt z 460 000 niewolników, gdzie zatem na jednego mieszkańca wolnego dziesięciu niewolników przypadało, lub wreszcie małą wyspę Eginę, gdzie miało być niewolników nie mniej jak 470 000! Ogromne niebezpieczeństwo, którem ciągle państwu groziły takie nieprzejrzane tłumy niewolników, widział każdy jak na dłoni. Wszakże głucho w greckich ziemiach o większych, ogólniejszych buntach tak bardzo nieszczęśliwej klasy ludzi. Albowiem owe krwiożercze, na wszystko rozpasane zastępy, które istotnie od czasu do czasu powstawały, całe miasta podbijały, a ziemię krwią i pożogą bezlitośnie pustoszyły, zwane przez starożytnych autorów niewolnikami, były to w rzeczy samej tłumy ciemiężonej, poddanej ludności wiejskiej, jak np. Kallikyryjczycy w Syrakuzach, albo Feriojkowie w Argos, których same żony obywatelskie, w wyludnionem podczas ciągłych wypraw wojennych mieście, jako mężów przy-

Enc. Powsz. Illustr. S. II. Zesz. 16. T. II.

brały i ster rządów miejskich w ich ręce oddały.—Krwawe, groźne powstania niewolników na wyspie Sycylii przypadają już na czasy panowania rzymskiego, kiedy latyfundia magnatów rzymskich podwyższyły liczbę niewolników do nie-zliczonośei. Około r. 100 przed Chr. wybuchnął i w Attyce bunt setek tysięcy niewolników górniczych, którzy dozorców pomordowali, zamku na przylądku Sunion dobyli i przez długi czas krainę attycką rabowali i pustoszyli. Wszakże jeszcze za czasów wolnej Grecyi wystarczała jedna walna klęska, jedno wielkie wstrząśnie-nie podstaw państwa, aby i pomiędzy niewolnikami rozruchy wywołać. Im większa bowiem była w jakiem państwie ilość niewolników, tym surowsze kary tam wymierzano, lecz też tym gorętsze pragnienie wolności i zemsty pomiędzy niewolnikami pałało. Podczas każdej wojny zatem należało się słusznie obawiać wyłamania się z karności i otwartego ich buntu.—Gdy po nieszczęsnej wyprawie sycylyjskiej, król spartański Agis w r. 413 przed Chr. zajął De cele ę w Attyce, zbiegło przeszło 20 000 niewolnika attyckiego do nieprzyjaciela, głównie rzemieślników, stanowiących zatem najcenniejszy dobytek właściciela. Kiedy Demetryusz Po-liorketes zdobył Megarę, a wojsko jego miasto rabowało, opuścili niemal wszyscy niewolnicy służbę swego państwa. — Po rozpoczęciu kroków nieprzyjacielskich, zwyczajną było znowu rzeczą, że strony wojujące wzywały niewolników nieprzyjaciela, aby przeszli do ich szeregów. Na flotach zdobytych darzył zwycięzca wolnością wszystkich niewolników, a więził natomiast wolnych obywateli. W czasie ciągłych rozruchów wewnętrznych miast greckich, odwołuje się często jedno stronnictwo, które szybkiej, zdatnej do oręża pomocy potrzebuje, do niewolników wrogich sobie przeciwników, przyrzekając im wolność bezzwłoczną.—Na wyspie Korcyrze w r. 427 przed Chr. ubiegają się o względy niewolników oba stronnictwa, arystokratyczne i demokratyczne, aż wreszcie demokraci górę wzięli. Zażarte takie stronnictwa polityczne umiały oczywiście i własnych niewolników wyzwalać, gdyż, już ze względów na interes osobisty, wyjątków czynić nie mogły. Chociaż takim sposobem ogromne kapitały na zawsze przepadały, to zawziętość stronnicza nie zważała nawet na zubożenie i ruinę materyalną własnego obozu. Niewolnicy zaś tacy, skosztowawszy raz wolności pożądanej, trzymali się odtąd kupy, choćby z tego względu, że w licznym tłumie łatwiej chleb i grosz od bezbronnych wydusić, i dali początek takim sposobem osławionym owym greckim hordom zbójeckim.— W najgorszem położeniu byli z pewnością niewolnicy górnicy, gdyż dostawali zwykle tyle tylko strawy, aby ich przy życiu i przy jakich takich siłach utrzymać, dalej zaś byli, nawet po za czasem pracy ciężkiej, zawsze w okowach, jak zresztą kajdany i dla

124

zwyczajnego niewolnika były często w użyciu, wcale nie jako kara, lecz jako środek, wedle możności zbiegostwu zapobiegający. Że niewolnicy woleli służyć na wsi, niż w mieście, zależało to od ich pochodzenia wiejskiego. Niewolnik, pasący trzody, miał z pewnością nie gorzej, aniżeli dzisiejszy parobek lub wyrobnik, ponieważ od dobrej jego chęci, od umiejętnego i troskliwego obchodzenia się z bydłem, zależna była wielka część pańskiego dobytku.—Sycylijscy i dolnoitalscy pasterze Teokryta, należący z pewnością do klasy niewolniczej, posiadają zwykle na własność małą zagrodę i trochę gruntu, mają do swego rozporządzenia jagnięta i koźlęta, a starczy nawet i na drobne podarki, któremi wzajemnie się darzą.—Instytucya takiej klasy niewolników, którzy, na mocy prawa mocniejszego w krajach greckich, orężem podbitych, uciemiężeni, nowym panom pod najrozmaitszemi warunkami służyć musieli, przypada dopiero na czasy po wojnie trojańskiej, a głównie na okres

t. z w. doryckich wędrówek i podbojów, szczególnie bowiem napotykamy ją w ziemiach, do których szczepy doryckie przemocą wtargnęły. Klasa owa, nosząca znamię wspólne i ogólne autochtonów, którzy, ulegając przemocy orężnej, przeszli w stan poddaństwa lub niewolnictwa, zwała się według poszczególnych krain rozmaicie: a więc w Lakonice Helota- Tacy Heloci, których dla zasług wielkich pod-mi, w Tessalii Penestami, w Argolidzie Ge-neryjczykami, w Sycyonie Koryneforami, w Syrakuzach Killykyry jeżykami, w Kyrenie Libyjczykami, na wyspie Krecie Mnoitami, Afamiotami albo Klarotami, w Bizancyum Bityńczykami, w Pontyjskiej Heraklei Maryandynami. W państwach na czele wymienionych, należeli oni do plemienia greckiego, w innych zaś byli krwi barbarzyńskiej.

dną miarą nie przysługiwało panu, lecz wyłącznie rządowi prawo sprzedawania ich, lub darowywania, albo, w danym razie też zabijania, albo wyzwalania. Lecz każdy Spartańczyk mógł wymagać od każdego Heloty oddawania sobie czci i każdej posługi. W wojnie służyli Heloci jako lekko zbrojni. Każdy Spartańczyk miał ich przy sobie podczas wyprawy wojennej około dziesięciu, którzy pakunki za nim dźwigali, w bitwie zaś rannych z pobojowiska unosili, a leżących na placu boju nieprzyjaciół albo dobijali, albo w niewolę zabierali. Na okrętach pełnili służbę wioślarzy. W korzystnych warunkach dorabiał się Helota majątku, a nawet i wyzwolenia mógł się dosłużyć. Kleomenes III, król spartański, darząc w wojnie z Antygonosem wolnością wszystkich Helotów, którzy 130 talarów okupu złożyć mogli, zebrał takim sposobem naraz około 800 000 talarów do skarbu rządowego.—Ciężkie i twarde jarzmo niewoli budziło pomiędzy Helotami zawsze nienawiść nieprzejednaną ku panom, a częste bunty jawne, które pomiędzy nimi wybuchały, najwymowniejszym są dowodem położenia ich okropnego. Najmłodsza klasa powołanych pod broń Spartańczyków, miała regularnie polecenie, zwane Kporcteia, na wzór tajnej policyi, szpiegować życie i zajęcia Helotów. Podejrzanych więziono albo na miejscu mordowano.

czas wojny wyzwolono, zwani Neodamoda-mi (veoôafuûôetç) [ob.], zajmowali odtąd stanowisko, najwięcej do położenia Periojków zbliżone.— Równie jak na Helotów, nałożyli doryjscy zwycięzcy także na odwiecznych autochtonów wyspy Krety ciężkie jarzmo niewoli. Ujarzmionych dzielą źródła starożytne na dwie klasy. Klarotami albo Afamiotami zowią się ci niewolnicy, którzy uprawiali grunta osobom prywatnym przyznane, Mnoitami zaś tacy poddani, którzy rozległe role rządowe za opłatą czynszową obrabiali i własnością rządu byli. Do usługi domowej używano i tutaj niewolników kupnych.—Według świadectwa Strabona podbili także Doryjczycy, emigranci z Megary, szczep Maryandynów w krainie Pontus i założyli kwitnącą osadę Herakleę, zniewoliwszy mieszkańców pierwotnych do stanu poddaństwa, których wolno im było pomiędzy sobą, wszakże nigdy po za granice kraju, jako niewolników sprzedawać.— Stosunkowo najlepszem i najmożniejszem było stanowisko Penestów, to jest pierwotnych mieszkańców Tessalii, przynależnych do szczepu Eolskiego. Poddali się oni Tesprockim Tessalczykom, którzy do krainy ich pod wodzą Heraklidów wtargnęli, pod tym warunkiem, że zwycięzcom nie wolno było ich zabijać, ani po za granice ziemi ojczystej sprzedawać; natomiast panom swym płacili niezbyt wysoki czynsz z gruntów, które uprawiali. Jak historyk Ar-chemachos z Eubei opowiada, było wielu Penestów zamożniejszych od swych panów.—

Charakterystycznem znamieniem ich położenia, pośredniczącego niejako pomiędzy robotniczym stanem wolnym, a istotnymi niewolnikami, że byli oni własnością nie panów, u których służyli, lecz rządu, że wypełniać musieli pewne zobowiązania, których się względem rządu podjęli, a wreszcie, że nie wolno było sprzedawać ich po za granice kraju.— Heloci (eTXcotsç) spartańscy, zwani tak jako jeńcy wojenni, albo od miasta H e 1 o s, które przez długi czas zawzięty opór zwyciężkim Doryjczykom stawiało, albo od czasownika éXstv (=rpojmać w niewolę), byli istotnie poddanymi, stanowiącymi bezpośrednią własność państwa, niewolnikami rządowymi, pozbawionymi zupełnie wszelkich praw obywatelskiej nawet z przepisanem przez państwo oso-bnem ubraniem. Liczba ich wynosiła około 224 000. Uprawiali oni Spartańczykom grunta, z których połowę dochodu panom swym winni byli oddawać. Spartańczykowi żadnemu, ani korca zboża więcej nie wolno było żądać, niż ustawa przepisywała. Co nadto z ziemi wygospodarowali, było ich i rodziny własnością. Ża

Klasa ludzi takich niewolnych, stanowiących j przed najazdem wrogów pierwotną ludność kraju, była także w Sycyonie, w Argolidzie i w mieście Bi zanc yum.—• W Beocyi natomiast zażywał chłop wolności zupełnej. Nie będąc poddanym, ani do ziemi przywiązanym, jak Penesta Tessalski, panem był gruntu swego i zagrody. Tylko szlachta tamtejsza trzymała na swych dobrach niewolników, zwanych wszakże wyrobnikami ({Hjteç), których albo jako jeńców wojennych, albo w drodze kupna nabywała. — W ogólnych zarysach podawszy powyższy pogląd na sprawę N-a u Greków, a szczególnie w państwach doryjskich, uwzględnić teraz należy przedewszystkiem Ateny i ziemię Attycką, ponieważ o stosunkach stanu niewolniczego w naczelnem państwie greckiem czyste źródła najobficiej płyną.—Konstytucya ateńska, nawet naonczas, kiedy nosiła najwięcej znamion demokratycznych, pozostała wszakże zawsze, jak wszystkie inne demokratyczne państwa wieków starożytnych, w istocie pod pewnym względem ustrojem oligarchicznym, ponieważ klasa ludu rządząca drobną mniejszość wynosiła, ogromna zaś większość ludności składała się z takich osób, które konstytucya wyłączała zupełnie od udziału    w rządach.    Większość tę stanowili

ki, gdzie pan sam z niewolnicą dzieci płodził, które, oczywiście, pozostawały za matką w stanie niewolniczym. Niewolnicy tacy, w domu pana zrodzeni, zowią się oIxoysvsîç, oixorpoupelç, oixotpißs?, niewolnice także o7]xiôeç. Nie było zaś z wszelką pewnością tak ubogiego domu obywatelskiego w Atenach, któryby ani jednego niewolnika nie posiadał, bogate rodziny miały ich nieraz po kilkaset i więcej jeszcze, którzy wprawdzie nie wszyscy w domu jednym się mieścili, lecz po za domem zatrudniani byli, i to albo pojedyńczo, albo w fabrykach pewnym rzemiosłem się zajmowali, częścią też na wsi rolę uprawiali, albo na okrętach handlowych, jako wioślarze i majtkowie służyli, albo też w kopalniach ciężko pracowali. Szczególnie to górniczych niewolników były tłumy ogromne; Nicy as z sam zatrudniał ich tysiąc, a Kseno-fon („Oeconom” [IV, 14, 25]), wyraźnie powiada, że wiele dziesiątków tysięcy niewolników w głębiach kopalni pracuje. Niewolnicy, pojedyńczo zatrudnieni, płacili panu swemu pewien z góry oznaczony czynsz (àxocpopà), od swego zarobku, a z reszty opędzali własne utrzymanie, albo też trudnili się przemysłem jakim na rachunek pana. Niewolnicy fabryczni pracowali pod okiem dozorcy (èxiTpoîroç, ^yspiwv), który był również albo niewolnikiem, albo wyzwoleńcem i zyski, które fabryka przynosiła, obliczał i właścicielowi oddawał. Niektórzy znowu właściciele wynajmowali swych niewolników do prac

przeważnie niewolnicy, tworzący niejako podłoże obywatelstwa panującego. Osobnej klasy poddanych    czynszowych,    do ziemi przywiązanych

(glebae adscripti), pozostających w podobnem położeniu    jak spartańscy    Heloci albo tessalscy Fe-    przeróżnych    innym    obywatelom,    którzy    ich    wła-

neści, w Attyce nigdy    nie było, ponieważ nigdy    śnie    potrzebowali.    Również    do    stanu    niewolni-

czego należeli tacy robotnicy, których porównać można z dzisiejszymi tragarzami, zdobiącemi narożniki ulic i placów miejskich, wyczekujący na ulicach ateńskich, a szczególnie na przedmieściu Kolonos, pracy albo zlecenia jakiego. Dalej trudnili się niewolnicy w krainie attyckiej nietyl-ko handlem drobnym i przemysłem oraz utrzymywali często karczmy i garkuchnie, ale w wielu razach załatwiali także interesa swe bankierzy i hurtownicy ateńscy przez zdatnych niewolników. A wreszcie w domu wychowywali oni dzieci państwa swego, zowiąc się natenczas pedagogami (7uaiSaYd>YÓę), i spełniali wszystkie posługi, które w czasach dzisiejszych spełnia służba i czeladź najęta, począwszy od najniższych i najniezbędniejszych usług i potrzeb, aż do wyrafinowanych wymagań zbytkowych wielkiego pana.—Przy tak różnolitych zatrudnieniach i posługach, musiało też położenie niewolników być bardzo rozmaite. Niewolnikom rodziny bogatej, którzy bardzo mało pracy, a wyżywienie dobre mieli, wiodło się daleko lepiej aniżeli niewolnikom obywatela biednego, a takich znowu, którzy, w handlu lub w przemyśle zręczność wielką okazując, zaufanie pana posiedli, inaczej też traktowano, aniżeli niewolnika, który tylko do posług zwyczajnych był zdatny, albo w pocie czoła ciężko pracował w fabryce lub w ko-

też tutaj obcy najeźdźcy do kraju nie wtargnęli i tubylczej ludności przemocą nie podbili; znakomite zaś prawodawstwo Solona w czasie stosownym i na późniejsze czasy zapobiegło skutecznie pognębieniu biednego i zadłużonego obywatela i skazaniu go pod jarzmo bogatych wierzycieli, należących do arystokracyi rodowej. Pierwsi zatem niewolnicy dostali się na ziemię Attycką w drodze kupna, z obczyzny sprowadzeni. Wyjątkowo wprawdzie mogło się też pewnie zdarzyć, że i Grecy, jako jeńcy wojenni, dostawali się tutaj w niewolę ciągłą, lecz zwyczajnie wymieniano ich niebawem na innych, albo puszczano na wolność za okupem, ponieważ według pojęcia greckiego tylko barbarzyńcy nadawali się do stanu niewolniczego. Prócz wymienionych powyżej targowisk wielkich, miały też Ateny same własny targ znaczny na niewolników, gdzie albo handlarze żywego towaru, z zagranicy przywożonego, dostawiali, albo też obywatele ateńscy takich niewolników, których się pozbyć chcieli, na sprzedaż wystawiali.

Znaczna jednakże część niewolników składała się z takich, których w Attyce samej niewolnice zrodziły. Albowiem często się zdarzało, że ateńscy panowie wybranym swym i zaufanym niewolnikom pozwalali na pewien rodzaj pożycia małżeńskiego, a częstemi były i takie przypad

palniach. Wogóle jednakże zażywali przed in-nemi Grekami Ateńczycy, jak i pod innym względem, tak i co do obchodzenia się z niewolnikami, słusznie opinii wielkiej ludzkości i nadzwyczajnej łagodności, a przyczyniała się do tego szczególnie, już to wrodzona Ateńczykom uprzejmość, już też dobre wychowanie, gruntowne wykształcenie i tradycya odwieczna. Dawali mu oni istotnie więcej wolności i swobody, aniżeli to w innych krajach było przyjęte, tak, że Demostenes w mowie jednej („pro Phorm”. 48) wyraża się, że niewolnikom w Atenach dozwolona jest większa swoboda słowa, aniżeli w niejednem państwie wolnym obywatelom. — Nowo kupionego niewolnika prowadzono, skoro tylko próg domu po raz pierwszy przestąpił, przed ołtarz domowy, tutaj obsypywał go pan albo pani domu przeróżnemi łakociami, jak figami, daktylami, orzechami, ciastkami, a wreszcie i drobną monetą, a cerymonia ta symbolicznie służyć miała jako wróżba pomyślna przyszłego stosunku niewolnika do państwa swego. Także w u-stach Ateńczyków zwykłe oznaczanie niewolników jako naldeę (—dzieci) służyć może jako dowód ludzkich i przyjaznych uczuć ich względem stanu upośledzonego. Nawet prawodawstwo atyc-kie ujmowało się za nimi i broniło ich od zbytniej samowoli i okrucieństwa pana. Bez wyroku sądowego nie było wolno żadnego niewolnika śmiercią karać, a zabójcę powoływał osobny paragraf prawa przed sąd odrębny, zwany Kolegium Efetów (ob.), zbierający się na posiedzenia w Palladion. W razie zaś okrutnego obchodzenia się z niewolnikiem, w razie poniewierania rozmyślnego i srogiego znęcania się nad nim, podlegał właściciel jurysdykcyi rządowej (fpacpT] óppstoę), a w ostatecznym przypadku mógł niewolnik szukać schronienia w miejscu świętem, szczególnie w świątyni Tezeusza, i stawić wniosek, aby prawnie zmuszono dotychczasowego pana jego do sprzedania go w ręce innego obywatela (îrpâatv aiteîv). Jeżeli który obywatel skatował niewolnika obcego, można mu było również proces kryminalny wytoczyć, a winnego skazywał sąd na wysokie grzywny. Często wzywano też niewolników do służby wojskowej, szczególnie na okrętach. Najczęściej służyli oni na okrętach rządowych, jako wioślarze i majtkowie, lecz często także jako piechota regularna marynarska, a za waleczność w bitwie z nieprzyjacielem obdarzano ich też wolnością; w razie zaś takim płacił rząd właścicielowi stosowne wynagrodzenie. Niewolnikom, którzy się odznaczyli w bitwie pod Argi-nuzami w r. 406 przed Chr., nadano nawet prawa obywatelskie w ateńskiej kolonii. Prawo atyckie nie przepisywało także odmiennego ubioru dla niewolników, a z powierzchowności nie można było rozróżnić obywatela uboższego od niewolnika; w rodzinach zaś bogatych, ubierali się oni niezawodnie często lepiej od ubogiego

Ateńczyka. Prawo zakazywało im tylko noszenia długich włosów, lecz i pomiędzy obywatelami nie wszyscy takie nosili. — Nazwy swe brali niewolnicy zwykle od kraju, z którego pochodzili, wszakże często nie różniły się one od nazwiska wolnych obywateli. Pewnych tylko nazwisk, jak Harmodyusz i Arystogiton, nie było wolno niewolnikom nadawać, tak samo, jak zakazane było nazywać niewolnice według świąt, bogom poświęconych, a więc Ne me as, Pythias; lecz tego zakazu, jak źródła starożytne dowodzą, nie przestrzegano zbyt ściśle. Zakazane im też było uczęszczanie do gimna-zyów, t. j. na miejsca ćwiczeń gimnastycznych, przeznaczonych wyłącznie dla synów obywatelskich, również jak nie było im wolno pojawiać się na zgromadzeniach ludowych. Nie mogli też przed sądem stawać, ani jako oskarżeni, ani jako powody, tylko pan sam mógł ich w razach koniecznych zastępować; a wreszcie nie przysługiwało im prawo występowania jako świadkowie, z wyjątkiem jedynym, kiedy chodziło o świadectwo przeciw obywatelowi oskarżonemu o zabójstwo; we wszystkich innych razach zeznania swe, jeżeli miały służyć jako dowody wiarogodne i prawomocne, byli winni zdawać na torturach. Natomiast dozwalano niewolnikom przystępu do świątyń, jako i udziału w uroczystościach świątecznych, publicznych, a wreszcie domowe nabożeństwa, które wpólnie z państwem swem odprawiali, mogły szczególnie przyczynić się do ukształtowania stosunków przyjaznych i do ludzkiego, miłego pożycia pomiędzy państwem a służbą niewolniczą. Ostatnia uwaga stosuje się wprawdzie tylko do niewolników, którzy w niezbyt wielkiej liczbie w samym domu pana służyli, lecz nie do licznych ich tłumów, zatrudnionych w fabrykach i w kopalniach, tych bowiem traktowano zawsze podejrzliwie, ze strachem wielkim, że bunt podnieść mogą, trzymano w surowej karności, a z tego też względu pilnie baczouo na to, aby niezbyt wielu niewolników, z jednego kraju pochodzących, razem pracowało.—Wyzwolenia niewolników nie były rzeczą rzadką, a życzliwi i poczciwi panowie, którzy darzyli wiernych niewolników mniejszą zagrodą na własność osobistą, świadczyli im jeszcze i tę łaskę, że ci za pewną sumę zaoszczędzonego grosza wolność swą okupić mogli.—Jako wyzwoleńcy przechodzili niewolnicy, według konstytucyi ateńskiej w stan M e t oj k ó w (ob.), zażywających wolności osobistej bez praw obywatelskich; dawniejszy pan jednakże zostawał ich patronem, opiekunem, reprezentantem wobec władzy, z prawem żądania od nich wypełniania pewnych zobowiązań, na które przy wyzwoleniu się zgodzili. Kto warunków tych nie dopełniał, albo w jaki inny sposób obowiązków względem opiekuna swego zaniedbywał, tego wolno było przed sąd zapozwać (otxY] àrcoataofoo), a w razie winy przypadał znowu skazany dawniejsze-

mu panu swemu na własność, albo też rząd go w niewolę sprzedawał, a pieniądze panu zwracał. Jeżeli pozwany był wolny od wszelkiej winy, wtedy wyzwoleńca zwalniano z wszelkich dalszych zobowiązań względem opiekuna jego, a wyzwoleniec zajmował teraz prawnie stanowisko wolno urodzonego Metojka; wtedy z wdzięczności ofiarowywał zwyczajnie bogom czarę srebrną (cpidtXai ifcsXeofi-spixat). Osobnych formalności prawnych przy wyzwoleniu, a zarazem zależnych od tego rozmaitych stopni wyzwoleńców, jak to u Rzymian było zwyczajne, w Attyce nie zna-chodzimy. Zazwyczaj wyzwalano niewolników w testamentach. Za życia pana ogłaszano nazwiska wyzwoleńców publicznie, albo w teatrze albo na zgromadzeniu ludowem, albo też przed sądem. Z napisów, w nowszych czasach szczególnie w Delfach odkrytych, wiemy, że niewolnicy, chcąc wykup swój prawomocnym uczynić, z prośbą o wyzwolenie do bóstw poszczególnych się zwracalu Właściciel sprzedawał wtedy formalnie niewolnika swego bóstwu, a na dokumencie wyzwalającym, wyryte jest pokwitowanie z odebranej sumy pieniędzy, nazwisko wyzwolonego niewolnika, zezwolenie na akt teo uprawnionych do spadku krewnych pana, a wreszcie nazwiska świadków. Z poręki rządu darzono nadto i tych niewolników wolnością, którzy wczesnem doniesieniem przyczynili się do odkrycia zamierzonego jakiego czvnu zbrodniczego.— Rząd ateński ry zresztą ze stanowiska ściśle rzymskiego nie miał także niewolników własnych, zwanych oLtitai §7]fjLÓ3ioi, albo tylko ÓT₍p.óaiot. Takimi byli nasamprzód tak zwani Scytowie, oddział łuczników (toSóiai), złożony z 300 ludzi, zwanych także Speuzyńczykami (Srceootvioi) od niejakiego Speuzynosa, który, zaraz po wojnach perskich, pierwszy taki oddział łuczników utworzył. Sprawowali oni służbę żaudar mów, albo policyantów miejskich i mieli odwach swój zrazu na rynku, później na Wzgórzu Aresa. Rozróżniać od nich należy łuczników, którzy służbę swą podczas wojny pełnili; ci składali się z obywateli, a liczba ich wynosiła w wieku V 1 600. Wspominany prócz tego w źródłach oddział łuczników konnych (LncotoSotai), liczący 200 chłopa, składał się niezawodnie również z obywateli wolnych. Dalej służba niższa urzędników publicznych, jak pisarze, heroldowie, woźni, pachołkowie, stróże więzienni i t. d. byli po większej części, a oprawcy i kaci zawsze niewolnikami rządowemi, również jak robotnicy w mennicy. Z osobnem upodobaniem korzystał z usług ich rząd w wydziale skarbowym, gdyż kontrolerów kas rządowych brał głównie ze stanu niewolniczego. Do innych robót, np. w zakładach fabrycznych, rząd niewolników nie trzymał, chociaż z napisów wiadomo, że przy stawianiu budowli publicznych, zatrudniano niewolników rządowych. Ksenofon („Oeconom” [IV, 18 i nast.]), proponuje rządowi jako wyborny środek finansowy, aby wykupił

wszystkich niewolników, zatrudnionych w kopalniach prywatnych, i wynajmował ich dotychczasowym właścicielom. Lecz projektu tego nigdy nie przyjęto, równie jak innego, który stawił jakiś Dy o fan tes, aby rząd do wyrobu wszelkich potrzeb dla celów publicznych niewolników używał. Stanowisko niewolników rządowych było, jak to snadno zrozumieć, daleko swobodniejsze aniżeli niewolników prywatnych, już z tego samego względu, że nie poszczególna osobistość jaka ze zmiennem usposobieniem i humorem była ich panem. Wielu z nich miało własne gospodarstwa, a więc własność, którą, bez wątpienia dowolnie rozporządzać mogli, a z wyłączeniem służby, którą pełnili, zajmowali pewnie stanowisko równorzędne z Metojkami.

14) N. u Rzymian. Zdania Rzymian względem prawowitości niewolnictwa o tyle tylko różniły się od społeczeństwa greckiego, że sprzeczności stanu takiego z naturą ludzką istotnie nie zaprzeczały. Znakomity prawnik Florent in us, żyjący za czasów cesarza Aleksandra Sewera, powiada: „Niewolnictwo jest instytucyą międzynarodową, według której wolną osobę wbrew przeznaczeniu natury poddaje się władzy obcej”, a prawnik Teofil uzupełnia to zdanie temi słowy: „Natura wszystkich ludzi wolnymi stworzyła, a niewolnictwo jest wymysłem wojny“. Filozof zaś Seneka, któ-

S. Drz.

wątpi, że stan niewolniczy jest niezbędną koniecznością, głosi: „Myli się, kto twierdzi, że niewolnictwo całego człowieka na własność zabiera; lepsza część jego uchyla się z pod takiej przemocy. Ciało jest panu poddane i prawnie mu przynależne; duch jednakowoż wolny jest i swobodny, tak że nawet mury więzienne, któremi go otaczają, nie zdołają go powstrzymać, już to od popełnienia zbrodni okropnej, już też od wzlotu w wyżyny niebieskie, pomiędzy bogów nieśmiertelnych”. Wszakże mimo takich zdań wolnomyślnych prawników i filozofów rzymskich, żaden Rzymianin ani chwili nie powątpiewał, że abstrakcyjna litera prawa broni jego własności tradycyjnej, odwiecznej, a charakter narodu tego zimny, twardy, zarozumiały, uparty, skazywał niewolnika w jarzmie rzymskiem ua daleko smutuiejszą dolę, aniżeli już z woli losów w pięknej i szlachetniej myślącej Helladzie zażywał.— W przeciwstawieniu do panów, obywyteli wolnych, domini, ingenui, zwali się niewolnicy rzymscy pod względem prawnym i politycznym servi, SoôXoi, w sensie ekonomicznym jako rzecz, własność, towar kupny, manci-pia, po grecku àvSpdrcoôa; w domu zrodzonych niewolników zwano vernae\ w poufałym stosunku mianowano ich pneri, chłopcy; wszystkich zaś niewolników jednej rodziny obejmowano imieniem familia.— Początek niewolnictwa w państwie swem słu«znie Rzymianie wywodzili od niewoli wojennej, przez którą i jeńcy, tak sa-

mo jak każda inna rzecz zdobyta na nieprzyjacielu, w ręce zwycięzcy na własność przechodziła. Później wprawdzie wyłączano zwykle jeńców z pomiędzy łupów zwycięskich, które wojsku w nagrodę dawano, i sprzedawano ich na rzecz skarbu rządowego. Kwestor wojskowy natenczas, albo zaraz na pobojowisku, albo też w sąsiedniem mieście, przewodniczył sprzedaży publicznej więcej dającym, a na znak rządowej sprzedaży jeńców wbijać kazał w ziemię włócznię, hasta, obok siebie (sub hasta venire)-, do tego starodawnego zwyczaju rzymskiego odnieść należy wyrażenia, i w polskim języku do dzisiaj przyjęte: subha-sta, subliastować. Na głowie mieli jeńcy, na sprzedaż przeznaczeni, wieniec, corona, a stąd pochodzi inny zwrot języka łacińskiego, sub corona venire, na oznaczenie sprzedaży jeńca na rzecz państwa, bez ręczenia za wady i błędy, które niewolnik mieć może. Pisarze rzymscy bardzo często o procedurze takiej wspominają, a Liwiusz podaje wiadomość taką już z roku 500 przed Chr. Rzadko tylko zdarzało się, że żołnierzom przyznano część jeńców w nagrodę za ich waleczność, jak np. w r. 423 przed Chr. po zdobyciu miasta Fidenae, gdzie każdy rycerz dostał po jednym niewolniku, a najmężniejsi nawet po dwuch niewolników dla siebie wylosować mogli.—Jak w Grecyi, tak i w Rzymie mógł wolny obywatel popaść w stan niewoli. Każdy więc Rzymianin, który nie stawił się na termin powszechnego szacowania majątku, census, aby uchylić się od płacenia podatków i pełnienia służby wojskowej, kto rozmyślnie nie stanął pod chorągwią jako rekrut, kto w walce stchórzył i uciekł z placu boju, kto w celach oszukańczych dla zysku pozwolił sprzedawać się jako niewolnik, tego sprzedawało państwo w niewolę, skreślając go ze spisu wolnych obywateli. Również i ten wolny Rzymianin popadał w stan niewoli, którego nieprzyjaciel pojmał jako jeńca, albo który za ciężkie przestępstwo jakie skazany został na śmierć lub na hańbiącą pracę w kopalniach {ad metalla). Później postanowił cesarz Klaudyusz, że każda wolna kobieta, żyjąca wspólnie z niewolnikiem obcym, wbrew woli jego pana, z całym majątkiem przechodziła na własność tego paua. W dwuch razach natomiast można było utracić wolność, lecz nie popaść zarazem w stan niewoli, ponieważ osoby takiej z wszelkich praw obywatelskich formalnie nie wyzuwano. Ojciec więc, jako głowa domu, był w prawie sprzedać własnego syna; a prawa Dwunastu Tablic stanowią, że do piero po trzykrotuem powtórzeniu tego barbarzyńskiego czynu winien był syn być zwolniony z pod władzy ojcowskiej. Lecz i dłużnik, który zobowiązań swych w pewnych terminach nie dotrzymał, popadał w niewolę wierzyciela, a prawo to surowe, ściśle przestrzegające dotrzymania danego słowa, jako też wyrażające wiernie umysł praktyczny narodu rzymskiego, dbającego tylko o zysk, jeszcze za czasów cesarzy na znaczeniu bynajmniej nie straciło. Także obce, z zasadami państwa rzymskiego niezgodne wyznanie religijne, mogło przyprawić wolnego obywatela o utratę wolności, jak np. chrześcijanie, pochodzący z nizkich rodów, tracili zapanowania cesarza Dyoklecyana wolność. Wreszcie każdy, kogo niewolnica zrodziła, dzielił los matki, bez względu na to, ozy dziecko było owocem stosunku małżeńskiego, contubernium, pomiędzy niewolnikami, którego zresztą prawo rzymskie, jako istotnego małżeństwu, matrimonium iustum, nigdy nie uznawało, czy też ojciec zaliczał się do rzędu wolnych obywateli. Ci niewolnicy, w domu państwa zrodzeni, zwani vernae, znając wszystkie stosunki jego jak najlepiej, nadawali się też najwięcej do najbliższej służby państwa, a zażywając zarazem większej swobody, pozwalali sobie często na przysłowiowo śmiałe, a nieraz i bezczelne żarty i koncepty, wolni od kary ze strony pana, którego rodzina razem z nimi wzrastała. Żadnemu jednakże niewolnikowi nie wolno było przeciw państwu własnemu jako powód występować przed sądami, wyjąwszy sprawy, dotyczące obrazy majestatu cesarskiego, fałszerstwa monety i przeniewierzenia testamentu.—W dawniejszych czasach starczyli Rzymianom zupełnie, jako niewolnicy jeńcy, których na liczuych wyprawach przeciwko państwom sąsiednim w niewolę zabierali. Do najbliższej służby potrzebował naonczas pan może jednego tylko niewolnika; potwierdza to przypuszczenie pośrednio starodawny zwyczaj mianowania niewolnika według imienia pana, np. Lucipor (=Lucii puer), Mar ci por (=Marci puer), Gai por (=Gai puer), Quin tip or (=Quinti puer), miana zatem oznaczające pachołków pana Lucyusza, Marka, Ga-jusa, Kwintusa. Marek Curius, zwyccię-sca Pyrrhus a, miał tylko dwóch masztalerzy do służby swej w obozie; Marek Porcyusz Katon, czujny, nieskazitelny stróż starodawnej tradycyi rzymskiej, zabrał z sobą, jako konsul, na wyprawę wojenną nie więcej nad trzech niewolników.—Chociaż zaś panom dawnym prawnie już ta sama władza przysługiwała, jak późniejszym pokoleniom, obchodzono się z niewolnikami dawniej-szemi czasy daleko łagodniej i cały stosunek pomiędzy służbą a państwem miał więcej przyjacielski i poufały charakter, aniżeli to w późniejszych wiekach bywało. Niewolnicy jadali więc w towarzystwie panów, chociaż na osobnych ławeczkach poniżej stołu jadalnego, a miejsce takie zajmawały zresztą zwykle osoby niższego stanu, jako i dzieci państwa. Zaufani niewolnicy mieli z łaski pana zagrodę własną, osobne gospodarstwo niewielkie, peculium, któ-rem dowolnie rozporządzać mogli. Cenzor nawet naganę dawał urzędową na mocy swej władzy takiemu obywatelowi, który poważył się niewolników swych okrutnie traktować. Katon

starszy pracował, jak Plutarch opowiada, ra- ₍ ruchy wojennej tylko w teu sposób można by-zem ze swymi niewolnikami w pola, po pracy , ło do służby na wałach dostać, gdy tuż przy zaś razem z nimi tę samą strawę spożywał i to murach urządzono szynkownie i garkuchnie, mia-samo wino pijał; w polu będąc, na niewolnika, ! sto owo było środkowym punktem zbornym który wiktuały za nim nosił i gotował, nigdy j wszystkich niewolników z krainy Pontus, ucho-się nie rozgniewał, tylko przy czasie wolniej- dzącym już wówczas za najdorodniejszych, szym jeszcze mu przy przyrządzaniu potraw po- Wspomniane przez gieografa Strabona dzikie magał. Jeżeli zaś ten sam Katon w dziele j hordy Zikeliów i Heniochów, osiadłe w sąsiedz-8wem „O rolnictwie” daje taką radę, aby sta- j twie gór Kaukaskich, osławione hyły z rabunku rych i chorowitych niewolników sprzedawać, jak ludzi, których z łatwością odprzedawały wol-bydło niezdarne i ułomne, jak stare woziska, nym miastom portowym, nad morzem Czarnem stare żelaztwo i stare spracowane woły, to daje położonym, te zaś żywy towar odstawiały do przez to tylko świadectwo własnej chciwości Rzymu z ogromnemi zyskami. Jak w Grecyi, niepowściągnionej, lecz przenigdy nie pochwala ceniono i w Rzymie szczególnie Negrów wyso-sposobu okrutnego, bezwzględnego obchodzenia ko; byli oni jednakże zawsze bardzo drogą się z niewolnikami, nieznanego jeszcze Rzymia- i rzadką osobliwością, a Marcyalis wymienia nom staroświeckim. Ludzkie traktowanie niewól- ich w jednym szeregu z długoogoniastemi kocz-ników poświadcza zresztą, Seneka temi słowy: kodanami, gadająeemi srokami, z pieskami liliputo-„Tacy niewolnicy, którzy nie tylko w obecności wemi i innemi jeszcze osobliwościami szczególne-panów swych mówili, lecz także z nimi samymi mi, amatorskiemi. Handlarze niewolników zażywali gawędzili, których usta nie były jakby zaszyte, z powodu oszustw swych najwyszukańszych, opi-byli także gotowi zawsze pierś swą w obronie nii jak najgorszej. Towar swój, z pobielanemi no-pana przeciw wrogowi nadstawić i groźny jego garni {gypsati pedes), jeżeli z obcych krajów oręż na własną głowę zwrócić; podczas uczt pochodził, wystawiali na rusztowaniu i sprze-mińwali usta rozwiązane, lecz na torturach mil dawali go, albo z wolnej ręki, albo za pomocą czeli oni jak zabici”.—Od kiedy Rzymianie słu- woźnego przez licytacyę. Niewolnicy wystawie-py graniczne państwa swego w coraz dalszych ni na sprzedaż mieli na karkach tablicę, titulus, stronach świata stawiali, a razem z wzmagają- na której spisane były: ich wiek, pochodzenie, cą się potęgą i zbytek w domach obywatelskich zalety i hłędy fizyczne. Jeżeli sprzedający nie niezmiernie wzrastać zaczął, wykazywała się też ręczył za dobroć towaru, miał w takim razie coraz większa potrzeba liczniejszych zawsze nie- niewolnik kapelusz na głowie. W razie prze-wolników, a po wojnach krwawych przypędzano ciwnym bronił kupującego przed chytrym pod-istotnie nieprzejrzane tłumy jeńców wojennych stępem osobny dekret edyla kurulnego. Uwzględ-do Italii. Tak Regulus przyprowadził z W)- niano przytem i wady moralne i niedostatki nieprawy swej do Afryki tylu niewolników, że sta- woluika, a jeżeli handlarz sprzedał hultaja lub nowili oni piątą część obywateli owych czasów, szulera wyćwiczonego, jako człowieka nieposzla-a w obozie Lukullusa sprzedawano jeńców kowanych obyczajów, albo ćwika szczwanego, po jednym tylko talarze. Dolna Italia, tak zwa- obytego z brudami całego świata, podał za nona Grecya Większa, Gallia, Hiszpania, Illirya, wicyusza niewinnego, musiał go z powrotem Afryka i Azya Mniejsza dostarczały towaru ży- odebrać. Kupujący podejmowali też interes wego, servi empticii, bez liku. A ponieważ za- z wszelką ostrożnością; obnażali, oglądali, obma-wodowi handlarze niewolników, mangones, vena- cywali niewolnika z wszystkich stron „Handla-licii, towarzyszący wojskom na ich wyprawach, rze niewolników”, jak prawi Seneka, „wszel-i lichwiarze także na tym towarze znakomite ką szpetnośó lub skazę jaką ukrywają pod pięk-interesa robili, rozwinął się wkrótce tak ożywio- nym strojem i cenną ozdobą. Stąd kupujący ny handel niewolnikami, że co do rozmiarów okiem niedowierzającem Bpogląda na każde pstre greckie targowiska o wiele prześcignął. Oprócz świecidełko. Jeżeli więc zobaczy udo lub ramię wyspy Delos zakwitły przedewszystkiem miasta w piękne szmaty otulone, każe je obnażyć i cia-Tanais i Bizancyum, jako pierwszorzędne targi ło gołe pokazać. „Czy nie podpada ci owo ksią-na niewolników. Tanais, osada Milezyjczyków, żątko ze Scytyi albo z Sarmacyi, z kosztownym położona nad uściem Donu, prowadziło ruchliwy dyademem na głowie? Chceszli go otaksować handel z Nomadami, w głębi krain sąsiednich i dokładnie wiedzieć, ile on warcien, zdejm mu koczującemi, szczególnie zaś ze szczepem Da- z głowy książęcą przepaskę. Siła złego pod ków, osiadłym nad morzem Kaspijskiem, wy- nią się kryje”. Zresztą lepszych i piękmej-mieniając wina rozmaite i materye lniane i weł- szych okazów niewolników nie przyprowadzano niane za niewolników i futra drogie. Bizan- wcale na targowiska, tylko sprzedawano je od cyum, najrozwiąźlejsze miasto wieków starożyt- ręki w budach, tabernae, i namiotach handlarzy, nych, którego mieszkańcy domy swe razem Cena za takich niewolników była też bardzo z żonami podróżnym wynajmowali, a sami wygórowana, jak w ogóle taksa niewolników w karczmach na ten czas osiadali, którego gwar- w Rzymie była daleko wyższa aniżeli w Ate-dye obywatelskie razu pewnego podczas zawie- nach. Jeżeli Katon starszy nigdy nie kupował

niewolnika, kosztującego więcej aniżeli 375 ta larów, to cena taka dotyczy zwyczajnego niewolnika rolnego, nieznającego się zresztą na żadnym przemyśle ani sztuce. Według świadectwa Haracego żąda handlarz za niewolnika zręcznego, zdrowego, bez wad wszelkich, rozumiejącego trochę po grecku i umiejącego śpiewać, 580 talarów. Za pięknych albo wykształconych niewolników płacono sumy niesłychane, jak 7 000 talarów, a nie rzadko nawet i cenę podwójną. Bogaty Calvisius Sabinus, spółczesny Seneki, miał bardzo słabą pamięć i mieszały mu się zawsze najwięcej znane nazwiska bohaterów i poetów greckich. Chcąc jednakże uchodzić za bardzo wykształconego człowieka, nabyć chciał koniecznie jednego niewolnika, któryby całego Homera, drugiego zaś któryby Hezyoda pieśni, i dziewięciu innych jeszcze, którzyby poetów lirycznych greckich dzieła na pamięć umieli. Lecz ponieważ tak rzadkich ksiąg żywych osobliwemu miłośnikowi nie było można zaraz dostawić, zamówił ich sobie u handlarzy i za każdego po 100000 se-stercyów (=7 251 talarów) zapłacił, aby tylko gościom swym przy obiedzie suflerami takimi zaimponować i w podziw zarazem i w ambaras ich wprowadzić.—Chciwy na pieniądz Crassus własnym kosztem kazał niewolników kształcić starannie, aby ich potem z wielkim zyskiem odprzedać. Liczba niewolników wzmogła się już pod koniec republiki rzymskiej do niesłychanej wysokości, a, równie jak w Atenach, należała ogromna ich ilość do dobrego tonu, znamionującego dom wielkopański. Tłumy ich nieprzeliczone, zwane jednym wyrazem familia, służąc ostentacyjnie do pokazania jak największego, zbytkownego splemdoru rzymskiej rodziny, spełniały pracą swą niemal wszystkie materyalne i duchowe jej potrzeby.—Kiedy jeszcze młodszy Scypion Afrykańczyk zabierał tylko pięciu niewolników na swe wyprawy dalekie, przyga-niajuż Horacyusz pretorowi Tilliusowi, że równa ilość służby towarzyszyła mu na krótkiej przejażdżce z Rzymu do poblizkiego Tibtiru. Katon młodszy liczył w świcie swojej zawsze 15 niewolników i dwuch wyzwoleńców, Horacyusz opowiada o pewnym Tigelliusie, że dziwak ten kapryśny czasem miał 200, a innym razem tylko 10 niewolników w swym orszaku; cyframi temi oznacza, jak się zdaje, poeta prze-cięciowo najwyższą i najniższą liczbę niewolników w ówczesnym domu obywatelskim. W okresie następnym doszedł jednakże zbytek do takich rozmiarów, że słusznie można było mówić o stadach, zastępach, nacyach i całych legionach, które w jednej rodzinie rzymskiej niewolnicy składali. Demetryusz, wyzwoleniec Pompej u-s z a, przeliczał codzień tłumy swych niewolui-ków, jak Pompejusz swych żołnierzy.—Pewien obywatel rzymski, nazwiskiem Isidorus, który umarł za cesarza Augusta, pozostawił w spuściźnie 4 116 niewolników, mimo że w wojnach domowych większą część majątku był utracił. Głośny uzurpator Proculus mógł z pomiędzy swych niewolników 2 000 zbrojnych w pole wyprawić. Jeszcze większe cyfry napotykamy za panowania cesarza Justyniana. Satyryk Petroni usz przedrzeźaia wybornie szalony zbytek taki, przechodzący wszelką miarę, na typie bogatego dorobkiewicza, zowiące-go się Trimalchio. Jeden niewolnik opowiada więc, że należy do czterdziestej dekuryi, inny znowu zarzeka się, że ani dziesiąta część niewolników Trimalchiona, pana swego, nie zna, a sekretarz jego w statystycznym referacie gospodarczym czyta nawet: „Dnia 27 czerwca urodziło się na wsi pańskiej pod Cumae 30 chłopców i 40 dziewcząt”.—Zwyczajny teraz podział niewolników na dekurye (dziesiątki) okazał się potrzebnym wobec ogromnej rzeczywiście ilości ich, a Columella poleca go szczególnie rolnikom, celem ułatwienia dozoru. Wszakże mimo tak ogromnej liczby niewolników był liczebny stosunek wolnych obywateli do niewolników w samej stolicy daleko korzystniejszy, aniżeli w Atenach. Niższe warstwy ludności miejskiej, rzymskiej były, szczególnie w późniejszych czasach, daleko uboższe niż w stolicy attyckiej, i z wszelką pewnością twierdzić można, że 700 000 wolnych obywateli nie miało tyle grosza, aby pozwolić sobie na zbytek trzymania choćby jednego niewolnika. Mimo to przeważała w Rzymie znacznie liczba ich, tak że przyjąć można na blisko dwa miliony ludności stolicy przynajmniej 1 000000 niewolników. Stąd dziwić się też nie można, że projekt, w senacie za czasów Seneki stawiony, aby osobnym ubiorem niewolników wyróżniać, większości nie uzyskał, gdyż słusznie przewidywano ogromne niebezpieczeństwo, grożące wolnym obywatelom, gdyby niewolnicy zliczyli własne nieprzejrzane szeregi.—Cesarz Aleksander Severus, lubujący się wogóle w umundurowaniu ludności, a szczególnie urzędników, ponowił ten wniosek, porzucił go jednakże niebawem na przedstawienie uczonych prawników, U1 p i a n a i Pawła, obawiających się z tego powodu liczniejszych jeszcze kłótni, bijatyk i zatargów ulicznych.—Równie jak greccy, nie nosili też niewolnicy rzymscy długiej szaty wierzchniej, togi, przeszkadzającej rękom w pracy, lecz, na sposób koszuli, suknię wierzchnią, krótką, bez rękawów, z grubej wełny sporządzoną.—Nazwiska nadawali Rzymianie niewolnikom, podobnie jak Grecy, według ich ojczyzny, więc Phryx, Ge ta, Paphlago, Cappadox, albo, z ironią okrutną, od królów i bohaterów greckich, a więc la z on, Achilles, Castor, P o llux, P riamus, Croesus, Semirami s, Arsinoë; ulubionych niewolników nazywali pieszczotliwie od drogich kamieni lub kwiatów: Smaragdus, Beryllus, Sardonyx, Amiantus, Hyacinthus, Nar-

dostawali miesięcz-

cissus. Rzadko nadawali im rzymskie imiona, gdyż tych istotnie, nie jak w Helladzie, nie uważano za coś zmiennego, przypadkowego, lecz jako główną oznakę męża wolnego; najczęściej jeszcze napotyka się miano Statius. Cesarz Domie y an, rządzący się widocznie surową cenzurą, nawet w tak powierzchownych i obojętnych rzeczach, kazał razu pewnego stracić znakomitego Rzymianina dla tego, że dwom niewolnikom swym nadał nazwiska M a g o n a i Hannibala. — Gdy niewolników od stołu pańskiego usunięto nie, w niektórych zaś domach codziennie, pewną stałą ordynaryę, depensum, w pszenicy, oliwkach, oleju, occie, winie, rosole rybim i soli. Rocznie liczono na osobę w przecięciu 525 litrów pszenicy, reprezentujących zatem wartość mniej lub więcej 13 talarów. Wino, którego poreye Katon skrupulatnie według rozmaitych pór roku dla niewolników przepisuje, było, jak to łatwo zrozumieć, najgorszego gatunku, sama lura z wytłoczyn. Oleju dawano im miesięcznie pół litra, soli rocznie 10 litrów. Jeżeli się doliczy do tego ubiór ich, tunikę i płaszcz, który co dwa lata dostawali, wynosiły rocznie koszta utrzymania jednego niewolnika nie więcej jak 25 talarów, podczas gdy wolny wyrobnik za czasów Cycerona mógł dziennie złotówkę, a zatem rocznie, z odliczeniem licznych dni świątecznych, przeszło 50 talarów zarobić.— Większą część niewolników zatrudniano pracą rolną na wielkich obszarach dóbr, zwanych latifundia, które się z biegiem czasu, w Italii szczególnie i na wyspie Sycylii, wytworzyły i razem z całą instytucyą niewolnictwa byt państwa rzymskiego pod względem ekonomicznym całkiem podkopały. — Skutkiem bezustannych i szczęśliwych wojen zdobywczych, które Rzymianie toczyli, liczba ludności wolnej w Italii nie tylko zmniejszała się, lecz odwykała zupełnie od pracy spokojnej na roli. Już Ty-beryusz Gracchus zastał w Etruryi rozległe pola, całkiem opustoszałe, a siedziby wolnych pasterzy i chłopów zajęte przez niewolników barbarzyńskich. Nieszczęsny system kolonij wojskowych, rzymskich wyplenił do szczętu stan chłopstwa wolnego. Legiony Sulli i Cezara, jako też zdziczałe na wyprawach wojennych hordy ostatnich tryumwirów, wyzuły właścicieli z mienia i dobytku, w najpiękniejszych i najźyzniejszych okolicach. Lecz rzadko zmienia się osiwiały w bojach żołnierz w pilnego rolnika, a cóż dopiero owi weterani rzymscy, przyzwyczajeni do życia lekkiego, hulaszczego i rozpustnego. Nie pozostawali też zbyt długo właścicielami na gruntach darowanych, lecz dla miłego grosza posprzedawali je niebawem w ręce bogatych spekulantów przebiegłych, którzy na nich korzystnie coraz większe tłumy niewolników zatrudniać mogli, a często nawet tak bezczelnego bezprawia się dopuszczali, że biedniejszych sąsiadów przemocą z posiadłości ich,

Enc. powsz. Ilustr. S. II. Zesz. 16. T. II.

jeżeli pod ręką im leżały, wypędzali. Takim sposobem znikły, w Italii szczególnie, mniejsze włości wiejskie zczasem do szczętu. Zmienił się też równocześnie i system gospodarczy, który dotychczas dostarczał ludności chleba pewnego. Bogaci właściciele, których grunta nieraz setki tysięcy morgów obejmowały, mało dbając o uprawę roli pod zboże, zabawiali się budowaniem wil przepysznych, zakładaniem rozległych ogrodów, parków i lasków rozkosznych, winnic i ogromnych stawów rybnych; chciwi zaś spekulanci, gdy uprawa zboża nie opłacała się im bardzo, przynosiła ona bowiem za czasów Co-lumelli zaledwie 4$, rzucili się na chów bydła, hodowanie winogradu i gajów oliwnych, w olbrzymich rozmiarach. Pod koniec republiki rzymskiej, znachodzą się też istotnie wszędzie niezliczone rzesze niewolników, po większej części w kajdany okutych, zatrudnionych w osobnych gromadach, pod okiem surowego dozorcy, w winnicach i plantacyach oliwnych, a zamiast licznych chat skromnych i wsi schludnych, w których szczęśliwe chłopstwo wolne za dawniejszych czasów mieszkało i rolę uprawiało troskliwie, napotkasz w pewnyah odstępach osławione owe gmachy karne, pierwotnie do pracy przeznaczone, jak to nazwa ich ergastula oznajmia, teraz zaś obszerne legowiska, cuchnące kałem i zbrodnią, stanowiące schronienie nocne dla nieszczęśliwych niewolników. Właściwie mieli tutaj mieszkać tylko podejrzani o ucieczkę, albo dla przestępstwa jakiego z miasta wydaleni niewolnicy; lecz dla braku miejsca, z oszczędności i zarazem ze strachu przed buntem, który każdego czasu mógł wybuchnąć, musiała większa część niewolników po pracy przebywać w owych okropnych, do połowy pod ziemią leżących, w okienka małe zupełnie u góry zaopatrzonych kazamatach, cisnąc się jeden na drugim, wszyscy w kajdany ciężkie okuci. Z okrutną ironią zwie stąd Plautus ową „familia rusłica”, tj. niewolników rolnych, rodem żelaznym. Nieszczęsne dla państwa skutki owych latyfuudyów i ściśle z niemi związanej sprawy niewolnictwa, nie uszły uwagi bystrzejszych umysłów już w wiekach starożytnych. Widzieli oni, że płodność całego kraju zanika, podczas gdy niewielu tylko obywateli ogromne bogaotwa zgarniało, że z upadkiem rolnictwa, niedostateczna wytwórczość i ogólna niechęć do pracy w ścisłym związku z sobą pozostawały. „Latyfundya”, tak biada Pliniusz starszy „zmarnowały już ziemię Italską, a nieomal także już i prowincye padną ich ofiarą*. Niegodziwi zaś owi wyzyskiwacze, pełni krwi ludzkiej, z chciwstwa naj-podlejszego, nawet na drogach publicznych zasadzki czynili na spokojnych podróżnych i wolnych czy niewolnycb, wszystkich bez wyjątku chwytali i pomiędzy niewolników do okropnych owych kaźni wtrącali. Cesarz Augustus nakazał wprawdzie ogólną rewizyę urzędową istot-

125

ca-

nej tej plagi, na całej Italii ciążącej, a cesarz Tyberyusz ponowił ów dekret, ponieważ w niewolniczych owych domach roboczych przechowywano także wszystkich zbiegów przed branką i najgorszych przestępców. Wszakże aż do czasów cesarza Hadryana, nie zniesiono zupełnie tych jaskiń łotrowskich, kiedy rząd sam własnych niewolników umieszczał w podobnych ciemnicach, nie wiele lepBzej opinii zażywających.— Pod względem stanowiska i zatrudnienia rozróżniano wogóle cztery klasy niewolników, a mianowicie: Ordinarii, Vulgares, Mediastini i Qualesquales.— Ordinarii, licząc się do więcej szanowanych, honestiores, pomiędzy tłumem niewolników, posiadali zaufanie pana swego, dozorowali pod okiem jego pewnych wydziałów w gospodarstwie i innych niewolników, prowadzili rachunki ogólne dochodów i rozchodów całego domu, a dla wyręczenia własnego mogli wyłącznie niewolników osobnych trzymać na swe rozkazy. Pierwszy pomiędzy nimi zwał się procurator, po nim następowali actor i dispensator, kasyer; negotiators, odrabiający w zastępstwie pana sprawy pieniężne w prowinoyach; insularii, odbierający komorne z ogromnych kamienic w stolicy; institores, faktorzy, atriensis, ochmistrz nadworny. Dalej liczyli się do nich niewolnicy, którym powierzano budowę, upiększenie i utrzymanie w porządku domu całego, a więc fabri, architecti, tectores, pictores, caelatores, statuarii, figuli, garncarze; nad ogrodami mieli pieczę to-piarii, viridarii; nad wodociągami aquarii. Następowali po nich artyści wszelkiego rodzaju, jak oto: gemmarii, sculptor es, margaritarii, vatarii, sardarii, plumarii. W bibliotece i zbiorach sztuk pięknych zatrudnieni byli: a bibliotheca, a statnis, a pinacotheca\ literati, ogól nem mianem zwani, a dzielący się na lector es, ana-gnostae, notarii, a studiis, librarii, którzy nie tylko przepisywali, lecz i oprawiali księgi; pomiędzy nimi byli też osobni sekretarze do pisania listów greckich i łacińskich, zwani a manu. albo ab epistulis Graecis i ab epistulis Latinis. Należą do nich także nauczyciele, paedagogi, pedisequi puerorum, lekarze domowi i lekarki, medici i medicae. Wreszcie wymienić należy tutaj i takich niewolników, którzy do zabawienia państwa służyli, chociaż wyjątkowo tylko liczono ich do rangi „Ordinarii”; byli zaś niemi: symplioniaci, składający kapelę domową, funam-buli albo schoenobatae, linoskoczki, petauristae, ekwilibryści, minii, ludiones, aktorzy, saltatrices, tancerki, gladiatores. Najniższe miejsce zajmowały karły i dziwolągi, które brzydotą albo idyo-tyzmem swym państwo zabawiały: morionesy fatui, nani, pumiliones (por. Karzeł).— Vulgares zwali się niewolnicy, którzy w domu lub po za domem zwyczajną służbę pełnili. Liczyli się więc do nich: ianitor, albo ostiarius, odźwierny, często, jak pies, do łańcucha przykuty, silentiarius, nakazujący tłumom niewolników milczenie wobec pań-

stwa, cubicularii albo a cubiculo, dozorujący pokó-jów mieszkalnych i sypialnych, pedisequi, pedise-ąuae, apedibus, idący za panem przy wyjściu z domu, anteambulones, kroczący przed panem, adver-sitores, chodzący po pana, bawiącego w gościnie, lecticarii, noszący lektykę, zwyczajnie rośli Sy-ryjczykowie i Kappadocyjczykowie, w bogatej, czerwonej liberyi, nomenclałores, wymieniający nazwiska niewolników albo też wolnych obywateli, spotkanych na ulicy, a zarazem i meldujący wizyty gości, łabellarii, nuntii, listowi, posłańcy.—W podróży towarzyszyła państwu służba daleko liczniejsza, a szczególnie bogato po-zbrojeni cursores, Numidae, laufry, forysie. Do usługi w domu, a zwłaszcza przy stole przeznaczeni byli: opsonatores, coqui, coquae, kucharze, kucharki, pistores, dulciarii, lactarii. fartores, tricliniarchae, podstoli, structores, scissores, kraj-czowie, carptores, pocillatores, a cyatho, podczaszowie, chłopcy przecudnej urody, w równej liberyi i fryzurze, praegustatores, analectae; w garderobie pełnili służbę textores, vestifici, vestifi-cae, krawczyki, vestiarii, paenularii, vestiplici, vestiplicae, vestispici, vestispicae; jako kamerdynerzy, paziowie, garderobiane, pokojówki, golarze, fryzyerzy, fryzyerki i t. d. służbę najdyskretniejszą pełnili: delicati, delicatae, cosmetae, calceatores, ornatores, ornatrices, tonsores, ciniflo-nes, cinerarii, uniłores, unguenłarii, aliptae, ali-pili, chirurgowie przyboczni, balneatores, ther-marii, łaziebni.—Mediastini trafiają się najczęściej pomiędzy familia rustica, pełniąc obowiązki przy pracy w roli, w ogrodach, winnicach, jednakże znachodzi się ich także w familia urbana, spełniających najpodrzędniejsze posługi, jak^oto: poi-linctores, obmywający trupy, w służbie cechu, zwanego libitinarii-, balneatores, balnearii, ła-ziebui w łaźniach publicznych, fornacatores, niecący ogień w termach, a wogóle „qui tergunt, ungunt, verrant, spargunt” (Cicero „Parad.” [V, 2]), pomywacze, zamiatacze domów, ulic i t. d.— Qualesquales (wyrażenie wspomniane tylko przez prawnika Ul pian a) oznaczają niewolników, dotkniętych już jaką karą, albo, najprawdopodobniej , pierwszego lepszego niewolnika, który się nawinie pod rękę. — Ponieważ niewolnicy, do wszelkich prac sprawni, rzemiosłami i sztukami najrozmaitszemi się trudnili i, czy to w służbie i na rachunek pana swego, czy też innym przedsiębiorcom z wielkim zyskiem wynajmowani, w społeczeństwie rzymskiem, a zwłaszcza za cesarzów, wszelką prawie pracę ręczną, którą dzisiaj wolni robotnicy, przemysłowcy lub artyści spełniają, odrabiali, byli oni bezpośrednią przyczyną taniości pracy, a w dalszym następstwie głównym czynnikiem twórczym wszelkiej wytwórczości, a mianowicie owego zbytku wielkiego, znanego w każdym zakątku państwa rzymskiego, który nas dzisiaj i w samej stolicy i po wszystkich pro-wincyaeli cesarstwa rzymskiego w podziw słusz

roz-

oraz

ny wprawia.— Podczas gdy w Atenach zakazane prawnie było samowolne zabicie niewolnika, mógł w Rzymie pan niewolnika swego karać, dręczyć, na tortury skazywać, według zachcenia i zabić, nie potrzebując nikomu z tego sprawy zdawać. Z prawa tego rzadziej korzystano tylko w wiekach dawniejszych, gdyż czyn taki nieludzki zależał od usposobienia osobistego pewuych rodzili; zawsze jednakże znachodzi-li się tak okrutni panowie, którzy, opierając się na twardej literze prawa surowego, złość swą uśmierzali wydawaniem wyroków śmierci na niewolników. Jeszcze za czasów Cycerona, rzadko tylko osoby prywatne niewolników swych, już to niemiłosiernie katowały, już też na śmierć skazywały. Katon starszy rozkazał raz w obliczu swem zabić niewolnika, który większego przestępstwa się dopuścił, równie jak własnoręcznie biczował po obiedzie niewolników, którzy przy stole drobną rzeczą zawinili w usłudze, albo potrawy niesmacznie przyrządzili. Znane jest okrucieństwo Vediusa Pollion a, żyjącego za czasów cesarza Augusta. Gdy cesarz raz był u niego na obiedzie, stłukł niezgrabny niewolnik kosztowną wazę kryształową. Natychmiast V e d i u s okrutny rozkazał wrzucić go żywcem do stawu murenom (ob.) na pożarcie. Winny niewolnik rzucił się wtedy cesarzowi do nóg i prosił go tylko o inny rodzaj śmierci. Augustus wyzwolił go natychmiast, kazał potłuc wszystkie naczynia kryształowe w pałacu gospodarza, a staw rybny polecił zasypać. Również i prawo Petroniusa, zakazujące panom bez pozwolenia władzy oddawać niewolników swych do cyrku na walkę z dzikiemi zwierzętami, ogłoszono, jak się zdaje, również za panowania łagodnego cesarza owego. Już samo schronienie się przy posągu cesarza, albo podniesienie ręki z monetą z wizerunkiem cesarskim, ratowało niewolnikowi tymczasowo życie, a było też niewolnikom odtąd wolno skarżyć pana przed prefektem miejskim o zbyt okrutne obchodzenie się, o sprośne zachcianki i o niedostateczne pożywienie. Zdarzało się natomiast, że cesarz sam niewolników łotrowskich, po urzędownem stwierdzeniu ich winy, panom w ręce wydawał, aby wykonali na nich wyrok śmierci. Za panowania cesarza Klaudyusza okrucieństwo srogie do tego stopnia dochodziło, że zgrzybiałych, chorych, albo ułomnych niewolników za drzwi, na ulicę wyrzucano, albo, w razie najpomyślniejszym, na wyspie wśród Tybru leżącej, gdzie szpital się znajdował Eskulapowi poświęcony, porzucano. Cesarz ów rozporządził zatem, aby niewolnicy porzuceni, skoro ozdrowieli, nie wracali znowu do domu pana swego, lecz wolność odzyskiwali, a innym dekretem nakazał, że tego za mordercę miano uważać, kto wolał niewolnika zabić, aniżeli chorego do szpitala oddać. Cesarz Ha dry an ogłosił ponownie ludzkie prawo Petroniusa, sam zaś zaświecił dobrym

przykładem, skazując na pięcioletnie wygnanie pewną wielką damę rzymską, która dla drobnych przewinień skatowała swe dziewczyny. A wreszcie cesarz Antoninus rozporządził, że każdy, kto swego niewolnika zabił, tej samej podlegać ma karze, co morderca obcego niewolnika, i kazał nadto, aby niewolników, skarżących się na złą strawę i nieludzkie obchodzenie się, i szukających schronienia w świątyni, nie sprowadzano przemocą z powrotem do pana, lecz, w razie skarg słusznych, sprzedawano ich w ręce innego pana.—Obostrzenia takie, powtarzające się często za panowania cesarzy, budzą słuszne podejrzenie, że dekrety cesarskie, mimo celu szlachetnego, nie dawały naonozas skutecznej obrony tak bardzo upośledzonej klasie ludności. Juvenalis i Ammianus Marcellinus, którzy w opisach swych wprost obrzydliwych i cynicznych nie przesadzają, pozwalają tylko się domyślać, jak nieszczęśliwą była dola niewolników, w nagości jej istotnej, Mimo wszelkiego wstrętu do podobnego spodlenia natury ludzkiej, pamiętać jednakże należy i o tem, Fże nieprzeliczone i zdemoralizowano tłumy niewolników, można było utrzymać w karności jedynie przez środki najsurowsze. „Nasi praojcowie”, mówi Tacyt, „niedowierzali charakterowi niewolników chociażby się oni na dobrach albo w domach ich zrodzili i zaraz przychylność pana życzliwa sobie zyskali. Kiedy jednakże całe plemiona narodów dzikich w naszej służbie trzymamy, plemiona, które odrębne obyczaje mają i obcą jaką religię wyznają, albo też żadnej wiary nie znają, można różnolity chaos taki gromić jedynie strachem”. Wstrętne jest zadanie wyliczać rozmaite gatunki rózg, kijów, biczów, virgae, fustes, scuti-cae, lora, habenae, flagella, i innych narzędzi oprawczych, któremi katowano niewolników. Ponieważ według prawa rzymskiego każdemu dozwolone było nawet obcego niewolnika bezkarnie pięścią okładać, dziwić się nie można, jeżeli w komedyach rzymskich niewolnicy drwią sobie z plag tak bardzo zwyczajnych i nie bardzo, jak się zdaje ich się lękają, jako zbyt powszedniej rzeczy. Obostrza dla tego pan zwyczajną karę biczowania w ten sposób, że każe niewolnikowi ręce związać, a do nóg żelazne ciężary przymocować. Piętnowanie czoła, stigma, sti-gmare, stigmatias, było karą zwyczajną dla złodziei i niewolników zbiegłych, a w Rzymie ukrywano takie znaki hańby starannie pod prostemi plastrami lub zdobnemi muszkami. Za czasów Marcyalisa było nawet dwuch lekarzy w stolicy, którzy umieli usuwać owe hańbiące cechy, wypalone na czole. Nieludzką karą było wreszcie porzucanie niewolników w cyrkach zwierzętom dzikim na pożarcie, ad bestias, i najsromotniejsza ze wszystkich, lecz bynajmuiej nie najrzadsza, przybijanie do krzyża, crux, przyczem ofiarom nieszczęśliwym, na krzyż przybitym, nieraz jeszcze język wyrywa

no. Kar wszystkich dopełniali na towarzyszach swych niewolnicy, zwani lorarii.—Ażeby zbie-gostwu zapobiedz, kazano wielu niewolnikom nosić na karku obroże z napisem: Tene me quia fugio et revoca me in via lata ad N. N. (=rza-trzymaj mnie zbiega i przyprowadź z traktu do N. N.). Celem odzyskania niewolnika zbiegłego (fugitivus), przylepiano na muracb ogłoszenia publiczne, a ścigali go siepacze zawodowi, wyćwiczeni w śledzeniu i chwytaniu zbiegów. Surowe wreszcie kary za przechowywanie obcych niewolników, zapobiegały według możności częstemu zresztą zbiegostwu.—Jeszcze za Pliniusza czasów, wierzono święcie w formułkę czarodziejską. którą W6stalk a winna była wyrecytować, aby złapać zbiega; środek ów miał być jednakże w tym tylko razie niezawodny, gdy zbiegły nie uciekł jeszcze z obrębu Rzymu.—Osobliwym środkiem karnym była t. zw. furca, kawał drzewa, rozszczepiający się w kształcie wideł dwuramiennych, który niewolnikom za karę na kark kładziono i do rąk przywiązywano. W czasach dawniejszych stanowiło narzędzie owo więcej hańbiącą, aniżeli dotkliwą karę; później dopiero smagano jeszcze batogiem złoczyńcę, obarczonego owemi widłami.—Od kaprysów pani domu cała służba, już naonczas, daleko więcej znosić musiała, aniżeli od surowego pana. Owidyusz i Marcyalis dużo podają opisów okrutności wielkich pań rzymskich. Doskonałą sylwetkę niesłychanej tyranki niewolnic swych, cieniuje satyryk Juvenalis. „Jeżeli pani się rozzłości, biada wtedy prządce, biada ulubionej garderobianej, która nigdy życzonych sukien nie przynosi, a także lektykarz za późno zawsze się stawia. Na jeduym łamią się rózgi, pokojówkę bicz razi do krwi, trzeciego kuut. Niektóre panie wynajmują do usług swych osobnego oprawcę. Dama zaś, bielidłem lub barwiczką lica smarując, razy nieprzeliczone każe wymierzać; przyjmuje wizyty przyjaciółek, podziwia przepiękną tkaninę złotą ich sukni, a równocześnie grad plag krwawych spada na niewolnice; przegląda ona długi szereg wydatków swych na kosztowności, a katujące smagania biczem nie ustają; aż wreszcie, gdy oprawcy od bicia z sił opadają, pożądany rozlega się rozkaz: „Precz za drzwi!”—Inny ustęp z tegoż samego satyryka nie mniej jest znamienny, mieszczący opis ciężkiej doli biednej niewolnicy, która ma trudne zadanie przed sobą ufryzowania według najnowszej mody pani swej rozgrymaszonej i stoi przed nią z obnażonemi ramionami i włosami potarganemi. „Czemu lok ten wyżej uczesałaś, aniżeli drugi?” krzyczy pani gniewna, a zarazem korbacz ciężki spada na plecy nieszczęśliwej ofiary i ranę głęboką jej zadaje.—Może więcej jeszcze ciekawa jest rozmowa pomiędzy mężem a żoną, skreślona wiernie przez tegoż satyryka. „Każ krzyż postawić dla niewolnika!” „Cóż on zawinił, że go na śmierć skazujesz?

Kto świadczy przeciw niemu? Kto dowiódł mu jego przestępstwa? Słuchaj tylko! Nigdy się zbyt długo wahaó nie można, zanim człowieka na śmierć się skaże!” — „Niezdaro jakiś! Azali niewolnik jest człowiekiem? Chociażby i w ni-czem nie zawinił, taka jest moja wola! Ja każę, a rozkaz mój wystarcza zupełnie!” W ostatnich wyrazach kryje się, niestety, daleko więcej aniżeli potworny kaprys niejednego państwa; głoszą one bowiem dobitnie rzymskie, prawem potwierdzone przekonanie, że panu przysługuje nieograniczone niczem prawo nad życiem i śmiercią niewolnika.—Wobec tak smutnego losu niewolników rzymskich, stanowiły dla nich obchodzone w grudniu święta, Saturnaliami (ob.) zwane, jedyne dni w roku, w których i oni czuć i okazać się mogli ludźmi. Natenczas byli oni wolni od wszelkiej pracy, a jako symbol wolności chwilowej nosili togę i kapelusz. Jak za dawnych, lepszych czasów zasiadali też z państwem do jednego stołu, państwo ich nawet obsługiwało. Natenczas, jak znamiennie pewien pisarz grecki się wyraża, panowało zawieszenie broni podczas ciągłej wojny pomiędzy państwem a niewolnikami. Korzystali oni wtedy skwapliwie ze swobody słowa, zwłaszcza na surowem państwie mszcząc się bezkarnie cięte-mi dowcipami. Zresztą jednakże tak niewinna i drobnostkowa zemsta ciemiężonym niewolnikom nie zawsze wystarczała. Rzut oka na dzieje narodu rzymskiego, poucza aż zbyt wyraźnie, że niekiedy nieznacznego tylko powodu i jednego męża z energicznym charakterem było potrzeba, aby podżegnąó tłumy istot nieszczęśliwych do walki rozpaczliwej ze swymi ciemięzcami.—Dwa razy nawiedziły kwitnącą wyspę Sycylię bunty niewolników, które straszliwemi scenami swemi żywo przypominają powstanie Negrów na wyspie San Domingo w r. 1791.—Niewolnik syryjski, Eu-nu s, który pierwszy skruszył kajdany niewolników rolnych, a przez kuglarskie sztuczki i wieszczby zmyślone, towarzyszów swych tak otumanić umiał, że królem swym go jednogłośnie obwołali, uległ dopiero w r. 131 przed Chr. po trzechletnim, twardym oporze, odniósłszy kilka zwycięztw nad legionami rzymskiemi. Jeńców, na krzyż przybitych, naliczono wtedy 20 000, a kara doraźna i tak surowa, miała postrach ogólny wzbudzić i w karnem posłuszeństwie także innych niewolników utrzymać. Lecz upłynęło zaledwie 30 lat, aliści obłudne i zmyślone obietnice, które niegodziwy, grosza łaknący, wysoki urzędnik rzymski niewolnikom poczynił, aby tylko takim podłym środkiem właściciela do obfitego haraczu zobowiązać, wznieciły drugą walkę okropną, której pożar zaledwie po pięciu latach bojów zażartych w strumieniach krwi przytłumić zdołano. Wreszcie w r. 72 przed Chr. niewolnicy italscy skruszyli także swe kajdany, gdy 64 gladyatorów, zbiegłszy z koszar w mieście Kapua, rokosz pierwszy podniosło.

Odważny Spartacus, Trak rodem, stanął na ich czele, pobił wszystkie wojska Rzymian, które napotkał, i powziął nareszcie zuchwały plan dobycia szturmem i zniszczenia stolicy, aby skosztować zemsty na zwycięzcach całego świata. Dumna Roma zadrżała na swych podstawach, gdy wódz niewolników z marszu do Gallii, gdzie pierwotnie samodzielne państwo założyć zamierzał, nagle zawrócił i z 120 000 niewolników zagroził murom rzymskim, mordem i pożogą, spustoszywszy cały półwysep bogaty. Brak jedynie zgody i karności w hordach niewolników, przyczynił się ostatecznie do powalenia na ziemię i zniszczenia doszczętnego tłumów buntowniczych. Spartacus sam, otoczony zastępem najmężniejszych towarzyszów, poległ w morderczej bitwie nad rzeką Silarus, śmiercią wolnego człowieka i dzielnego żołnierza. Nieszczęśliwych zaś jeńców wymordowano w najwyszukańszych katuszach, a nad samą drogą Appijską, pomiędzy Rzymem a Kapuą, 6 000 na krzyże przybito. Zdarzało się też nieraz, że czeladź domowa niewolnicza, folgowała rozjątrzeniu swemu przeciw niesprawiedliwemu i okrutnemu panu, mszcząc się na nim w sposób straszliwy. Przypadek taki opowiada P liniusz młodszy.—Largius Mace do, dumny i surowy pan, mimo że ojciec jego służył jeszcze jako niewolnik, znajdował się właśnie w willi swej, w łaźni, gdy rozbestwieni niewolnicy rzucili się na niego i bili i dusili go tak długo, aż przytomność stracił. Potem rzucili go na gorącą posadzkę łaźni parowej, aby się przekonać, czy rzeczywiście już ducha wyzionął¹ Wszakże skatowany Largius przyszedł wkońcu do siebie i żył przynajmniej tak długo, że mógł skosztować „pociechy swej zemsty”.—Zresztą już od najdawniejszych czasów przepisywało prawo rzymskie zemstę okrutną, dekretując w iście piekielny sposób, że niewolników, którzy podczas zamordowania pana byli z nim pod jednym dachem, należy wszystkich bez wyjątku wymordować. Żądano bowiem, w dowolnem bardzo i niesprawiedliwem przypuszczeniu, aby obecni niewolnicy w jakikolwiek sposób mordowi przeszkodzili, a zarazem zamierzała owa ustawa barbarzyńska wzbudzić pomiędzy czeladzią niewolniczą ciągły strach przed własnym losem okropnym i zniewolić ją, aby zawczasu zbrodni takiej w każdy sposób zapobiegała. Taką więc miarą zdanie Ulpia-n a, że żadna rodzina nie może być bezpieczna, jeżeli niewolnicy głową swą nie ręczą za bezpieczeństwo pana, dochowało znaczenia swego aż do najpóźniejszych czasów rzymskich. Cesarz Augustus potwierdził dotyczące tego ustawy prawne z lat dawniejszych. Za Nerona jednakże doczekał się Rzym chwili straszliwej, gdy prawo owo, obejmujące odtąd także niewolników w testamencie wyzwolonych, w całej surowości zastosowano.—Prefekta miejskiego Pedaniusa Secundusa, zamordował jeden z jego niewolników. Senat skazał wszystkich 400 niewolników, których posiadał na śmierć, a gdy lud, litością zdjęty nad tylu, w większej części z pewnością niewinnemi ofiarami, zawrzał z oburzenia, kazał cesarz wojskiem obsadzić wszystkie ulice, wiodące na plac stracenia, a na Polu Eskwileńskiem, puticuli, puticulae, gdzie kości złoczyńców i niewolników bielały, wszystkich zaś na śmierć skazanych stracie.—Natomiast nie brak i w rzymskich dziejach obrazów jaśniejszych, wzruszających przykładów wiernego przywiązania i szlachetnego poświęcenia się dla państwa swego niewolników, z którymi po ludzku się obchodzono. Seneka w dziele „O dobrodziejstwach” i Valerius Maximus w swym „Zbiorze anegdotek” przekazali potomności liczne przykłady szczerego, przyjaznego stosunku, wiążącego niewolnika z państwem, a także na napisach grobowych często wyczytać można, że w niejednej rodzinie łączył pana z niewolnikiem węzeł serdeczny przywiązania prawdziwego. Wprawdzie szlachetne zasady Seneki nie miały pewnie zbyt licznych zwolenników, kiedy pisze do Lu ciii usa: „Z przyjemnością dowiaduję się, że żyjesz na stopie poufałej ze swymi niewolnikami. Zgadza się to też tylko z twą znaną roztropnością i wykształceniem. Śmiać się muszę ze wszystkich, którzy uważają za hańbę jeść razem z niewolnikami. Co prawda, nie wszystkich zaproszę do stołu, lecz tylko najgodniejszych, i to nie co do pracy ich, lecz co do dobrych obyczajów. Lepiej, że cię niewolnicy szanują i kochają, aniżeliby drżeć mieli przed tobą”.— Równie jak w Attyce, byli i w państwie Rzymskiem niewolnicy rządowi, servi pu-blici. Osobna ta klasa ludu powstała pierwotnie również z jeńców wojennych, których państwo na swe usługi i dla własnych potrzeb z łupów ogólnych wyłączało. Tak przeznaczono w r. 210 przed Chr., po zdobyciu Nowej Kartaginy w Hiszpanii, 2 000 pojmanych rzemieślników na niewolników rządowych, a w tym samym czasie obwołano mieszkańców w Kala-bryi, którzy za Hannibalem się oświadczyli, również jako niewolników państwa rzymskiego, winnych odtąd pełnić służbę woźnych i pachołków przy urzędach prowincyonalnych. Oprócz tego kupował czasem rząd sam niewolników na własność, aby pracę ich zużyć w celach publicznych, a więc do służby niższej w świątyniach, gmachach publicznych, więzieniach, przy wyższych urzędnikach i pewnych kollegiach kapłańskich, albo też dostawał lub dziedziczył on niewolników od osób prywatnych. Cesarz Augustus podarował np. niewolników, których po Agryppie odziedziczył, rzymskiej instytucyi wodociągów. — Niższa służba urzęduików, złożona z niewolników, miała się daleko lepiej, aniżeli niewolnicy w służbie osób prywatnych, mogli bowiem zarobić sobie sporo grosza, gdyż na utrzymanie dostawali dostateczny deputat, mieli

wolne mieszkanie, a po za służbą lekką, wiele czasu woluego.—Od czasów cesarza Ha dry a-n a, wolno im też było połową majątku swego w testamencie dowolnie rozporządzać. Daleko gorsze było położenie tych niewolników rządowych, których zatrudniano w kopalniach, przy budowaniu dróg publicznych, w kamieniołomach, przy kloakach, w łaźniach miejskich, gdyż były to zajęcia, które, jak cesarz Trajan w liście do Pliniusza pisze, bardzo były zbliżone do kary.— Ponieważ Rzymianie ciasnych pojęć greckich o naturalnych klasach niewolników i przeznaczeniu ich do stanu niewolniczego nie podzielali, wynosiło prawo rzymskie natychmiast do stanu wolnego obywatela, takiego niewolnika, który z dochowaniem uroczystych formalności (manumissio), przed sądem, przed cenzorem, albo ostatnią wolą został wyzwolony (libertinus, li-bertus), chociaż ze wszystkich praw obywatelskich, co prawda, dopiero dzieci jego korzystać mogły.—Nowy wyzwoleniec, który odtąd nazwisko i imię pana swego dotychczasowego przed własne kładł nazwisko, kazał sobie na znak szczęśliwej zmiany stanu swego, włosy krótko ostrzydz i nosił kapelusz albo białą przepaskę wełnianą. Jak w Helladzie, tak i w Rzymie, winien był on wprawdzie oddawać honory i dopełniać rozmaitych zobowiązań wźględem dawniejszego państwa swego; a ponieważ za czasów I, II, Lipsk 1877 i 1878). cesarstwa takie stosunki wdzięcznego przywiązania bardzo się rozluźniły i często gorzkie skargi na zachowanie się wyzwoleńców zanoszono, wydał rząd rozmaite rozporządzenia, na mocy których karano winnych wygnaniem, biczo* waniem. a nawet skazywano ich znowu na stan niewolny.—Liczba wyzwoleńców wzrastała za czasów cesarstwa coraz więcej z rozmaitych powodów. Często zyskiwał naonczas niewolnik wolność przez czyny sprosne, łotrostwa, często wyzwalał go pan niegodziwy w nagrodę, że umiał w stosownym czasie zachować milczenie o zbrodni spełnionej. Nawet chciwstwo odgrywało nieraz ważną rolę w wyzwalaniu, gdy np. wyzwoleniec zobowiązywał się część swą ze zboża i innych darów, które rozdzielano pomiędzy biedniejszych obywateli, odstępować wyzwalającemu panu. Przy wielu aktach wyzwalających, szukać znowu należy powodu w próżności panów bogatych, którzy nie rzadko w testamencie wszystkich niewolników wolnością obdarzali, aby wspanialszym jeszcze uczynić przepych na pro-cesyi pogrzebowej przez jak najliczniejszy orszak żywych świadków swej wspaniałomyślności. Takim sposobem już cesarz Augustus zniewolony był wkroczyć osobnem prawem przeciw podobnemu pomnażaniu i poniżaniu stanu obywatelskiego przez niegodne, często bardzo niegodziwe istoty. Prawo to przepisywało surowo, że wszyscy niewolnicy, którzy na hańbiącą karę byli skazani, niegodni na zawsze są prawa obywatelskiego, inne zaś prawo stanowiło, że

tylko pewną część niewolników wolno było w testamencie wyzwalać, a wogóle nigdy więcej po nad sto. Przepis ten uważał Augustus za tyle ważny, że następcy swemu, Tyberyu-szowi, gorąco zalecił, aby go w żadnym szczególe nie zmienił.— Por. L. Pignorius „De servis et eorum apud veteres ministeriis” (Augsburg 1613); d’Arnaud „De jure serv. apud Romanos” (Frankfurt 1734); Schumacher „De servis publicis pop. Rom.” (Altona 1806); Tiger-8troem „Innere Geschichte des römischen Rechts” (Berlin 1838); Burigny „Sur la condition des esclaves à Rome” (w „Mémoires de l’Acad. des Inscr.” t. XXXV); Blair „An inquiry into the state of slavery amongst the Romans” (Edynburg 1833); Wallon „Histoire de l’esclavage dans l’antiquité” (Paryż 1847, w wydaniu 2-m z r. 1879 w trzech tomach); Gessner „De servis Rom. publ.” (Berlin 1844); Caqueray „De l’esclavage chez les Romains” (w «Revue historique de droit franc, et étrang.» [II, 195 i nast.], Paryż 1864); Adam „Ueber die Sclaverei und Sclavenentlassung bei den Römern” (Tybinga 1866); A. Tourmagne „Histoire de l’esclavage ancien et moderne” (Paryż 1880); K. Buecher „Die Aufstaende der unfreien Arbeiter” (Frankfurt 1874); L e-chler „Sclaverei und Christenthum” (część

S. Drz.

15) Niewola w Wiekach średnich i nowożytnych w Europie, Azyi, Afryce i Ameryce. I. Ustrój społeczny grecko-rzymski zostawił po sobie dwie główne formy zależności osobistej: gr. r) SooXeta, łac. servitus w pierwotnej, choć złagodzonej formie przez ustawy cesarzy zachodnich i bizantyjskich, oraz tak zwanych colo ni. Na tein miejscu zaznaczyć trzeba, że dawne wyrazy łacińskie colonus, agricola, cultor znaczyły ongi rolnika wolnego, jakby dziś powiedzieć obywatela ziemskiego z pełuią praw cywilnych. Powoli ludzie pod tą uazwą znani tracą swobodę osobistą i ważniejsze uprawnienia. Już za Konstantyna W, pod owem mianem rozumie się osadników glebae adscriptos (związanych z ziemią przez nich uprawianą). Uczeni nowożytni łamią się z trudnościami, aby wytłómaczyć tę zmianę. Są tacy, którzy poszukują wzorów colo ni aż w instytucyi staroegipskich dzierżaw. Zdaje się najprawdo-podobniejszem, (zdanie Rodbertusa) że ogromne latifundia (ob.) w Italii przy zwiększającej się ludności Rzymu, nie mogły tanio i obficie wytwarzać zboża. Ziarna więc dostarczano z Afryki. Gospodarstwo rolne w Europie staje się ogrodniczem i z tego powodu, czy przez umowy z biednymi kiedyś, wolnymi obywatelami, czy przez wydzierżawianie osad dawnym niewolnikom, czy przez kolonizacyę jeńców tworzą optymaci (ob.), właściciele wielkich obszarów, nowy rodzaj rolników glebae adscriptos (po gląd Foustelea deCoulange). Wedle znów

Henryka Pelbama, domeny cesarskie były wzorem dla dóbr prywatnych. Na nową klasę fiskus państwowy zwraca uwagę i zaciąga w rejestry opodatkowanych; Ul pi an odróżnia coloni casati; zrejesrowani noszą miano: censiti, ad-scripti, inscripti. W cesarstwie bizantyjskiem nazywano ostatnich łva7CÓypa<pot w przeciwstawieniu do zwyczajnych kolonistów: (uę&OTOi. —

lub których za długi osobiste obyczaj prawny przekazał wierzycielom. Dopiero, gdy w XIII stuleciu zasady feudalne, giermańskie skrystalizowały się, giną łacińskie miana colonif servi, lub używane są tylko w znaczeniu przenośnem. W Europie środkowej stał się zbytecznym dawny niewolnik, zastąpiony przez szereg wasali i poddaństwo prywatne dziedziczne {Erbunter-thänigkeit), mające stopniowania od niewolniczego, aż do umiarkowanej zależności od władzy patrymonialnej i dominialnej panka feudalnego (nexus subditelae personalis et realis). Historya rozwoju tego stanu należy do dziejów włościan (ob.), feudalizmu (ob), poddaństwa (ob.). Jak smutna była dola rolników, służą za dowód głośne wojny chłopskie w Niemczech, gdzie barbarzyństwo przechwalonej kultury giermań-skiej rzuca się w oczy tak ze strony chłopów, chcących pozbyć się jarzma, jak i rycerstwa uśmierzającego bunty i swojem postępowaniem dającego do nich powód.— III. U ludów słowiańskich niewolnictwa, jako instytucyi społecznej, nie było. Prokop świadczy, że nawet jeńcy tylko w ciągu pewnego czasu pozostawali zależnymi. Natomiast handel w okresie historycznym, wbrew zakazom panujących prowadzą tutaj Żydzi. Haniebne to zajęcie trwa najdłużej, bo do w. XV u Słowian południowych, z powodu, że Wenecyanie są głównymi pośrednikami w dostarczaniu niewolników Muzułmanom. Kupcy t. zw. perły Adryatyku ustępują we spół-zawodnictwie Hiszpanom i Portugalczykom, mającym w tym przedmiocie stałe stosunki z targowiskami Afryki, a potem z koloniami swemi w Ameryce. —Dziwnym się wyda fakt, że Anglia w traktacie utrechtskim w r. 1713, zastrzegła sobie prawo zaopatiywania w niewo¹-ników posiadłości hiszpańskich w Ameryce. W państwach słowiańskich, o ile niema niewoli w znaczeniu servitus rzymskiej, to z drugiej strony potrzeby doczesne, ekonomiczne rolnictwa i przewaga stanu szlacheckiego tworzą coraz większą zależność dawnego kmiecia polskiego, („krestjanina” w ziemiach wielkorossyjskich), przedmiot ten jednak należy do poddaństwa prywatnego (ob.).—Jako curiosum, trzeba przytoczyć erudycyę osobliwą jakiegoś M. Wina-wera, który, znalazłszy w starej książce niemieckiej plotkę o dawaniu dziewuch {Dirne) w posagu, wyprowadza wniosek z prawdziwie wschodnim pomysłem, że u nas w wiekach średnich była niewola (?!). Iście doniosła uczo-ność drążkowego badacza.—IV. Oddziaływanie plemion muzułmańskich na Europę, oraz odkrycia Hiszpanów i Portugalczyków w Ameryce utrwala ohydny handel ludźmi, istniejący nawet w czasach nowożytnych, aż do drugiej połowy XIX stulecia.—Tak u Arabów w Azyi Mniejszej i w północnej Afryce, jak i u plemion murzyńskich między zwrotnikami, niewola

Ponieważ interes właścicieli gruntów w pewnym stopniu był zgodny z interesem skarbu publicznego, a w innym zakresie sprzeczny, więc cesarze Teodozyusz i Justynian, chcą wprowadzić jednostajne normy w rozmaite stosunki zależności colonorum, wyrobione obyczajowo.

Odtąd ów trywialnie zwany wtedy „niewolnik gruntu” nie może być przez swego pana usunięty z ziemi, a co najwyżej przeniesiony gdzieindziej, ale tylko z całą rodziną; niewolno od niego żądać usług osobistych; kto przyjmował uciekiniera, winien zwrócić właścicielowi dóbr szkody, straty, zaległe dochody, procenty i zapłacone podatki.—Pozostały w swej sile obyczaje miejscowe co do powinności ziemskich dla pana (lac. consuetudo praedii), lecz zabroniono je samowolnie powiększać. Przepisy owe przypominają zasady tabel prestacyjnych z pierwszej połowy wieku XIX. Z drugiej strony colonus taki, jakiego wytworzyła ekonomia rolnictwa z czasów cesarzów rzymsko-zachodnich i bizantyjskich, oraz potrzeby fiskalno-państwowe, chociaż jest glebae adscriptus, jednak posiada cały szereg praw cywilnych z ograniczeniami. Osoba jego nie jest już rzeczą (res), przedmiotem w ręku pańskim, nie bywa zaliczany do inwentarza domowego, do familia rustica—może być powodem, pozwanym, świadkiem w sądzie, ma prawo nabywauia nieruchomości, przekazywania dóbr własnych spadkobiercom, tylko niewolno mu przejść do innej klasy, stąd są przeszkody co do małżeństw z osobą całkowicie wolną, albo z niewolnikiem (servus).—II. W okresie najścia barbarzyńców, w okresie pierwszych państw, które na gruzach cesarstwa rzymsko-zachodniego powstały, coloni istnieją w dalszym ciągu i są co do nich normy w zbiorach t. zw. leges barbarorum (ob.), zwykle powołujących się na urządzenia dawne.—Niewolnictwo w pierwiastkowej formie (servitus) trwa obok kolonów, których, ściśle mówiąc, trzeba zaliczyć do kształtów późniejszego poddaństwa niewolniczego (niem. Leibeigenschaft ros. kriepostnych ludiej chłopstwa zwłaszcza mutatis mutandis p. n. kabalnaho).

Plemiona giermańskie jeszcze za Tacyta i w okresie, gdy objęły spadek po świecie klasycznym, mają u siebie niewolnictwo, jako inBtytucyę stałą, dość wyraźnie zróżniczkowaną.

Są u nich podobni rzymskim servi, czy jako służba domowa, czy jako rolnicy z dziada, pradziada uprawiający grunt pański bez możności opuszczenia ziemi, są jeńcy, brańcy, są wreszcie tacy, których rodzice przedali w dzieoiństwie, I od najdawniejszych wieków była instytucya. spo-

łeczną, zorganizowaną. Reforma religijna Koranu stara się złagodzić ów stan, zaleca łagodność i sprawiedliwość w obejściu, czyni swobodną niewolnicę mającą dziecko ze związku z muzułmaninem, wyzwala potomka nawet niewolnika, zrodzonego z matki wolnej i t. p. Historycy twierdzą, że Arabowie i Turcy dopiero od wojen krzyżowych jeńców pozbawiają prąw obywatelskich.—Z czasem zapominano o przepisach Koranu, gdy zbytek wymagał licznych kobiet w haremie, rzezańców, wielkiej ilości służby. Najbardziej celom owym odpowiadało albo zużytkowanie jeńców i brańców, albo kupno czy ludzi białych, czy murzynów. Prorok bowiem stanowczo zabrania urodzonego w islamie przemieniać na niewolnika, choć i tutaj łatwo o nadużycia wobec wszechwładzy baszów, bejów lub głupiej dobrej woli biedaka. Świat więc muzułmański potrzebował i dziś potrzebuje niewolników. Nadto, jak wyżej powiedziano, Żydzi,

indziej, Hiszpanie bowiem i Portugalczycy, począwszy od przykładu w Haiti, wyzyskują negrów z początkiem XVI stulecia.— V. Jeszcze u Rzymian powstała oryginalna forma niewoli p. n. servitus poenae—miewola z kary wynikająca. W szeregu ograniczeń w używaniu praw obywatelskich istniała capitis deminutio tj. obniżenie czci obywatelskiej i przywilejów z nią złączonych, skutkiem występku i następstwa tegoż tj. infamii (ob.). Nota ujemna cenzora tworzy infamiam facti, a wyrok sądu infamiam iuris; obie są zmniejszeniem (minutio) lub utratą czci i praw (consumptio existimationis). Capitis deminutio minima była ograniczeniem w prawach familijnych. Capitis zaś deminutio media utratą tej części praw obywatelskich, które my teraz nazywamy politycznemi. Za cesarzy powstało cap. dem. maxima, gdy obywatela za pewne przestępstwa obracano w niewolnika kary (servus poenae), przeznaczając go do robót w kopalniach.—W Anglii, lubiącej obłudę religijną i polityczną łączyć z Wysokiem poczuciem godności obywatelskiej i praw służących mieszkańcom W. Brytanii, nie umiano inaczej usprawiedliwić dolegliwości, które spotykają największych zbrodniarzy przez rząd używanych do robót w interesie publicznym, przeto wznowiono pojęcie rzymskiej servitus poenae. Zdrowy rozsądek wyspiarzy Albionu wziął jeduak górę nad obłudą jurydyczną i nazwa ta zniknie tam wkrótce z ustaw kryminalnych. Okropny los nieszczęsnyeh, czy w czasie transportu, czy przy pracy w polu i w kopalniach,—los, wobec którego wszelkie opisy mąk piekielnych, fan-tazye Dantego, są tylko słabym obrazem cierpień, znęcania się,—musiały wywołać współczucie dla tak wielkiej niedoli, odruch przeciw nadużyciom władzy i przewagi silnych ekonomicznie tyranów nad słabymi dzikusami.—We francuskich koloniach t, zw. „Code noir” z r. 1685 i 1724 wprowadza pewne ulgi w stosunkach niewolnictwa. W tym kierunku jest dekret królewski z r. 1784. Z kolei na wniosek księdza Gregoirea i deputowanych z San Domingo, Konwencya narodowa w uchwałach z d. 27 lipca r. 1793 i z. d. 4 lutego r. 1794 oswobadza niewolników w koloniach francuskich.

Hiszpanie, Anglicy, Portugalczycy aui na chwilę nie poprzestawali prowadzić korzystnego handlu ludźmi.—Przypadkowe spostrzeżenie w r. 1503 w Haiti, że murzyni bardziej są zdolni do uciążliwej pracy, w porównaniu z miejscowymi tubylcami, gwałtowna potrzeba robocizny w kopalniach, plantacyach bawełny i trzciny cukrowej, wytwarza zorganizowane baudy kupców, agien-tów, myśliwych, korsarzy, rozbójników, którzy bądź drogą kupna, bądź porywania prowadzą całe karawany okutych w dyby, kajdany, łańcuchy negrów, ładują ich na okręty i przewożą, czy na użytek krajów muzułmańskich, czy na potrzeby eksploatacyi ziemi w Ameryce. Przez cztery stulecia XVI, XVII, XVIII i XIX, ludzie gorzej są traktowani przez znikczemniałych handlarzy i plantatorów, niżeli bydło pociągowe.

Uchwałę powyższą odwołał pierwszy konsul Bonaparte i sprawa została wstrzymana aż do r. 1848. W tym czasie dwa stany północnej Ameryki: Pensylwania i Massachusets znoszą stopniowo u siebie niewolę, a w r. 1782 centralny rząd Stanów Zjednoczonych zabrania handlu zewnętrznego negrami, wewnętrzny jednak istniał nadal po dawnemu. Z kolei Anglia bierze inioyatywę w t. zw. aboli-cyi. Od r. 1801 W. Brytania zawiera traktaty z mocarstwami morskiemi, mającemi floty na morzach afrykańskich, aby oswobadzali transpor-

W drodze, na polu, w kopalniach tysiące negrów ginęło od chorób, głodu, bata i szpicruty. Jeszcze dziś, mimo zakazów, o których niżej, ważniejsze miejsca zbytu są: Marokko, Arabia właściwa, do niedawna Egipt, Persya i Turcya. a głów-nem polem nabycia towaru: Sudan, zagłębie nilowe, okolice wielkich jezior, wschodni brzeg Afryki.—Za jaką setkę lat ze zdumieniem przeciętny czytelnik dowie się, że w wieku XVI i XVII handel ów bywał zaliczany do monopolów królewskich, do regalij, że monarchowie udzielają patentów i przywilejów pojedyńczym spekulantom w Hiszpanii, Portugalii i Niderlandach, że np. wielka spółka złożona z Francuzów, Anglików i Hollendrów (r. 1621 —1631) ma monopol na wywóz murzynów z obszaru ziemi między zwrotnikiem Raka, a przylądkiem Dobrej Nadziei, że koloniści angielscy w krajach dziś znanych pod nazwą Stanów Zjednoczonych Ameryki północnej zamieniają w niewolników jeńców szkockich i irlandzkich, lub skazańców kryminalnych.—Pierwszy raz murzyni użyci są do robót w północnej Ameryce w roku ty murzynów. Z inicyatywy lorda Castle-1620, więc przeszło w sto lat później niż gdzie- reagha kongres wiedeński w r. 1815 oświad-

cza się przeciw handlowi, lecz ściśle mówiąc, tylko teoretycznie. W r. 1823 w parlamencie angielskim M. Buxton w imieniu własnem i Wilberforcea żąda zniesienia niewoli w posiadłościach angielskich. Lord Canning obiecuje ulżyć los murzynom i w samej rzeczy minister kolonii, Bathurst, wnosi odpowiednie rozporządzenia.— Bill z d. 28 września r. 1833 ogłasza wolnymi wszystkich transportowanych przez ziemie należące do W. Brytanii. W koloniach znów wszyscy niewolnicy po miastach od tej daty są zaliczeni do klasy robotników aż do r. 1838, a po wsiach do r. 1840 pod opieką odrębnych sędziów pokoju. Właściciele otrzymują indemnizacyę w ogólnej sumie dwudziestu milionów funtów szterlingów. Nowella z d. 11 kwietnia r. 1838 uzupełnia poprzedni bill, dając moc władzom kolonialnym wyzwalać natychmiastowo.—Co się tyczy osad francuskich, ponieważ dekret Bo na partego odwołał postanowienie Konwencyi narodowej, nie spieszno było rządom królewskim powrócić do rewolucyjnych zasad, nawet, gdy rzecz szła o interesy i uczucia czysto ludzkie. W r. 1832 ogłasza rząd taksę wyzwolenia, w. r. 1833, równość cywilną oswobodzonych, w r. 1839 przewiduje wypadki uwolnień z mocy samego prawa. W ogóle mini8terya Ludwika Filipa, mimo usiłowań prywatnych, zwłóczą załatwienie sprawy. Dopiero za drugiej Rzeczypospolitej, rząd tymczasowy d. 4 marca r. 1848 tworzy komisyę, mającą wygotować projekt emancypacyjny i w tymże roku skarb zobowiązany został do wypłacenia wynagrodzeń w ilości dziewięćdziesięciu milionów franków.—Dekretem z d. 28 kwietnia r. 1848 król duński znosi niewolę w osadach.—W Holl an dy i ruch emancypacyjny zaczyna się już w r. 1843, ale dopiero ustawa z d. 2 września r. 1853 ogłosiła wyzwolenie od d. 1 stycznia r. 1860.—W osadach portugalskich powoli zniesiono zależność osobistą między r. 1854 a 1860.—Nawet Turc y a wydaje firmany w latach 1846, 1857 i 1858, zabraniające handlu, a w r. 1890 wwozu negrów. Faktycznie handel tam istnieje, choć jest ścigany przez okręty europejekie i Stanów Zjednoczonych, a na lądzie afrykańskim rządy kolonialne niemieckie i władza państwa Kongo prześladują handlarzy. Targowisko więc ludźmi ześrodkowało się dzić w Zanzibarze.—Najdłużej ohydna niewola wśród państw cywilizowanych istniała w Ameryce, gdyż ani Turcyi europejskiej, ani mocarstw w Azyi, Afryce zaliczyć do mających kulturę wyższą nie można, i dziwić się panującemu tam stanowi nie należy. W Stanach Zjednoczonych północnej Ameryki wspomnieliśmy już o inicyatywie Pensylswanii i Massa-chusets oraz rządu centralnego, tu trzeba zaznaczyć, że w r. 1820 na ogólną liczbę ludności 9 638 000 było już: 1538 000 niewolników. W lat kilka potem, po objęciu prezydentury przez

Enc. Powsz. Ilustr. Ser. U. Zesz. 16. T. IL

Jacksona (ob.), współzawodnictwo między Północą i Południem opiera się między innemi na tle niewolnictwa. Południe czuje się skrzywdzone zakazem handlu negrami. Północ usuwa murzynów u siebie. Tendencye południa zyskują przewagę od r. 1848 za prezydentury Piercea i Buchanana. Wreszcie wybór Lincolna w r. 1861 wywołał secesyę południa i wojnę z północą.—Stany północne, jakkolwiek nie chodziło im o interesy negrów, hasło jednak wyzwolenia postawiły na sztandarze wojennym. Proklamacya z d„ 22 września roku 1862 wyzwala wszystkich niewolników w stanach skonfederowauych od d. 1 stycznia rokn 1863. Faktycznie niewolę zniesiono po ukończeniu wojny przez uchwałę kongresu z d. 31 stycznia r. 1865. Chociaż murzyni w zasadzie mają wszystkie prawa cywilne i polityczne, ale brak wyrobionej u nich dziedzicznie kultury, nienawiść rasowa, niechęć jankesów przeciwko ne-grom wywołuje fakt, że pojedyńcze Stany, szczególnie na południu, podwyższają cenzus umysłowy i materyalny, aby ograniczyć murzynów tak, że oni stanowią klasę niższą, mającą oddzielne kościoły, sklepy, kluby, hotele, restauracye, osobne wagony na kolejach żelaznych, oddzielnych księży, adwokatów, lekarzy, nauczycieli, kupców, agentów i t. p.—W Brazylii zabroniono w r. 1850 wwozu negrów, w r. 1866 (d. 6 listopada) Dom Pedro II obdaro-wywa wolnością niewolników w dobrach królewskich, kościelnych i instytucyj publicznych. W r. 1871 dekret wyzwala wszystkich „czarnych” od r. 1878. W nieobecności cesarza, namówiona przez ministeryum, regentka podpisuje d. 13 maja r. 1888 akt wyzwolenia bez żadnej indemnizacyi. Plantatorowie pokrzywdzeni łączą się ze stronnictwem opozycyi i wybucha rewo-lucya, która ogłasza Rzeczpospolitą d. 15 listopada r. 1889, ale faktu nie cofnięto.— Na Kubie jeszcze powstańcy w r. 1869 ogłosili zniesienie niewolnictwa, lecz przetrwało aż do czasu przyłączenia tej wyspy do Stanów Zjednoczonych Ameryki północnej w r. 1898.— W zakończeniu kilka słów wypada powiedzieć o skutkach ekonomicznych i etycznych niewoli. Stan ów nie u wszystkich plemion istnieje w charakterze instytucyi społecznej. U wielu narodów, nawet w zaczątku bytowania, niema go wcale, albo powstawszy czasowo z gromady jeńców i brańców, zanika wkrótce. Tam gdzie się utrwala, stanowi z początku dość korzystny podział w zajęciach. Klasy wolne mogą poświęcić czas na obronę kraju, na uprawę nauki, sztuki (daw. Grecya w złotym okresie). Jedyny dodatni ów skutek jest chwilowy. Przy zwiększonej ludności i rozmnażaniu się niewolników, praca ich, wymuszona strachem i batem, jest nietylko mało owocna, ale brak w niej wszelkiej pomysłowości i ulepszeń, gdyż wzrasta zwyrodniałe pojęcie u ogółu obywateli o hań-

126

F. 0.

(ob.).

biących cechach wszelkiego trudu. Traktowanie ludzi na równi z bydlętami obniża pojęcie godności człowieka, niszczy nawet u dzieci, tembar-dziej w szeregu pokoleń, współczucie dla niedoli, cierpień; trudno znaleść granicę między złem i dobrem, uczciwością i moralnością a nikczem-nem postępowaniem i rozpustą. Trudno powiedzieć, kto jest większym niewolnikiem, czy pan swych chuci i rozpasanych zachcianek, czy ser-vus grający rolę machiny żywej. Dopóki istnieje ten stan smutny, mówić nie można o postępie w zakresie wynalazków i przemysłu, o swobodnej wymianie usług. Przepaść między klasami społecznemi powiększa się z każdem stuleciem i bardziej fatalne tworzy skutki aniżeli tam, gdzie są kasty wolne.

Niewola babilońska Żydów, ob. Babilońska niewola.

Niewola babilońska Papieżów, ob. Bab.

niewolapap.

Niewolnicza rzeka, ob. Mackenzie. Niewolnicze jezioro 1) Wielkie (Great Slave Lake), jezioro w Kanadzie w teryt. Północno-Zachodnim; długie na 400 km., szerokie na 80, zajmuje 21500 km. kw. (560 mil kw.); wpadają do niego rzeka Niewolnicza, Hay River i Rivière du Rocher, od północy odpływ jezior Aylmer, Clinton Golden i Artillery i rzeki Yellow Knife River i Tsantiedes. Wody jeziora N-go spływają rzeką Mackenzie do oceanu Północnego. N. j. pokryte jest lodem przez 6 miesięcy w ciągu roku. Na brzegach jeziora znajduje się kilka osad kompanii zatoki Hudso-na, jak oto: fort i misja St. Anne, forty Resolution, Reliance, Rae, Providence i inne. — 2) Małe (Little Slave Lake), jezioro w Kanadzie, w terytoryum Athabasca, połączone Małą rzeką Niewolniczą z rzeką Athabasca. p-Niewolnicze wybrzeże, ob. Gwinea.

Niewostnijew Kapiton (* roku 1815 —f roku 1873), archeolog rossyjski, wychowaniec Akademii duchownej w Moskwie, następnie profesor seminaryum duchownego w Symbirsku. Zajmował się starożytnościami ojczystemi, zwłaszcza cerkiewnemi; z liczby niemałej prac jego drukiem ogłoszonych przytoczyć tu można: „Opi-sanje Simbirskaho Spasskaho monastyrja”; „Słowo sw. Ippolita ob antichri8tje w drjewnjem sławjan-skom pierjewodie po spisku XII w.” (Moskwa 1868); „Żitije Josifa Wołokałamskaho” (tamże 1865); „O gorodiszczach drjevnich bułgarskaho i kazanskaho carstw” (w „Trudach 1-ho archeoł. sjezda”) i „Auańjinskij motilnik” (tamże).— Por. Brockhausa i Efrona „Encikłop. Słowar” (T. XX A, str. 803) i „Ottûv Slovnik naucnÿ” (T. XVIII, str. 259).    Red-

Niewspółmierne lub niespółmierne wielkości. Dwie wielkości jednego gatunku, np. dwa odcinki prostoliniowe, dwa łuki kołowe, dwa kąty i t. d. mogą być takie, że żadna część krotna (t. j. powstała z podzielenia wielkości na całkowitą liczbę części równych), jakkolwiek mała, jednej z nich nie zawiera się dokładnie całkowitą liczbę razy, t. j, bez reszty w drugiej wielkości. Takie dwie wielkości nazywają się niewspółmiernemi lub niespółmierne-m i w przeciwieństwie do wielkości s p ó ł m i e r-nych (ob.), t. j. mających wspólną miarę. Przykład najdawniej znany w Geometryi dwu długości niespółmieruych, stanowi przekątna i bok kwadratu. Stosunek dwuch wielkości niewspółmiernych wyraża się liczbą niewymierną

S. D.

Niewspółmierność, niespółmierność, ob. N i e-współmierne wielkości.

Niewymierne liczby. Pojęcie liczby niewymiernej rozwinęło się z rozważań natury geometrycznej, mianowicie z rozważania stosunku wielkości nie w sp ółtn i er ny c h (ob.) u Euklidesa. U algebraików XV i XVI-go stulecia (Chuqueta, Luca-Paciuolo, Stiffel) liczbami niewymiernemi są wyrażenia pierwiastuików stopnia drugiego i wyższych, ale są one jeszcze dla nich liczbami niewłaściwemi (numeri fcti, numeri surdi). Dopiero w XVII stuleciu potrzeby metod Geometryi analitycznej i Rachunku nieskończonostkowego prowadzą do równouprawnienia liczb niewymiernych z wymiernemi. Ścisłe atoli teorye liczb niewymiernych powstały dopiero w XIX stuleciu. G. Cantor i R. Dedekind (ob.) pierwsi zauważyli, że w przyjęciu, uważanein dotąd za oczywiste, iż każdej niewymierności, określonej arytmetycznie w jakikolwiek sposób, odpowiada oznaczony odcinek linii prostej, tkwi aksiomat geometryczny; aksiomat, ten cechuje t. zw. ciągłość odcinka. Liczby niewymierne, które przeważnie określano dotądjedynie przez przeciwstawienie ich liczbom wymiernym (całkowitym i ułamkowym), a więc jako nie będące wymiernemi, występują w nowych t9oryach jako nowe formy liczbowe, wprowadzone przy pomocy ścisłych definicyj matematycznych. Dedekind wprowadza je bez formalizmu arytmetycznego, posługując się pojęciem tak nazwanego cięcia {Schnitt), sprawiającego podział liczb wymiernych na dwie klasy .4, i A₂ takie, że każda liczba an należąca do klasy pierwszej jest mniejsza od każdej liczby a₂, należącej do klasy drugiej. Jeżeli pomiędzy liczbami at jest jedna największa lub pomiędzy liczbami a₂ jedna najmniejsza, wtedy ta właśnie liczba (wymierna) stanowi cięcie; w przeciwnym zaś razie wprowadzamy liczbę nową a, niewymierną, którą uważamy za odpowiadającą temu cięciu. Przy pomocy tej definicyi dają się już ściśle uzasadnić wszystkie działania elementarne na liczbach niewymiernych. W teoryach Weierstrassa i G. Cantora liczby niewymiernie wprowadzają się przez rozważanie nieskończonych szeregów liczb wymiernych an, mianowicie takich, że różnica an + r — dwu

pacierz, modlitwy, katechizm i na końcu spis książek w języku litewskim ogłoszonych. Tegoż roku zamieścił w < Dzienniku Wileńskim» „Wiadomości o literaturze litewsko-żmujdzkiej, czyli zbiór rozmaitych dzieł litewsko-żmujdzkich i pru-sko-litewskich od najdawniejszych czasów aż dotąd już w druku, już też w rękopisie będących” (Wiluo 1824 w t. I i II); potym: „Dziennik nabożeństwa dla użytku prawowiernych chrześcijan rzymsko-katolickiego kościoła” (Warszawa 1825), wydany pod imieniem arcybiskupa Woronicza; wielokrotnie przedrukowywany w Warszawie i Wilnie (r. 1832, 1833,— 34,— 35,— 36, 1847...); „Rys życia i wybór pism Stanisława Leszczyńskiego, króla polskiego” (Warszawa 1828, w 8-ce); „Filozof ehrześoijań-Niewypłacalność — oznacza stan, w którym ski, wyjątek z dzieł St. Leszczyńskiego, prze-się znajduje dłużnik, Die mogący wykonać swych kład z francuskiego” (t-że 1830); „Rozrywki zobowiązań pieniężnych. Pojęcie to stosuje się z historji naturalnej” (t-że 1829); „Godziny nagłówcie do handlujących, którzy zaprzesta- bożnego rozmyślania” (Lipsk 1836, w 8-ce). ją wypłat. — N. pociąga za sobą upad- Tłumaczył także powieści z francuskiego, jak: łość (ob.), a w skutkach swych dalszych ban- „Bitwa pod Nawarynem” powieść historyczna

takich liczb dla dostatecznej wielkiej liczby n i dla jakiejkolwiek liczby r może stać się dowolnie małą. Otóż takiemu szeregowi na podstawie tej definicyi odpowiada liczba, która jest albo liczbą wymierną, albo jest liczbą „nową”, niewymierną. Przy pomocy tej definicyi uzasadniają się również ściśle wszystkie działania na liczbach niewymiernych. Porówn. S. Zaremba «0 mierzeniu wielkości

i o pojęciach z niem związanych” (Wiad. matem. t. I, 1897 str 58—67), T. Łopuszański „Z podstaw teoryi funbcyj” (Kraków 1903, Rozdz. I. Liczby niewymierne), W. Folkierski, „Zasady Rachunku różniczkowego i całkowego”, T. I. (Warszawa 1904, Rozdział I. O licz-

S. D.

bach).

H. K.

kructwo (ob.).

Niewyrównany, ob. In adekwatny.

Niezabitowski Jakób, herbu Lubicz z ziemi Lubelskiej.—Był postrachem Tatarów; odznaczał się wielkim wzrostem; oko od oka miał na dwie dłonie (? Red.). Uczestniczył (w r. 1574) wwyprawie hetmana Mieleckiego na Wołoszczyznę; w r. 1580 poszedł z Batorym pod Wielkie Łuki i zdobył laury.— Przedtem już w r. 1575 na własną rękę rozbił Tatarów pod Zbarażem, w r. 1577—pod Ozochowcami i pod Skoworodkiem.

Błc.

A. K. K.

Niezabitowski Anastazy (* roku 1803 — t r. 1858), pijar, ur. w Łubkach, w gub. Lubelskiej, po ukończeniu szkół wydziałowych w Opolu, wstąpił do zakonu w r. 1818. Dalsze nauki odbywał w uniwersytecie warszawskim, poczem od r. 1821 do 1833 był kolejno nauczycielem w szkole wydziałowej w Włocławku, w konwikcie warszawskim na Żaliborzu i w szko

Henryka Mokego (Warszawa 1829); „Arwed Gillenstierna”, romans Van derVelda (t-że 1827, 4 tomy); „Poczciwy koleżka”, romans P. de Kocka (t-że 1834, 4 tomy). Nadto od r. 1835 do 1846 wydawał pierwszy ilustrowany „Kalendarz powszechny”, który pod względem doboru artykułów zajął pierwsze miejsce między kalendarzami spółczesnemi. W ostatnich dziesiątkach lat życia N. pracował nad dziejami Litwy i językiem litewskim i żmudzkim i ułożył: „Hi-storyę Litwy i Żmudzi”, „Gramatykę języka żmudzkiego” i „Słownik polsko-litewski”; prace Niezabitowski Kajetan (Lubicz), literat li- te pozostały w rękopisach, tewski i polski (* r. 1800 we wsi Kułakach, gub. Kowieńskiej, w pow. Telszewskim—f roku 1876 w Warszawie). Nauki pobierał w Kalwa-rji Żmudzkiej, w szkole ks. dominikanów, następnie w Kownie i w uniwersytecie wileńskim, który ukończył ze stopniem magistra prawa.

le wojewódzkiej w Warszawie. Po dalszych siedmiu latach, spędzonych na nauczycielstwie prywatnem, został rektorem kollegium pijarskie-go w Opolu, prowincyałem od r. 1843, magistrem nowicyuszów, rektorem kolegium łowickiego w r. 1849; obrany powtórnie prowincyałem w r. 1855, piastował rzeczoną godność aż do śmierci, która zaskoczyła czynnego i pracowitego męża w Grójcu, gdy wracał z Radomia do Warszawy. Był jednym z wybitniejszych i najzasłużeńszych członków zakonu swego w czasach ostatnich, usiłującym odnowić zgromadzenie przez zamiłowanie do nauk i przez ożywienie ducha gorliwości i powołania zakonnego.— Por. „Pamiętnik religijno-moralny” (tom

Ks. Wł. Kr.

W r. 1825 przybył do Warszawy i wszedł do służby rządowej w Komisji wyznań i oświecenia jako adjunkt, a później został sekretarzem i referentem wydziału cenzury; potym był starszym cenzorem i naczelnikiem kancelarji komitetu cenzury. W r. 1847 wyszedł do emerytury. Jeszcze za bytności w uniwersytecie wileńskim zajmował się litewszczyzną i językiem żmudzkim. Wydał wówczas po litewsku dziełko o pszczelnictwie p. n. „Surinkimas da sekimu par mokintus zmonias senovias amziosa tikray daritu apey bytes” (t. j. Zbiór postrzeżeń dobrze wykonanych o pszczołach przez ludzi uczonych dawnych czasów. Wilno 1823); jest to przekład przeważnie z pism Kr z y s z to fa KI u-ka, wydany pod imieniem ks. CyprjanaNie-zabitowskiego. Następnie ogłosił elementarz litewski p. n. „Naujas moksłas skajtima” 1 seryi drugiej, str. 220).

(Nowa nauka czytania. Wilno 1824 w 8-e z ry- Niezabitowskij Bazyli, syn Andrzeja, cinami), obejmujący naukę początkową czytania, ’ prawnik rosyjski (* r. 1824—f r. 1883). Był

ig. P.

F. O.

synem ubogiego urzędnika, kształcił się w uniwersytecie kijowskim, później wykładał prawo w liceum nieżyńskim ks. Bezborodki. W r. 1853 został profesorem prawa międzynarodowego w uniwersytecie kijowskim, gdzie wykładał aż do śmierci. N. nie zaprzestał jednak prac nad historyą prawa rosyjskiego, której poświęcił kilka rozpraw. Zajmował się teź filozofią prawa; na tym polu był zwolennikiem poglądów Kanta i Mohla.—Ogłosił w książce jedną tylko pracę: „Uczeńje publicistow o mieżdugo-sudarstwiennom władieńji” (Kijów 1862); drobne jego pisma z zakresu historyi prawa rosyjskiego i filozofii prawa wydano w zbiorze „So-brańje soczinienij N-go” (Kijów 1884).

Niezatmdka, ob. Niezapominajka.

Niezabudka Leszek, pseudonim Aleksandra Rondthalera.

Niezależność (polit.), Blizkoznaczne (synonimowe) wyrazy są: niezawisłość, inaczej niepodległość, udzielność (ob.), czyli posiadanie prawa zwierzchnictwa (ob.) w swej dzielnicy tj. co nauka zwie supremitas, superni-tas, suprema potestas, imperium, souveraineté, Souveränität.—W życiu prywatnem trudno komukolwiek przyznać zupełną N., prawo to służy tylko państwu, mocarstwu, jako takiemu. Pojęcia początkowego szukać trzeba w czasach rzymskich, gdy kierownikom Rzeczypospolitej i Cesarstwa zdawało się, że władają światem całym. Rzeczywiście gdzie prokonsulowie, pro-preterowie, legaci, prefekci i t. p. bezpośrednio rządzić nie mogą, tam Senat wciąga ludy sąsiednie w zakres tak zw. „socii et amici populi Rom,ani”, aby powoli uczynić kraje obce zależ-nemi. Z kolei, gdy od Karola W. i Ottona I wznowiono, z pomocą papieską, symbole władzy świeckiej, gdy królowie niemieccy biorą tytuł „cesarzy świętego rzymskiego państwa”, to i powstał pogląd, jakoby każdy z nich był władcą świeckim kuli ziemskiej (dominus mundi). Papieżom znów teorya średniowieczna przypisuje panowanie nad wszystkiemi duszami ludzkie-mi. Podobne przywłaszczycielstwo (uzurpacya) ze strony królów giermańskich, znajdujące poparcie w setkach książek uczonych, w błogosławieństwie duchowieństwa, nie mogło podobać się monarchom w innych krajach. Wprawdzie królowie Rzeszy nie mieli nigdy dość siły, aby poprzeć swe rzekome przywileje, upokorzyć Europę całą, już nie mówiąc o Azyi, Afryce. Samo jednak uroszczenie podobne stawało się krępującem dla państw europejskich. Stąd, książęta, królowie w Polsce, Anglii, Hiszpanii, Italii, a nawet wśród Rzeszy, poczęli tytuły swe uzupełniać dodatkiem: niezależny, niezawisły, pan zwierzchni, jedyny, „supremus dux, dominus, rex'", a nawet przyjmują nazwę cesarza jak np. Francya w traktatach z Tur-cyą, a ta znów z Europą, tłomacząc godność sułtana, padyszacha (ob.), przez cesarza ottomańskiego.—W Anglii od pierwszych wieków korona nosi nazwę: „the Imperial” crown of Great Britain (choć dopiero w końcu wieku XIX królowa Wiktorya została cesarzową Indyi).—Jan Ostroróg w XV stuleciu pisze:

„ Poloniae rex asserit, quod et verum est, nemini enim subjacet, nullum superiorem se, praeter Deum recognoscere” (król polski twierdzi: co i prawdą jest, że nikomu on nie podlega, nikogo wyższym prócz Boga nad sobą nie uznaje). Od pokoju Westfalskiego o tę niezawisłość (Supremat, Souveraineté) troszczą się najwięcej książęta Rzeszy niemieckiej, każdy dla siebie. Iuni bowiem monarchowie europejscy oddawna odsunęli nawet pozory zawisłości.—Dziś pojęcie udzielności złączone jest ściśle z bytem państwowym, a kraje półudzielne są wyjątkowe np. dawna Serbia i Rumunia, dzisiejsza Bulgarya, pojedyńcze kantony helweckie w Związku Szwajcarskim i t, p.

Niezależność (filoz.). Wyrazu tego używamy na określenie pewnego rodzaju stosunku: 1) jednych ludzi do drugich; 2) pojedynczych ludzi do różnych grup społecznych; 3) różnych grup społecznych między sobą.—Ad 1): Niezależnymi nazywamy ludzi, którzy co do warunków ekonomiczno-społecznego bytu nie muszą podlegać samowoli lub upodobaniu innych jednostek, albo też nazywamy niezależnymi i takich także, którzy co do poglądów i przekonań nie ulegają różnym, co chwila zmieniającym się wpływom, lecz usiłują mieć we wszystkich sprawach zdanie własne i według tego zdania postępują. N. u ludzi może więc być, jak z powyższego wynika, dwojaka, może być N-ią zewnętrzną, ekonomiczno-społeczną, albo też N-ią wewnętrzną, duchową. Pierwszego rodzaju N. posiada ten, kto ma stanowisko społeczne takie, iż rozporządza na cele swoje i swojej rodziny dostatecznemi środkami utrzymania, od nikogo zatem nietylko nie potrzebuje pomocy, ale nie jest także w działaniu krępowany względami na kogokolwiek. Drugiego zaś rodzaju N. posiadają ci, którzy mają umysł i charakter tak wyrobiony, iż ich przekonania i ich postępki nie zależą od uczuć chwilowych lub wpływów właśnie doznawanych, lecz są wynikiem tego gruntu umysłowego, który stanowi tło stałe ich życia duchowego. Nie wynika jednak z tego wcale, aby niezależnym wewnętrznie był taki tylko człowiek, który zdania swojego i przekonań nigdy nie zmienia. Nie zmienia się tylko człowiek ciasny i ograniczony, umysły natomiast głębsze, rozwijają się i udoskonalają ciągle, rozszerzając i pogłębiając swoją treść duchową. Można więc zmienić zapatrywanie, a pomimo tego pozostać duchowo niezależnym, jeżeli ta zmiana nie dokonała się pod chwilowym wpływem osób, wypadków lub otoczenia, lecz była wynikiem pracy własnej, wewnętrznej i pewnego rodzaju przeobrażenia się duchowego. Umysł, który wpływów nie

przyjmuje biernie i dogmatycznie, który nie ulega powadze, lecz krytycznie rozważa, zgłębia i na takiej dopiero podstawie zmienia, czy to pogląd swój na tę lub ową sprawę, czy też swoje postępowanie, człowiek taki nie przestał być duchowo niezależnym. Kto zmieni zdanie, nie dlatego, że Pan X. lub Y. jest innego zdania, albo dlatego, że jego przełożeni tego sobie życzą, lecz kto je zmieni skutkiem pracy wewnętrznej nad samym sobą, ten był i pozostał niezależnym. — Ad 2). N. może jednak odaosić się nietylko do stosunków ludzi między sobą, ale także może obejmywać stosunek poszczególnych osobistości do całycb grup społecznych. I tu N. jest dwojaka; ekonomiczno-społeczna i duchowa. Jednostka może być społecznie niezależna od różnych grup społecznych, np. od rządu, lub jego rozmaitych władz, od różnych warstw towarzyskich lub społecznych, od stowarzyszeń, albo innych ustrojów zbiorowych, od tych lub owych zawodów, kierunków, prądów, stronnictw w społeczeństwie pojawiających się, mniejsza o to, czy są natury politycznej, czy ekonomicznej, religijnej lub literackiej. Tego rodzaju N. objawia się wówczas, gdy dana jednostka ze względu na byt swój ekonomiczno-społeczny nie jest jakiejś grupie społecznej do tego stopnia podległa, iż musi trzymać się ściśle i niewolniczo wytkniętego jej przez ową grupę społeczną kierunku życia i działania, gdyż inaczej straciłaby podstawę swojego bytu. N. taką posiadają jednostki utrzymujące się z własnego majątku, z pracy wytwórczej; wielką np. N. ekonomiczną daje rolnikowi posiadanie kawałka ziemi, na którym sam z rodziną pracuje. Z drugiej strony jednakże należy stwierdzić fakt, iż N. ekonomiczno-społeczna wobec grup społecznych jest w obecnych warunkach życia zbiorowego bardzo ograniczona. Skutkiem niezmiernie ułatwionych środków ko-munikacyi, dalej wobec wykształconego do najdrobniejszych szczegółów ustroju państwa nowożytnego, wreszcie pod wpływem powszechnej dążności do stowarzyszania się, wytworzyła się na świecie solidarność interesów tak potężna, iż w takich warunkach N. ekonomiczna jednostki coraz ciaśniejszy obejmuje zakres.—Najbogatszy miliarder nie może powiedzieć o sobie, aby był ekonomicznie niezależny, przeciwnie nawet, im większy jego majątek, im obszerniejszy zakres jego interesów, tym większa też i zależność od wszystkiegio, co się na całym świecie dzieje. Życie takch ekonomicznych potentatów, to walka ciągła i wytężająca o utrzymanie się na wyżynach, walka o przewagę; olbrzymiemi rozporządzający środkami, sami jednak wszystkiego ogarnąć i wszystkiem kierować nie mogą, zależą więc także od ludzi innych, którzy im służą i jako ich narzędzia pracują. W Wyższym też stopniu aniżeli N. ekonomiczna możliwa jest obecnie N. duchowa jednostki wobec grup społecznych, ale i ta podlega również rozmaitym ograniczeniom. Tradycye, obyczaje, systemy wychowania, przynależność do tej lub owej warstwy społecznej, to wszystko ogranicza z natury rzeczy N. duchową człowieka wobec rozmaitych grup społecznych i wytwarza mnogość owych konieczności ideowych, których umysł ludzki nie wytwarza sam z siebie, lecz otrzymuje, jako spadek gotowy po przeszłości. Najpotężniejszy umysł jest synem swojego czasu, wyrasta z du-chowege gruntu tego społeczeństwa, które go wydało. Niezawsze jednak poddawanie się pewnej jakiejś grupie społecznej i solidaryzowanie się z nią, oznacza już zupełną zależność jednostki od owej grupy. Można być bardzo posłusznym poddanym i pokornym, a pomimo tego niezależnym. Często np. poddanie się silnej grupie, gdy jest spowodowane naciskiem zewnętrznym, pociąga za sobą budzenie się tern inten-zywniejszej N-i wewnętrznej. Można ją zachować w całej pełni także i wówczas, gdy poddanie się grupie płynie z głębi przekonania wewnętrznego i gdy pochodzi z tego, co nazywamy dobrą wolą. Taka zależność wynikająca z dobrej woli jest w gruncie rzeczy najwyższą N-ą, gdyż polega na przezwyciężeniu samego siebie. Najtrudniejsze zaś i największe jest zawsze— jak to wyraził się już Demokryt—zwycięstwo odniesione nad samym sobą.— Ad. 3). Niezależność może dotyczyć także różnych grup społecznych między sobą. Mówimy przecież o niezależności państw, narodów o niezależności warstw społecznych i t. d. Gdy o takiej niezależności zbiorowej jest mowa, wypada uwydatnić dwa jej główne rodzaje tj. N. polityczną i społeczną. Pierwsza odnosi się do swobodnego kierowania własnem życiem i organizacyą, tak zwaną polityczną, grupy, druga zaś dotyczy swobody w życiu domowem, ekonomicznem, w wyborze pracy, przenoszenia z miejsca na miejsce, wyboru przekonań i t. d.; jeżeli w tern wszystkiem jedna grupa społeczna znajduje się w takim stosunku do drugiej, iż ta stanowi o wszystkiem, co tamtej pierwszej dotyczy, bez oglądania się na nią, a często wbrew jej potrzebom, w takim razie mamy stosunek zależności społecznej, Zwykle tak bywa, iż N. lub zależność społeczna i polityczna idą ze sobą w parze i wpływają na siebie wzajemnie. Zdobywanie praw politycznych wytwarza także N. społeczną, na odwrót grupy społeczne, które stają się pod względem ekonomiczno-społecznym niezależnemi, uzyskują zwykle z czasem i większą N. polityczną. Objaw ten stanie się dla nas zrozumiałym, jeżeli rozważymy, że życie polityczne jest także tylko pewną stroną i wynikiem powszechnego życia społecznego.— Wyraz N. zdarza się i w iu-nem jeszcze znaczeniu tj. w znaczeniu ściśle naukowo -filozoficznem. Np. różne kierunki filozoficzne rozprawiaią o N-i przedmiotu, czyli rzeczy od naszego poznania, lub o N-i różnych

M. S.

J. Rei.

treści w świadomościach naszych, występujących od samejże osobistości świadomej. Nie ulega wątpliwości iż zależnem w naszej treści od nas samych można nazwać to tylko, co nie stanowi koniecznej i wspólnej istoty, będącej niejako dorobkiem rozwijającego się życia i gatunków.— Może istnieć także N. między faktami, zjawiskami, rzeczami. Jeżeli przebieg jednego szeregu faktów w niczem nie wpływa na przebieg drugiego szeregu i na odwrót, to mówimy, że takie szeregi są od siebie niezależne. Jeżeli jakiś fakt jest możliwy bez względu na to, czy inny fakt stanie się lub nie stanie, to wówczas mówimy o ich N-i od siebie. Możemy np. powiedzieć, iż co się dzieje na ziemi, niezależne jest od tego, co się dzieje na Marsie i na odwrót, Przy stwierdzaniu jednak N-i faktów, należy być bardzo ostrożnym, im głębiej bowiem wnikamy w porządek wszechrzeczy, to okazuje się solidarność i zależność wzajemna, sięgająca wszędzie i ogarniająca wszystko.— Por, Społeczeństwo, Socyologia, Interes, Moralność, Wytwórczość, Solidarność, Zależność.

Niezamyśl, wieś w W. Ks. Poznańskim, w pow. Sredzkim, nad jeziorem, o 10 kim. od Środy. Kościół parafialny, mieszk. 144. N. pamiętny jest walką z Krzyżakami w r. 1331. Mieszkańcy Btawili im wtedy opór zacięty i zatopili obszar rozległy wodą, puszczoną z jeziora.

Niezapominajka — Myosotis L.— jest to jedna z bardzo miłych i ogólnie znanych roślin krajowych, należących do rodziny szorstko-liściowych (Borraginaceae), rosnących nad brzegami rzek, stawów, na mokrych łąkach i po lasach. Kwitnie prawie przez całe lato. Na Litwie, Podolu i w Galicyi wschodniej, zowią ją niezabudką; ks. Jundziłł w swojej florze Litwy nazywa ją P a ci erz y c z k ą, lud zaś w niektórych okolicach ptasiem oczkiem. Najpospolitsza ze wszystkich jest N. błotna (i/, palustris With.) o łodydze wysokiej od 5— 15 cm., gałęzistej, nieco kańciastej, i, tak jak liście, pokrytej krótkiemi, białemi i przytulone-mi włoskami. Liście skrętoległe, lancetowate, ku końcom zwężone, siedzące i jasno zielone. Kwiaty zebrane są zwykle w podwój nem, spi-ralnem gronie i stoją na końcu łodygi. Kielich, pokryty krótkiemi włoskami białemi, jest pię-ciozębny, a po przekwitnięciu otwarty. Korona pięciopłatkowa, rozpłaszczona, o krótkiej rurce, jest z początku różowo-czerwona, a później pięknie niebieska. Gardziel korony zamknięta jest pięcioma osklepkami, pod któremi znajduje się pięć pręcików. Słupek jest jeden. Owoc składa się z czterech czarnych, jajowato trój-kańoiastych orzeszków. Rośnie wszędzie na łąkach mokrych, na brzegach rzek, potoków i stawów. Kwitnie od maja i nieraz aż do późnej jesieni. Jej liczne odmiany różnią się między sobą owłosieniem, które albo ściśle przylega lub też odstaje.— Na mokrych i bujnych łąkach, szczególnie na podłożu piaskowem, a nigdy wapnistem, rośnie M. caespitosa Schultz.— której łodyga nieraz czołga się po ziemi i wypuszcza małe i cienkie korzonki. Liście lancetowate, jak i łodyga, pokryte są włoskami małemi, a pędy kwiatowe, czasem do 15 cm. wysokie, mają, podobnie jak u poprzedniej, rozpłaszczone niebieskie kwiaty, tylko nieco mniejsze. Kwitnie w czerwcu i lipcu.— Często zaś, szczególnie w okolicach górzystych, w Alpach, a także i w naszych Tatrach, spotyka się N-kę leśną (M. silvatica Hoffmann), której korzeń, nadzwyczaj gałęzisty, jest dwu lub kilkoletni. Łodyga tejże dorasta do 30 cm. wysokości; liście ma siedzące, lancetowate, z których kątów wychodzą kwiaty zebrane w grona. Korona tychże składa się z pięciu płatków, ślicznie blado-niebiesko zabarwionych. Kwitnie od kwietnia do czerwca, a w Alpach i do sierpnia. Często hodują ją, jako roślinę ozdobną, tembardziej że sama się rozsiewa i szybko rozrasta. Odmianą tejże jest M. silvatica var. alpestris Koch. — nieco niższa, grona kwiatowe krótsze, gęściej owłosiona, i często z kwiatami białemi.— W okolicach pod-alpejskich, szczególnie w lasach tamże, rośnie M. variabilis, M. angelis, podobna bardzo do M. alpestris, tylko gęsto owłosiona, o liściach górnych lancetowatych, szerokich, a dolaych ło-patkowatych. Kwiaty jej są początkowo żółte, późuiej czerwonawe, a w końcu niebieskie. Hodują ją także jako roślinę ozdobną. Kwitnie od czerwca do września. W tymże samym czasie M. intermedia Link.— o łodydze rozgałęzionej i po ziemi się rozścielającej, o liściach szerokich, lancetowatych, o kwiatach niebieskich, rzadko białych, zebranych początkowo w spiralne grona zbite, a później, w miarę dojrzewania owoców, znacznie się rozluźniających. Kielich pię-ciodziałkowy okryty jest licznemi haczykowate-mi włoskami, a po przekwitnięciu zamknięty i odstający od łodygi. Podobna bardzo do tejże, iż nieraz trudno na pierwszy rzut oka ją odróżnić, jest M. arvensis Sibth. Wszędzie zaś po polach, nad rowami, po piaskach rośnie jeszcze wiele innych odmian N-ki (np. M. versicolor Persoon, M. stricta Link.) o kwiatach jednakowo mniejszych i już nie tak pięknie zabarwionych.— N-ki nie mają żadnego znaczniejszego użytku, a hodowane bywają wyłącznie, jako kwiatki ozdobne, nadzwyczaj miłe dla oka. Natomiast wspominają ją często poeci, jako symbol pamięci i wierności, gdyż wianuszki lub bukieciki z niej uwite, a włożone do naczynia z wodą długo bardzo kwitną nie więdniejąc. Po utracie jednak życia, podobnie jak wszystkie szorstko-liściowe, mimo najlepszego zasuszenia zwykle czernieją.

Niezawisłość, ob. Niezależność. Niezborność wzroku, nazwa polska Astyg-m a ty z mu (ob.).

cza.

Niezbywalność, niezbywalny, pojęcie przeciwstawne możności zbycia, odstąpienia, zrzeczenia się.—a) W zakresie prawa publicznego, inaczej państwowego, zasada N-i jest uznana i uświęcona dopiero od kilku stuleci. W Wiekach Średnich monarchowie uważali dzielnice swe za własność prywatną, za przedmiot kupna, przedaźy, spadku, zamiany. Podobny stan długo trwać nie mógł, tak w interesie narodów, jak i władzy panującego.—Dziś ściśle teorya i ustawy określają stosunki prywatne i publiczne naczelników państw. Obszar krajowy jest w zasadzie N-y. Zdarza się jednak potrzeba zamiany, korzyść wyjątkowa, regulacya granic, albo wypada stwierdzić fakt dokonany skutkiem klęski wojennej, rewolucyi, wtedy z góry ustawy ustrojowe zastrzegają, aby traktaty odstępujące jakąś cząstkę obszaru, były zatwierdzane przez sejm (Konst, niem. art. 11 i 78, Konst, austr. z d. 21/X r. 1867 56 i z d. 21/XII r. 1867 art. 11). Już Grotius (ob.) podniósł kwestyę, że sam traktat i uchwała parlamentu nie wystarcza, lecz uależy zapytać się ludności miejscowej. Owa wola swobodna objawić się ma prawo w dwojaki sposób, przez t. zw. opeyę (ob.), t. j. że każdemu mieszkańcowi odstąpionej części obszaru krajowego służy w pewnym okresie czasu możność wyboru między obywatelstwem dawnem a no-wem,— albo za pomocą t. zw. plebiscytu (ob.), czyli głosowania publicznego wszystkich mieszkańców. Propozycyę np. ostatnią Bismarck odrzucił co do Alzacyi i Lotaryngii, a w § 2 traktatu frankfurckiego z d. 10 maja r. 1871 zastrzeżona została opcya. W państwie znów Ko-ścielnem, po włączeniu go do Zjednoczonych Włoch, ludność wyraziła swą zgodę, jakkolwiek są pogłoski o przebranych żołnierzach przy urnach, celem ustalenia znacznej większości. b) W zakresie stosunków publiczno-prywatnych i ściśle cywilnych, trzeba stwierdzić przepisy rzymskie de rebus privatorum dispositioni nun subiectis (majątki państwa, świątyń, gmin) oraz podział na res divini et liumani iuris. Ostatnie różnice przyjęło prawo kanoniczne, wznawiając nazwy res sacrae et sanctae. —W dawnej Polsce odróżniano jeszcze rzeczy uświęcone, których gwałciciel i przy właściciel wyjątkowo surowej ulegał karze (np. groby, cmentarze, świątynie, kaplice, budowle sądowe, sejmowe, znaki graniczue, krzyże i t. d.). Wyliczonym przedmiotom odpowiadają w starej niemczyźnie befriedete Sachen.— Wogóle wszędzie wszystkie rzeczy mające charakter użytku publicznego, dopóki nie zmienią tego przymiotu, są niezbywalne (np. drogi, rzeki splawne, porty, przystanie, twierdze, kościoły, dobra instytucyjne, gminne, państwowe). Jedne z nich mogą utracić swój charakter, jak up. rozbrojenie fortecy, zamulenie rzeki; co do innych ustawy przepisują wyjątkowe warunki zbytu i utrudnienia. Od rzeczy

użytku publicznego odróżnić trzeba rządowe, w których rząd jako taki, lub pojedyńcze mini-steryum jest właścicielem cywilnym. Wtedy zwykła decyzya wystarcza do zmiany posiada-

F. O.

Niezdolność: (prawo) pojęcie przeciwstawne zdolności (ob.), która bywa rozumiana bądź z wy-czajowo, jako wrodzony, ogólny przymiot umysłu człowieka, który łatwo nabywa wiedzę, szybciej pojmuje, lepiej coś wykonywa, lub szczegółowy w kierunku tylko nauki, sztuki, przemysłu, handlu, odkryć, wynalazków i t. p.—bądź w znaczeniu prawnem, gdy obywatel posiada wszelkie dane, czyniące go zdatnym do tego, aby był w najszerszym zakresie podmiotem (su-bjektem) prawa. Z kolei więc N. wynika, czy z ustawy ograniczającej do pewnego stopnia jednostki czasowo, stale, czy z mocy wyroku sądowego. Jest właściwie „fikcyą jurydyczną”, domniemaniem z góry powziętem o braku, albo przesądem, zabytkiem szczątkowym uprzedzeń, albo normą w interesie państwowym. — W zasadzie wszyscy obywatele powinni być jednakowo zdolni do uprawnień. Ograniczenia są ze względu na wiek. płeć, stan umysłowy, cielesny, klasę towarzyską i pochodzenie. Co się tyczy wieku, zdolność prawna jest zawieszona częściowo u małoletnich (ob.). Co się tyczy płci, kodeksy cywilne, europejskie, z małym wyjątkiem, oddają mężatki pod władzę męża, wymagając do ważności aktów asystencyi jego i zezwolenia. Tu należą szranki stawiane z góry kobietom co do udziału w radach familijnych, usunięcia ich od urzędów, praw wyborczych, szkół wyższych. Rozumie się, że owe szranki, zdolności tyczące się, są przesądem odwiecznym, Choroby znów umysłowe, kalectwa (szczególnie ślepota, głuchoniemota, niemoc płciowa), marnotrawstwo są przyczyną ograniczeń słusznych. Gdy mowa o klasie, pochodzeniu, ustawy ongi obowiązujące zawierały więcej zagród, znaków ostrzeżenia: dotąd nie dalej. Szlachcie zabraniano trudnić, się handlem, mieszczanom nabywać dobra ziemskie, mnichom przyjmować spadek i t. p. Dzisiejsze ograniczenia są w interesie państwowym jak np: co do Żydów, co do narodowości polskiej, co do włościan, co do cudzoziemców (ob.).—Pod względem spadkobrania niegdyś istniały całe szeregi różnic w zdolnościach tyczących się kobiet, szlachty, mieszczan, pokrewieństwa, starszeństwa. Klątwa społeczna od kołyski spotyka jeszcze dzieci zrodzone z kazirodztwa, cudzołóstwa i częściowo wszystkie nieślubne. W ogóle zmniejsza się coraz bardziej owa sztuczna N. prawna, ale całkowicie jeszcze nie wygasła w Europie.—Od N-i trzeba odróżnić niegodność. Niezdolnego prawa są czasowo lub na zawsze zawieszone (np. skazanego na pozbawienie wszystkich lub szczególnych praw stanu). Niegodny przez czyny swe je utracił, jak w kod. cywilnym Napoleona

p. o.

Fig. 192. Niezgoda, herb polski.

D.

Z. W.

S D.

ten, kto wyrokiem uznany jest za sprawcę morderstwa lub usiłowania zabójstwa, lub niedo-noszącym o tern przestępstwie, spełnionem na spadkodawcy. Podobny przepis zawierał już statut wiślicki (Vol. leg. I fol. 26).

Niezgoda, herb polski. Na tarczy w polu błękitnem podkowa srebrna, barkiem do góry obrócona, mieczem w poprzek w lewo przeszyta; w jej środku między ocelami strzała żeleź-cem na dół. Nad hełmem w koronie szlacheckiej ogon pawi. Niektórzy kładą trzy pióra strusie białe. Jeden ze starszych herbów polskich, podług heraldyków powstał z herbu Dołęga (ob ). Z pieczęci średniowiecznych z N-ą nie dochowała się żadna; w zapiskach sądowych również omawianego herbu nie spotykamy; z heraldyków podaje go pierwszy Paprocki. Pieczętują się Niezgodą rodziny: Baranowskich, Bohdanowiczów z odm., Boniszków, Boyów, Bujewiczów—Wyżla-cińskich, Butwiłłów, Poborskich, Gomontowiczów, Kło-nickich, Kołomyskicli, Lewandowskich, Łętowskich, Marynowskich, Miń-kowskich, Naganowskich, Napolskich, z odm., Radoszewskich, Radziszewskich, i Uderskich.— Źródła: Paprocki, Okolski, Niesiecki, Kuropatnicki, Wielądko, Borkowski, Polaczek.

Niezgorzeń — nazwa, proponowana przez Zdzitowieckiego na oznaczenie minerału azbestu, (gr. otaßsatoa= niewygasły, nigdy nieprzestający żarzyć się), a to dla tego, iż minerał ten żar jak największy znosi bez żadnej dla siebie szkody.

Niezmiennik (mat.). Gdy formę algebraiczną, t. j. funkcyę jednorodną całkowitą dwu lub więcej zmiennych poddajemy przekształceniu liniowemu (t. j. wprowadzamy nowe zmienne, połączone z dawnemi za pomocą związków stopnia pierwszego), wtedy występują pewne funkcye spółczynników formy, mające tę własność, że wyrażenia tych funkcyj, po uskutecznionem przekształceniu formy (t. j. przez spółczynniki formy przekształconej) równają się wyrażeniom ich pierwotnym (t. j. przez spółczynniki formy danej), pomnożonym przez pewną potęgę wyznacznika (modułu) podstawienia. Takie to funkcye nazywają się N-ami formy danej. Jeżeli F oznacza funkcyę przed przekształceniem formy, F tęż funkcyę po przekształceniu, m wyznacznik podstawienia, wtedy F = F. m *, gdzie h jest liczbą całkowitą. Takim np. N-iem dla formy kwadratowej ax² -f- 2 bxy -)- c y% jest jej wyróżnik b² — a c. W przypadku, gdy wykładnik Ic we wzorze powyższym jest zerem, będzie F = F; funkcya F pozostaje niezmienna i nazywa się N-iem bezwzględnym. Określenie N-ika pozostaje bez zmiany, gdy zamiast jednej formy rozważamy pewną ich liczbę, czyli układ form i poddajemy je wszystkie przekształceniu liniowemu; N-ik zależy wtedy od spółczynników wszystkich form układu i nazywa się ich N-iem jednoczesnym. Takim np. N-iem dla układu form liniowych jest wyznacznik spółczynników tego układu.—Nauka o N-kach, jeżeli pominiemy początki jej u La-grange’a i Gaussa, jest wytworem nowszych czasów, a miąnowicie drugiej połowy ubiegłego stulecia. Powstała ona i rozwinęła się dzięki .pracom Sylvestera, Cayleya, Hermite’a, Clebscha, Gordana, Mertens a, Hilberta i innych; dziś jest ona gałęzią Algebry nowoczesnej i znajduje ważne zastosowanie w Geo-metryi analitycznej. Zarys rozwoju teoryi N-ków znaleść można w pracy Fr. Meyera (Przekład polski, Warszawa 1899), Krótkie przedstawienie jej twierdzeń w „Repertoryum matematyki wyższej” E. Pascala, T. I, str. 246—280 (Warszawa 1900), wykład pewnych jej części dawniejszych w tomie II „Algebry” Sągajły (w przekładzie z Sal mon a, Paryż 1875).

Nieznanów, po rusku Neznaniw, wieś w Galicyi Wschodniej, w pow. Kamioneckim, o 17 km. od Kamionki Strumiłowej. Cerkiew unicka, szkoła jednoklasowa i kasa pożyczkowa. Mieszk. 1294 (r. 1880). W lasach pobliskich ślady dawnego grodu i uroczyska pogańskiego.

Nieznański Ignacy, (* w Mławie d. 2 czerwca r. 1800—f po r. 1869) lekarz. Do nauk zowodu swego przykładał się w uniwersytecie warszawskim od r. 1819 i w r. 1824 osiągnął dyplom magistra medycyny i chirurgii. W tym samym roku był mianowany lekarzem bataljono-wym w pułku 3-im strzelców pieszych wojska polskiego; w r. 1826 przeniesiono go do Augustowa, gdzie przy kanale tamtejszym pełnił służbę do końca listopada r. 1830.— Podczas wojny r. 1831 został naprzód lekarzem sztabowym pułku 3-go piechoty, oraz sprawował później obowiązki lekarza dywizyi piątej. Za pełnienie gorliwe służby nagrodzony był krzyżem virtuti militari. Po wojnie czas niedługi przesiedział w Iglawie na Morawach.— W r. 1832 powrócił do kraju i osiadł w Lipnie, by zająć się tam wykonawstwem sztuki swej. Po dwu latach przeniósł się stamtąd do Raciąża, nako-niec w r. 1838 osiadł w Płocku, gdzie został lekarzem w szpitalach: więziennym, św. Anny i św. Trójcy, później nadto członkiem honorowym Urzędu lekarskiego gub. Płockiej. W roku 1850 mianowano go akuszerem gubernialnym; obowiązki te spełniał do r. 1867, poczem dwa lata był lekarzem powiatowym płockim. W roku 1869, dosłużywszy się emerytury, ze służby

ustąpił.— Por. S. Koźmińskiego lek. pols.” (str. 354).

„Słown.

Dr. J. P.

chą—prawie bez wydzielania się śluzu.— Co się tyczy błon śluzowych, to znajdujemy ję, w następujących narządach ustroju, a mianowicie: błona śluzowa wyścieła sobą drogi oddechowe (nos, jama noso-gardzielowa, krtań, tchawica, oskrzele, płuca), dalej znajdujemy ją w przewodzie pokarmowym (jama ustna, przełyk, żołądek, kiszki); odnajdziemy ją w drogach moczowych (cewka i pęcherz moczowy, moczowo-dy, miedniczki nerek) i w narządach płciowych (wargi sromne, pochwa, macica, jajowody); wreszcie mamy błonę śluzową w oku (łącznica, czyli spojówka, kanał łzany), w uchu (bębenek, ucho średnie, trąbka Eustachego) i w drogach żółciowych, (pęcherz żółciowy, i przewody żółciowe).— Teraz z kolei rzeczy wypadnie mówić o przyczynowości N-u. Przyczyną jego— jest przyczyna stanu zapalnego wogóle; a zatem są to rozmaite podrażnienia, które podzielić należy na dwie grupy—przyczyny miejscowe i ogólne. Grupę pierwszą stanowić będą wszystkie wpływy szkodliwe natury mechanicznej, cieplnej i chemicznej. Tutaj zaliczyć trzeba zapalenie nieżytowe łącznicy—wskutek wpadania pyłu lub piasku do oczu; szkodliwe również będzie dostanie się do oka płynu gryzącego, jakiegokolwiek.— Spotykamy często N. krtani—wskutek wdychania gazów szkodliwych. Wreszcie tutaj przytoczyć można cały szereg Nów dróg oddechowych, wynikających z zajęcia lub zawodu—(piekarze—mąka, tkacze—wełna, bawełna; tokarze—pyłki metalowe i drzewne, kamieniarze—wapniak, marmur i t. p.). —Słowem tutaj jak i wogóle wszędzie przede wszystkim działają te podrażnienia, które pozostają w naj-bezpośredniejszym stosunku, związane są niejako organicznie z działalnością danego narządu— jak naprzykład powietrze zepsute i zanieczyszczone z drogami oddechowemi; pokarmy nieodpowiednie i niezdrowe, otrucia, alkohol, tytoń z drogami pokarmowemi, (nieżyt gardzieli, żołądka). Skład nieprawidłowy moczu (piasek moczowy, kamienie nerczane) odgrywa rolę znaczną w powstawaniu N-u miedniczek, pęcherza moczowego. — Do grupy drugiej przyczyn nieżytu—zaliczamy tak zwane ogólne.— N-y te powstają pod wpływem wydzielającego się z ustroju jadu—przez błony śluzowe.— Tak mamy zapalenie rtęciowe dziąseł; przy otruciu kantary-dami spostrzegamy zapalenie miedniczek i pęcherza moczowego; używanie jodu również wywołuje zakatarzenie; mocznica powoduje rozwolnienie. Do szeregu przyczyn, ułatwiających powstawanie różnych stanów nieżytowych, należy też zaziębienie— zastoje wskutek wady serca i chorób wątroby (cirrhosis). Wreszcie wybitną rolę tutaj odgrywają choroby zakaźne.— W przebiegu dajmy na to odry, spotykamy N.

Niezupełne równania, ob. Równanie.

Nieżów starostwo, Ob. Nieżyńskie star.

Nieżyń, miasto powiatowe w gubernii Czer-nihowskiej, nad Osterą, staoya drogi żel. z Kijowa do Kurska. Posiada instytut historyczno-filologiczny (dawniej liceum ks. Bezborodki) gimnazyum, szkołę powiatową; szpital i dom inwalidów; świątyń prawosławnych 13 i dwa monastery, kościół katolicki i bóżnicę; sąd okręgowy. Mieszkańców 15 537 (r. 1896), w tern 271 katolików. N. prowadził niegdyś ożywiony handel z Turcyą, Włochami i Archipelagiem; handel ten obecnie znacznie podupadł. Głównym jego artykułem jest teraz tytuń (półmiliona pudów rocznie) i jarzyny solone (10 tys. beczułek). —

N. jest miastem bardzo starożytnym, założonym prawdopodobnie za Jarosława (ob.); później uległ zniszczeniu. W r. 1514 N. zostaje miastem pułkowym, później królewskim; prawo miejskie otrzymał w r. 1618. W r. 1664 N. wcielony został do Rossyi; od r. 1712 jest miastem powiatowym.—Od czasu zawojowania półwyspu Bałkańskiego przez Turków w N-u i okolicach osiadło wielu wychodźców greckich.

Chmielnicki w r. 1657 nadał osiadłym tu Grekom obszerne przywileje, potwierdzone przez władców późniejszych. Ostatnie resztki samorządu greckiego przetrwały do roku 1870.

Osadnicy greccy podnieśli handel do tego stopnia, że N. stał się wkrótce rynkiem bardzo poważnym; na jarmarki zjeżdżali tu kupcy z Polski, Niemiec, Turcyi i Grecyi. Po posunięciu granic Rossyi do morza Czarnego, a zwłaszcza po zbudowaniu sieci dróg żelaznych, handel tutejszy znacznie podupadł.— P o wiat Ni eż y ń-s ki zajmuje 2 511 wiorst kw., mieszkańców li-

czy 148 863 (r. 1896).

ig. P.

Nieżyńskie starostwo niegrodowe w b. województwie Mścisławskim, zwane też Nieżów starostwo, było częścią oderwaną od starostwa Łaryanowskiego; płacono z niego do roku 1772 kwarty złp. 7 i gr. 20, hiberny złp. 120.—

Red.

Por. h ary an ó w.

Nieżyt, czyli katar (łac. catarrhus z gr.

%atappstv^=ściekać) —jest jedną z postaci zasadniczych zapalenia z siedliskiem w błonach śluzowych (ob.). Nieżytowo zmieniona błona śluzowa ukazuje się nam gorącą, czerwoną, przekrwioną, nacieczoną, spuchniętą (nabrzmiałą), gruczoły śluzowe w niej wydzielają w ilości zwiększonej wytwór swój, śluz; pod drobnowi-dzem spostrzegamy miejscami złuszczenia nabłonka, zaniki małe; wreszcie spotykamy często znaczną ilość ciałek ropnych. Tak bywa w okresie ostrym. W przypadkach przewlekłych - obraz się zmienia; z początku widzieć się dają sprawy przerostowe (por. Przerost), później atoli wy- łącznicy oka, nosa i krtani, oskrzeli i czasami występuje sprawa zanikowa. Widzimy wówozas nawet zapalenie nieżytowe płuc (bronchopneumo-błonę śluzową o kolorze ciemno - szarym, su- nia); przymiot (ob.) idzie w parze naprzy-

127

Enc. Powsz. Illustr. S. IŁ Zesz. 16. T. II.

kład z nieżytem krtani (laryngitis). Rzadko która z chorób zakaźnych nie wywrze swego wpływu złośliwego na błony śluzowe. Szczególnie smutnej sławy zażywa płonica (scarlatina). — zapalenie gardzieli, ucha średniego, silne rozwolnienie (biegunka) towarzyszą jej zazwyczaj.

wadzających nieraz chorych do ciężkiej hypo-kondryi—powstaje nd tle N-u przewlekłego żołądka i kiszek. Niemniej przykra bywa rzeżączka przewlekła z zapaleniem nieżytowem gruczołu krokowego (prostatitis).—W przypadkach przewlekłych nigdy prawie nie widzimy podwyższenia ciepłoty, chyba gdyby sprawa się zaostrzyła.—Nakoniec do objawów ogólnych, spotykanych w N-ach przewlekłych, dodać należy chudnięcie i małokrwistość.— Co się tyczy objawów miejscowych przy N-ach—to podzielić je wypadnie na objawy podmiotowe i przedmiotowe.— Znane wszystkim są objawy podmiotowe przy N-cie nosa, znane uczucie w brzuchu przy rozwolnieniu, w gardle—podczas zapalenia jego.— Znamy wszyscy uczucie łechtania, drapania. gdy krtań dotknięta jest N-em. Uczucie— jakby w piersiach było wszystko obdarte lub czemś posypane — zwykłą jest skargą chorych na zapalenie ostre oskrzeli. Ból nad kością łonową i uczucie potrzeby ciągłego oddawania moczu towarzyszą zapaleniu pęcherza; ciągłe parcie na stolec zapaleniu odbytnicy.— W przypadkach N-u ostrego narządów trawienia często mamy ból w dołku (przy zajęciu żołądka),— w okolicy pępka (przy N-cie kiszek cienkich). Ból w okolicy lędźwiowej towarzyszy N-owi miedniczek nerczanych. Cierpiąc na N. żołądka, szczególnie przewlekły, doznajemy wrażeń przykrych, podmiotowych—w postaci uczucia zapachu stęchłych jaj, zgagi (ob.). Słowem objawy przedmiotowe występują pod postacią jakiejś nieokreślonej ciężkości (pełność, palenie, dławienie); dalej pod postacią zboczeń czucia, (drapanie, łechtanie); nakoniec jako ból (kolki); wszystkie te objawy podmiotowe znacznie potęgują się wskutek najlżejszego, zwykłego, fizyo-logicznego, że tak powiemy, podrażnienia.— Ból w rzeźączce szalenie się wzmaga, gdy chory chce oddać mocz.— Jakiś kawałek chleba dla chorego na N. ostry jamy ustnej, gardzieli lub żołądka cierpiącego, — staje się powodem bardzo dotkliwego nieraz bólu. Prosta rozmowa staje się niemożliwą dla chorego na N. ostry krtani.— Brak powonienia spotykamy w N-ach nosa; brak łaknienia w N-cie żołądka. Przykry smak i zapach z ust mamy w N-cie jamy ustnej. Niemożność patrzenia na światło idzie w parze N-em łącznicy. N. pochwy i gruczołu krokowego zwiększa znacznie popęd płciowy.— Wśród objawów przedmiotowych przedewszyst-kiem widzimy na dostępnych dla oka błonach śluzowych—zmiany wyżej opisane. Język bywa obłożony; plwocina gęsta—wydziela się z dróg oddechowych; w moczu, w kale odnajdujemy— śluz i ropę, czasem kamyki.— N. ma własność z jednej strony rozszerzania się coraz dalej po powierzchni błon śluzowych, zajmując je coraz więcej—z drugiej przenika też czasami w ich głąb. Zrozumiałe więc będą te przypadki, gdzie

W chorobach gorączkowych spra-

wnośó soków trawiennych jest znacznie obniżona (brak kwasu solnego) — dalej działalność ruchowa zbyt leniwieje, — słowem praca trawienia odbywa się w takich warunkach nieprawidłowo; powstaje cały szereg szkodliwych wytworów pobocznych, drażniących błonę śluzową bezpośrednio. Są wreszcie osoby z pewnym usposobieniu ogólnym (zołzy, błędnica, krzywica)—nadzwyczaj wrażliwe na wszelkie wpływy szkodliwe i przeto często zapadające na rozmaite N-y (gardła, migdałów, nosa i ucha, upła-wy). —Również bardzo skłonne do wszelkich N-ów bywają kobiety w czasie miesiączki. — Warto tutaj wspomnieć o grypie (influenza), której tak wyłącznie często przypisujemy powstawanie N-ów.—Poznawszy przyczyny, należałoby z kolei rzeczy przystąpić do obznajmienia się z objawami klinicznymi N-ów.— Dla ułatwienia sobie sprawy podzielimy objawy chorobliwe przy nieżytach ostrych—z jednej strony na objawy ogólne, z drugiej na miejscowe. Do pierwszych zaliczymy zwłaszcza gorączkę i połączone z nią, lub powstające samodzielnie,—uczucie niedomagania i osłabienia ogólnego, niechęć do pracy i t. d. —Stosunkowo wysoką gorączkę spotykamy przy zapaleniu nieżytowem gardzieli, migdałów i błony śluzowej dróg oddechowych, W ostatnim przypadku, w miarę opuszczania się sprawy chorobnej, poczynając od krtani w kierunku płuc— ciepłota występuje tym wyższa. Gdy przy zapaleniu oskrzeli wynosi ona 38°, w zapaleuiu płuc dochodzi już do 40°.—Stany nieżytowe narządów trawienia nie wywołują znacznego podniesienia ciepłoty.—Zapalenie pęcherza nieżytowe, ropne przebiega często przy 40°. Rzeżączka (ob.) występuje z niedużą gorączką lub zgoła bez niej.— Zapalenie śluzówki oczu, ust przebiega prawie zawsze bez gorączki wszelkiej. Niedomaganie ogólne i niechęć do pracy mogą być objawem gorączkowym, zależnym od wysokiej ciepłoty,— może powstać również wskutek samootrucia ustroju wytworami nieprawidłowej fermentacyi, dajmy na to w narządach trawienia,—wreszcie mogą być skutkiem przykrych wrażeń i bólów doznawanych w miejscu zapalenia.— Do objawów ogólnych należy dodać jeszcze duszność — na-przykład przy rozlanem zapaleniu oskrzeli (bronchitis diffusa); przy krupie rzekomym przypadki duszności dają nieraz nadzwyczaj przykry obraz duszenia się. — W N-ach przewlekłych częściej mamy do czynienia z objawami ogólne-mi, powstałemi wskutek samootrucia ustroju.—

Tak nastrój przykry, ból głowy, zawroty, i wiele, w ele więcej wrażeń nieprzyjemnych, dopro- zaczęło się od prostego N-u nosa,—sprawa jed-

nak nie umiejscowiła się, lecz przeszła na jamę noso - gardzielową, trąbki Eustachego, ucho średnie (sznm w uszach, ogłuchnięcie czasowe)— z jednej strony,—z drugiej spuściła się na krtań, tchawicę, oskrzele, i t. d. Wgłąb zaś idąc sprawa prowadzi do rozszerzania oskrzeli miejscowego (Bronchectasis) lub wywołuje zmiany inne np. w pęcherzu moczowym. — N. w swym rozwoju ma przebieg stały. Zatem w pierwszych dniach np. N-u krtani, tchawicy lub oskrzeli—plwociny prawie że niema, doznajemy raczej uczucia suchości; plwocina, jeśli jest, to nadzwyczaj ciągła z wielkim trudem można ją tylko wykrztusić; z biegiem jednak czasu, i rozwoju choroby prawidłowym, wydzielina—dajmy na to z nosa—z oskrzeli—znacznie się wzmaga, staje się ciekłej sza, łatwiej oddziela się. Chorzy wówczas mówią, że «kaszel suchy, stał się mokrym».—Teraz pomówić nam trzeba o zjawiskach odruchowych, spotykanych tak często podczas N-ów. Mamy tu na myśli skurcz powiek pod wpływem silnego światła, towarzyszący zapaleniu łącznicy; każdy z nas zna kichanie podczas N-u nosa i jamy noso-gardzielowej. Chorzy doznają mdłości, nudności, gdy trapi ich N. żołądka, parcia na stolec i mocz—gdy dotknięci są N-em odbytnicy i pęcherza moczowego; rozwolnienie towarzyszy N-owi kiszek; kaszel N-owi krtani oraz oskrzeli. Odruchy te uważać należy jako objaw t. zw. siły uzdrawiającej przyrody (vis medicatrix naturae), a to dla tego—że za pomocą rozwolnienia usuwane są fermenty szkodliwe z kiszek; kaszel zaś to samo spełnia w drogach oddechowych. Również ważny jest w tym kierunku odruch objawiający się w gruczołach zwiększaniem się ich wydzieliny. Zaproszone oczy, łzawiąc się zmywają łzą maleńkie proszki. Przy nieżycie jamy ustnej, występuje ślinotok. To samo spotykamy i w innych narządach. Wszędzie widzieć się daje ten ruchowy i wydzielniczy odruch jako wyraz samoobrony ustroju.— Teraz pozostaje nam już tylko dla całości obrazu klinicznego N-ów—dodać wszystkie objawy wtórne, wikłające się z N-em, Mamy tu na myśli powiększanie się gruczołów chłonnych w przebiegu zapaleń gardła, nieraz N-u nosa—jako wyraz podrażnienia ich. Dalej wskutek silnego kaszlu działalność oddychania i biegu krwi znaczniej jest upośledzona. W krztuścu (pertussis) spotykamy wybroczyny pod łącznicę i rozedmę ostrą płuc.— Na gruncie N-u przewlekłego oskrzeli rozwija się często gruźlica (ob.). — N. żołądka odbija się zgubnie na błonie śluzowej żołądka (por. Żołądek); prowadzi to do osłabienia ruchu robaczkowego jego, do zastoju pokarmów, gnicia i fermentacyi ich, a to znów z kolei rzeczy, drażniąc żołądek, podtrzymuje stan zapalny.— Zaburzenia trawienia wywołują czasami wysypki właściwe na ciele (herpes). Wreszcie pozostaje jeszcze jedno powikłanie, żółtaczka (ob.) wsku-

tek przejścia N-u z dwunastnicy (por. Jelito) na drogi żółciowe. Opuchnięty przewód żółciowy zamyka swe światło dla prawidłowego spływania żółci do kiszek;—żółó zatrzymana, wes-sana przez naczynia chłonne dostaję się do krwi. Następuję wówczas cały szereg objawów w skórze, w kiszkach i sercu.— W przypadkach N-ów przewlekłych w gruncie rzeczy spotykamy te same objawy, co i w ostrych, tylko — występują one słabiej, lecz trwają znacznie dłużej; często wreszcie wskutek warunków nieodpowiednich, szkodliwych—wszystkie objawy mogą się zaostrzać.— Co się tyczy rozpoznania, to oczywiste jest, że naruszenie czynności każdej poszczególnej błony śluzowej wystąpi zgodide z właściwością jej działalności prawidłowej: będziemy zatem mieli światłowstręt w zapaleniu łącznicy {conjunctivitis); ból w gardle—w zapaleniu jego. Smak przykry i ból przy jedzeniu dowodzi istnienia nieżytu błony śluzowej jamy ustnej; zatkanie przewodów nosowych, brak powonienia świadczy o chorobie nosa, służącego prawidłowo do ogrzewania wdychanego powietrza i oczyszczania go z kurzu, osiadającego na błonie śluzowej jego.— Kaszel, chrypka, męczenie się mówiącego—świadczy o N-cie krtani i t. d. Ciągłe parcie na mocz wskazuje na nieprawidłowy stan pęcherza, służącego również do dłuższego zatrzymywania moczu; wreszcie oddawanie prawidłowe odbywa się bez żadnych przykrości. To samo można powiedzieć o częstych wypróżnieniach stolca. Wreszcie nudności, zgaga, odbijanie się, wymioty, brak łaknienia, pełność i uczucie dławienia w dołku, mdłości, ból po jedzeniu w okolicy żołądka, ciężkość wielka— wszystko to razem wzięte świądczy nam dobitnie, że mamy do czynienia z zaburzeniami żo-łądkowemi. Objawy powyższe stoją w związku bezpośrednim ze znacznym brakiem kwasu solnego (pepsyna (ob.) może działać dobrze i z niewielką ilością kwasu solnego);—zależą również od zwiększonej ilości śluzu, z jednej strony wskutek swej alkaliczności zobojętniającego kwas solny żołądka, z drugiej strony— śluz w obfitości wydzielany oblepia sobą kawałki pokarmu, utrudniając przez to znacznie dostęp soków trawiennych do pokarmów spożytych; tutaj ma miejsce osłabienie ruchu robaczkowego, wskutek czego zależałe pokarmy w żołądku pod działaniem grzybków fermentacyjnych, spożytych z jedzeniem, zaczynają gnić i fermentować. Mamy więc uczucie zapachu stęchłych jajek, burczenie, obfitą ilość gazów. Wreszcie silnie podrażniona śluzówka kanału pokarmowego przez odruch wywołuję nadzwyczaj żywy ruch robaczkowy kiszek i następuje rozwolnienie. Zajęta nieżytem błona śluzowa żołądka traci swą zdolność chłonną, wskutek czego nagromadzają się w żołądku peptony (ob.), utrudniając znacznie trawienie.—Nie będzie od rzeczy zwrócić teraz uwagę na to, iż pod mia-

Dr. K. S.

Red.

nem N-u rozumiemy sprawę chorobną o pewnym już przeciągu czasu, w każdym razie niezbyt krótkim. Tak, przypuśćmy naprzykład, iż ktoś, oddychając w atmosferze jakiegoś gazu szkodliwego lub zanieczyszczonego powietrza, załzawił sobie oczy, wywołał obfity odpływ z nosa i że po usunięciu się jego z pod wpływu warunków szkodliwych — dajmy nato w godzinę, rzekomy N, już ustąpił -rozumie się, że nie nazwiemy takiej sprawy nieżytową.— Również nie będzie N-u, gdy ktoś obje się, zresztą pokarmami zupełnie zdrowemi,—uczuje pełność w dołku, nudzenie, może nakoniec nawet zwymiotuje zawartość żołądka. W obu przypadkach było tylko krótkotrwałe, aczkolwiek silne podrażnienie, które jednak nie doprowadziło jeszcze do nieżytu.— Rokowanie w N-ach bywa bardzo rozmaite. N-y narządów płciowych wogóle trudno się leczą i odgrywają znaczną rolę w powstawaniu niepłodności (ob.).—N-y narządów trawienia powstają najczęściej wskutek nieodpowiedniego odżywiania się. Regulując zatem dyetę można dużo zrobić w tym kierunku, naturalnie w sprzyjających po temu warunkach (wody mineralne, potrawy świeże, lekko strawne).—Trudniej znacznie dajemy sobie radę z N-mi dróg oddechowych. Hygjenę jedzenia daleko łatwiej zasto-sawać i wypełnić niż hygienę oddychania. Cóż naprzykład poradzić można tokarzowi, kamieniarzowi, piekarzowi, robotnikom w przędzalniach— słowem wszystkim tym, którzy z powodu rzemiosła swego, lub ulegając ciężkim warunkom życia, zmuszeni są oddychać pełnem kurzu wszelkiego powietrzem? To też gruźlica zbiera tutaj bogate swe żniwo.— N-ów, zwłaszcza przewlekłych, nigdy zaniedbywać lub lekceważyć sobie nie należy, trzeba więc zawczasu uciekać się do pomocy lekarskiej, prawidłowej, unikając wszelkich środków i środeczków domowych, częstokroć w tych razach po prostu szkodliwych. W leczeniu ich rola główna przypadnie zawsze zastosowaniu rozumnemu przepisów hygienicz-nych, chociaż nieraz, szczególnie na początku leczenia, przepisywauie leków aptecznych lub wód mineralnych bywa konieczne i bardzo pomocne, ale tylko wtedy, jeżeli się równocześnie zachowuje najsumienniej przepisy hygieny, zaniedbanie ich bowiem zawsze pociąga za sobą następstwa bardzo niepożądane.

Nieżyt żołądka (Catarrhus ventriculi), ob. Nieżyt.

Niflheim (—siedlisko a. świat mgły). Podług pojęć mitologii skandynawskiej, na początku, gdy nie było jeszcze nieba ni ziemi, nawet bogów, istniał jeno przestwór bezgraniczny i pusty (Ginnungagap), odpowiadający do pewnego stopnia Chaosowi (ob.) starogreckiemu. Otóż na końcu północnym przestrzeni tej przepaścistej powstał N. mglisty, ciemny i zimny, na południowym zaś Muspelheim (ob.), świat ognia, światła i ciepła. Oba światy te oddziela przepaść pierwotna. W N-ie znajduje się źródło, czyli studnia Hwergelmir, z której wypływa rzek 12, te zaś, oddalając się od początku swego, zamieniają się w szron i lód wieczny i zapełniają cały N. aż po przepaść oddzielającą go od Muspelheimu. Pod wpływem iskier stamtąd przelatujących i topiących lód odwieczny, wyłonił się z niego, jako pierwsza istota żywa, olbrzym nad olbrzymy, Y mir (ob.), z którego później powstały bogi oraz świat cały.— W N-ie ma swą siedzibę bogini Hel (ob.), zwaną Helheim. Jest to kraj ogromny, leżący w środku N-u, przecięty 32-a rzekami, wy-pływającemi wpólnie również ze źródła Hwergelmir, jedna z nich, Gjal, otacza dokoła Helheim, oddzielając go od reszty świata, przekroczyć ją można tylko po jednym moście, obitym złotem, strzeżonym przez dziewicę olbrzymkę, Modgudur, przed którą każdy przechodzący po moście opowiedzieć się musi.— Helheim jest pobytem dusz ludzi zmarłych ze starości lub z choroby, polegli na polu chwały dostają się bowiem do Wal halli (ob.). Ów Helheim, pomimo, że u narodów giermańskich od niego utworzono później nazwę piekła chrześciańskie-go (niem. Hölle, ang. Hell i t. p.), nie uchodził wszakże wcale za miejsce kary; tam przebywać właśnie miały jeno aż do końca świata dusze tych wszystkich, którym nie było dane zginąć śmiercią walecznych, nie cierpiąc jednakże bynajmniej. Dopiero gdy świat ten się skończy, nastąpi sąd, a wtedy dusze sprawiedliwe wejdą do nieba {Grimie), gdzie wieczna czeka na nie uciecha, potępione zaś, strącone będą do Nast-randu (^wybrzeże trupie). — W sam środek N-u zapuszcza się też jeden z trzech korzeni olbrzymiego jesionu Ygdrasil (ob.), ogryzany bezustannie przez węża Nidghögr, który go jednak zniszczyć nie może, ponieważ ożywia go wciąż woda ze źródła Hwargelmir.— (ob. Skandynawska mitologia).— Por. Pinn M a-gnu sen „Priscae veterum borealium mytholo-giae lexicon” (Kopenhaga 1828); W. Vollmer „Vollständiges Wörterbuch der Mythologie aller Völker” (Stuttgart 1851; wyd. 2-e) i S. Bugge „Studien über die Entstehung der nordischen Götter-und Heldensagen” (przekł. niem. 0. Brenne r a — Monachium 1889).

Nifo (Niphus) Augustyn, urodził się wr. 1472 w Kampanii, wychowywał się w Suessie. W Padwie zaznajomił się z Averroësem i Arystotelesem i zaczął od roku 1492 nauczać w Padwie, w Pizie, w Bolonii, w Salemie i w Rzymie, tak nazywanej filozofii perypatetyków. Wkrótce zyskał sobie jako lekarz, astrolog i filozof takie wzięcie, że Papież Leon X, pozwolił mu używać herbu Modyceuszów. Gdy w r. 151tf Pomponazzi napisał traktat „De immortali-tate animae”, wymierzył przeciw niemu N. pismo polemiczne „Tractatus de immortalitate amimae contra Pomponatium” (1521). Był on

ca

M. S.

Red.

z początku zwolennikiem teoryi Averroësa o jedności intellektu we wszystkich ludziach, później jednak wyrzekł się jej i przechylił się do zapatrywań platońskich i scholastycznych, dawniejszych. Napisał N. wiele prac przyrodniczych i politycznych, tych tu wymieniać nie będziemy, wspomnimy natomiast o jego dziełach filozoficznych. Następujące są najważniejsze: 1) „Commentarii super Aristotelis libros” 2) „De infinitate primi motoris” (1504), 3) „Dialecti-ludicra” (1521), 4) „De pulchro et amore” (1539). Umarł w Rzymie między r. 1545—50. Jego dzieła wyszły w druku w Wenecyi w roku 1559.—O Nifonie wiadomości znajdzie czytelnik w XVIII tomie pamiętników P. Ni cer ona, także G. Na u dé zamieścił we wstępie do „Opuscula moralia” (wyd. 1645), „De Augusti-no Nipho judicium.

Nifont św. (f w Kijowie w r. 1156) prawdopodobnie Grek z pochodzenia, mnich, znawca niepospolity kanonów i obyczajów Kościoła wschodniego, obrońca i rzecznik gorliwy praw patryarchy konstantynopolitańskiego do zwierzchnictwa duchownego nad Rusią, przytem chętnie wznoszący lub upiększający świątynie, oraz używający wpływu swego, by godzić, tak często waśniących się między sobą, kniaziów Rurykowiczów; w każdym razie mąż bardzo wybitny. Jako mnich przebywał w pieczarach kijowskich, później miał być ihumenem wołyńskim, nako-uiec w r. 1130 został biskupem w Nowgorodzie nad rz. Wołchowem, gdzie używał znaczenia i powagi wielkiej. Gdy w r. 1147 wybrano w Kijowie na metropolitę Klim enta, N. nie chciał go uznać, jako nieprawnie zajmującego stolicę, ponieważ wybór nie odbył się jak trzeba. Gdy wezwany w sprawie tej do Kijowa uparcie bronił słuszności zdania swego, zamknięto go w pieczarach tamtejszych, w których też dni swych dokonał.— Podobno N. należał do liczby dopełniaczy kroniki Nestora (ob.) po Sylwestrze, ihumenie monasteru wydubickie-go pod Kijowem; opisy wielu wypadków na Wołyniu, zaszłych po r. 1116 mają jakoby z pod pióra jego pochodzić.— Por. życiorys N-a, napisany przez Zjernowa w „Archiw istoriko-juridiczeskich swiedienij* N. W. Kataczowa (Ks. II, dział I) i wzmiankę Jana Sawinicza w „Encyklop. powsz.” S. Orgelbranda (T. XIX, str. 450).

Nigde, miasto w Azyi Mniejszej, w wilajecie tureckim Konia, leży w pięknej miejscowości wśród ogrodów, około 1 000 metrów uad poz. morza. Posiada obszerne bazary, piękny meczet i sporo zabytków budownictwa średniowiecznego. Mieszk. liczy około 10 000. Dokoła miasta liczne winnice.

Nigella L.— Czarnucha lub czarnuszka— należy do rodziny jaskrowatych (Ba-nunculaceae). Wszystkie gatunki mają kielich z 5 działek koronowych, oraz liczne, znacznie krótsze, płatki rurkowato-dwuwargowe, ciemno zabarwione; słupków pięć; owoc mieszek, podobnie jak słupki zrośnięty. Należy tutaj spotykana u nas często Nigella arvensis L., czarnuszka polna lub bzu cha. Jest to ziele roczne, o łodydze prostej, okrągłej, do 12 cali wysokiej, rozgałęziającej się już od spodu, o liściach dolnych dwukrotnie, a górnych po-jedyńczo pierzasto - siecznych. Kwiaty stoją po-jedyńczo na końcu łodygi; kielich ma pięć dużych działek, blado-niebieskich, po strouie spodniej zielonawych; płatków korony, dziwnie zbudowanych, posiada 9 —10; warga większa mianowicie jest głęboko wcięta, lekko owłosiona, blado-zielona lub blado-niebieska, z czterema prążkami modrawemi, warga mniejsza, w ostry konieo przechodząca, posiada dwie takież prążki modrawe; pręciki są liczne i krótkie, a pylniki są przyczepione bokiem do nitki; słupków jest 5 (często mniej lub więcej); owoc jest mieszkiem pękającym od wewuątrz; nasiona liczne, czarne, leżą w dwuch szeregach, są chropowate, trójkątne. Rośnie tu i owdzie po polach, szczególnie na podłożu gliniastem i wapiennem. Kwitnie od lipca do sierpnia. Bywa często hodowana w ogrodach jako roślina ozdobna. Jej nasiona roztarte wydają zapach korzenny. Bywa, podobnie jak i inue czarnuszki, używana przeważnie w lecznictwie ludowem.— Podobna do poprzedniej jest N. damascena L,— Cz. damasceńska o łodydze prostej, do 3 stóp wysokiej, o liściach pierzasto - siecznych. Kwiaty jej mają do dwuch cali szerokości i są otoczone 5—6 liśćmi, działki kielicha, na obu końcach zwężone, są białe lub blado-błękitne, spodem nieco zielone; płatki korony, których jest czasem 8, mają wargę górną sercowatą, trójkątną, tępą, błękitną, a dolną krótką, zieloną, rozszczepioną i włosistą; owoc jest mieszkiem o pięciu torebkach, prawie do wierzchołków zrosłych, dwoisto-komorowy, z nasionami w komorach wewnętrznych, odwrotnie jajowate-mi, pomarszczonemi. Dziko rośnie na Wschodzie, nad morzem Sródziemnem, w Istryi i koło Rjeki, lecz i w Europie środkowej można ją spotkać jako zdziczałą. Kwitnie od maja do sierpnia. Nasiona jej roztarte mają zapach korzenny, podobny do kminu, bywają też często używane w miejsce nasion N. sativa L. Hodują ją często u nas w ogródkach dla pięknych kwiatów.—Trzecim i najważniejszym gatunkiem jest N. sativa L.—cz. siewna.— Jest to roślina do 1| stopy wysoka, o korzeniu prostym, o łodydze rozgałęzionej, okrągłej i lekko, podobnie jak i liście dwukrotnie pierzastodzielne, owłosionej. Kwiaty dość duże o 5 działkach kielicha, jajowatych, mleczno-białych, na końcu zielonych lub niebieskich; płatków korony 8—wargowatych; warga górna podłużnie jajowata, niebieskawa, dolna zaś rozdzielona, ma na każdej łatce po jednym miodniku. Pręciki

J. Rei.

W. N.

stoją w pięciu szeregach i to naprzemianlegle z płatkami korony. Owoce omszone, z pięciu aż do wierzchołka zrosłych ze sobą torebek, barwy cisawej. Nasiona liczne, matowo-czarne, niekiedy żółte, w środku zupełnie białe i oleiste. Kwitnie od czerwca do sierpnia. Rośuie dziko na Wschodzie, w południowej Europie i północnej Afryce. Nasiona tej rośliny, jakkolwiek znajdują się w aptekach pod nazwą: Semen Nigellae s. Melanthii s. Cumini nigri etc., to jednak w lecznictwie żadnej roli dziś nie odgrywają. Niekiedy używana jest przez lud w leczeniu bydła i koni, a przez długi czas uważano za pewnik, że okadzauie czarnuszką ma odstraszać węża. Dawniej stosowano ją jako środek moczo i wiatropędny, w puchlinie, w zaburzeniach miesiączkowych. Ma dziś natomiast szerokie zastosowanie w piekarstwie, w tym też celu w wielu okolicach jest hodowana, jak np. koło Erfurtu, w Turcyi zaś używają jej także do przypraw kuchennych. N. sativa znana już była i dawniej. Dioskorides (ob.) używał jej pod nazwą Melanthion jako leku zewnętrznego, a Gale nu s (ob.) dawał ją wewnątrz przeciw robakom. U Pliniusza (ob.) zwie się ona Git, a lekarze arabscy nazywali jej nasienie Schûnîz, Hab el suda etc., dzisiaj w Maroko nazywają C-ę Sanous, w Turkiestanie Gjauz-dona, a w Persyi Sigah-danah. W sanskry-cie zwała się N. sativa, Krishnajirdka.— W In-dyach rośnie jeszcze N. foeniculacea D. C.; i N. indica Roxb.— Wprawdzie już o roślinie tej była wzmianka p. w. „Czarnuszka” (T. XIV, str. 678), tu jednak uznaliśmy za potrzebne dodać uzupełnienie powyższe.

Niger, rzeka Afryki północno-zachodniej, trzecia co do długości w tej części świata (po Nilu i Kongo). Bierze początek nieco na południe 10° szer. pn. i nieco na wschód od 10° dług. zach. od Gr., w pobliżu tego punktu, gdzie stykają się polityczne granice Sudanu francuskiego, kolonii angielskiej Sierra Leone i murzyńskiej rzeczypospolitej Liberyi, na wysokości około 900 m. Trzy strumienie źródłowe tworzą tę rzekę, która w swym biegu górnym nosi miano Dżoli-by. Już pod 10° szer. rzeka ta opuszcza nie wysokie góry źródłowe i wpływa na równinę z gruntem laterytowym, która rozciąga się aż do granic Sahary. Pod Bammako, gdzie do N-u dochodzi droga od Senegalu, rzeka ma 400 metrów szerokości i 1—2 m. głębokości, tak, iż w czasie niskiego stanu wody można ją przebyć wbród. Pod Segusikoro rzeka ma już 1 000 — 1350 m. szerokości. Pod Sansandig głębokość N-u znacznie się powiększa, tak, iż staje się dogodnym dla żeglugi; przytem brzegi się zniżają, rzeka w czasie wysokiego stanu rozlewa szeroko. —Pod Mopti N. przyjmuje z prawej strony znaczny dopływ, Bani, który bierze początek prawie na tej samej szerokości, co rzeka główna, płynie długi czas równolegle do niej w jej pobliżu i długością prawie jej nie ustępuje. Już przed połączeniem się obu rzek, N. zaczyna dzielić się na odnogi, które długo płyną obok siebie zanim się połączą tak, iż obejmują znaczne wyspy. W pobliżu brzegu lewego rzeki ciągną się liczne jeziora, powstałe z zalewu zagłębień w czasie wylewów. Pod Kabarą, która służy jako port rzeczny dla handlowego miasta Timbuktu, leżącego w pewnej odległości od rzeki, N. dosięga 1800—4 000 m. szerokości; stąd rzeka skręca na wschód, płynąc na granicy pustyni, a następnie na południo-wschód. Rzeka tutaj jest uboga w dopływy, bo z lewej strony otrzymuje tylko czasowe wody, z prawej zaś strony dopływy są krótkie, gdyż tu rzeki nadbrzeżne są długie i wkraczają swemi źródłami daleko na północ w obręb luku Nigro-wego. Okolica rzeki przedstawia równinę, tylko tu i owdzie wznoszą się śród niej wzgórza piaskowcowe lub granitowe, poprzerzynane żyłami kwarcu. Między 15° i 9° szer. płn. rzeka tworzy niewielkie, ale liczne katarakty, utrudniające żeglugę. I na tej linii katarakt dopływów jest niewiele, z prawej strony dla tego samego powodu co wyżej, z lewej zaś, z powodu przypierającego tu zlewiska Tsadu; najznaczniejszym z dopływów prawych jest tu Sirba, z lewych— Sokoto. Poniżej katarakt, od Rabba, N. jest dostępny dla parowców. Rabba leży tylko na wysokości 166 m., tutaj N. opuszcza okolice o charakterze saharskim, i staje się rzeką zwrotnikową. Pod Lokodya N. łączy się z najznaczniejszym dopływem Benue (z lewej) przynoszącym wylewy letnie zwrotnikowe; pod Idda znikają ostatnie wyniosłości nadbrzeżne i rozpoczyna się obszar olbrzymiej delty (przeszło 24 000 kim.). Głownem ramieniem uściowem jest Rio Nun, ubocznemi są: Benin, Forcados, Bras i Bonny. Przypływy morza nie sięgają zbyt daleko w górę rzeki. Długość N-u wynosi blizko 4 200 kim., obszar dorzecza przeszło 2 000000 klm. kw. (Ob. F. Hahn „Afrika” [1901]).

Niger (rzeka w staroż.), ob. Nigritae.

Niger, pełnem nazwiskiem G a i u s P e -scenuius Niger, pochodził z rzymskiego rodu rycerskiego w Aquinum, służył z odznaczeniem wielkiem w wojsku i osiągnął stopnie najwyższe w hierarchii wojskowej. W r. 190 po Chr. bił się dzielnie z Dakami, trzymając żołnierzy w surowej karności; w dwa lata później uśmierzył rokosz Żydów i Saracenów. Po śmierci cesarza Publiusa Helviusa Pertinaksa w marcu r, 193 obwołały go legiony, wojujące w Syryi, kiedy piastował urząd namiestnika tej prowincyi, imperatorem z purpurą cesarską. Zuiewieściały jednakże teraz w zbytkach i rozpuście azyatyckiej, zbroić się począł zbyt wolno przeciw prawowitemu cesarzowi Septi-miusowi Sewerowi, który szybko z Italii z wojskiem do Azyi nadciągnął i dwa razy go pobił w bitwach pod Cyzicus i Issus w r. 194,

„Herodtan.” (II, 7—9).

Niger Sextius (wiek I po nar. Chr.) lekarz rzymski, niewątpliwie Grek z pochodzenia i po grecku też piszący. N. miał być uczniem Asciepiadesa (ob.); Galenos (ob.), mówiący o nim z uznaniem wielkim, zalicza go do najwyborniejszych formakologów starożytnych, również wysoko stawia go Pliniusz (ob.) który z dzieł jego korzystał, N. był autorem dzieła o lekach roślinnych, prostych p. n. Ilepl ó cenionego wielce, a prawdopodobnie będącego pierwowzorem dzieła Dioskoridesa (ob.).— Por. Cl. G a leni „De simplicium inedicamento-rum, lib. VI”. Prooemium (wyd. Ku eh na, T. XI, str. 797); P linii Sec. „Histor.” Liber XXXII, Sectio XIII (w wyd. Franziusa T. VIII, str. 692) i „Biogr. Lex. der herrvorrag.

Dr J. P.

Łaski).

Niger Franciszek (f w r. 1499), uczony wenecki, ceniony też jako matematyk przez współczesnych. Jedna z prac jego, o sztuce pisania listów, uznana była przez uniwersytet Jagieliński za podręcznik szkolny i stąd też wydrukowano ją kilkakrotnie w Krakowie. K. Estreicher w „Bibliografii” swej wymienia wydania następujące; „Francisci Nigri doctoris et oratoris spectatissimi Compendiosa ars de Epi-stolis” (1508, w 4-e; u Hallera); 2. u tegoż wyd. 2-e (1514); 3. pod nap. zmienionym „De conficiendis epistolis” (wyd. 3-e u V i e t o r a i M. S charff e nb e rgera); nakoniec wyd. b. w. m. dr. i r. p. n. „Modus epistolandi”.

Niger Daniel, (połowa 2-a wieku XVI i pocz. XVII) Krakowianin, bakałarz św. teologii,

Red.

A. Pol.

pod koniec tegoż roku, ratując się ucieczką, zginął, a przeciwnik jego został jedynym władzcą cesarstwa rzymskiego.— Por. „Dio Cassius” (74, 6 —14,) Spartianus „Biogr. Pescennii Nigri”;

S. Drz.

Aerzte” (T. IV, str. 374).

Niger a Negri (de N igr is) Tomasz, biskup Skardonuy, wysłany przez Papieża H a-dryana VI, jako legat do króla polskiego Zygmunta Starego (ob.) w r. 1523, na to, aby 1) nakłaniał króla do wojny z Portą, 2) przeszkadzał szerzeniu się reformacyi w Polsce. 3) doprowadził do pokoju między Polską a mistrzem krzyżackim Albrechtem (ob),    4) za

łatwił spór papieża z królem o biskupstwo płockie. Gdy bowiem Papież po śmierci Erazma Ciołka w Rzymie r. 1522, na podstawie rezerwatu, nominował biskupem płockim margrabiego brandenburskiego Jana Albrechta, brata mistrza Krzyżackiego, król nie chciał obcego w Polsce nominata papieskiego uznać i przyjąć. Hadryan VI (ob.) listem z d. 24 stycznia roku 1523 wzywał legata do większej gorliwości, król zaś w listach do papieża i kolegium kardynalskiego wychwalał jego rozum i pilne zabiegi. Por. „Acta Tomiciana” (t. VI); Fabiseh: „Wiadomość o nuncyuszach w Polsce”, Koryt-kowski: „Arcybiskupi gnieźnieńscy” (t. II Jan

M. G-y.

Red.

mówca przez spółczesnych ceniony. N. był zakonnikiem, Franciszkaninem, w Krakowie; pod koniec wieku XVI władzą jego wysłała go do Rzymu, gdzie długo przebywał i tam też prawdopodobnie życia dokonał; drukiem ogłosił po łacinie szereg prac, z których tu podług K. Estreichera przytaczamy: „Categoria ante disputationem de sanctissimo Eucharistiae Sacramento” (Rzym 1598, u Zanettego; w 8-e), „Oratio ad Sigismundum III” (tamże 1599, u Mutiusa), „De laudibus S. Joannis Baptistae” (tamże 1599, w 4-e; u Mutiusa ded. Andrzejowi Tenczyńskiemu) i „Oratio in fuuere Georgii ßadzivilli Cardinalis” (b. w. m. dr. 1600).

Niger Stanisław, ob. Chrościewski.

Niggli Arnold, (* d. 20 grudnia r. 1843 w Aarburgu, w Szwajcaryi), pisarz muzyczny. Po ukończeniu uniwersytetu w Heidelbergu, następnie w Berlinie i Zurychu, N. objął posadę sekretarza rady miejskiej w mieście rodzinnem. Niezależnie od czynności do tej posady przywiązanych, N. poświęca się z zapałem studyom nad historyą muzyki. Prócz licznych badań z dziedziny historyi, napisał rozprawy: o Chopinie, Schubercie, Faustynie B or d on i m, Paganinim, Meyerbeerze, Schum an nie i Haydnie; studyum: „Die Schweizerische Musikgesellschaft” (1886), „Geschichte des Eidgenössischen Sänger-veieius” 1842—92 i w. in.

Nightingale Florencya (* w maju r.1823, według innych już w r. 1820), słynna filantrop-ka i pielęgarka chorych, córka zamożnego obywatela ziemskiego z Derbyshire, który z żoną wiele i często podróżował po Europie całej. Podczas jednej z podróży takich urodziła się właśnie F. N. we Florencyi. — Wychowanie bardzo staranne otrzymała pod okiem matki, córki Will Smitha, jednego z najgorliwszych w Anglii przeciwników niewolnictwa. Matka też od dzieciństwa wszczepiała w duszę córki najszczytniejszą miłość bliźniego i współczucie dla niedoli wszelakiej, a podczas podróży tak częstych odwiedzała z nią chętnie szpitale oraz inne zakłady dobroczynne. — Bawiąc w Paryżu najmilej czas spędzała Florencya w towarzystwie Sióstr miłosierdzia, ucząc się od nich pielęgnowania chorych; później w r. 1849 przebywała w tymże celu czas dłuższy w zakładzie Dyako-nisek w Kaiserswerth nad Renem, a pobyt swój i spostrzeżenia tam porobione opisała następnie w książce p. n. „The institution of Kaiserswerth for the training of deaconesses” (Londyn 1850). Powróciwszy do ojczyzny stanęła w Londynie na czele szpitala i schroniska dla nauczycielek przy ulicy Harley Street i zakład ten, poświęciwszy na to część znaczną majątku swego, urządziła wzorowo pod każdym względem; wychowywała i uczyła w nim też pielęgarki.— Gdy po wybuchu wojny wschodniej zaczęły dochodzić do Anglii wieści coraz smut-

na

cze:

3-e tamże 1863; przekł. niem. Memel 1866),

„Notes on nursing” (tamże 1858 i kilkanaście wyd. późniejszych; przekłady niemieckie: New-York 1860, Lipsk 1861 i tamże 1878); „Observations on the sanitary state of the army in India” (Londyn 1863); „How people may live and not die in India” (tamże 1864); „Introductory notes on lying-in institutiones” (tamże 1871),

„Life or death in India” (tamże 1873) i „Health teaching in towns and villages” (tamże 1894) i inne.— por. Pollard „Florence N. the soldiers friend” (Londyn 1891) i „Biogr. Lex. der hervorrag. Aerzte” (T. IV, str. 374). Dr- J- p-Nigidalcy, ob. Negda.

Nigidius, pełnem nazwiskiem Publius Nigidius Figulus, spółczesny i przyjaciel Cycerona, któremu wiernie oddał przysługę wielką przy wykryciu i przytłumieniu sprzysię-żenia Katyliny; urodził się około r. 98 przed Chr. Nabywszy gruntowne i bardzo rozległe wiadomości, tak że go z polihistorem Varronem (ob,) porównywano, okazywał dziwną skłonność do przeróżnych, subtelnych, dziwacznych dociekań w rzadko zwiedzanej dziedzinie wiedzy tajnej, skutkiem czego cała naukowa działalność jego przybrała znamię osobliwego mistycyzmu, a pisma jego rychło też w zapomnienie poszły.

Upodobanie wielkie w studyach wiedzy tajnej naprowadziło go także do gorliwego badania i szczerej chęci wskrzeszenia filozofii pytagorej-skiej, stąd Cyceron zwie go odnowicielem,

Euzebiusz zaś (Chronic, ad Olymp. 184) daje mu przydomek „Pythagoricus Magus”. Prócz N. należał do ulubieńców dworu cesarskiego tego znał dokładnie astrologię i cały system i samego Napoleona III, a po jege upadku wróżbiarstwa, które sam także praktycznie wy- zachował i nadal swe stanowisko paryskie aż

gidianae, (Roessel 1867).

Nigissar, miasto tureckie, ob. Niksar.

Nigra Konstantyn hrabia (* w Villa Castel-nuovo pod Iwreą d. 12 czerwca r. 1827), mąż stanu włoski. Jako student wydziału prawniczego wstąpił w r, 1848 do wojska sardyńskiego i w wojnie przeciwko Austryi odznaczył się w bitwach pod Pastrengo, Santa Lucia, Calmosino i Rivoli. Po wojnie otrzymał urzędowanie w ministeryum spraw zagranicznych w Turynie. W r. 1855 towarzyszył królowi Wiktorowi Emanuelowi w podróży do Paryża i Londynu, jako sekretarz hr. Cavoura (ob.), który go lubił i popierał; w roku następnym pełnił obowiązki naczelnika biura poselstwa, wyprawionego na kongres pokojowy, paryski. W r, 1859 uczestniczył w układach o pokój zurychski, i zaraz po-tym wysłany był do Paryża, naprzód jako chargé d'affaires, by zostać niebawem ministrem upełnomocnionym, a w r. 1861 posłem włoskim.

niejsze o braku dozoru i porządku w spitalach wojskowych, angielskich, pod koniec października r. 1854 N. siadła na okręt i, zabrawszy z sobą kilkanaście pielęgarek, wychowanych przez siebie, popłynęła do Turcyi, by, o ile zdoła, złemu zaradzić.— Początkowo pracowała z poświęceniem wielkim w szpitalu wojskowym w Skutari, a podczas oblężenia Sewastopola w Bałakławie, gdzie i sama rozchorowała się ciężko, ale po wyzdrowieniu, jęła się znów pracy dawnej, która zjednała jej uznanie i uwielbienie powszechne.— W sierpniu r. 1856 z wyprawy tej wróciła do ojczyzny, gdzie ją przyjęto z zapałem i złożono na jej ręce, jako dar od współobywateli, 50 000 funtów szterlingów. Kapitał ten znaczny przekazała N. szpitalowi Ś. Tomasza w Londynie, przeznaczając go na powiększenie zakładu tego, oraz na utrzymywanie przy nim szkoły pielęgarek.—Powróciwszy dawne stanowisko swoje londyńskie, nieraz je znów później opuszczała, by nieść pociechę i pomoc cierpiącym, bądź w Anglii samej, bądź w jej koloniach, do lat najpóźniejszych zawsze gotowa służyć ranionym i chorym.— Oprócz książki już wymienionej, drukiem ogłosiła jesz-„Hints on hospitals” (Londyn 1859, wyd.

konywał i w dziełach osobnych, noszących napisy „De extis’' (o trzewach): „De auguriis” (o wróżbach) opisał. Owocem teologicznych badań jego było dzieło obszerne „De dis” (o bogach), obejmujące przynajmniej 19 ksiąg, w których nie tylko nazwy bogów, lecz także kult ich i przeróżne cerymonie objaśniał.—Równie jak filozoficzne studya jego, tak samo i gramatyczne prace, które zebrał w uczonych, obszernych „Commentarii grammatici”, mało miały wzięcia. Dzieło to, składające się najmniej z 29 ksiąg, było raczej kompilacyą gramatycznych szczegółów i osobliwych drobnostpk, aniżeli naukowem, systematycznem przedstawieniem gramatyki; szczególną przytem uwagę zwracał na zreformowanie pisowni łacińskiej. Nie obudziły też, jak się zdaje, żywszego zajęcia ani astrono-miczno-astrologiczne dzieła jego „Sphaera Grae-canica” i „Sphaera barbarica”, ani prace z dziedziny przyrodniczej „De animalibus” i „De ho-minum naturalibus”, z których każda po cztery księgi liczyła.—W życiu publicznem doszedł N. do wysokiej godności pretora w r. 58, kiedy już poprzednio w r. 63 powołał go Cyceron do senatu. Gdy wybuchła wojna domowa pomiędzy Cezarem a Pompejuszem, przyłączył się do stronnictwa Pompejusza, a po klęsce jego skazany został na wygnanie, gdzie w r. 45 umarł. — Szczątki dzieł jego zebrali: A. Riccobonus (Bazylea 1579); Rutgers, (Lejda 1618), Swoboda (Wiedeń 1889); urywki z dzieł astronomicznych wydali: R. Merkel w wydaniu „Owidyusza Fast.” str. 86 i nast: Breysig „De Nigidii Figuli fragmentis apud 8chol. Germanici servatis,” (Berlin 1854). — Por. M. Hertz „De P. Nigidii Figuli studiis atque operibus” (Berlin 1845), I. Klein „De vita Nigidii” (Bonn 1861), I. Frey „Quaestiones Ni-

S. Drz.

Red.

kłaczkowatą.

Nigri P i ot r^ (wiek XV). Był z pochodzenia niemcem i nazywał się Schwarz. Zmieniwszy swoje nazwisko na sposób ówczesny, przebywał na uniwersytetach w Montpellier, Salamance, Frejburgu, Ingolstacie, w dalszym ciągu nauczał w Ratysbonie i w Wiirzburgu. Król węgierski, Maciej Korwin, powołał go do Budy, gdzie też i umarł. W roku 1481 ogłosił: „Clypeus thomistarum adversus omnem doctri-nae doctoris ange lici obtrectatores”. W dziele tern okazuję się nam N. jako gorliwy obrońca tomistycznej nauki przeciw Duns Scotowi, W il. Occamowi i innym. Sam jest realistą w znaczeniu średniowiecznym i zbliża się najwięcej do Herveusa Natalisa.

Nigrinus Bartłomiej (wiek XVII), syn Jerzego, uczonego arjańskiego z Rakowa i tam prawdopodobnie na początku wieku XVII też urodzony, naprzód pastor kalwiński przy kościele św. Piotra w-Gdańsku, potem sekretarz królewski, osobistość odgrywająca rolę pewną podczas niesnasek religijnych, niepokojących Polskę w połowie pierwszej wieku XVII.— Bawiąc w Warszawie podczas sejmu r. 1643, rzucił kalwinizm i przeszedł na wyznanie katolickie, a wkrótce potem został sekretarzem królewskim. Podobno to on właśnie nasunął Władysławowi IV myśl zwołania w Torunia zjazdu różnowierców, podczas którego odbyło się zna

Ked.

10, 4.

do sierpnia.

Nigrozyna, ob. Indulin a.

do r. 1878, w którym mianowano go ambasadorem włoskim w Petersburgu; w r. 1882 przeszedł na takiż urząd do Londynu, otrzymując równocześnie godność hrabiowską; w r. 1885 przeniesiono go do Wiednia. W r, 1890 zaliczono go do senatu włoskiego; obeenie (r. 1904) jest emerytem. — W chwilach wolnych od zajęć dyplomatycznych N. lubił zabawiać się folklorem włoskim i filologią; drukiem ogłosił między inuemi: „Glossae hibernicae yeteres” (Paryż 1869; podług rękopisu turyóskiego) i „Canti po-polari piemontesi” (wyd. nowe 1895).

Uigranus, ob. Czerny Jan.

Higrescyt — minerał, krzemian składu H4 R₄ Si₅ 0,₆ (R=Fe, Mn, Ca, Mg), należący do grupy serpentynu, w postaci małych, okrągła-wych ziareczek licznie wypełnia próżnie i szczeliny w bazaltach doliny dolnego Menu; najliczniejsze i najpiękniejsze okazy tego minerału znane w dolnych częściach słupów bazaltowych Dietenheimu. Ziarnka te, doskonale zbite, świeże, pięknej zielonej barwy, w krawędziach przeświecają, miękkie, łagodne w dotknięciu, o odłamie drzazgowatym, do języka przylegają, na powietrzu prędko czernieją i tracą przezroczystość. Twardość 2, ciężar właściwy 2,8, W płomieniu dmuchawki złotniczej nigrescyt czerwienieje i staje się twardy jak szkło, za pomocą dmuchawki gazowej daje się stopić na zielonkawe nieco szkliwo magnetyczne. W kwasie solnym rozkładny, wydziela krzemionkę

z. w.

ni. s.

ne Colloquium charitativum (ob.), był tam obecny i dopomagał radą i słowem biskupowi Tysz-kiewiczowi.—Por. art. P. M. Sobiesz-czańskiego w „Encykl. powsz.” S. Orgelbranda (T. XIX, str. 451).

Nigritae, Nigretes, po grecku Niypîtat, Nl-Ypijrsę, lud etyopski, najwięcej ku północy we wnętrzu Afryki (w dzisiejszym Sudanie) mający swe siedziby, z miastem stołeczuem X i gira, nad rzeką Niger, po grecku Ntyetp zwaną, od której też nazwę swą przybrał. O biegu rzeki tej miały ludy starożytne bardzo niepewne i niejasne wiadomości; wszakże, mimo podobieństwa nazwiska, nie oznacza ona dzisiejszej rzeki Niger (ob.), chyba sam Nil, albo jeden z głównych jego dopływów. Według Pliniusza nosi rzeka owa te same znamiona, które są Nilowi właściwe, a więc jest trzciuą gęsto zarosła, tę samą ma faunę, a mianowicie ogromne roje krokodylów, i wzbiera też o tym samym czasie co Nil.—Por. Plinius, „Nat. Hist.” V, 8, 8-, Strabo n. II, 131; XVII, 828; Mela, 1, 4, 3; III,

S. Drz.

Nigritella angustifolia Rich. — Ciemno-głów—z rodziny storczykowatych (Or chi-daceae), decliodzi od 6 do 18 cm. wysokości. Bulwy podłużno jajowate, liście dolne, obejmujące łodygi pochwiasto, krótkie i szeroko lancetowate, dalsze zaś długie i wąsko lancotowate, i coraz to mniejsze ku wierzchołkowi rośliny. Kwiaty zebrane w kłos z początku zbity i kulisty, później jajowaty, o przykwiatkach równych lub dłuższych od kwiatu, wąsko lancetowatych, dolnym dłuższym, a górnym krótszym. Trzy zewnętrzne listki okwiatu, jak i dwa boczne, lancetowate, te zaś nieco węższe; wszystkie o trzech lub pięciu nerwach, warżka odwrotnie jajowata, prawie trójkątna, o trzech łatkach, z licznemi nerwami, całobrzega, u nasady klinowata. Wszystkie listki okwiatu prawie czarno-czerwone, lub różowo-czerwone, bardzo rzadko białe; o ostrodze krótkiej do 7₄ lub ¹/₃ długości zalążni. Kwitnie od maja do sierpnia. Kwiaty mają piękny i mocny zapach waniliowy. Rośnie na łąkach alpejskich.— Bulwy bywają używane za salep (proszek kleisty z odpowiednio przygotowanych bulw, stosowany przeciw rozwolnieniu), W towarzystwie tego rośnie drugi gatunek N-a rubra v. Wettst. — o kwiatach różowo-czerwo-nych, zebranych w kłos nieco większy od poprzedzającego. Zaczyna kwitnąć o jakie 14 dni wcześniej od poprzedniego i kwitnie do sierpnia. Rośnie również na łąkach alpejskich. Z licznych mieszańców (bastartów) wymieniamy tutaj N-a suaveolens Koch. {Oymnadenia conopea -J- Nigritella angustifolia) o kwiatach zebranych w kłos długi, walcowaty, czerwono-karminowych, o bulwach dłoniastych. Częsta w Alpach, a prze-dewszystkiem w Tyrolu. Kwitnie od czerwca

J. Rei.

128

Eno. powsz. Ilustr S. U. Zesz. 16. T. II.

Z. W.

Red.

Nigru Kompania (Royal Niger Compa-n y), towarzystwo, założone w Londynie w roku 1886, które w tymże roku otrzymało patent królewski na wyjednywanie przez układy z władcami miejscowemi prawa zwierzchnictwa nad krajami nad dolnym Nigrem (ob.) od Akassy do Say i nad Binue od Lokodży do Joli, na pobieranie ceł i prowadzenie hadlu. Układów takich zawarła kompania około 300 i w zawiadywaniu jej, wprawdzie tylko z imienia, znajduje się około 200 000 kim. kw. (3 630 mil. kw.); rzeczywiście należą do niej tylko wązkie pasy przybrzeżne nad Nigrem i Binue, gdzie posiada 40 do 50 faktoryj; najważniejsze są: Ebo, Abuczi, Iddą, Lokodża, Eggan, Jola. Siedzibą zarządu jest Assaba na prawym brzegu Nigru, gdzie stoi też załogą 600 żołnierzy kompanii. Główny urząd celny znajduje się w Akassa przy uściu Nigru. Kompania posiada flotyllę własną z 30 statków. Przywożone na terytoryum kompanii są przeważnie tkaniny bawełniane, wyroby gliniane i żelazne, sól, tytuń i napoje wyskokowe; wywożone: olej palmowy, kauczuk, kopal i kość słoniowa. W r. 1893 kompania miała dochodu czystego 43 465 funtów sterl.; przywóz wynosił 159 989, wywóz 405 935 funtów sterl.

Nigru protektorat (właściwie „brzegów Nigru”: Niger Coast Protectorate, dawniej Protectorate of the Oil Rivers), kolonia angielska w Afryce Zachodniej, pomiędzy posiadłościami Kompanii Nigru a Kamerunem; obejmuje wszystkie posiadłości założonej w; r. 1889 African Associacion w Liverpoolu, położone przy uściu rzek Benin, Forcado, Brass, Bonny, Opo-bo, Calabar i Cross; rozciąga się aż do Idu (130 kim. w głąb kraju). Brzeg morski i miejscowo-wości przybrzeżne są płaskie i bagniste; dalej rozciągają się lasy palmowe, wgłębi wreszcie wznoszą się łąkami pokryte płaskowzgórza. Klimat jest gorący i wilgotny i waha się pomiędzy 15° a 32°, zwykle jednak pomiędzy 23° a 30°. Mieszkańcy należą do bardzo dzikich, po części ludożerczych plemion Idgo, Jakri, Sobo i Akpa. Stolicą jest Duketown, siedziba komisarza; agenci rządu znajdują się w Bonny (5 000 mieszk.), Brass, Benin, Opobo, Ouo, Ibo i Waari. Handel spoczywa w ręku wymienionego wyżej towarzystwa; w r. 1895 przywóz wynosił 691000, wywóz 800 000 funtów sterlingów.

Nigryci (niem. die Nigritier) to samo, co Negrowie (ob.).

Nigrycya, ob. Sudan.

Nigryn, minerał posiadający kształt krystalograficzny ruty lu (ob.), zawierający jednak oprócz bezwodnika tytanowego (Ti0₂) jeszcze związek ilmenitowy (ob.). Ziarna i kryształy żelaznoczarne tego minerału są dosyć rozpowszechnione w Bretanii i w Siedmiogrodzie. Niektórzy z mineralogów zapatrują się na N. jako* na produkt przeistoczenia się rutylu przez wtórne zamieszczenie części tytanu na żelazo.

Nigryna, ob. R u t y l.

Nigrytowie, ob. Negrowie.

Nihad-Pasza (* r. 1815 w Grodzisku pod Rzeszowem w Galicyi), gienerał turecki. Imię i nazwisko N-a brzmi właściwie Seweryn Biliński.— W r. 1848 zasiadał jako poseł sejmowy w Kromierzyżu, następnie wstąpił do służby węgierskiej i odbył wojnę r. 1849, poczym schronił się do Paryża, gdzie uzupełnił swe wykształcenie wojskowe. W r. 1854 wstąpił jako major do wojska tureckiego. Po roku 1856, jako inżynier zdolny, był używany do budowania dróg żelaznych na półwyspie Bałkańskim, będąc wtedy zaliczony do ministeryum komuuikacyi. Zajmując stopnie coraz wyższe w sztabie, jako oficer służbisty i bardzo zdolny, podczas wojny rosyjsko-tureckiej w r. 1877/8 zajmował stanowisko bardzo ważne kwatermistrza gieneralnego armii dunajskiej i wielokrotnie odznaczył się w walkach toczonych przez Me-hemeda Alego wzdłuż rzeki Łomu.

Nihil in intellectu quod non antea in sensu. I. Zdanie to pochodzi od filozofa angielskiego Locka (ob. Locke) i zawiera streszczenie zasady poglądu teoretyczno-poznawczego, zwanego sens u a li z m e m (ob.). Według tego poglądu wszelka treśó naszego umysłu pochodzi jedynie i wyłącznie z wrażeń zmysłowych. Pierwotnie jest zatem umysł ludzki białą, niezapisaną kartą {tabula rasa), na której dopiero doświadczenie, drogą wrażeń zmysłowych nabyte, treśó wypisuje. Znaczenie tego przez stoików już stworzonego obrazu, wykazać można ściślej w sposób następujący: 1) treśó zmysłowa zawiera tylko jedynie treśó wrażeń zmysłowych, 2) umysł zachowuje się wobec wrażeń zmysłowych biernie, niezdolny jest do żadnej samodzielnej czynności, nie zmienia i nie opracowuje treści z zewnątrz nabytej. — II. Aby zrozumieć stanowisko historyczne oraz doniosłość filozoficzną powyższego poglądu, należy cboó w krótkości zwrócić uwagę na jego gienezę, oraz teoretyczno-po-znawcze konsekweucye.— W powyżej wymienionych dwuch zdaniach sformułowana zasada sen-sualistów jest ostatnim, konsekwentnym wyrazem filozofii empirycznej, angielskiej, której początek dał Bacon (ob.). Już bowiem ten „twórca myślenia empirycznego” nawoływał do skrzętnego unikania wszelkich założeń umysłowych, twierdząc, że owe „anticipationes mentis” uniemożliwiają jedynie badanie naukowe, t. j. empiryczne.— W myśl tej zasady twierdzili L o-cke, Berkeley i Hume (ob. te nazw.), że po odrzuceniu wszelkich założeń umysłowych, pozostaną, jako treść, z jednej strony, bezpośrednio doznawane wrażenia zmysłowe, z drugiej zaś słabsze od poprzednich, zupełnie bierne ich obrazy, t. j. wyobrażenia (idee).— To przekonanie nadało zupełnie oryginalne piętno całej filozofii angielskiej i wyznaczyło jej kierunek odrębny.— Ono howiem stworzyło z jednej strony

S. Lo.

krytycyzm prawdy, z drugiej zaś wyznaczyło zagadnienie: skoro całą treść umysłu stanowią wyobrażenia, jako słabe obrazy wrażeń zmysłowych, przeto 1) krytycyzm prawdy pewnego wyobrażenia, zawierać się będzie we wrażeniu zmysłowem, z którego dane wyobrażenie pochodzi; 2) jedyną drogą prowadzącą do poznania „natury umysłu ludzkiego”, będzie zagadnienie: jakie są prawa kojarzenia wyobrażeń.— III. W ten sposób stał się sensualizm podwaliną zasadniczą filozofii augielskiej. Nic więc dziwnego, że tak gienialnie konsekwentny myśliciel jak Hume, doszedł do wyników, które wykazały całą błędność założenia.— Z zasady bowiem sensua-lizmu wynikają następujące konsekwencye teoretyczno - poznawcze i psychologiczne; a) skoro cała treść umysłu pochodzi z wrażeń zmysłowych, przeto 1) wszelkie poznanie może być tylko poznaniem a posteriori.— 2) wszelkie poznanie obowiązywać może tylko w zakresie doświadczenia.— Skoro zaś możliwe jest tylko poznanie a posteriori, przeto 3) wszelkie poznanie jest hypotetyczne.— b) Skoro treść umysłu składają wyobrażenia bierne, jako gotowe obrazy wrażeń zmysłowych, przeto 4) jedyną funkcyą psychiczną jest assocyacya, jedyną psychologią, psychologia assocyatywna.— IV. Już Leibniz, czytając dzieło Locka, zmienił w nagłówku tu wyrażone zdanie w sposób następujący: „ Nihil in intellectu, quod non antea in sensu, nisi intellectus ipse”. Te trzy słowa wypisane na marginesie książki Locka, rzuciły natychmiast światło na błędność rozumowania sensualistów i wskazały niejako drogę, po której rozwinąć się miała myśl niemiecka. Zdanie Leibniza zdało się, że jest jakby rozkazem, który czekał tylko na godnego wykonawcę. Tym wykonawcą był Kant (ob.). Zasadnicza myśl filozofii krytycznej Kanta jest tylko odpowiedzią na konsekwencye, do których doszła w kolebce sensua-lizmu zrodzona myśl Huma.— Por. Kant, Ka-tegorya, Niepoznawalny byt, Hume i Locke.

Nihilizm (polityczno-społeczny). Okres pomiędzy r. 1860 a r. 1870 zajmuje w dziejach umysłowości rosyjskiej, podobnie jak okres pozytywizmu i pracy organicznej w Polsce, odrębną kartę i znany jeRt pod nazwą „ruchu 7-go lat dziesiątku” (dwiżenie 60-ych godow). Był to ruch społeczno-reformatorski, wywołany zmianą warunków życia wewnętrznego, która nastąpiła w Rosyi po wojnie krymskiej i zgonie cesarza Mikołaja I. Szedł on z początku ręka w rękę z reformami liberalnemi cesarza Aleksandra II, ale jako ruch przeważnie literacki, opierający się wyłącznie na inteligencyi (młodszej uniwersyteckiej, literatach, dziennikarzach i przedstawicielach innych zawodów „wyzwolonych”), której zadania i siły przeceniał. Począł rychło wymaganiami swemi wyprzedzać reformy rządowe, nie licząc się częstokroć z możli-

wością praktyczną urzeczywistnienia swych dążeń. Zresztą jasno sformułowanego programu pozytywnego, oprócz niewdzięcznego zadania li-kwidacyi poddaństwa i stosunków poddańczych wogóle, „ludzie 7-go lat dziesiątku” nie mieli; ich działalność — przynajmniej z początku — miała charakter głównie negacijjny, będący wyrazem protestu przeciw tym hamulcom, które czyniły nieruchomym ustrój społeczny okresu poprzedniego i ciężarem swej powagi wiekowej uciskały jednostkę, krępując swobodny jej rozwój. Emancypacya jednostki, wyzwolenie jej z wszelkich krępujących ją więzów, nie wyłączając nawet więzów powinności i obowiązku, była hasłem „ruchu 7-go lat dziesiątku”, który przeciwnicy jego ochrzcili mianem „nihilizmu”. Wyrazu tego w omawianem znaczeniu użył pierwszy Turgieniew, nazwawszy nihilistą głównego bohatera swej głośnej powieści „Ojcowie i Dzieci” (1862), w której jako artysta-obserwa-tor zobrazował ówczesną walkę ideową dwuch nierozumiejących się nawzajem pokoleń: starego i młodego. Bohater ów, Bazarów, będący właśnie przedstawicielem nowego pokolenia, ukazuje się nam w utworze Turgieniewa jako typ zimnego sceptyka, cynika i przeczyciela, niezdolnego zresztą dla braku wiary w siebie i w ludzi do żadnej, nawet burzycielskiej, roboty społecznej.—Powieść „Ojcowie i Dzieci” miała olbrzymią poczytność w Rosyi i spopularyzowała wyraz „nihilistą”. W pamiętnikach swoich Turgieniew opowiada, że kiedy w kilka miesięcy po wyjściu z druku „Ojców i Dzieci” wrócił do Petersburga—a było to podczas pamiętnych pożarów petersburskich w końcu lata r. 1862— wyraz „nihilistą” był już w użyciu powszechnem i pierwszemi słowami, któremi powitał autora pierwszy jego spotkany w tern mieście znajomy, był okrzyk: „patrz pan, co robią pańscy nihi-liści: palą Petersburg!” Nikt jednak z tych, kogo nazwa nihilisty miała dotyczyć, nie przyjął jej za swoją. Nawet głośny krytyk i publicysta z obozu młodych, Pis are w, który widział w Baz aro wie niejako wcielenie ideałów i poglądów nowego pokolenia (co świadczy, że typ turgieniewski był wzięty z życia), nazywał siebie nie „nihilistą”, lecz „myślącym realistą”. Wręcz zaś odpychała od siebie miano nihilistów ta dość liczna część młodzieży rosyjskiej, która wyznawała kolektywistyczne teorye Czerny-szewskiego i w Bazarowie i wogóle w „Ojcach i Dzieciach” dopatrzyła się jeno karykatury nowego ruchu. Tym skwapliwiej za to uczepili się tego wyrazu przeciwnicy nowych prądów, posługując się nim jako mianem polemicznym. Odtąd „nihiliści” figurują stale w artykułach i powieściach, skierowanych przeciw „ruchowi 7-go lat dziesiątku”, gdzie na karb ich kładziono wszelkie, możliwe i niemożliwe, przestępstwa i zbrodnie. W najlepszym zaś razie ludzie, chrzczeni tą nazwą, byli to cyniczni.

w mowie i czynach brudni, nieuczesani mężczy- i Max Stimer, a właściwie Kacper Schmidt, zni oraz wyzute z wszelkiej kobiecości dziewi- ; jak się rzeczywiście nazywał (ob.); główną myśl ce, co, trzeba przyznać, nie było pozbawionym jego dzieła »Der Einzige und sein Eigentum“ słuszności zarzutem, o ile dotyczył tego odła- ! wyraża zdanie: „Ich hab mein Sach auf Nichts mu młodzieży rosyjskiej, który swój radykalizm gestellt“. Dążności ku nihilizmowi ujawniają się społeczny manifestował długi czas nazewnątrz przez zupełne zaniedbanie stroju i pogardę dla form towarzyskich. Długie buty z wpuszczone-mi w nie spodniami, czerwona, przepasana pasem rzemiennym koszula, pilśniowy z ogromnem rondem kapelusz na niestrzyżonej prawie nigdy głowie, były przez szereg lat charakterystycznym strojem studenta rosyjskiego, podobnie jak cecbą studentki—krótko ostrzyżone włosy i męskie ruchy. Na początku 8-go lat dziesiątku wyraz „nihilizm” znika prawie zupełnie z literatury rosyjskiej, polemicznej, natomiast zjawia się w literaturze zagranicznej, gdzie służy do oznaczenia rosyjskiego ruchu rewolucyjnego w ogólności.

także u Schopenhauera w jego nauce o unicestwianiu woli, tudzież w Mailändera „Filozofii wyzwolenia”.—W filozofii najnowszej występują także kierunki przechylające się dosyć wyraźnie ku N-owi. — Do takich należy np. kierunek Ernesta Macha; według niego możemy mówić tylko o istnieniu jakichś grup czuć zmysłowych, silniej lub słabiej ze sobą zwartych. Pierwotne jest czucie nic więcej. Nauka—to ekonomicznie ułożony obraz świata; co temu obrazowi odpowiada i czy mu w ogóle cośkolwiek odpowiada, tego nie wiemy i wiedzieć nie możemy. Na podobnym stanowisku stoi także Henryk Gomperz tudzież Hans Cornelius, podczas gdy Avenariusa chroni od naleciałości nihilistycznych jego realizm naiwny.— N. filozoficzny gdziekolwiek i kiedykolwiek pojawi się, jest zawsze dowodem silnego fermentu krytycznego, rodzi się zawsze i wykształca z hiper-krytyki w zakresie teoryi poznania, niekiedy z przesady w dążnościach indywidualistycznych, także ze zmęczenia i przesytu w dialektyee i spekulacyi. Krytycyzm przesadny tak odosobnią poznawany podmiot, tak go analizuje i wszystkie jego rozgrzebuje zakątki, iż w końcu zapomina o tern, co tam jest najoczywistsze, co jest faktem, niedającym się już ani oderwać ani rozłożyć. N. zawsze sam siebie grzebie, jeżeli bowiem prawda jest, że nie możemy nic wiedzieć, to w takim razie i tego także nie możemy wiedzieć, że nic nie wiemy. Jeżeli prawda jest, że nic nie istnieje, to w takim razie i ta prawda jest także tylko pozorem i złudzeniem, a więc, kto wie jednak, może coś jest! Tak więc N. uśmierca sam siebie i zwykle toruje drogę naiwnemu realizmowi, albo dogma-tyzmowi. Pojawia on się też zwykle w okresach przejściowych, jest ognikiem błędnym, błyskającym na rozdrożach myślenia ludzkiego. Pomaga nieraz do krytycznego opamiętania się, ale prowadzi także na manowce.— W Indyach wywołał N. wielki ruch umysłowy, stało się to jednak tylko wskutek nastroju religijnego, który tak potężnie nad umysłami Aryów indyjskich zapanował. Tam zdołano nawet z N-u nową wytworzyć religię, która wszedłszy w sojusz z najgrubszym fetyszyzmem rozszerzyła się następnie wśród ludów stojących na bardzo jeszcze niskich stopniach rozwoju umysło-

M. S.

Hml.

Nihilizm (filoz.). wyrazu tego używa się na określenie kierunków filozoficznych, które zaprzeczają możności dojścia do jakiejkolwiek wiedzy i prawdy, albo też przeczą, aby w ogóle cośkolwiek istniało, lub istnieć mogło. Jest więc w filozofii dwojakiego rodzaju N. możliwy, tj. N. teo-retyczno-poznawczy i N. metafizyczny.

Najstarszy w dziejach myśli ludzkiej jest N. drugiego rodzaju. Spotykamy się bowiem z nim już przeszło na pięćset lat przed Chr. w In-dyach, gdzie stał się nawet podstawą wielkiej religii, która później nabrała znaczenia światowego tj. dla Buddyzmu (ob.).— Budda jest pierwszym nihilistą metafizycznym; jedynym dla niego absolutem jest nicość, on pierwszy miał przeniknąć, że wszystko jest nicością i dlatego też właśnie uchodzi w religii, której stał się założycielem, za najwyższego jej boga (ob. Budda i Nirwana).—W filozofii europejskiej pierwszym nihilistą, który połączył w sobie oba kierunki był Gorgiasz z Leontinoi (ob.) sławny sofista z czasów Sokratesa, który przybywszy z Sycylii do Aten, dowodził zdumionym młodzieńcom ateńskim iż: 1) właściwie nic nie istuieje, 2) gdyby nawet cośkowiek istniało, toby tego nie można poznać, 3) gdyby nawet można było i poznać, to niemożliwą byłoby rzeczą wiedzy tej drugim udzielić. W tym samym duchu nihilistami było także wielu późniejszych skeptyków greckich, którzy także dowodzili, że wszystko jest ułudą i głosili zupełną na wszystko obojętność (otrcapa^ta).— W filozofii nowszej wielu jej historyków uważało Humea za nihi-listę, takie zapatrywanie jednak jest błędne,

Nihilizm w lecznictwie. W latach 1830 — 1860 głównie szkoła lekarska, wiedeńska, ówczesna, ale i wielu lekarzów innych, zaliczanych słusznie do najlepszych, zwątpiwszy o skuteczności zalecanych przedtym sposobów leczenia różnych chorób, a szczególnie wstręt czując do

Hume (ob.) nihilistą nie jest, możnaby go ra- wego. czej nazwać krytycznie myślącym pozytywistą.

O wartości względnej wiedzy na doświadczeniu opartej nigdy nie wątpił, a nadto odgrywało u niego [ważną rolę pojęcie tak zw. „belief“.

(Por. Hume, P o z y ty w iz m i S ke p ty cy z m).

Nihilistą natomiast w filozofii 19-go stulecia jest

Nihil novi (ustawa konstytucyjna w Polsce). Po śmierci króla Jana Olbrachta, wielmoże

Hml.

powszechnej wówczas jeszcze przesady w stosowaniu leków aptecznych, do których wiarę tracili coraz bardziej, stronić od nich zaczęli, a w końcu potępili je nieomal zupełnie. Dziwić się temu nie można, ponieważ właśnie w czasach owych nauka zaczęła krokami olbrzymiemi ku postępowi się posuwać. Fizyologia i anatomia patologiczna rozwijały się nadzwyczaj pomyślnie, wywierając wpływ niezmierny na pojęcia patologiczne dotycliczesne i waląc je w gruzy* Wyniki, tak często pomyślne, leczenia homeopatycznego, które, ściśle rzecz biorąc, lekami swemi na przebieg choroby jakiejkolwiek wpływać nie mogły (por. Homeopatya), ponieważ im skuteczności żadnej przyznać nie sposób, skłaniały do przekonania, że najlepszym sposobem leczenia chorób jest—nie leczenie ich wcale, lecz badanie cierpliwe ich przebiegu, nie przeszkadzając mu w niczym. Zwolennicy tego kie-ruuku nowego, przezwanego N-em, wyznawali przekonanie, że zadaniem lekarza jest zapobieganie chorobom, rozpoznawanie ich najdokładniejsze, zapewnianie choremu warunków hygie-nicznych jak najkorzystniejszych, a wstrzymywanie się od wszelkich daremnych zachcianek zwalczania choroby samej, godząc się jeno na usuwanie objawów groźnych, lub przykrych dla chorego.—Nihilistą tego rodzaju był też bardzo długo profesor krakowski J. Dietl (ob.). — Dziś N. w lecznictwie należy już do przeszłości, a nie żałując bynajmniej zniknięcia jego z widowni, przyznać mu jednak trzeba zasługi niemałe, gdyż on właśnie przyczynił się niezmiernie do zmiany i naprawy lecznictwa nowożytnego, usuwając z drogi mnóstwo pojęć przestarzałych, nieraz nawet wprost szkodliwych; ale ponieważ często zapędzał się zbyt daleko, więc też i sam z czasem upaść mnsiał. — Por. J. Pagel „Gesch. d. Med.” (Berlin 1898; Cz. I str. 425 i nast.).    Dr J- p-

polscy, osadzając na opróżnionym tronie w. ks. litewskiego, Aleksandra Jagiellończyka, wymogli na nim osławiony przywilej mielnicki (d. 25 paźdz. r. 1501), który miał ugruntować rządy możnowładcze w Polsce. Był to swojego rodzaju zamach stanu, skierowany nie-tylko przeciw prerogatywom korony, ale także przeciw wywalczonym mozolnie i sankeyonowa-nym ustawą z r. 1496, przywilejom politycznym „społeczności szlacheckiej”. Wszelako zamach ten przyszedł zapóźno, szlachta bowiem była już świadoma swej siły. Zamanifestowała ona ruchem masowym stanowczą niechęć poddania się pod rządy oligarchii arystokratycznej i znalazłszy sprzymierzeńca w królu, który rad był wyzwolić się z pęt, któremi senat skrępował jego władzę, przeprowadziła na sejmie radomskim (d. 31 marca do d. 30 maja r. 1505) ustawę, która nietylko obaliła statut mielnicki, ale całemu życiu politycznemu Rzplitej nowe wykreśliła tory. Ustawa ta, nosząca nazwę N. n. (wedle słów charakterystycznych redakcyi łacińskiej) w przekładzie polskim opiewa: „Ponieważ prawa powszechne i ustawy publiczne, dotyczą nie jednostki, lecz całego narodu, przeto na tym sejmie radomskim ze wszystkiemi prałatami, senatorami, baronami i posłami ziemskie-mi uznaliśmy za słuszne i rozsądne i postanowiliśmy, że na przyszłość nie może nic nowego być uchwalone przez nas i następców naszych, bez wspólnego senatorów i posłów ziemskich przyzwolenia, coby tylko na szkodę i obciążenie Rzplitej, na krzywdy i niewygodę jednostek, na zmianę prawa ogólnego i wolności publicznej wyjść mogło”.— Ustawa N. n. przenosząc punkt ciężkości władzy państwowej na ciało reprezentacyjne—sejm walny—zaprowadziła w Polsce rządy parlamentarne, które w postaci prawie niezmienionej przetrwały aż do upadku Rzplitej. Odtąd do każdej uchwały prawodawczej potrzebna była zgoda trzech „stanów”, na sejmie zebranych: króla, senatorów i posłów ziemskich. A ponieważ żaden dodatkowy akt konstytucyjny nie określił wyraźnie, jak należy rozumieć ową wspólność zgody („Communis consensus”), ponieważ nadto sejmy walne pozostały w zależności od sejmików ziemskich, które zaopatrywały posłów w instrukeye, wydające im rozkazy kategoryczne, przeto ustawa N. n. stała się z czasem podstawą do zrywania sejmów przez t. zw. liberum veto (ob.).— Por. M. Bobrzyń-ski „Sejmy polskie za Jana Olbrachta i Aleksandra“ (w „Ateneum” r. 1876); J. Caro „Dzieje Polski” (t. VI-y, Warszawa 1900). Nihon czyli Nippen, ob. Hondo.

Niigata, miasto w Japonii, stolica prowincyi Echigo, na wyspie Nipon, przy uściu rz. Szina-nogawy do morza Japońskiego, od którego oddzielają je ławy piaszczyste. Mieszkańców liczy 49 000 (r. 1892). Latem bywają tu wielkie upały, zimą mrozy dotkliwe i śniegi. N. posiada wiele warsztatów, wyrabiających przedmioty różne z laki i jest też ważnym miastem handlowym pod względem wywozu ryżu. N. otworzone zostało w r. 1860 dla handlu zagranicznego; ponieważ jednak posiada port nieosłonięty, a podczas gwałtownych wiatrów zimowych nawet niebezpieczny, nie wielu kupców obcych tu się osiedliło. Pod miastem znajdują się źródła nafty.

Niihan, jedna z wysp archipelagu Hawai, na południo-zachód od Kauai, długa na 32 km., szeroka na 11 km.; zajmuje 248 km. kw. (4V2 mili kw.). Część północno-wschodnia wyspy jest górzysta i spada wysokim na 240 metrów brzegiem skalistym do morza; reszta, mniej lub więcej dwie trzecie, jest płaska. Grunt na N. jest bardzo żyzny, znakomicie udają się ananasy, banany i inne owoce południowe. Pastwi-

Red.

Red.

Nik... nazwy miejscowości greckich, lub nazwiska osób od zgłoski tej zaczynające się, o ile ich nie umieszczono poniżej, ob. pod Nic...

Nika. Nazwę tę nosi wielkie powstanie ludowe przeciw cesarzowi Ju s ty nj an o w i I (ob ), które w dniach 13 — 19 lutego r. 532 wrzało w Konstantynopolu, i o mało nie zwaliło go z tronu. Powód rozruchów był taki: w stolicy istniały od dawna dwa stronnictwa wyścigowe „niebieskich” i „zielonych”, bardzo liczne, rej wodzące w cyrku, wrogie między sobą i stające się przez to nieraz przyczyną zajść krwawych. Jus ty-

Red.

ska na N. należą do pewnego Anglika, który tu trzyma 30 000 owiec. Krajowcy zajmują się wyrobem naszyjników z muszel, mat i wachlarzy. Nihowice, ob. Niecbowice.

Nija podług K. W. Wójcickiego („Encykl. powsz,” S. Orgelbranda, T. XIX, str, 452) miała być u Polan boginią, opiekującą się duszami zmarłych. Podobno w Gnieźnie posiadała świątynię wspaniałą, w której ustawiony był jej posąg. Modląc się do niej, proszono Nii, aby po śmierci obmyśliła pomieszczenie dogodne dla dusz zmarłych. — W. Vollmer („Vollständiges Wörterbuch d. Mythol. aller Völker“ wyd. 2-e str. 839) znów, nie znający wcale bogini takiej, twierdzi, że u Polan i Ślę-żan istniał bóg śmierci, zwany Ni jam, mający świątynię najprzedniejszą w Gnieźnie i w Niemczy na Szlązku. Wiódł on jakoby dusze zmarłych do miejsca pobytu ich na tamtym święcie.— Por. Nijoła.

Nijampai, ob. Nepal.

Nijar, miasto w Hiszpanii, w prow. Almeria, nad rzeką Artal, u stóp góry Sierra Alhamilla; posiada kopalnie ołowiu; mieszk. liczy 14221 (r. 1887).

Nijkerk, miasto w Hollandyi, w prow. Gel-dryi, o 3 kim. od Zuidersee, z którym połączone jest kanałem, przy drodze żel. z Utrechtu do Kämpen; posiada 3 kościoły i izbę handlową; mieszkańców liczy 7 760 (r. 1889), zajmujących się przeważnie handlem.

Nijmegen, ob. Nimwega.

Nijoła, według Narbutta w mitologii litewskiej królowa piekła, córka Kr u mini, małżonka Poklusa. Narbutt opisuje hełm staro-żytny, na którym wyobrażone być mają postaci Poklusa i N-y wraz z uapisem objaśniającym, głagoliekim.— Podobno między ludem zabobonnym, litewskim, tu i owdzie dotąd zachował się jeszcze zwyczaj zbierania kości, pozostałych po jadle wielkanocnym, święconym i zakopywania ich w ziemi. Szczątki takie nazywać się mają Nijóliszkas Patajkas, a w razie tym są niezawodnie śladem po obiatach, składanych niegdyś bóstwu temu podziemnemu.— Być może iż istnieje związek jaki między N-ą litewską i czczoną u Polan Niją (ob.).— Por. „Encykl. powsz. * S. Orgelbranda (T. XIX, str. 452).

njan, chcąc ukrócić swawolę taką, polecił ukarać surowo kilku naj niespokojniej szych wichrzycieli porządku, czym tak na siebie oburzył wszystkich, że oba stronnictwa, zapominając o nieprzyjaźni i waśniach tyloletnich, podały sobie ręce, postanawiając zrzucić z tronu władcę tak sobie nieprzychylnego. Uzbroili się więc w cyrku i w dniu 13 lutego wypadli na miasto z okrzykiem „nika!” (zwyciężaj); tysiące gawiedzi stołecznej wnet się przyłączyły do nich i tłum rozhukany zaczął popełniać nadużycia wszelkie. Dwór przerażony próbował z początku układów, gotów poczynić ustępstwa pewne, atoli spełzło to na niczym i spiskowcy w dniu 17 lutego obwołali cesarzem Hypatjusa, syna Anastazjusza Ï. — Justynjan przeciw rokoszanom wysłał wtedy wodza swego Belizara na czele Gotów zaciężnych, natarcie ich wszakże odparto i zaczęto brać się do oblegania pałacu cesarskiego. Położenie cesarza stało się bardzo niebezpieczne, ale w dniu następnym udało mu się przeciągnąć na swą stronę „niebieskich”, którzy stanęli pod znakiem Justynjan a. „Zieloni” pomimo to nie dali za wygrane i w dniu 19 zgromadzili się w kilkanaście tysięcy w cyrku; wtedy z polecenia J u -stynjana wodzowie jego, Belizar i Narzes, siłami przeważnemi cyrk osaczyli i nielitościwie „zielonych” w pień wycięli, nie darując życiem nikogo. — Powstanie to kilkodniowe przypłaciło życiem przeszło 30000 ludzi, nadto część niemała stolicy zgorzała. — Por. W. A. Schmidt „Der Aufstand in Konstantinopel unter Iustinian” (w dziele „Epochen und Katastrophen” — Berlin 1874) — ob. też Justynian I.

Nika. Trójnica. Jest to rodzaj skorupiaków, należący do rodziny Carididae—Krewetki, podrzędu długoodwłokowców (Macrura) pływających (Natantia), zwanych inaczej garnęła mi, rzędu skorupiaków dziesięcionogów (De-capoda) [o każdym podziale systematycznym ob. artykuły odpowiednie]. Gatunki rodzaju N. posiadają ciało nieznacznie z boków spłaszczone; głowotułowie gładkie, zakończone na przodzie krótkim kolcem czołowym (rostrum); szkielet delikatny, logowo-błouiasty; różki zewnętrzne umocowane pod wewnętrznemi, posiadają duży blasz-kowaty „exopodit”, na obu parach różków długie biczyki; nogoszczęk 3 pary; nóg (kończyn) chodowych 10 par; pierwsza para silniej rozwinięta i mocniejsza od reszty; druga para nóg cienka, bardzo długa z małemi kleszczami; reszta nóg również cienka i długa, lecz zakończo-n pazurkami; odwłok N-i nieco zagięty; nóżki odwłokowe służą jako narzędzia pławne i odpowiednio są przystosowane do zwinniejszych ruchów, gdyż poruszają się parami; staje się to wskutek tego, że kończyny odwłokowe (przeważnie w liczbie 6-iu par) na brzegach swych gałęzi wewnętrznych, posiadają wyrostki z haczykami na końcach, za pomocą haczyków noga

jednej strony łączy się z odpowiednią drugiej.

Ostatnin para nóg odwłokowych tworzy z ostatnim odcinkiem (segmentum) odwłoka płetwę ogonową. N., jak i przeważna ilość krewetek, żyje w morzach niedaleko brzegów; porusza się, prędko pływając, czasami zaś wykonywa skoki wielkie za pomocą uderzeń odwłoka o stronę brzuszną ciała.— (O innych cechach ustroju ob. w ogólnej budowie dziesięcionogów). Istnieje kilka gatunków europejskich z rodzaju N. Żyją w znacznej ilości w morzach Niemieckim i Śródziemnym. Wymieniamy gatunek N. edulis, jadało^; jest to raczek koloru jasuoróżowego, bia-A?» lub żółto centkowany, z kilkoma plamami jasnemi, podłużnemi, przez środek głowotułowia. potrawy.—Pierwszy z tych utworów zawiera Długość 3|—5 cm. Łowią go obficie na wy- niejedno ciekawe spostrzeżenie z życia przyrody, brzeżach morza Śródziemnego, skąd rozchodzi Oba dzieła skreślone są w stylu ciemnym, ocię-

S. M.

żałym, polegającym głównie, stosownie do ówczesnego prądu naukowego, na głębokiej surowości, ztąd też sporo gramatyków podążyło wcześnie ze scholiami swemi, aby objaśniać zawiłe i niezrozumiałe ich wyrażenia i ustępy. Co do treści dzieł owych, postępował N. wiernie śladami lekarza Apollodora, ucznia Demo-kryta, pod względem formy; z jedynym pewnie wyjątkiem, kiedy żywo i barwnie opisuje skutki, które rozmaite jady wywierają, nie potrafił suchego i nudnego materyału ożywić poetycznemi porównaniami, zręcznemi zboczeniami i udatuem obrazowaniem. Osobliwe zamiłowanie owych czasów do poematu dydaktycznego było istotnie potrzebne, aby tyle prozaiczna treść znęcić mogła wierszokletę, a zarazem publiczność wykształconą zniewolić do czytania tak marnych utworów wierszowanych. Wszakże N. przez spółczesnych i przez potomne czasy wysoko był ceniony, a wpływ jego był bardzo donośny, zwłaszcza na poetów rzymskich, takich jak Ma cer, Wer-giliusz, Owidyusz, chociaż ci co prawda, i wdziękiem miłym i ujmującym powabem przedstawienia w utworach swych, wzór grecki pod względem formalnym daleko po za sobą pozostawili. Wydania utworów N-a: „Editio princeps” pojawiła się w sławnej drukarni Aid usa w Wenecyi r. 1499, fol.; później wydali je Henr. Stephanus, razem ze scholiami (Paryż 1566); Moreli, razem z G o rre u s a prozaiczną przeróbką, komentarzem i scholiami, w trzech tomach (Paryż 1557); Ban di ni (Florencya 1764); I. G. S c h neider, „Al exi ph a r ma ca”, razem ze scholiami (Hala 1792) — „Theriaca”, razem ze scholiami (Lipsk 1816) — po dziś dzień niezbędne wydanie; O. Schneider „Nicandrea”, ze scholiami, opracowanemi przez Keila (Lipsk 1856, ze wstępem krytycznym, najlepsze do dzisiaj wydanie); F. S. Lehrs i Deubner, z ła-cińskiem tłumaczeniem, razem z Oppianem, Marcellusem i Filonem (Paryż 1846). Wzorowe wydanie scholiów gietynskich, odnoszących się do dzieła „Alexipharmaca” sporządził Wen-tzel w „Abhandlungen der Koeniglichen Gę

się w handlu.

Nikaea, ob. Nicea,

Nikainetos, po grecku Nixaivetoç po łae. Nicaenełus, poeta grecki, rodem z wyspy Samos albo z miasta Abdery, żył za czasów aleksandryjskich, przed historykiem Fylarchem, piszącym zapanowania Ptolemeuszów, Euer-getesem i Filopatorem zwanych, a więc na początku wieku III przed Chr. i napisał dziś zaginiony poemat epiczny pod tytułem KoccàXoYoç yovxixwv. (Spis kobiet) i kilka epigramatów, dochowanych w Antologii greckiej.— Por. „Anthologia Graeca”, wyd. Bruncka i Ja-cobs a, tom XIII, (Lipsk 1814).— Athenaeus, XIII 590, Stephanus Byzant. s. v. Abdera. s- Drz-Nikander, po grecku Ntxavôpoç, po łacinie Nicander, przez Cy cerona („De oratore” I, 16) wielbiony obok Aratosa, jako najznaczniejszy poeta dydaktyczny doby aleksandryjskiej, rodem z Kolofouu, syn Damneusa, albo, według innego źródła, Ksenofanesa, żył za czasów Attalosa III, ostatniego króla pergameńskiego, do którego we wstępie do jednego poematu, według panującej naonczas maniery genealogicznej, jako do Teuthranidy i wielkiego potomka Heraklesa przemawia. Ponieważ dłuższy czas w Etolii przebywał i uczone dzieło z dziejów Etolczyków napisał, uważano go już wt wiekach starożytnych za Etolezyka, wszakże sam („Ther.” 958) mieni się Kolofończykiem i, jak wiemy, piastował też, dziedziczną w rodzinie swej, godność kapłana w świątyni Apollina w po-blizkiem mieście Klaros. Suidas zowie go gramatykiem, poetą i lekarzem, istotnie też literacka działalność jego była nadzwyczaj różnorodna. Prozą napisał dzieje Etolczyków, Kolo-fończyków i osobną księgę „O przeróżnych wyroczniach”. Wszakże główne znaczenie i wzię-tość jego nadzwyczajna, polegają na mitologicznych i dydaktycznych poematach epicznych. Najznakomitsze dzieło jego, pod nap. 'E'cepoioôp.sva (^Przemiany), w 5 księgach, stanowiące wzór dla rzymskiego poety Owidyusz a, z kiórego Antoninus Liberalis, przeważnie czerpał

materyały do swego „Zbioru Przemian”, zaginęło wprawdzie, równie jak „Ge or gik a” i osobny poemat „O pracy pszczół”, który według świadectwa K w i n t y 1 i a n a (X, 1, 56), W e r g i 1 i u s z w dziele swem naśladował; zaginęły inne jeszcze, liczne utwory jego poetyczne, dochowały się natomiast do naszych czasów, prócz kilku epigramatów, dwa całkowite poematy, jak oto: 1) Gyjpiaxii, T h e r i a e a, prawiące w 258 heksametrach o jadowitych zwierzętach, a szczególnie wężach, jako i o środkach, przeciw ich ukąszeniom skutecznych, i 2) ’AXs^cpàppiaxa, Alexipharmaca, opisujący w 630 heksametrach środki skuteczne przeciw otruciom przez

1024

Nikaaor. — Nikator.

Seilschaft der Wissenschaften zu Goettingen” i (O interpunkcyi w ogólności), w 6 księgach, (tom 38, Gietynga 1822).—Por. Volk mann I Ilspi otr/p/rji; zr\c, nap⁷    (O interpunkcyi

„De Nicandri Colophouii vita et scriptis” (Hala 1852); tegoż rozprawę w czasopiśmie „Philo-logus” z r. 1860 (str. 305 i nast.); Plaehn „De Nicandro aliisque poetis graecis ab Ovidio in Metamorphosibus conscribendis adhibitis”

S. Drz.

w dziełach Homera); stąd w dowcipnej grze wyrazów zwano go SuYpiauaę (^napiętnowany: auY[xa — piętno). Z drugiego dzieła, traktuj* -cego o kwestyach spornych interpunkcyi w pieśniach Homera, pozostały liczne ustępy weneckich scholiach, Homera objaśniających.

Nikanor, po grecku Ntxàvwp 1. Syn Mace- Urywki te wydał Friedlaender w dziele, dończyka Parmeniona, brat Fil ot a sa, wal- noszącem napis „Nicanoris rcspL oufp/ijs reli-czył dzielnie, jako dowódzca lekkozbrojuych hy- quiae“ (Królewiec 1850); komentarz zaś, doty-paspistów, pod wodzą naczelną Aleksandra czący tylko interpunkcyi „Odyssei”, ogłosił W ielkiego w bitwach nad Granikiem, pod Issos i Gaugamelą, ścigał Besso sa, satrapę baktryj-

skiego i umarł, jeszcze przed okrutną śmiercią I (tom 31 str. 432 i nast.). ojca i brata swego, w r. 330 przed Chr. w Baktryanie.— Por. Ar r i anus, I 14; II 8; III 11; 25; Curtius, IV 6.— 2) Inny wódz Aleksandra Wielkiego, dostał po śmierci jego, z poręki Antypatra, przy podziale ogromnej monarchii, krainy Triparadeisos i Kappa-docyę, walczył potem, jako sprzymierzeniec Antygonosa syryjskiego, w r. 321 przed Chr. przeciw Eumenesowi. W r. 312, chcąc jako namiestnik Medyi i przyległych prowincyi Babilon dla Antygonosa ratować, musiał sam, gdy Seleukos na niego napadł i właśni źoł- krytyk dzieł filozoficznych. Drukiem ogłosił, nierze go upuścili, chronić się ucieczką; inne oprócz wielu mów i kazań, „Pozitiwnaja fiłoso-źródło głosi, że zginął z ręki Seleukosa.— fja i swierchczuwstwjeunoje bytje” (Petersburg Por. Diodorus Siculus, XIX 92, 100, Appia- j 1875 —1888); „Razbor rimskaho uczeńja o winu 8, Syr. 55.— 3) N. rodem z Stagiry, naczelny | dimom gławienstwie w cjerkwi” (tamże 1856 — dowódzca floty greckiej, towarzyszący Aleksandrowi Wielkiemu podczas wyprawy azya-tyckiej; ogłosił Grekom podczas igrzysk olimpijskich w r. 324 przed Chr. rozkaz królewski, aby wszystkich wygnańców znowu do ojczyzny przyjęli. Po śmierci Aleksandra żywo uczestniczył w walkach, które się w Grecji toczyły, a na rozkaz namiestnika Kassandra, którego podejrzliwość przez butne swe występowanie obudził, w Muuychii w r. 318 podstępnie uwięziony i na śmierć skazany został.— Diodorus Siculus, XVIII 64 i nast.;

75.— 4) Syn Hermiasa, z Aleksandryi, grecki gramatyk, żył za czasów ceserza Hadryana, zajmował się szczególnie nauką interpunkcyi (oxYp.^): prócz pomniejszych dzieł, dotyczących pieśni Teokryta i Kallimacha, napisał

dwa główne dzieła: Uspl ouYjrfy; zffi otaHôXoo tryusz II, król Syryi.

(Hala 1822).

Caruuth (Berlin 1875).— Por. rozpräw^L J. Wackernagela w „Rheinisches Museum³"—

S. Drz.

Nikanor f w r. 1827—f w r. 1890), dostojnik duchowny rossyjski, imię i nazwisko jego świeckie brzmi Aleksander Browkowicz. Poświęciwszy się zawodowi duchownemu był naprzód rektorem seminaryum, później zaś akademii duchownej w Kazaniu; następnie został biskupem ufimskim i menzelińskim, nakoniec arcybiskupem chersońskim i odeskim.— N. zajmował się wiele filozofią, opierając się przytym głównie na Platonie i Leibnizu (ob. te nazw,); w ojczyźnie swej jest też ceniony jako

1858); „Cjerkow’ i gosudarstwo” (tamże 1888; rzecz skierowana przeciw L. Tołstojowi); „Protiw grafa L. Tołstoho 8 bjesjed” (Odesa 1891); „Proischożdjenije sztuudy w żizni russka-ho naroda” (tamże 1884); „Naprawljenje i znacze-nije fiło8ofiji N. Grota” („Praw. Obozrjenije” 1887).— Por. „Ottüv Słownik naućny” (T. XVIII, str. 309).    Red-

Nikarchos, po grecku Nbtap^oę, poeta grecki epigramatyk z wieku I po Chr. W Antologii greckiej dochowało się pod jego imieniem jeszcze 38 epigramatów, odznaczających się tonem ostrym, szyderczym; wymierzone są mianowicie przeciw lekarzom, lecz nieraz przekraczają wszelką miarę przyzwoitości.— Por. Jacobs „Anthologia Graeca” (t. XIII, str. 922 i nast.).

Nikator, Ob. Seleukos Nikator i Deme-

S. Drz.

KONIEC TOMU DRUGIEGO SERYI Ii-ej.

>

O    i

% ##    "

A*

Dodatek do Tomu U S. U IV. E. I.

KOMITET B1DÂKCYJVY

WIELKIEJ ENCYKLOPEDYI POWSZECHNEJ

ILUSTROWANEJ

STANO W I Ą:

.J

Broniewski Kazimierz (Sztuki plastyczne) Chmielowski Piotr (Literatura polska) Czerwiński Kazimierz (Zoologia)

Dickstein Samuel (Matematyka)

Gostomski Walery (Literatura powszechna) Gralewski Jan, ksiądz (Dział kościelny) Jezierski Wacław (Geografia).

Kempner Stanisław (Ekonomia)

Kochanowski Jan Karol (Historya)

Konic Henryk (Prawo)

Kramsztyk Stanisław (Astronomia i Fizyka) Kryński Adam Antoni (Językoznawstwo) Krzemiński Stanisław (Redaktor Główny S. I)

Krzywicki Ludwik (Antropologia i Etnografia)

Kulwieć Kazimierz (Zoologia)

Kuszelewski Antoni (Technika i Techno!.) Libicki Stanisław (Prawo)

Łempicki Michał (Górnictwo)

Nałkowski Wacław (Geografia fizyczna) Peszke Józef (Redaktor Główny S. II; Medycyna)

Poliński Aleksander (Muzyka)

Popławski Seweryn, ksiądz (Dział kościelny) Kewieński Stanisław (Rolnictwo) Skłodowski Józef (Medycyna)

Sławiński Kazimierz (Chemia)

Smolikowski Seweryn (Sztuki plastyczne i Filozofia)

Straszewski Maurycy (Filozofia)

Trzebiński Józef (Botanika)

Weyberg Zygmunt (Mineralogia)

Zieliński Zdzisław (Botanika).

LISTA

Współpracowników W. Encyklop. Ilustrowanej.

------

a) Podług alfabetu.

Btc.

Dd.

A. E.

Abraham Władysław. W. A.

Alexandrowicz Jerzy f. J. A.

Andrychiewicz Wład. f. Wł. Andr.

Appel Karol. K. A.

Askenazy Szymon. A.

Balzer Oswald. 0. B.

Banzemer Jan f. Dr i. B.

Barwiński Eugeniusz. Dr Eug. B.

Baudouin de Courtenay Jan. B. de C.

Beckerman Józef. J. B.

Bełcikowski Jan.

Bełza Stanisław. St. B.

Bem Antoni Gustaw f. A. G. B.

Białaszewicz Kazimierz. K. B-CZ.

Ks. Białkowski Józef. Ks. J. B.

Bieliński Józef. Dr J. B. i i. B. Dr.

Bielski Wincenty. W. B.

Ks. Błachut Augustyn. X. A. Bł.

Ks. Bogacki Wincenty. Ks. W. B.

Bogusławski Władysław. W. Bg.

Bojasiński Józef. J. B.

Ks. Bokalski. M. K. Ks. M. K. Bkl.

Boniecki Adam. B.

Bornstein M. Dr NI. B. i Dr. NI. Bor.

Bostel Ferdynand. F. B.

Broniewski Kazimierz. K. B.

Brunner Jerzy. Dr J-y Br.

Brückner Aleksander. A. B.

Brykner Wacław. W. Br.

Budyta Tadeusz. T. B.

Bugdanowa K. S. K. S. B.

Centnerszwer M. M. Cent.

Cercha Stanisław. S. C.

Ks. Chełmicki Zygmunt. Ks. Z. Ch.

Chmielowski Piotr. P. Chm.

Ks. Chodyński Stanisław. Ks. S. Ch. Choroszewski Wincenty f. W. Chor.

Ks. Chotkowski Władysław. Ks. Wł. Ch. Chrzanowski Leon. L. Ch.

Chrzanowski Wacław. W. Ch.

Chrząszczewska Jadwiga. J. Ch.

Chwalewik Edward. Chw. i E. Chw.

Cohn Adolf Jakób. Ad. J. C.

Cylkow Izaak. I. C.

Czarnowski Stan. Jan. St. J. C.

Czermak Wiktor. W. Cz.

Czerwiński Kazimierz. K. A. C.

Czołowski Aleksander. 6. i Al. Cz.

Daszyńska Zofia. Dasz.

Demby Stefan. D-y.

Dawid Jan Władysław. J. Wł. D.

Dickstein Samuel. S. D.

Ks. superintendent Diehl August K. Ks. A. K. D. Diehl Edmund f. E. D.

Długopolski E. Ed. Dł.

Domański Stanisław. St. D.

Domaszewski Jan Wład. J. Wł. Dom. Donimirski Antoni. A. D.

Dowgird Tadeusz. T. Dowgird.

Drzażdżyński Stanisław. St. Dr z.

Dubiecki Maryan. M. D.

Duda Franciszek.

Dudrewicz Leon. L. D.

Dunin Karol. K. D.

Dydyński Teodor. T. D.

Dziadulewicz Stanisław. D.

Dzierżawski Bolesław. Dz.

Eisenman Arnold Eismond Józef. J. E.

Estreicher Karol, (e — r).

Estreicher Tadeusz. T. E.

Ettinger J. K. J. K. E.

Fabian Aleksander. F.

Finkel Ludwik. L. F — I. i Dr L. F — I. Flaum Maksymilian. M. F.

Fuk Stanisław. St. F.

Gajsler Feliks Justyn J. F. 6.

Garliński Wład. W. Gar.

Gawroński Juliusz. Dr J. G.    '

Gay Henryk. H. G.

Gembarzewski Bronisław. Br. G.

Gerson Wojciech f. W. G. i Woj. G.

Gloger Zygmunt. Z. Gl.

Głąbiński Stanisław. Dr St. G.

Ks. Gnatowski J. Ks. J. G.

Gniazdowski. Gn.

Gnoiński K. K. G.

Gorzycki K. J. Dr K. J. G.

Gostomski Walery. W. G.

Goyski Maryan. M. G-y.

Gozdawa Marek. M. G.

Górski Konstanty f. K. G.

Grabowski Bronisław f. B. Gr.

Grabowski Edward f. E. G. i E. Grabowski. Ks. Gralewski Jan. A Granowski Juliusz. J. Gr.

Gryżewski Jan. J. Gr.

Handelsmann Marceli. M. Han.

Heppen Julian f. J. H.

Heryng Zygmunt. Z. H.

Heurich Jan (syn). J. H-Ch i J. H.

Hincz. H.

Hirszband Bronisław. Dr B. A. H.

Homolicki Jan. Hml.

Homulko Maksymilian. H. i M. H.

Hube Romuald f. R.

Iwański Jan. Iw.

Jabłonowski Aleksander. Al. Jabł.

Dr J. M.

Ks. Janczak Łukasz. Ks. Ł. J. Janiszewski Stanisław. S. J. Jankowski Edmund. E. J.

Jasieński A, M. A M J.

Jasiński Roman f. Dr. J.

Jawdyński Franciszek f. Dr F. J. Jelski Aleksander. Al. J.

Ks. Jełowicki Adolf. Ks. J.

Jezierski Feliks, f F. J.

Jezierski Wacław. W. i.

Jeziorański Feliks f. F. Jez. Jeziorański Józef. J. J.

Jurkiewicz Karol. K. J.

Kamiński Jan Maurycy. J. M. K. Kantorek Feliks. F. Kan.

Karbowiak Antoni. A. Karb.

Karpiński Bolesław. B. K.

Karpiński Henryk. H. Karp.

Karłowicz Jan f. J. K.

Karpowicz Stanisław. St. K. Karwowski Stanisław. Dr S. K. Kasparek Franciszek f. Fr. K. Kaszewski Kazimierz. K. K.

Kempner Stan. Aleksander. St. A. K. Kenig Józef f. J. Kg.

Kętrzyński Wojciech. Dr W. K. Kętrzyński Stanisław. S. Ktrzn. Kirszrot-Prawnicki Józef. Józef K. P. Kleczkowski Kazimierz f. K. KI. Kochanowski Jan Karol. J. K. K. Koczanowicz Mieczysław. M. A. K. Konic Henryk. H. K.

Konopczyński Emilian. Em. K. Konopczyński Władysław. W. K. Kopczyński Aleksander. Dr Al. K. Kopera Feliks. F. K.

Korenfeld Mikołaj. M. K.

Korotyński Ludwik S. L. S. K. Korotyński Władysław. Wł. K.

Ks. Korsak K. Ks. K. Kor.

Korzon Tadeusz. T. K.

Korzon Tadeusz (junior). Dr T. K. Kostro Apolinary. A. K.

Koszutski Stanisław. Kosz. Kościałkowska Zyndram W. W. Z. K. Kościałkowski Stanisław. Kość. Koziołkiewicz J. J. K-icz.

Kozłowski Władysław. Wł. NI. K. Kraków Kazimierz. Dr K. K. Kramsztyk Feliks. F. K.

Kramsztyk Stanisław. S. K.

Kraushar Aleksander. Al. Kr.

Króek Franciszek. Dr Fr. Kr.

Kreczmar Jan. J. Kr.

Krotoski Kazimierz. Dr. K. K.

Król Kazimierz. K. Kr.

Ks. Krupiński Fr. f. F. K. ks.

Ks. Krynicki Wład. Ks. Wł. Kr. Kryński Adam Antoni. A. A. K. Krzemiński Stanisław. S.

Krzymuski Edmund. E. Krz.

Krzywicki Ludwik. L. K.

Ks. Kubicki Wł. Ks. Wł. Ku. Kucharzewski Feliks. F—ks. K. Kuczyński Antoni. Dr Ant. K.

Kudelski Adam. A. K.

Kujawski Kazimierz. Kaź.

Kulwieć Kazimierz. K. K—Ć.

Kuniewicz Józef. Dr Ku....CZ. Kuszelewski Antoni. A. Kusz.

Kutrzeba Stanisław, sk.

Lange Antoni. A. L.

Lebiedziński P. P, L.

Leist Artur. A. L.

Lepszy Leonard, zy.

Leski Józef. J. L.

Lewicki Witold. Dr W. L.

Lewiński Jan. J. L.

Libicki Stanisław. S. L.

Likiert Nikodem. L.

Lipnicki Eugeniusz f. E. L.

Lisiecki Stanisław. St. L.

Loria Stanisław. S. Lo.

Lubowski Edward. E. Lu.

Lutosławski Wincenty. W. L. Lutosławski Maryan. NI. L.

Łabuński Józef. J. Ł.

Łaganowski Stefan. S. Ł.

Łagowski Floryan. F. Ł.

Laguna Stosław f. St. Ł.

Łącki Bronisław. B. Ł.

Łempicki Michał. IM. Ł.

Łopaciński Hieronim. H. Ł.

Łoziński Bronisław. B. Ł.

Łuczkiewicz Henryk f. Dr Ł.

Machlejd Ryszard. R. IM.

Mahrburg Adam. Ad. NI.

Majchrowicz Franciszek. Dr Fr. NI. Majewski Erazm. E. Maj.

Majkowski Julian.

Makowiecki Bolesław f. M.

Maleszewski Tytus f. T. M. Maliniakówna Regina. Mal.

Malinowski Alfons. Dr M.

Ks. Malinowski Bronisław. Ks. B. M. Malinowski Piotr f. P. M.

Manteuffel Gustaw. G. M.

Marrenć Walerya f. W. M. Martynowski Franciszek K. f. F. K. M. Massonius Maryan. Mns.

Maternicki Aleksander f. Al. Mat. Matuszewski Ignacy. Ig. Mat.

Ks. Matuszewski Teofil. X. T. M. Merecki R. R. M.

Mierzyński Antoni. A. M.

Mierzyński Józef. J. Mi.

Mieszkowski Antoni f. Aem.

Migasiński E. E. M-i.

Miklaszewski Sławomir. M.

Miłobędzki Tadeusz. T. M.

Minkiewicz Stanisław. S. M. i St. M. Ks. Mirecki. fm.

IV.

Mizerski Józef. J. NI.

Mleczko Stanisław. S. NI.

Mogilnicki Aleksander. Al. Nlog.

Mokrowicki Bolesław. B. NI.

Moldenhawer Aleksander. A. Mol.

Moycho Stefan, Nl-cho.

Muszyński Jan. J. Wlusz.

Mutermilch Wacław. Mut.

Muttermilch. Mch.

Nałkowska Zofia. Z. N.

Nałkowski Wacław. W. N.

Narkiewicz Jodko Antoni. A. N. J.

Ks. Nassalski M. Ks. M. N.

Nieniewski Apolinary. Ap. N.

Niezabitowski E. L. E. L. N.

Nitman Karol J. Dr K. J. N.

Nitowski Jan. N.

Nowicki Władysław. Wł. N—i.

Nowodworski Franciszek. Fr. N.

Nowodworski Witold. W. N.

Nusbaum Józef. J. Nm. i Dr i. Nm. Ochimowski Feliks. F. 0.

Ochorowicz Julian. J. 0.

Okolski Antoni f. A. 0.

Okrajni Antoni. A. 0.

Olszewski Maryan. 0.

Ołtuszewski Władysław. Dr W. 0.

Opatrny Jarosław. 0p.

Osterloff Waldemar W. 0.

Ks. Owczarek W. Ks. W. 0.

Pajewski Alfons f. Dr A. P.

Pawiński Adolf f. A. P.

Pazdro Zbigniew. P-o.

Peszke Józef. Dr J. P.

Peszke Ignacy. Ig. P.

Piaszczyński Józef f. Dr Psz.

Piątkowski Henryk. H. P.

Pietkiewicz Antoni (Adam Pług) j\ *, -J- i — Pietkiewicz Zenon. Zn. Pt.

Piłat Tadeusz. Tad. Piłat.

Piotrowski Władysław. W. P.

Plenkiewicz Roman. R. PI — CZ.

Podernia K. K. P.

Poliński Aleksander. A. Pol.

Ks. Popławski Seweryn. S. Pł Popowski Stefan. St. P.

Posner Salomon. S. P.

Poznański Samuel. Dr S. P.

Pożaryski M. M. Poź.

Prochaska Antoni. A. Pska.

Prokesch Władysław. Wł. Pr.

Przestrzelski R. R. P-ski.

Przewóski Edward. Dr E. P.

Ks. Przeździecki Henryk. X. H. P. Przyborowski Józef f. J. P.

Ptaszycki Stanisław. S. P.

Puławski Antoni. Dr Ant. P.

Radliński Ignacy. I. R.

Radziwiłłowicz Rafał. Dr R.

Rajchman Aleksander. Al. R.

Rapacki Wincenty. W. R.

Raszewski^ Włodzimierz. Wł. R.

Rewieński Stanisław. St. Rew.

Rochetin Józef. Gryf.

Rogowicz Jakób f. J. R — cz.

Roszkowski Gustaw. Rosz.

Rouppert Zygmunt f. r.

Rowiński Michał. M. Ro.

Rozmysłowski Michał. M. R.

Rozpędowski L. L. R.

Ks. Roztworowski J. J. R.

Rycerski Feliks. F. R.

Rychliński Karol. Dr K. R.

Rydel Lucyan. L R.

Rydel Józef. J. Rei.

Rym ar. Rym'

Ryszard Antoni. A. R.

Sadowski Henryk. H. S.

Sadowski Tadeusz. T. S.

Sarnecki Zygmunt. Z. S-Sawczyński Henryk. H. 8 — i.

Semkowicz Aleksander. Dr Al. S Semkowicz Władysław. Wł. S-CZ.

Sędziak Jan. Dr J. S.

Siemiradzki Tomasz. T. S.

Ks. Siewierski Wł. X. S.

Ksiądz biskup Simon Franciszek Albin. X. F. A. S. Skłodowski Józef. Dr J. S.

Skrzycki Wojciech J. W. J. S.

Skrzypkowski Mieczysław. M. Sk.

Sławiński Kazimierz. K. Sł.

Smoleński Wład. W. S.

Smolikowski Seweryn. S. S.

Sobieski Wacław. Sob. i Sb.

Sokal Emil. Em. S.

Sokołowski August. A. S.

Sokołowski Kazimierz. Dr K. S.

Sosnowski Jan. J. S.

Spasowicz Włodzimierz. Wł. Spas.

Sporzyński Ksawery. Sp.

Statkiewicz Czesław. Cz. S.

Staroń M. M. Stń.

Stetkiewicz Stefan f. St. St.

Stołyhwo Kazimierz. K. S.

Straszewski Maurycy. NI. S.

Strumpf Edward f. E. S.

Struve Henryk. H. St.

Suchecki Stefan. S. P. S.

Sułowski Romuald. R. S.

Szalay St. Sz.

Szaniawski Klemens Junosza f. KI. J, Szolc-Rogoziński Stefan f. S. S. R.

Szperl Ludwik. L. Szp Szumowski Aleksander f. A. S.

Szycówna Aniela. A. Sz.

Szymański E. E. Sz.

Ślósarski Antoni f. A. Ś.

Świda E. E. Św.

Święcicki Julian Adolf. J. A. Ś.

Świętochowski Andrzej. And. Ś.

Taczanowski Wacław. W. T.

Ks. Taczanowski Włodzimierz. Ks. W. T.

V.

Tarliński Zygmunt. Z. T-Ski. Teichfeld Arnold. Ar. T.

Tokarz Wacław. Trz.

Trepka Nekanda Edward. N. T. Trzciński Wawrzyniec f. W. Trz. Trzebiński Józef. J. Trz.

Tur Jan. J. T.

Ułaszyn Henryk. H. Uł.

Urbanowicz Feliks. F. U.

Uzdowski Józef. J. U-Wagner Bolesław f. B. W. Waliszewski Kazimierz. K. W. Wasserberg Ignacy. J. W-g. Wawrykiewicz Edward. Ed. W. Weidel Emil. E. W.

Weigt Herkulan. gt.

Wertheim Aleksander. Dr A. W.

Ks. Wesołowski S. K. Ks. S. K. W. Weyberg Zygmunt. Z. W.

Widman Karol f. K. W.

Winiarz Aloizy. Dr. Al. W. Wiorogórski Władysław. W. W. Wisłocki Władysław. W. W.

Wojciechowski I. Ir. Wch. Wojciechowski Konstanty.. K. W. Wojtan Władysław. Wł. W.

Wolff Józef f. J. W.

Wróblewski Witold. W. Wr. Wróblewski Władysław. Dr W. W. Wysłouch Antoni. A. Wysł. Zakrzewski Stanisław. St. Zakrz. Załęski Witold. W. Zał.

Zawadzki Bronisław. Z.

Zawadzki Józef. Dr J. Z.

Zieliński Edward W. E. W. Z. Zieliński Jan Kazimierz f. J. K. Z. Zieliński Józef. J. Z. z Ł.

Zieliński Władysław. W. Z. Zieliński Wł. Kornel f. W. K. Z. Zieliński Zdzisław. Z. Z. Zienkowski Franciszek. Fr. Zn. Zientarski Stanisław. S. Z. Znatowicz Bronisław. Zn.

Żabiński Józef. J. Ż.

Żórawski Maryan. M. Źór.

LISTA

Współpracowników W. Encyklop. Ilustrowanej.

■\rr

b) Według kryptonimów.

^ fe. łu ^    kt kt fu ^    ^ fu ^ tu kt tb. fu jb. kt ^

po po to ÿ ÿ îfl p p łaj fe; fe; fe; bi h' Ö N h !*i © N b

P ~    PI ta ‘    *

Prof. Szymon Askenazy.

Adam Antoni Kryński.

Prof. Aleksander Brückner.

Antoni Donimirski.

Arnold Eisenman. f Antoni Gustaw Bem.

Adam Kudelski (zoologia).

Apolinary Kostro (prawo).

Antoni Karbowiak.

Antoni Kuszelewski.

Antoni Lange (artykuły literackie).

Artur Leist (Armenia, dzieje).

Antoni Mierzyński.

A. M. Jasieński.

Aleksander Moldenhawer.

Antoni Narkiewicz Jodko, f Dr Antoni Okolski (prawo).

Antoni Okrajni (chemia), f Profesor Adolf Pawiński.

Aleksander Poliński.

Antoni Prochaska.

Antoni Ryszard.

Prof. A. Sokołowski (historya, od t. 27-o) f Aleksander Szumowski.

A. Sz. -A. Ś. -A. Wysł. — Ad. J. C. — Ad. M. -Aem. — Al. Cz. -Al. J. -Al. Jabł. — Al. Kr. -Al. Mat. — Al. Mog. — Al. R. -And. Ś. — Ap. N. -Ar. T. -

B.

B. de O. B. Gr. B. K.

B. Ł.

B. M.

B. W.

Błc.

Aniela Szycówna. f Antoni Ślósarski.

Antoni Wysłouch.

Adolf Jakób Cohn.

Adam Mahrburg, f Antoni Miesskowski.

Dr Aleksander Czołowski (od tomu 19-o) Aleksander Jelski.

Aleksander Jabłonowski.

Aleksander Kraushar. f Aleksander Maternicki.

Aleksander Mogilnicki.

Aleksander Rajchman.

Andrzej Świętochowski.

Apolinary Nieniewski.

Arnold Teichfeld.

Adam Boniecki.

Baudouin de Courtenay Jan. f Bronisław Grabowski.

Bolesław Karpiński.

Bronisław Łoziński.

Bolesław Mokrowicki. f Dr. Bolesław Wagner.

Jan Bełcikowski.

Br. G.

C.

Chw.

Cz. S.

D.

Dasz.    —

Dd.    -

Dr A. P -Dr A. W. — Dr Al. K. — Dr Al. S. — Dr Al. W. -Dr Ant. K.— Dr Ant. P.— Dr B. A. H. Dr E. P. — Dr Eug. B. Dr F. J. — Dr Fr. Kr. Dr Fr. M.— Dr J. -Dr J. B. — Dr J. B. — Dr J. G. -Dr J.M. -Dr J. Nm.— Dr J. P. — Dr J. S. — Dr J. S. -Dr J. Z. — Dr J-y Br. Dr K. I. N. Dr K. J. G. Dr K. K. — Dr K. K. — Dr K. R. — Dr K. S. — Dr Ku...cz. Dr L. F-l.— Dr Ł. — Dr M. — Dr M. Bor. Dr Psz. — Dr R. — Dr S. K. — Dr 8. P. -Dr St. G. — Dr T. K. — Dr W. K.— Dr W. L.~ Dr W. 0.-Dr W. W.—

D-y.

Dz.

E. Chw. — E. D. -E. G. — E. J. -E. Krz. — E. L. — E. L. N. -

E. Maj. — E. M-i. — E. S. -E. Sz. — E. Św. — E. W. -E. W. Z. -E. Lu — Ed. Dl — Ed. W. -Em. K. — Em. S. — (e-r).    —

F.

F. B.

F. J.

F. Jez.

F. K.

F. K.

F. K. Ks.-F. K. M. -F. Kan. — F. Ł.

F. 0.    -

F. R. -F. V. -F-ks K. —

fm.

Fr. K. Fr. N. Fr. Zn. G. M.

Gn.

Gryf.

gt.

E.

E.

Eml.

I. C.

1. R.

Ig. Mat. Ig. P.

Ir. Wch.

Iw.

J. A. -J. A. Ś. — J. B. -J. B. -J. B. Dr — J. Ch. -J. E. — J. F. G. -

Bronisław Gembarzewski.

Dr Aleksander Czołowski (do tomu 19-go) Edward Chwalewik.

Czeslaw Statkiewicz.

Stanisław Dziadulewicz.

Dr Zofia Daszyńska.

Franciszek Duda. f Dr Alfons Pajewski.

Dr Aleksander Wertheim.

Dr Aleksander Kopczyński.

Dr Aleksander Semkowicz.

Dr Aloizy Winiarz.

Dr Antoni Kuczyński.

Dr Antoni Puławski.

Dr Bronisław Hirszband.

Dr Edward Przewóski.

Dr Eugeniusz Barwiński. f Dr Franciszek Jawdyński.

Dr Franciszek Kröek.

Dr. Franciszek Majchrowicz, f Dr Roman Jasiński, f Dr Jan Banzemer (fekonomia).

Dr Józef Bieliński (życiorysy lekarzy). Dr Juliusz Gawroński.

Dr Julian Majkowski.

Dr Józef Nusbaum.

Dr Józef Peszke.

Dr Jan Sędziak (med.).

Dr Józef Skłodowski (med., od t. 24-go) Dr Józef Zawadzki.

Dr Jerzy Brunner.

Dr Karol I. Nitman.

Dr K. J. Gorzycki.

Dr Kazimierz Kraków (medycyna).

Dr Kazimierz Krotoski (historya).

Dr Karol Rychliński.

Dr Kazimierz Sokołowski.

Dr Józef Kuniewicz.

Prof, dr Ludwik Finkel. f Dr Henryk Łuczkiewicz.

Dr Alfons Malinowski.

Dr M. Bornstein, t Dr Józef Piaszczyński.

Dr Rafał Radziwiłłowicz.

Dr Stanisław Karwowski.

Dr Samuel Poznański.

Profesor dr Stanisław Głąbiński.

Dr Tadeusz Korzon (jun.).

Dr Wojciech Kętrzyński.

Dr Witold Lewicki.

Dr W. Ołtuszewski.

Dr Władysław Wróblewski.

Stefan Demby.

Dr Bolesław Dzierżawski.

Edward Chwalewik. f Edmund Diehl, f Edward Grabowski.

Edmund Jankowski.

Prof, dr Edmund Krzymuski.

Eugeniusz Lipnicki.

E. L. Niezabitowski.

Erazm Majewski.

E. Migasiński. f Edward Strumpf.

E. Szymański.

E. Świda.

Emil Weidel.

Dr Edward W. Zieliński.

Edward Lubowski.

E. Długopolski.

Edward Wawrykiewicz.

Emilian Konopczyński.

Emil Sokal.

Estreicher Karol.

Dr Aleksander Fabian.

Ferdynand Bostel. f Feliks Jezierski, f Feliks Jeziorański.

— Feliks Kramsztyk (medycyna).

Dr Feliks Kopera (starożytności), f Ks. Franciszek Krupiński, f Franciszek K. Martynowski. Feliks Kantorek,

Floryan Łagowski.

Feliks Ochimowski.

Feliks Rycerski.

Feliks Urbanowicz.

Feliks Kucharzewski.

Ks. Mirecki.

f Prof. Franciszek Kasparek. Franciszek Nowodworski. Franciszek Zienkowski.

Gustaw baron Manteuffel. Gniazdowski.

Józef Rochetin.

Herkulan Weigt.

Maksymilian Homułko (technika). Hincz.

Henryk Gay.

Henryk Konic.

Henryk Karpiński.

Hieronim Łopaciński.

Henryk Piątkowski.

Henryk Sadowski.

Dr Henryk Sawczyński.

Profesor dr Henryk Struve. Henryk Ułaszyn.

Jan Homolicki.

Dr Izaak Cylkow.

Ignacy Radliński.

Ignacy Matuszewski.

Ignacy Peszke.

I. Wojciechowski.

Jan Iwański.

f Dr Jerzy Alexandrowicz.

Julian Adolf Święcicki.

Józef Beckerman (prawo).

Józef Bojasiński (historya).

Dr Józef Bieliński.

Jadwiga Chrząszczewska.

Józef Eismond.

Justyn Feliks Gajsler.

J. Gr.

J. Gr. J. H.

J. H-ch.

J. J.

J. K.

J. K. E.

J. K. K. — Jan Karol Kochanowski. J. K. Z.

J. Kg.

J. K-icz.

J. Kr.

J. L.

J. L.

J. Ł.

J. M.

J. Mi.

J. Musz.

J. Nm.

J. O.

J. P.

J. R.

J. R- cz. — f Dr Jakób Rogowicz. J. Rei.

J. S.

J. T.

J. Trz J. U.

J. W.

J. W-g.

J. WŁ D. — Jan Władysław Dawid.

J. Ż.

K. A.

K. A. C. — Kazimierz Czerwiński.

Kazimierz Broniewski.

Kazimierz Białaszewicz.

Karol Dunin.

f Pułk. Konstanty Górski (wojsk.).

K. Gnoiński (elektrotechnika).

Prof. Dr Karol Jurkiewicz.

Kazimierz Kaszewski.

Kazimierz Kulwieć. f Kazimierz Kleczkowski.

Kazimierz Król.

K. Podernia.

Kazimierz Stołyhwo.

K. S. Bugdanowa.

Kazimierz Sławiński, f Karol Widman (życior.).

Kazimierz Waliszewski. (historya). Konstanty Wojciechowski (budownictwo). Kazimierz Kujawski, f Klemens Junosza Szaniawski. Stanisław Koszutski.

Stanisław Kościałkowski.

Ks. J. B. — Es. J. G. — Es. K. J.— Ks. K. Kor.

Es. Ł. J. —

Ks. M. K. Bkl. Ks. Bokalski. Es. M. N. —

Ks. S. Ch. —

Ks. S. K. W.

Ks. W. B.

Ks. W. O.

Ks. W. T. —

Ka. WŁ Ch.—

Ks. WŁ Kr.—

K8.Wl.Ku.—

Ks. Z. Ch. -

L.

L. Ch.

L. D.

L. F-l.

L. K.

L. B.

L. R.

L. S. K. L. Szp.

M.

M.

Mai.

Mch.

M-cho.

Mns.

Mut.

N.

N. T.

0.

O. B.

Op.

P. Chm. P. L.

P. M.

P-o.

r.

R.

M.A.K. -M. Cent. — M. D. — M. F. -M. G. -M. G-y. -M. H. -M. Han . — M. K. — M. L. -M. Ł. -M. Poi. -M. R.

M. Ro. -M. 8.    -

M. Sk. — M. Stń. — M. Żór. —

Juliusz Granowski.

Jan Gryżewski (od tomu 28-go), f Julian Heppen.

Jan Heurich (syn) (J. H.).

Józef Jeziorański.

f Dr Jan Karłowicz.

Dr J. K. Ettinger.

f Jan Kazimierz Zieliński, f Józef Kenig.

J. Koziołkiewicz.

Jan Kreczmar.

Józef Leski (ceramika).

Jan Lewiński (geol. i paleont.).

Józef Łabuński.

Józef Mizerski.

«7. M. K. — Jan Maurycy Kamiński.

Dr J. Mierzyński.

Jan Muszyński.

Dr Józef Nusbaum (od tomu 19-go). Dr Julian Ochorowicz.

f Józef Przyborowski. Ks. J. Roztworowski.

Józef Rydel.

Jan Sosnowski. Jan Tur.

Józef Trzebiński. Józef Uzdowski.

f Józef Wolff. Ignacy Wasserberg.

J. WŁ Dom. Jan Władysław Domaszewski. J. Z. z Ł. — Józef Zieliński.

Józef Żabiński.

Józef K. P. Józef Kirszrot-Prawnicki. Karol Appel.

K. B.

K. B-cz.

K. D.

K. G.

K. G.

K. J.

K. K.

K. K-ć.

K. KI.

K. Kr.

K. P.

K. S.

K. S. B K. SŁ K. W.

K. W.

K. W.

Kaź.

Kl. J.

Kosz.

Kość.

Ks. A. K.D. Ks. August K. Diehl, Superintendent. Ks. B. M. — Ks. Bronisław Malinowski.

Ks. Józef Białkowski. Ks. prałat J. Gnatowski. Ks. Adolf Jełowicki.

Ks. K. Korsak.

Ks. Łukasz Janczak.

Ks. M. Nassalski.

Ks. Stanisław Cbodyński.

Ks. S. K. Wesołowski.

Ks. Wincenty Bogacki.

Ks. W. Owczarek.

Ks. Włodzimierz Taczanowski."

Ks. Władysław Chotkowski.

Ks. Władysław Krynicki.

Ks. Władysław Kubicki.

Ks. Zygmunt Chełmicki.

Nikodem Likiert.

Leon Chrzanowski.

Dr Leon Dudrewicz.

Prof. Ludwik Finkel (w tomie 23— 24). Ludwik Krzywicki.

Lucyan Rydel (literatura).

L.    Rozpędowski (technologia).

Ludwik S. Korotyński.

Ludwik Szperl.

Sławomir Miklaszewski (chemia), f Dr Bolesław Makowiecki.

Mieczysław Koczanowicz.

M.    Centnerszwer.

Maryan Dubiecki.

Maksymilian Flaum.

Marek Gozdawa.

Maryan Goyski.

Maksymilian Homułko.

Marceli Handelsmann.

Mikołaj Korenfeld.

Maryan Lutosławski.

Michał Łempicki.

M. Pożary ski.

Michał Rozmysłowski.

Michał Rowiński.

Prof. Maurycy Straszewski.

Mieczysław Skrzypkowski.

M. Staroń.

Maryan Żórawski.

Regina Maliniakówna.

Dr Muttermilch.

Stefan Moycho.

Maryan Massonius.

Wacław Mutermilch.

Jan Nitowski.

—    Edward Nekanda Trepka.

—    Maryan Olszewski.

—    Profesor Oswald Balzer.

—    Jarosław Opatrny.

—    Dr Piotr Chmielowski.

—    P. Lebiedziński.

—    f Piotr Malinowski.

—    Zbigniew Pazdro.

—    f Zygmunt Rouppert.

—    f Romuald Hube (prawo).

R.

R. M. R. M.

R. S. Red. R08Z. Rym.

s.

S. C.

S. J.

Stanisław Kramsztyk.

Stanisław Libicki.

S. Lo. S. Ł. S. M. S. M.

Stanisław Ptaszycki (liter.). Salomon Posner (prawo).

Ks. Seweryn Popławski.

Seweryn Smolikowski.

Stanisław Zientarski. Stanisław Kutrzeba.

Sob.

Sp.

St. A. K.— St. B. -St. D. -St. JDrz.— St. F. -St. J. C.~ St. K. -St. L. -St. Ł. -St. M. -St. P. -St. Rew.— St. St. — St. Zakrz.

Sz.

Trz. — W. A. —

W. B.

W. Bg. — Władysław Bogusławski. W. Br.

W. Ch.

W. Cz.

Walery Gostomski (liter.), f Wojciech Gerson (malarstwo).

Wacław Jezierski.

W. J. S.— Wojciech J. Skrzycki. W. K. ~

W. K. Z.

W. L. -W. M. -W. N. -W. Now.— Witold Nowodworski. W. O.

W. P.

W. B.

W. S.

W. T.

W. W.

Władysław Zieliński Wiła Zyndram-Kościałkowska.

Włodzimierz Raszewski.

Ks. Augustyn Błachut.

X. F. A. S. Ks. Biskup Fr. Albin Simon. X H. P.

Ks. Henryk Przeździecki. Ks. Wł. Siewierski.

Z.

Z. GL Z. E. Z. N. Z. S.

—jl Zygmunt Sarnecki.

Zygmunt Weyberg. Zdzisław Zieliński.

Zn.

Zn. Pt.

zy

Redakcya.

R. Merecki.

Ryszard Machlejd.

R. Pl-cz.— Roman Plenkiewicz.

R.    P-ski.— R. Przestrzelski. Romuald Sułowski. Redakcya.

Dr Gustaw Roszkowski. Rymar.

Stanisław Krzemiński. Stanisław Cercha.

S.    JD. ■ — Samuel Dickstein. Stanisław Janiszewski.

S. K.

S. Ktrzn.— Stanisław Kętrzyński. S. L.

Stanisław Loria. Stefan Łaganowski. Stanisław Mleczko. Stanisław Minkiewicz.

S. P.

S. P.

S. P. S. — Stefan Suchecki. S. Pł.

S. S.

S. S. R. — f Stefan Szolc-Rogoziński. S. Z.

sk.

Dr Wacław Sobieski.

Ksawery Sporzyński.

Stanisław Aleksander Kempner. Stanisław Bełza.

Stanisław Domański.

Stanisław Drzażdżyński.

Stanisław Fuk.

Stanisław Jan Czarnowski. Stanisław Karpowicz.

Stanisław Lisiecki, f Stosław Laguna.

Stanisław Minkiewicz.

Stefan Popowski.

Stanisław Rewieński. f Stefan Stetkiewicz.

Stanisław Zakrzewski.

St. Szalay.

Dr Tadeusz Piłat.

Tadeusz Budyta.

Dr Teodor Dydyński.

Tadeusz Dowgird.

Tadeusz Estreicher.

Prof. Tadeusz Korzon, t Tytus Maleszewski (malarstwo). Tadeusz Miłobędzki (chemia). Tomasz Siemiradzki.

Tadeusz Sadowski (prawo).

Dr Wacław Tokarz.

Prof. Dr Władysław Abraham.

Wincenty Bielski.

Wacław Brykner.

Wacław Chrzanowski.

W. Chor.— f Wincenty Choroszewski. Dr Wiktor Czermak.

W. G. W. G.

W. Gar. — Dr Władysław Garliński. W. J.

Władysław Konopczyński, f Władysław Kornel Zieliński Wincenty Lutosławski, t Walerya Marrené.

Wacław Nałkowski.

Waldemar Osterloff.

Władysław Piotrowski.

Wincenty Rapacki.

Władysław Smoleński.

Wacław Taczanowski.

W. Trz. — f Wawrzyniec Trzciński.

W. W. — Władysław Wiorogórski (farmacya).

Dr Władysław Wisłocki (medycyna). W. Wr. — Witold Wróblewski.

W. Z. -W. Z. K.

W. Zał.— Dr Witold Zalęski.

Wł. Andr. f Władysław Andrychiewicz.

Wł. K. — Władysław Korotyński.

Wł. M. K. Władysław M. Kozłowski.

Wł. N-i.— Władysław Nowicki.

Wł. Pr. — Władysław Prokesch.

Wł. R.

Wł. S-cz.— Władysław Semkowicz. Wł. Spas. Włodzimierz Spasowicz Wł. W. — Władysław Wojtan. Woj. G. — f Wojciech Gerson.

X A. Bł.

X s.

X T. M. — Ks. Teofil Matuszewski.

Bronisław Zawadzki. Zygmunt Gloger. Zygmunt Heryng.

Zofia Nałkowska.

Z. T-ski.— Zygmunt Tarliński. Z. W.

Z. z.

Bronisław Znatowicz.

Zenon Pietkiewicz.

Leonard Lepszy.

f Antoni Pietkiewicz (Adam Pług). Ks. Jan Gralewski.

■ '

‘'■■ft

f

<

7

.

. /

, i,...

‘

■ÿf:

•«

l

\

\

/

I- .

' / :

>

V

_

t*

4-.

/•,

ß

»

/

■

\

:

y

V

i

.V <

■ ./• -

*

s

:

, Y , ■

t

*

-

- A ■ '

*

B

• «

I

Jr >

\

/

y v :

4 0$

'

/

S. 07

• V

V V"    M-4    .

*

\

/

\i

«

/

$'■

4

Biblioteka Politechniki Krakowskiej

100000217038

POLITECHNIKA KRAI

BIBI.ïOTFira H

Biblioteka Politecbniki Krakowskiej

111-306390

Kdn. 524. 13. IX. 54